RIS315914 Bijlage rapport toekomstbeeld vlietzone

Toekomstbeeld Ambitiedocument Vlietzone

© Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opdrachtgever en BoschSlabbers Tuin- en Landschapsarchitecten B.V. (hierna: “BoschSlabbers”). BoschSlabbers heeft bij haar werkzaamheden de zorgvuldigheid in acht genomen die van haar kan worden verwacht. Aan de getoonde informatie in deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend. Op onze werkzaamheden zijn de voorwaarden van toepassing zoals vastgelegd in De Nieuwe Regeling 2005 (DNR 2005). BoschSlabbers heeft met zorgvuldigheid de beelden in deze publicatie geselecteerd. Het kan voorkomen dat niet alle rechthebbenden van de gebruikte beelden zijn achterhaald. Belanghebbenden worden verzocht contact op te nemen met BoschSlabbers.

P R O J E C T DATA Projectnaam

Toekomstbeeld Ambitiedocument Vlietzone

Opdrachtgever

Provincie Zuid-Holland David van Megen

Projectgroep

gemeente Rijswijk gemeente Den Haag gemeente Leidschendam-Voorburg gemeente Leiden Hoogheemraadschap Delfland Hoogheemraadschap Rijnland Metropoolregio Rotterdam-Den Haag (MRDH)

Opgesteld door

BoschSlabbers landschapsarchitecten Gerwen van der Veen Maike Warmerdam Maria-Chrysoula Akrivou Rosanne Vlaar Wijnand Bouw

Datum

November 2022

Projectnummer

BS21-066

4

- BoschSlabbers

I N H O U D S O P G AV E Samenvatting����������������������������������������������������7 Toekomstbeeld vlietzone����������������������������������������� 9 1. Vlietlandschap��������������������������������������������11 1.1 Groene drager van de Vlietzone����������������������� 13 1.2 Versnippering ligt op de loer���������������������������� 13 1.3 Integrale benadering noodzakelijk�������������������� 15 1.4 opgave������������������������������������������������������������� 15 1.5 werkwijze en samenwerking����������������������������� 15 1.6 Vervolgstappen������������������������������������������������ 17 1.7 opbouw van het rapport����������������������������������� 17

4. Doorkijk naar uitwerking����������������������������� 57 4.1 groen en ecologie������������������������������������������� 59 4.2 water�������������������������������������������������������������� 65 4.3 cultuurhistorie������������������������������������������������� 69 4.4 wonen en economie���������������������������������������� 73 4.5 verkeer en vervoer�������������������������������������������77 4.6 sport en recreatie�������������������������������������������� 83 4.7 duurzaamheid en energie�������������������������������� 87 5. Aanbevelingen������������������������������������������� 91 5.1 De 7 aanbevelingen����������������������������������������� 92

2. Analyse����������������������������������������������������� 19 2.1 gebiedsanalyse������������������������������������������������ 21 2.2 beleidsanalyse & ontwikkelingen��������������������� 33 2.3 ambities���������������������������������������������������������� 36 3. Toekomstbeeld�������������������������������������������39 3.1 toekomstbeeld������������������������������������������������� 41 3.2 vijf dragende principes������������������������������������� 41 3.3 Visiekaart�������������������������������������������������������� 53 3.4 Spelregels������������������������������������������������������� 53

Toekomstbeeld van de Vlietzone

- 5

6

- BoschSlabbers

Samenvatting

Toekomstbeeld van de Vlietzone

- 7

De Vlietzone is de kern van de Zuidvleugel van de Randstad. Het herbergt een schatkamer aan groen, blauw, cultuurhistorie en open landschappen, op korte afstand van dichtbevolkt stedelijk gebied. Het is ook een multifunctioneel gebied, waar gewoond, gewerkt en gerecreëerd wordt. De Vlietzone is essentieel voor de leefbaarheid, aangezien het ruimte biedt voor verkoeling, biodiversiteit, wateropvang en ontspanning. Voor mens en dier vormt de Vlietzone zo een essentiële schakel tussen stad en land en tussen de verschillende groengebieden. Jarenlang is er goed beleid gevoerd en investeringen gedaan om waardevolle groene gebieden te ontwikkelen in dit deel van de Randstad. Het ‘stadslandschapspark’ Vlietzone is een perfect sluitstuk om deze gebieden met elkaar te verbinden en te ontsluiten.

Schets toekomstbeeld Vlietzone

8

- BoschSlabbers

In een verdichtende regio, die te maken heeft met opgaven op het gebied van verstedelijking, woningbouw, (watergebonden) bedrijvigheid, energietransitie en klimaatadaptatie neemt de druk op de ruimte in de Vlietzone steeds verder

Samenvatting

toe. Door het ontbreken van een integraal beleid of toekomstbeeld treedt verrommeling op en vinden ruimtelijke ontwikkelingen plaats zonder de essentiële samenhang.

er wel gekozen worden, want voor alle wensen is onvoldoende ruimte. De belangrijkste keuze is erkennen dat de Vlietzone die ruimte kan en moet gaan bieden voor de stad.

Daarom is een integrale benadering van de toekomstige Vlietone noodzakelijk. In een intensief proces met de stakeholders in het gebied en met de projectgroep van betrokken gemeenten, waterschappen/ hoogheemraadschappen, MRDH en HollandRijnland is het toekomstbeeld van de Vlietzone tot stand gekomen. Door met alle partijen achter dit toekomstbeeld te staan, krijgen we een integraal toetsingskader voor toekomstige ontwikkelingen, waardoor elke ontwikkelingen ook daadwerkelijk bijdraagt aan dit toekomstbeeld.

In het toekomstbeeld worden deze kwaliteiten benoemd, gewaardeerd en ingezet voor een robuust beeld voor de toekomst. Het toekomstbeeld voor de Vlietzone wordt geschetst met vijf essentiële dragende principes die de belangrijkste uitgangspunten en ambities verbeelden. De vijf dragende principes beschrijven de pijlers waarop het toekomstbeeld van de Vliet berust: 1. Robuust watersysteem als sturend principe; 2. Een sterke identiteit van de Vlietzone; 3. Groenblauwe dooradering; 4. Sterke en zichtbare cultuurhistorische en archeologische basis; 5. De Vliet als ruimtelijke drager.

TO E KO M S T B E E L D V L I E T ZO N E Wat is het toekomstbeeld? Het schetst een wenkend perspectief hoe de Vlietzone de stad kan verzorgen: de Vlietzone als ‘stadslandschapspark’. In een omgeving waar steden sterk inzetten op verdichting is ruimte nodig voor verkoeling, biodiversiteit, wateropvang en ontspanning. De Vlietzone kan die ruimte bieden, maar dan moet

De inzichten die met het opstellen van het toekomstbeeld zijn verkregen vertaald naar zeven aanbevelingen: 6. Blijf als overheden samenwerken; 7. Maak een principiële keuze voor ruimte, water, groen, sport en ontspanning in de Vlietzone; 8. Maak een integrale afweging; 9. Ontwar en downgrade de Vlietwegen; 10. Werk de collectieve identiteit uit in beeldkwaliteitsplan; 11. Stel een set spelregels op voor ontwikkelingen; 12. Stel een loket voor kwaliteit in.

Nieuwe ontwikkelingen moeten vervolgens bijdragen aan een dit toekomstbeeld en het niet ondermijnen. Hiervoor zijn een eerste aanzet voor randvoorwaarden of spelregels opgesteld, waar elke ontwikkeling aan moet voldoen (paragraaf 3.4).

Toekomstbeeld van de Vlietzone

- 9

10 - BoschSlabbers

1. Vlietlandschap

Toekomstbeeld van de Vlietzone

- 11

Schets toekomstbeeld Vlietzone

12 - BoschSlabbers

1. Vlietlandschap De Vlietzone maakt dit deel van de Zuidvleugel leefbaar. Een landschap waar historie, natuur, water en recreatie de boventoon voeren.

1.1 G R O E N E D R AG E R VA N D E V L I E T ZO N E De Vlietzone is de kern van de Zuidvleugel van de Randstad. Het herbergt een schatkamer aan groen, blauw, cultuurhistorie en open landschappen, op korte afstand van dichtbevolkt stedelijk gebied. Voor mens en dier vormt de Vlietzone een essentiële schakel tussen stad en land en tussen de verschillende groengebieden. Jarenlang is er goed beleid gevoerd en investeringen gedaan om waardevolle groene gebieden te ontwikkelen in dit deel van de Randstad: de Duivenvoorde Corridor, De Nieuwe Driemanspolder, Midden Delfland, de Zwethzone, de Oude Rijn en de Hollandse Duinen. Het ‘stadslandschapspark’ Vlietzone is een perfect sluitstuk om deze gebieden met elkaar te verbinden en te ontsluiten. De Vlietzone is een buitengewoon waardevol gebied, essentieel voor de leefbaarheid van de zuidelijke Randstad. Het zorgt voor verkoeling, biodiversiteit, wateropvang en ontspanning.

De Vliet zelf vormt de verbinding van Rotterdam naar Leiden tot aan het Hollands Plassengebied. Het gebied wordt door veel stedelingen gevonden om in te recreëren en te ontspannen. Door de natuurliefhebber, de wandelaar, de golfer, de wielrenner, de booteigenaar en de stedeling die een park nabij zijn/haar huis bezoekt. De Vlietzone is geen eenduidig gebied. Het verkleurt van een groen en parkachtig landschap in Rijswijk, naar een multifunctioneel gebruikt binnenstedelijk gebied in Den Haag, via de woonbuurten van Leidschendam-Voorburg en de polder en grote plassen op de rand van het Groene Hart, naar de natte Oostvlietpolder en Polderpark bij Leiden. 1. 2 V E R S N I P P E R I N G L I GT O P D E LO E R De Vlietzone, en de regioverzorgende functie die het gebied heeft, worden alleen maar waardevoller in de toekomst. De regio zal verder verstedelijken, waardoor dit meer druk legt op de nabije groene ruimtes. Niet alleen doordat er meer stedelingen

bijkomen die op zoek zijn naar plekken voor sport en ontspanning, maar ook omdat functies die ‘verdreven’ worden uit de stad vanwege woningbouw een nieuwe plek zoeken nabij diezelfde stad. Kwetsbare functies, zoals het vele erfgoed, de natuur en groen, komen onder druk te staan. In een verdichtende regio, die te maken heeft met opgaven op het gebied van verstedelijking, woningbouw, (watergebonden) bedrijvigheid, energietransitie en klimaatadaptatie neemt de druk op de ruimte in de Vlietzone verder toe. Door het ontbreken van een integraal beleid of toekomstbeeld treedt verrommeling op en vinden ruimtelijke ontwikkelingen plaats zonder de nodige samenhang. Iedereen heeft ruimtegebrek en bouwen in het groen lijkt dan logisch en zonder directe consequenties. Elke gemeente heeft eigen beleid. Als we dit blijven doen staat de Vlietzone, en daarbij de leefbaarheid van dit deel van de Randstad, onder druk

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 13

14 - BoschSlabbers

1.3 I N T E G R A L E B E N A D E R I N G N O O DZ A K E LIJK Daarom moet de Vlietzone de toekomstige opgaven en ontwikkelingen overstijgend benaderen, op thema’s en op schaal. Provincie, gemeenten, hoogheemraadschappen en MRDH hebben, in een intensief proces met de stakeholders in het gebied, samengewerkt aan een toekomstbeeld van de Vlietzone. Een integraal, wenkend perspectief van het Vlietlandschap: een stedelijk landschap met de focus op verkoeling, biodiversiteit, wateropvang en ontspanning. Door met alle partijen achter dit toekomstbeeld te staan, krijgen we een integraal toetsingskader voor toekomstige ontwikkelingen, waardoor elke ontwikkelingen ook daadwerkelijk bijdraagt aan dit toekomstbeeld. 1.4 O P G AV E De doelstelling van het visieproces is als volgt geformuleerd in het Plan van Aanpak Vlietzone (vastgesteld door het bestuurlijk overleg Vlietzone op 16 april 2021):

“Samen met de partijen in het gebied, onder regie van de provincie, een gedragen proces op te zetten, om te kunnen komen tot gezamenlijke, integrale toekomstbeelden voor de Vlietzone.” Een gezamenlijk gedragen toekomstbeeld geeft richting aan ontwikkeling van de Vlietzone en zorgt voor een integrale benadering van de verschillende opgaven en ruimteclaims. Voor dit toekomstbeeld worden in principe de uitkomsten vanuit andere gremia overgenomen, met name de harde functies wonen en werken worden besproken in het woon-werkakkoord, hetgeen dus een onderlegger is voor dit toekomstbeeld. Gaandeweg is wel de roep ontstaan voor een integrale afweging voor de Vlietzone, waarover later meer. 1. 5 W E R K W I J Z E E N SA M E N W E R K I N G In 2019 is een samenwerking waaronder een ambtelijke projectgroep gevormd waarin de provincie, de gemeenten Rijswijk, Den Haag, LeidschendamVoorburg en Leiden, de hoogheemraadschappen Delfland en Rijnland, regio Holland Rijnland en

de Metropoolregio Rotterdam Den-Haag (MRDH) samenwerken. Voorafgaand aan dit rapport heeft deze groep geïnvesteerd in overleg met deze diverse overheden om hun beleid, wensen en ambities boven tafel te krijgen. In de projectgroep is de richting van de visie gestroomlijnd, zijn nieuwe beleidsinzichten ingebracht en is de visie getoetst aan de hand van belangen van de overheden. Dit document is besproken in de stuurgroep en zal terugkeren op de agenda van de stuurgroep in de maand juni om definitieve keuzes te maken. In de werkgroep, een kleiner gremium bestaand uit een compacte groep van ambtenaren van de provincie, de gemeente Den Haag, Rijswijk en Leidschendam-Voorburg, is de opgave verder verkend, het proces voorbereid en de tussenproducten besproken. Naast de relatie met de verschillende overheden is dit proces ook een mogelijkheid om te gaan inves-

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 15

Voorstel vervolgproces Vlietzone

16 - BoschSlabbers

teren in de diverse groeperingen die actief zijn in het gebied, zoals daar onder andere zijn: • Vlietzoom Alliantie (bestaande uit een alliantie van Bewonersvereniging Park Leeuwenbergh, Stichting Meyvliet, De Haagse Golfvereniging Leeuwenbergh en Bedrijven Belang Westvliet); • Vereniging Houdt Vlietrand Groen; • Wijkvereniging Oud Voorburg; • Wijkvereniging Oud-Zuid Leidschendam; • Bewonersgroep Windturbine Vlietzone; • Vereniging Vrienden van Vlietland; • Belanghebbenden die niet georganiseerd zijn, maar wel wonen, werken en/of gebruik maken van de Vlietzone.

ten zien. Ook geeft het globaal weer wanneer er geparticipeerd wordt, wanneer zaken worden vastgesteld en wat de globale tijdlijn is.

gebiedspartijen. Deze analyses vormen de basis voor het formuleren van de algemene ambities (hfst 2). Het toekomstbeeld voor de Vlietzone wordt geschetst met vijf essentiële dragende principes voor de Vlietzone. Deze verbeelden de belangrijkste uitgangspunten en ambities voor het toekomstbeeld van alle Vlietzone. Ook is een eerste aanzet voor randvoorwaarden of spelregels opgesteld, waar toekomstige ontwikkelingen op getoetst kunnen worden (hfst 3).

De wensen en ambities van deze gebiedspartijen zijn vooraf aan dit rapport verzameld. Ook hebben zij meegedacht in een (online) gebiedstafel.

Het toekomstbeeld voor de Vlietzone is een inspiratiebron voor toekomstige ontwikkelingen en verdere uitwerkingen (fase 1 ‘inspireren & integreren’). Deze wordt vervolgens verder uitgediept d.m.v. verschillende deelstudies (fase ‘verdiepen/ onderzoeken’), waarna het mogelijk is de ruimtelijke uitwerking inclusief een uitvoeringsagenda (fase ‘concretiseren’) voor de Vlietzone op te stellen. Daarna kan de ruimtelijke uitwerking verankerd worden in gemeentelijk en ander beleid en kunnen deelgebieden worden uitgewerkt (fase ‘verankeren/implementeren’). Verschillende onderzoeken en rapporten hebben invloed op het proces (‘strategie’ en ‘Novex’).

1.6 V E R VO LG S TA P P E N Dit toekomstbeeld is de eerste stap naar een integraal toetsingskader voor de Vlietzone. In het schema hiernaast wordt het toekomstbeeld in het grotere geheel geplaatst. Het laat de samenhang tussen dit rapport en andere beleidsdocumen-

1.7 O P B O U W VA N H E T R A P P O R T De studie begint vanuit een bondige gebiedsanalyse (analyse van de verschillende relevante lagen en een analyse van de kwaliteiten en knelpunten) en een samenvatting van het beleid van de verschillende overheden en de wensen en ambities van de

Tot slot worden de inzichten die met het opstellen van het toekomstbeeld zijn verkregen vertaald naar aanbevelingen (hfst 5).

Vervolgens wordt een doorkijk richting de uitwerking van het toekomstbeeld beschreven. Aan de hand van 7 thema’s wordt het verder ontrafeld in meer specifieke uitgangspunten en maatregelen (hfst 4).

In het bijlagenboek zijn de uitgebreide gebiedsen beleidsanalyses opgenomen die ten grondslag liggen van dit rapport. Toekomstbeeld van de Vlietzone - 17

18 - BoschSlabbers

2. Analyse

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 19

Ou de

Nationaal Park Hollandse Duinen

Rij n

Vl

ie

t

Duivenvoorde Corridor

Groenblauwe slinger

Nieuwe Driemanspolder

De ligging en begrenzing van de Vlietzone

20 - BoschSlabbers

2. Analyse De Vlietzone herbergt een schatkamer aan groen, blauw, cultuurhistorie en open landschappen, op korte afstand van dichtbevolkt stedelijk gebied.

2 .1 G E B I E D SA N A LYS E Ligging en context De Vlietzone ligt op de rand van het Groene Hart en het duingebied tussen Den Haag en Leiden. De Vliet zelf vormt de scherpe grens tussen het lage veenweidelandschap en de hoger gelegen strandwallen. De Vlietzone is het gebied langs het water van de Vliet tussen Delft en Leiden. Het gebied wordt aan de westzijde begrensd door de Vliet en ten zuiden van de A12 door de A4. Aan de oostzijde vormen de A4 en de A13 de begrenzing. Noordwestelijk vormen de Oude Rijn en de Nieuwe Rijn de grens. In het zuidwesten wordt de Vlietzone besloten door de gemeentegrens van Rijswijk. Hierdoor ligt de Vlietzone in 4 gemeenten, in de beheergebieden van de waterschappen Rijnland en Delfland, en grenst daarnaast aan drie andere gemeenten (Delft, Voorschoten en Zoeterwoude). De Vlietzone in de context van de Randstad en het Groene Hart

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 21

De buitenplaatsen en slagenlandschap aan de Vliet rond Den Haag (1838), Noordaa

22 - BoschSlabbers

1900

1960

2020

Kenschets Vlietzone De Vliet werd rond de 12e eeuw gegraven als ontwateringskanaal, op de grens tussen hoog en laag, tussen droog en nat. Het vormde ook de verbinding tussen de Oude Rijn en de Schie. Het ligt deels op de zelfde plek als ‘het kanaal van Corbulo’ die gegraven is de door de Romeinse keizer Claudius en maakt daarmee onderdeel uit van de Limes. Ook is de Vliet in de 17e eeuw als trekvaart in gebruik geweest met de bijbehorende jaagpaden. Vervolgens is de Vliet in de 17e eeuw erg in trek geweest bij welgestelde stedelingen om buitenplaatsen te stichten.

Thans is de Vliet een belangrijke vaarroute in Zuid-Holland, zowel voor de beroepsvaart als de pleziervaart. Ook is de Vliet voor velen hun directe woon-, leef- en werkomgeving. Zo vormt de Vliet met bijbehorende wegen voor velen een dagelijkse route naar het werk of een route die in de vrije tijd gebruikt wordt ter ontspanning.

product te verbreden (toevoegen van recreatiewoningen). Vanaf Leidschendam raakt de Vliet meer ingekapseld door de stad. Vanaf hier is ook de hele westoever in principe stedelijk ontwikkeld door grotendeels woningbouw, een beetje bedrijvigheid en soms een groene oases (meest buitenplaatsen of voormalige buitenplaatsen) zoals Rosenburg, Eemwijk, Rust en Vreugd, Middenburg, Voormalige ziekenhuis, Arentsburg en Hoekenburg. De oostoever laat een meer divers beeld zien. Hier is een mix van weilanden, buitenplaatsen en voormalige buitenplaatsen, woonwijken, bedrijventerreinen, pretpark en sportcomplexen zichtbaar.

De Vlietzone wordt gekenmerkt door deze historische lijnen, parallel gelegen aan zee. Dit patroon komt ook terug in de, van west naar oost gelegen nieuwe lijnen: de Rijksstraatweg (N44/A44), de Veurseweg/Leidseweg en de A4. Kenmerkend zijn ook de kamstructuur van de haaks hierop staande wegen en vaarten, waaronder de Kniplaan, de Europaweg en de Haagse Trekvliet.

De Vliet kent vele gezichten. Het gedeelte tussen Leiden en Leidschendam is een relatief open en landelijk gedeelte. Net ten zuiden van Leiden wordt gewerkt aan de Rijnlandroute (N434) met een tunnel onder de Vliet, als verbinding tussen de A4 en de A44. Landschappelijk wordt de impact van deze verbinding zoveel mogelijk beperkt. Vervolgens ligt er een gedeelte dat vroeger deel uitmaakte van een rijksbufferzone (gedeelte ook de Duivenvoordecorridor). Dit deel wordt gekenmerkt door zichten over het landschap, recreatieplassen en een vogelplas. Aan de oostzijde liggen hier de Vlietlanden en de vogelplas Starrevaart tussen de A4 en de Vliet. Voor de Vlietlanden zijn diverse ontwikkelingen gaande om het recreatief

Het gebied ligt nu tussen snelwegen en het stedelijk weefsel van Den Haag, Rijswijk, LeidschendamVoorburg, Voorschoten en Leiden. Hierdoor is de omgeving van de Vlietzone steeds verder dichtgegroeid en is de groene en cultuurhistorische kwaliteit afgenomen. Toch is het gebied, ondanks de stedelijke druk en misschien wel dankzij de ligging tussen de snelwegen en de Vliet, nog steeds een gebied met een groen en open karakter.

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 23

24 - BoschSlabbers

Ondergrond: op de overgang tussen strandwallen en -vlakten landschap en het veenweidelandschap

Cultuurhistorie: 3 erfgoedlijnen (voor grotere kaart: zie bijlagenboek)

Waterstructuur: verschillende peilgebieden, boezemwater en de Vliet als ruggengraat van het systeem

Groengebieden en ecologische structuren (voor grotere kaart: zie bijlagenboek)

Ondergrond De Vlietzone ligt op de overgang van drie landschappelijke systemen: • Het Gantelsysteem: het intergetijdengebied aan de binnenzijde van de duinen met kreken en kreekruggen; • Het landschap van strandwallen (oude duinen) en strandvlakten. De Vliet vormt de scherpe grens tussen dit landschap en het volgende. Dit landschapstype wordt aan de noordzijde, haaks op de kust, ‘doorsneden’ door de Oude Rijn; • Het centrale Holland-Utrechtse veenmoeras, het latere veenweidelandschap van het Groene Hart. In het zuidelijk deel van de Vlietzone bestaat de bodem uit zware zeekleigronden. Verder naar het noorden is de bodem eerst zandiger en moerig, terwijl rond en ten noorden van Vlietland de bodem uit veen bestaat.

Cultuurhistorie De Vliet wordt gekenmerkt door een drietal cultuurhistorische lijnen. • Limes: De Romeinen hebben met het Kanaal van Corbulo de basis gelegd voor de latere Vliet. Ten noorden van de Vliet, nu Voorburg, lag het Forum Hadriani een voormalige Romeinse stad. In het Leidse deel van de Vlietzone liggen de resten van een castellum. Het Kanaal van Corbulo is onderdeel van de Limes (sinds 2021 op de UNESCO Werelderfgoedlijst). • Trekvaart: De Vliet was lange tijd onderdeel van het netwerk van trekvaarten in ZuidHolland. Onderdeel van de infrastructuur was niet alleen de watergang, maar ook de jaagpaden, bruggen, tolpoorten en wachthuisjes. • Landgoederenzone: De buitenplaatsen in de Vlietzone zijn onderdeel van de Landgoederenzone Zuid-Holland. De meeste landgoederen en buitenplaatsen zijn gesticht op natuurlijke verhogingen in het landschap. De buitenplaatsen waren goed bereikbaar via de Vliet en liggen meestal op de zandige westoever, met enkele op de oostoever.

Water De ruggengraat van het watersysteem is de Vliet: het zorgt voor de aan- en afvoer van (regen)water. De Vlietzone kent verschillende peilgebieden, met een aanzienlijk verschil tussen polderpeil en boezempeil. De Vliet heeft een asymmetrische oeveropbouw met de Vliet op de grens van zand (west) en veen (oost). Op de oostoever liggen nu de Vlietwegen en zijn veelal verhard. De westoever heeft op de meeste plekken een groener karakter. Groen en ecologie De Vlietzone heeft betekenis als ecologische verbinding: het vormt één van de belangrijkste groenstructuren evenwijdig aan de kust. Het gebied kent grootschalige en diverse groengebieden: de parken in Rijswijk, Den Haag en Leiden, de buitenplaatsbossen, de volkstuinen, de open poldergebieden, Vlietland, etc. Haaks op de Vlietzone, ter hoogte van het polder gebied van LeidschendamVoorbrug, ligt de ecologische verbinding tussen de duinen en het Groene Hart.

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 25

Verkeer en vervoer (voor grotere kaart: zie bijlagenboek)

Sport en recreatie

Landelijke Vliet

Groen-blauwe midden

Vliet met buitens op de westoever Stadslandschap Vlietzoom

De Parkvliet Woon- en werkgebieden

26 - BoschSlabbers

Sfeergebieden

Verkeer en vervoer De ligging aan A4 en A12 verschaft de Vlietzone een welhaast optimale bereikbaarheid. Tegelijkertijd maken deze wegen op een lager schaalniveau het gebied juist zeer onbereikbaar en hebben deze voor een fragmentatie van het kleinschalige landschap gezorgd. Er zijn verschillende plekken om de Vliet over te steken, vaak bedoeld voor verschillende soorten verkeer. Via het openbaar vervoer is het gebied slecht bereikbaar. Sport en Recreatie De Vlietzone heeft een belangrijke recreatieve functie. Het gebied heeft grote groene gebieden, die een prettige omgeving vormen voor sport en ontspanning. Ook veel ‘formele’ sport- en recreatieterreinen zijn hier gevestigd, zoals de golfbanen, tennisbanen, sportpark Westvliet, en recreatiegebied Vlietland. De Vlietwegen worden veel gebruikt door fietsers maar zijn minder toegankelijk voor de wandelaar. Veel wandel- en fietsverbindingen kruisen de Vlietzone. Binnen de groengebieden liggen goede wandelpaden, maar die staan vaak niet met elkaar in verbinding. De Vliet is ook een belangrijke recreatieve waterverbinding.

Wonen, werken en onderwijs In de Vlietzone en langs de Vliet wordt al eeuwenlang gewoond, gewerkt en geleerd. De Vlietzone binnen Rijswijk en Den Haag is een mix van kleine woonbuurten en bedrijventerreinen, in het Haagse deel vaak met het gezicht naar de Vliet. Ook in Leidschendam en Leiden liggen woonwijken en een enkel bedrijventerrein binnen de Vlietzone. In Den Haag ligt een middelbare school en in Leiden een basisschool binnen de Vlietzone. Sfeergebieden In de Vlietzone kunnen vijf sfeergebieden worden onderscheiden. • De Parkvliet: De Vlietzone binnen Rijswijk heeft een overwegend parkachtig karakter, met het Wilhelminapark, het Elsenburgerbos, het sportpark, de golfclub en een volkstuinencomplex. Er is een mix van wonen en bedrijvigheid direct langs de Vliet, en er wordt met Rijswijk Buiten een grote nieuwbouwwijk ontwikkeld. • Stadslandschap Vlietzoom: Dit deel van de Vlietzone kent vele gezichten. De historische buitenplaatsen zijn nog steeds aanwezig. De groene gebieden zijn een fijne omgeving voor

•

•

•

sport en ontspanning. Er is ook veel bedrijvigheid, er wordt gewoond en de nabijheid van de infra (A4, A12 en Rotterdamsebaan) is voelbaar. De Westvlietweg wordt veel gebruikt. Vliet met buitens op de westoever: Dit gebied ligt in de stedelijke omgeving van Leidschendam. De oevers worden gekenmerkt door een lint van bebouwing, waarbij de westoever een groener karakter heeft, met een afwisseling van bebouwing, buitens en af en toe een insteekhaven. Groen-blauwe midden: Hier heeft de Vlietzone een zeer groen karakter. Het zuidelijk deel is een open polderlandschap met agrarische functie. Het gebied is ook waterrijk, door de Vogelplas en de recreatieplas Vlietland. Landelijke Vliet: De Vlietzone binnen de Leidse gemeentegrens heeft nog deels een landelijk karakter: het polderlandschap van de Oostvlietpolder. Vanaf het lint van de Vlietweg is er afwisselend uitzicht over het polderland en de volkstuinen. Verder richting het noorden ligt het Polderpark Cronesteyn, een bedrijventerrein en een woonwijk.

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 27

Slagenlandschap tussen Leidschendam en Vlietland

Buitenplaats Hoekenburg, Voorburg

Ruimte in de polder tussen Leidschendam en Vlietland

Kwaliteiten

A4. Waar de verkaveling verdwenen is, is vaak de hoofdrichting haaks op de Vliet nog aanwezig als ordenend principe.

• •

De Vliet en oevers De Vliet wordt gekenmerkt door de grote levendigheid op het water, zowel door recreatieve- als binnenvaart. Het water vormt een ensemble met beide oevers, waar vroeger de jaagpaden lagen. Deze worden gekenmerkt door afwisselend een lint van bebouwing, buitenplaatsen, een groen karakter en open gebieden en soms verscholen doorkijkjes. De Vlietoevers (met name de oostoever met haar Vlietwegen) zijn ook belangrijk als stad-land verbindingen en hebben in deze hoedanigheid een belangrijke recreatieve functie. Historische verkaveling Op een aantal plekken in de Vlietzone zijn nog fragmenten van de historische verkaveling te vinden. In dit slagenlandschap is het polderkarakter nog bewaakt gebleven. De Vliet was de ontginningsas en vanuit daar is de polder verkaveld. De lange slagen worden beëindigd door de achterwetering die min of meer parallel ligt aan de

28 - BoschSlabbers

Gelaagd landschap met historisch perspectief Het landschap is het resultaat van een eeuwenlange ontwikkeling. Elke periode heeft zijn eigen sporen achtergelaten, die in meer of mindere mate nog steeds leesbaar zijn. Het resultaat is een rijk landschap, waarbij de buitenplaatsen en de historische verkaveling nog het meest in het oog springen. Unieke groenblauwe gebieden In de gehele Vlietzone liggen veel en diverse groene gebieden. Deze staan in meer of mindere mate met elkaar in verbinding. Samen vormen ze een unieke groenblauwe structuur in een sterk verstedelijkt landschap. De groene gebieden zijn o.a.: • Trekvliet • Tedingerbroekplas • Wilhelminapark • Elsenburgerbos

• • •

Pasgeld Groene gebieden in Vlietzoom (oa. Molenvlietpark, tuincomplexen) Vlietland Oostvlietpolder Polderpark Cronesteyn

Visuele ruimte In de Vlietzone is er sprake van open ruimtes. Op een grotere schaal is dit de polder tussen Leidschendam en Vlietland en de Oostvlietpolder. Hier kun je vanaf de Vliet nog ver van je af kijken: de historische doorzichten vanaf de Vlietoevers over het slagenlandschap. Ook binnen het stedelijk weefsel van Rijswijk en Den Haag is er juist in de Vlietzone nog open ruimtes aanwezig. Veelkleurig en contrastrijk Binnen de Vlietzone heeft zich een breed pallet aan functies ontwikkeld, te weten: golfbaan, bedrijventerrein, woonwijk, buitenplaats, rangeerterrein, sportveld, attractiepark, volkstuin, recre-

Recente ontwikkelingen Vlietzone (Molenvlietpark en Drievliet)

Recreatiegebied Vlietland

Fietsers langs de Vliet

atiegebied en weiden). Er is in het gebied dus veel te zien en het dient vele functies in de regio. Dit maakt het ook een contrastrijk gebied.

de centrumbebouwing van Den Haag en liggen er korte lijnen naar de stad.

en ook de sport- en recreatieve functies bieden werkgelegenheid.

Deze relatie uit zich ook in de veelheid aan stedelijke functies welke in het gebied een plek hebben gevonden. Het gebied fungeert in zekere zin opnieuw als ‘buitenplaats’, als ‘buiten’ voor de stedeling.

De bedrijventerrein zijn belangrijk voor de economie van het gebied. Met name de terreinen Westvlietweg 1 t/m 4, het NS terrein en het CEVA zijn grote terreinen in de Vlietzone. De ruimtelijke kwaliteit van deze terrein is relatief beperkt. Het unieke historische karakter van de Vliet staat hieronder spanning en de terreinen zijn veelal slecht doorwaadbaar, hetgeen de bruikbaarheid voor recreant beperkt maakt.

Recreatief rijk gebied Veel stedelingen in de regio gebruiken de Vlietzone op enigerlei wijze om in hun recreatieve behoeften te kunnen voorzien. De Vlietwegen vormen een belangrijke doorgaande fietsroute (van Rotterdam naar Leiden). Ook de vaarweg zelf wordt recreatief veel gebruikt. De buitenplaatsen zijn, soms nog onderbelichte, recreatieve trekkers. Ook is er plek voor verschillende sporten in het gebied. De vraag naar recreatie en sport zal in de toekomst alleen maar toenemen: door verschillende woningbouwplannen in Rijswijk, Den Haag, Leidschendam en Leiden zullen er binnenkort alleen maar meer mensen in de buurt van de Vlietzone wonen. Schakelzone in de stad In de Vlietzone is bijna overal de stad nabij. Met name in het zuidelijk deel zijn er doorzichten naar

Daarnaast lopen meerdere verbindingen, tussen stad en land, maar ook binnen de stad voor woon-werkverkeer, dwars door de Vlietzone. Met een betere ontsluiting (over de snelwegen) zouden bestaande barrieres geslecht en het gebied beter benut kunnen worden. Divers woon- en werkgebied De Vlietzone kent ook een divers aanbod aan wonen en werken. De Vliet wordt gekenmerkt door een lint van bebouwing, vaak aan beide zijden. Soms zijn dit boerderijen, soms woonwijken, soms vrijstaande woningen met eigen vaart. Verschillende bedrijventerreinen zijn er gevestigd,

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 29

Slechte zichtbaarheid van buitenplaats

Ontbreken van wandelpad langs de Vliet

Vlietwegen worden erg veel gebruikt door fietsers

Knelpunten

aan, die wel allemaal gebruikmaken van hetzelfde systeem: de Vlietwegen (Westvlietweg/Vlietweg/ Oostvlietweg). De leidt tot conflicten: ruimtelijk, in gebruik en in veiligheid. Zo trekt de bedrijvigheid in de Vlietzone veel zwaar verkeer aan. Maar vaak ontbreken er op dezelfde plekken voorzieningen voor wandelaars, waardoor deze gedwongen zijn om het al drukke fietspad te gebruiken. Daarnaast wordt de route steeds meer gebruikt als sluiproute door verkeer dat de files op de A4 probeert te vermijden.

Daarnaast is het gebied intern slecht ontsloten en is het in kamers ingedeeld. Veel paden en wegen lopen dood: zo stuiten ze vaak op gesloten hekken door privéterreinen. Alleen de (veelgebruikte, soms onveilige) Vlietwegen vormen een verbinding tussen het zuidelijk en noordelijk deel van de Vlietzone.

Leesbaarheid historie staat onder druk De Vlietzone kent een rijke geschiedenis, maar deze is nog slecht deels leesbaar en beleefbaar. De Romeinse periode (Limes, kanaal van Corbulo) en de vroege Middeleeuwen (slagenlandschap) hebben hun sporen achtergelaten, maar hun invloed op de landschapsontwikkeling is niet meer goed leesbaar. De slagenverkaveling is op veel plekken verdwenen. Het aantal buitenplaatsen in het gebied is sterk gereduceerd. De buitenplaatsen die resteren, hebben vaak aan monumentaliteit ingeboet. Het huis is er nog wel, maar de omgeving heeft haar allure verloren, de tuin is vaak nog maar deels en in sterk vereenvoudigde vorm aanwezig en zichtlijnen op het huis zijn dichtgezet. Menging van verkeerssystemen In de Vlietzone zijn tal van functies gehuisvest (wonen, bedrijvigheid, extensieve en intensieve recreatie). Deze trekken ieder hun eigen type verkeer

30 - BoschSlabbers

Intern slecht ontsloten, matige bereikbaarheid Door de ligging langs de A4 en de doorsnijding van de A12 lijkt het gebied op bovenlokaal niveau goed bereikbaar.

Matige recreatieve bereikbaarheid en gebruik Zoals eerder beschreven vormt de route langs de Vliet een belangrijke recreatieve verbinding, van Rijswijk naar Leiden. Dwarsverbindingen, dus de toegang tot deze route, zijn schaars vanwege het beperkte aantal bruggen over de Vliet. De Vlietzone zelf is hierdoor ook matig bereikbaar, waardoor deze niet optimaal wordt gebruikt door de recreant.

Op een schaalniveau lager is dit helaas niet het geval. Vanuit de stad is het gebied vaak slecht bereikbaar. De A4 en A12 zijn stevige barrières. Ook het beperkt aantal bruggen over de Vliet draagt hieraan bij.

Veel claims, ruimtegebrek De Vlietzone wordt ook gekenmerkt door de vele, verschillende, ruimtelijke claims die op het gebied liggen. Het is een divers gebied, waar vanuit verschillende partijen en thema’s wensen voor zijn:

Ontwikkelingen dragen niet bij aan collectieve kwaliteit

Harde oevers langs de Vliet

Privéterrein in de Vlietzone

woningbouw, uitbreiding bedrijvigheid, verbreding en uitbreiding infrastructuur (zoals de A4 en tramremise), uitbreiding volkstuinen, recreatieve functies, sportfaciliteiten, etc.

vanwege het bebouwde en harde karakter van de oevers binnen de kernen. De groene gebieden langs de Vliet zijn waardevol op zichzelf maar de samenhang ontbreekt. Ecologische dwarsverbindingen van en naar de Vliet zijn ook beperkt.

paden en wegen dood: ze stuiten vaak op gesloten hekken. Dit maakt dat de Vlietzone deels ontoegankelijk voor de meeste stedelingen.

Continuïteit van Vliet verstoord De Vliet werd ooit gekenmerkt door een sterke continuïteit met over de gehele lengte een vergelijkbaar profiel, bepaald door de aanwezigheid van een jaagpad. Als je nu over de Vlietwegen rijdt, zie je hoe het profiel voortdurend wisselt. Soms intiem en groen, soms voorzien van brede wegen tot aan het water. Op plekken, zoals bij de jachthaven bij Vlietland, loopt de doorgaande route voor een deel zelfs niet langs de Vliet. Op andere plekken missen goede voorzieningen voor wandelaars, op enkele plaatsen ook niet voor fietsers. Continuïteit mist, waardoor de ruimtelijke kwaliteit onder druk komt te staan. Lage ecologische kwaliteit De Vliet dient nu amper als ecologische verbinding en heeft een relatief lage ecologische kwaliteit,

Verrommeling, beperkte collectieve kwaliteit De ontwikkelingen in de Vlietzone van de afgelopen decennia hebben over het algemeen geleid tot verlies aan kwaliteit. Bij nieuwe ontwikkelingen is niet gestuurd op een bijdrage aan een collectieve kwaliteit van de Vlietzone. Voorbeeld van dit soort plekken zijn: de Sligro, het kruispunt A12 en A4 en de tramremise.

Overlast van snelwegen De Vlietzone wordt doorsneden en begrenst door snelwegen. Deze snelwegen geven een finke overlast in het gebied aan fijnstof, visuele impact en geluid.

Waar kwaliteit werd toegevoegd, ging het met name om private kwaliteit (zoals bij de golfbaan, de volkstuinen en de sportvoorzieningen). Deels ontoegankelijk Veel gebieden in de Vlietzone zijn privéterreinen, ze zijn voor ‘members only’. Hierdoor lopen veel

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 31

32 - BoschSlabbers

2 .2 B E L E I D SA N A LYS E & O N T W I K K E L I N G E N Beleid De Vlietzone is een gebied dat meerdere gemeenten, 2 regio’s en 2 hoogheemraadschappen kent. Elke partij heeft al vele beleidsstukken, voornemens, plannen en ambities opgesteld en gepubliceerd. Binnen de werkgroep, een compacte groep van ambtenaren van de provincie en ambtenaren van de gemeente Den Haag, Rijswijk en LeidschendamVoorburg zijn de treffende beleidsdocumenten verzameld. De hoofdpunten hiervan zijn beschreven in 8 thema’s: • • • • • • • •

Beleidskaders Groen en ecologie Water Cultuurhistorie Wonen en economie Verkeer en vervoer Sport en recreatie Duurzaamheid en energie

De bijbehorende tekst per thema is in het bijlagenboek te vinden. Ook zijn deze resultaten geduid en gecomprimeerd in twee kaarten (op de volgende pagina’s te zien). In het bijlagenboek zijn per partij kaarten gevoegd, met daarin de beleid en ambities die als bron hebben gediend voor de twee kaarten in dit hoofdstuk. De kaarten en tekst zijn besproken en bijgeschaafd in de projectgroep, een grotere groep van vertegenwoordigers van alle verschillende overheden. Ontwikkelingen De Vlietzone wordt gekenmerkt door complexe ruimtevragen: verschillende ontwikkelingen die een claim leggen op de beperkte ruimte in het gebied. Dit zijn bijvoorbeeld: woningbouw Rijswijk Buiten, woningbouw Pasgeld, woningbouw Rijswijk Haven, uitbreiding bedrijventerrein Westvlietweg III, woningbouw STAR, nieuwe locatie rugbyveld Leidschendam-Voorburg, recreatiewoningen Vlietlanden.

Gebiedspartijen De gebiedspartijen / stakeholders zijn belangrijke partners bij het opstellen van dit toekomstbeeld. De documenten en leidraden van deze diverse stakeholders uit het maatschappelijke veld zijn geduid op verschillende kaarten. Deze zijn toegevoegd aan het bijlagenboek. Ook zijn de gebiedspartijen in een participatiebijeenkomst gevraagd om hun visies en gebiedskennis te delen en mee te denken over de ontwikkelrichting / scenario’s voor de Vlietzone en de realisatie daarvan. Dit werd besproken in 6 ‘tafels’: • • • • • •

Klimaat, duurzaamheid, geluid en luchtkwaliteit Verkeer Ecologie, groen en water Cultuurhistorie Wonen en werken Sport en recreatie

De resultaten van de participatie wordt op hoofdlijnen beschreven en is terug te vinden in het bijlagenboek.

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 33

Samenvatting van beleidsplannen van de thema’s Groen en ecologie, Water, Cultuurhistorie

34 - BoschSlabbers

Samenvatting van beleidsplannen van de thema’s Wonen en economie, Verkeer en vervoer, Sport en recreatie, Duurzaamheid en energie

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 35

1. De Vlietzone als stadslandschap: ruimte voor ontspanning, sport en ontsnappen

2. De Vlietzone heeft een sterke identiteit

3. De Vliet is een groene, blauwe en recreatieve schakel

4. In de Vlietzone is de groenblauwe structuur en de biodiversiteit versterkt

2. 3 A M B I T I E S Voordat kan worden beschreven hoe het toekomstbeeld van de Vlietzone eruit ziet (hoofdstuk 3) moeten we ingaan op het ‘wat’: Wat zijn de ambities voor het gebied? Op basis van de gebiedsanalyse, de analyse van beleidsstukken en de participatie met stakeholders, zijn algemene ambities geformuleerd die de basis vormen voor het toekomstbeeld. 1. De Vlietzone als stadslandschap: ruimte voor ontspanning, sport en ontsnappen De Vlietzone is onderdeel van een regionaal landschap dat zich de afgelopen jaren sterk heeft verstedelijkt. De Vlietzone moet daarom juist bijdragen aan ruimte voor ontspanning, sport en ontsnappen aan de stedelijke hectiek: de leefbaarheid van de regio. De intense Vlietzone verzorgt de regio. Dat is de primaire kans voor de Vlietzone.

36 - BoschSlabbers

2. De Vlietzone heeft een sterke identiteit! Toekomstige ontwikkelingen in de Vlietzone dragen bij aan deze identiteit. Een openbaar toegankelijk en efficiënt (multifunctioneel ruimtegebruik) ingericht landschap is uitgangspunt. De Vlietzone is een gebied waar vooral ruimte is voor groen en water en waar bebouwing spaarzaam en compact is. De Vlietzone is al eeuwen een plek om te wonen en blijft dat. Kleinschalige, zorgvuldig ingepaste woonontwikkelingen versterken de ruimtelijke kwaliteit. De cultuurhistorische en archeologische waarde in het gebied bepalen de toonkleur. 3. De Vlietzone is een groene, blauwe en recreatieve schakel De Vlietzone vormt een groene, blauwe en recreatieve schakel tussen noord en zuid en tussen oost en west. De Hollandse duinen wordt verbonden met de natuurgebieden zoals de Driemanspolder. Maar ook de lange lijn van de Vliet rijgt vele gebieden aan elkaar. De Vlietzone moet zo ingericht worden dat deze schakelfunctie maximaal vorm

krijgt voor mens en dier. Het vormt de laatste open verbinding tussen het groene hart en de kust (via de Duivenvoorde corridor). 4. De Vlietzone heeft een robuuste groenblauwe structuur en een grote biodiversiteit De Vlietzone biedt unieke kansen voor het versterken van de groenblauwe structuur tot een robuuste structuur, die aansluit bij de groenblauwe verbinding (bijvoorbeeld bij het Kniplaanviaduct) tussen kust en groene hart. Hiermee wordt de biodiversiteit in het gebied vergroot en versterkt, worden watersystemen robuust en voegen we recreatieve mogelijkheden toe. Ook halen deze doorgaande structuren gebieden uit hun isolement en koppelen ze tot grotere structuren. Kortom: de leefomgeving voor mens en dier wordt versterkt.

5. In de Vlietzone is klimaatadaptatie en een robuust watersysteem het uitgangspunt

6. De Vlietzone is een schatkamer van cultuurhistorie en archeologie

7. De Vlietzone moet veilig zijn (sociale- en verkeersveiligheid)

5. In de Vlietzone is klimaatadaptatie en een robuust watersysteem het uitgangspunt De Vlietzone moet een stevige bijdrage leveren aan de klimaatadaptieve uitdagingen waar we voor staan. Klimaatadaptief moet uitgangspunt zijn voor alle interventies die in het gebied plaatsvinden. De Vlietzone bestaat bij de gratie van het watersysteem. Dit systeem moet robuust worden vormgegeven voor de 21e eeuw. Met meer wateroppervlakte, meer ruimte voor (calamiteiten)berging, meer ruimte voor natuurvriendelijke oevers en veel ruimte om water vast te houden voor drogere tijden (in de polders).

6. De Vlietzone is een schatkamer van cultuurhistorie en archeologie De Vlietzone maakt deze zichtbaar, ervaarbaar en vertelt de verhalen van weleer. Nieuwe interventies dragen zorg voor eeuwenoude sporen en laten zich hierdoor inspireren. Herkenbaar is het gebied aan de Vliet en het eeuwenoude verhaal dat hierover verteld kan worden.

7. De Vlietzone is veilig (sociale- en verkeersveiligheid) De Vlietzone moet een veilig gebied zijn. Hierbij staat sociale veiligheid hoog op de agenda en moeten alle interventies de sociale veiligheid vergroten. De verkeersveiligheid neemt toe door de drukte van de Vlietwegen af te wentelen en te ontwarren.

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 37

38 - BoschSlabbers

3. Toekomstbeeld

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 39

1. Robuust watersysteem als sturend principe

2. Identiteit van de Vlietzone, ‘Vlietwaardig’

3. Groenblauwe dooradering (incl. verankering omgeving)

4. Cultuurhistorie en archeologie versterken

5. De Vliet als ruimtelijke drager

De vijf dragende principes tezamen vormen het toekomstbeeld

40 - BoschSlabbers

3. Toekomstbeeld In het toekomstbeeld worden de kwaliteiten van de Vlietzone benoemd, gewaardeerd en ingezet voor een robuust beeld voor de toekomst.

Het toekomstbeeld schetst een integraal beeld van wat de Vlietzone in de regio is en kan zijn. Hierin wordt een wenkend perspectief geschetst hoe de Vlietzone de stad kan verzorgen. Dit perspectief wordt beschreven in vijf fundamentele ontwerpprincipes (3.2 Vijf dragende principes), waarna één toekomstbeeld (3.3 Visiekaart) kan worden gepresenteerd. Vervolgens wordt een eerste aanzet voor toetsingscriteria (3.4 Spelregels) voor toekomstige ontwikkelingen geïntroduceerd. 3.1 TO E KO M S T B E E L D In een omgeving waar steden sterk inzetten op verdichting kan de kwaliteit van de leefomgeving onder druk komen te staan. Een gezonde stad heeft ruimte nodig voor verkoeling, biodiversiteit, wateropvang en ontspanning. De Vlietzone kan die ruimte bieden, maar dan moet er wel gekozen worden. De belangrijkste keuze is erkennen dat de Vlietzone die ruimte kan en moet gaan bieden voor de stad.

Het gebied ligt centraal en is daardoor het sluitstuk van de diverse groengebieden in dit deel van de Randstad: de Duivenvoorde Corridor, De Nieuwe Driemanspolder, Midden Delfland, de Zwethzone, de Oude Rijn en de Hollandse Duinen. De Vlietzone herbergt een schatkamer aan groen, blauw, cultuurhistorie en open landschappen die meer en meer onder druk komen te staan. In het toekomstbeeld worden deze kwaliteiten benoemd, gewaardeerd en ingezet voor een robuust beeld voor de toekomst.

3. 2 V I J F D R AG E N D E P R I N C I P E S Het toekomstbeeld voor de Vlietzone wordt geschetst met vijf essentiële dragende principes voor de Vlietzone die de belangrijkste uitgangspunten en ambities voor het toekomstbeeld van de Vlietzone verbeelden. Voor alle toekomstige plannen en ontwikkelingen moet gelden dat ze ten volle voldoen aan de ontwerpprincipes. Deze principes zijn: 1. Robuust watersysteem als sturend principe 2. Identiteit van de Vlietzone, ‘Vlietwaardig’ 3. Groenblauwe dooradering 4. Cultuurhistorie en archeologie versterken 5. Vliet als ruimtelijke drager

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 41

Kaart: Robuust watersysteem als sturend principe

42 - BoschSlabbers

Recreatievaart

Molenvlietpark: Calamiteitenberging

Klimaatadaptief bouwen (gebiedsontwikkeling.nu)

Robuust watersysteem als sturend principe

recreatie. Zo kunnen ze dienen als de ‘waterlandgoederen’ van de toekomst.

naar Leiden tot aan het Hollands Plassengebied. Vanaf de Vliet zijn er vele recreatieve verbindingen het gebied in.

Veilig, beleefbaar en ecologisch waardevol Aan de basis van een toekomstbestendige Vlietzone staat een natuurlijk, klimaatbestendig watersysteem, opgewassen tegen zowel tijden van wateroverlast als tijden van droogte. In de toekomst wordt het watersysteem steeds meer leidend, aangezien het systeem steeds verder moet worden toegespitst op extremen. Het is zelfs mogelijk dat het op een gegeven moment niet langer mogelijk is om het bestaande watersysteem te handhaven door deze extremen. Hiervoor is een vernieuwde kijk op het watersysteem nodig, wat verder uitgewerkt moet worden. De Vliet is de ruggengraat van dit systeem: het zorgt voor de aan- en afvoer van (regen)water. De polders gaan meer dienen als ‘waterspons’: het water wordt langer vastgehouden, geborgen, waarna het (eventueel) wordt afgevoerd. Op een aantal plekken worden calamiteitenbergingen ingericht, in combinatie met natuurontwikkeling en

Het gehele watersysteem kan natuurlijker worden ingericht, waarbij water, van Vliet tot sloot, ingezet wordt als ecologische verbinding, met respect voor de historische verkaveling. Hiervoor worden meer natuurvriendelijke oevers toegepast. Ook verdwijnt het water (waar mogelijk) niet langer in (onzichtbare) buizen. Ontwikkelingen in de gehele Vlietzone zullen zich moeten verhouden tot dit toekomstbestendige watersysteem. Klimaatadaptief bouwen en ontwikkelen is de standaard. Hierbij hoort het treffen van maatregelen tegen wateroverlast en droogte. Slappe bodems, zoals op veel plekken te vinden in de Vlietzone, zijn heel gevoelig voor watertekort. De nabijheid van water in de gehele Vlietzone is een unieke waarde. De Vliet is de voorkant en het visitekaartje: het is een doorgaande vaarroute voor zowel beroeps- als recreatievaart, van Rotterdam

Raakvlakken met ambities

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 43

Kaart: Identiteit van de Vlietzone, ‘Vlietwaardig’

44 - BoschSlabbers

Wonen met buitenplaats allure

Toegankelijk landschap

Identiteit van de Vlietzone, ‘Vlietwaardig’ Esthetisch hoogstaand en met maatschappelijke meerwaarde De kern voor de identiteit van de Vlietzone ligt in de cultuurhistorische rijkdom van het gebied in combinatie met het groene karakter van het gebied. Dit is nog niet overal beleefbaar: het gebied is lang een tussenstad geweest, waar veel en zeer diverse functies zijn gerealiseerd ten behoeve van de stad.

Een collectieve kwaliteit moet ook goed beleefbaar en bereikbaar zijn: de Vlietzone is een plek voor iedereen! Dit vraagt om zo efficiënt mogelijk om te gaan met ruimte, om zo zoveel mogelijk groen en blauw te kunnen realiseren naast het overige programma (multifunctioneel ruimtegebruik). De Vietzone is ‘van nature’ een zoveel mogelijk publiek gebied, waarborg dit, in tijd en in ruimte. Nieuwe ontwikkelingen vergroten de bruikbaarheid en doorwaadbaarheid van het gebied. Landgoederen worden beter toegankelijk.

De Vlietzone kent in de toekomst een collectieve kwaliteit als voorzijde van het gebied, waarbij de identiteit van de Vlietzone overal terugkomt. Dit geeft het gebied meerwaarde; een waarde die mensen willen beschermen en behouden. Hiervoor wordt meer eenheid in uitstraling en kwaliteit gezocht in de gehele Vlietzone. Elke ontwikkeling, herinrichting, renovatie wordt aangegrepen om deze collectieve, Vlietwaardige kwaliteit verder te ontwikkelen.

De Vlietzone kent thans stevige contrasten, dat is een grote kwaliteit in het gebied. Zo blijft het Leidse deel van de Vlietzone nadrukkelijk groen, terwijl er elders ook plek kan zijn voor functies als sportvelden of kleinschalige woonvormen. De uitdaging is dan ook in de eenheid van de Vlietzone de contrasten een plek te geven. Hiermee krijgt de Vlietzone meer diversiteit en ontstaat een interessanter gebied. Naast een sterke regie op beeldkwaliteit kan een raamwerk van stevige

doorgaande structuren de eenheid van het gebied behouden en versterken. De stevige doorgaande structuren worden gevormd door de Vliet, de Groenblauwe Loper en de A4. Het begrip Vlietwaardig zal verder uitgewerkt moeten worden om het concreet en bruikbaar te maken.

Raakvlakken met ambities

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 45

Kaart: Groenblauwe dooradering

46 - BoschSlabbers

Gebieden in Vlietzone met een uitgesproken groen karakter

Landschap van Duivenvoorde corridor

Groenblauwe dooradering

Het profiel van de Vliet (de eerste 100 meter ten oosten van de vaarweg) krijgt ook een natuurlijk en groen karakter. Hierdoor is de Vliet niet alleen een doorgaande route voor de mens (via het water en via de weg) maar ook een robuuste groene structuur.

Verbonden met haar omgeving De Vlietzone ligt aan de rand van het Groene Hart en het Nationaal Park de Hollandse Duinen. Daarmee heeft de Vlietzone een verplichting naar beide gebieden toe om te zorgen voor robuuste en goede verbindingen. De Vlietzone maakt onderdeel uit van een groenstedelijk gebied in de regio, van Delft tot Leiden, van de Zwethzone tot aan de Kagerplassen. In de Vlietzone liggen, ofschoon nu nog verspreid en vaak geïsoleerd, vele groengebieden. In de toekomst worden bestaande en nieuwe groenblauwe structuren gekoppeld tot één samenhangend systeem dat tegelijkertijd een alternatief biedt voor de drukke route langs de Vliet. Deze doorgaande structuur, de Groenblauwe loper, combineert recreatie, biodiversiteit, waterberging en een uitloopgebied voor de stad. De Vlietzone wordt gekenmerkt door haar groene kwaliteit. Bijdragen aan deze groene kwaliteit moet een voorwaarde zijn bij nieuwe ontwikkelingen.

Groen is niet ‘nice-to-have’ maar essentieel voor de leefbaarheid van de Vlietzone en de gehele Zuidvleugel. Daarnaast is de Vlietzone zelf een robuuste structuur die samen met de andere lijnen uit het landschapspark Zuid-Holland zorg draagt voor een robuuste lijnvormige verbinding door het stedelijk weefsel van Zuid-Holland. Deze verbindingen dragen zorg voor robuuste ruimtelijke en functionele verbinding: • Verbinding Duin Horst & Weide en Groene Hart; • Verbinding tussen Vreugd en Rust en Huis ten Bosch;

• •

(Fiets)Verbinding tussen Scheveningen en Delftse Hout; Verbinding landschapsplan ZuidHolland.

Door meerdere bruggen over de Vliet worden er voor de recreant vele verbindingen gemaakt met de omgeving. De cultuurhistorie is in dit gebied alom aanwezig en wordt met routes aan elkaar verbonden, zodat de grotere verbanden inzichtelijk en beleefbaar worden. Barrières, zoals de A4, worden verminderd.

Raakvlakken met ambities

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 47

Kaart: Cultuurhistorie en archeologie versterken

48 - BoschSlabbers

Buitenplaats (Lusthof Hofwijck) met aanlegplaats

Historisch slagenlandschap

Cultuurhistorie en archeologie versterken

komstbeeld. Andere delen is ruimte voor verdichting met bv bos, waarbij de historische verkaveling gehandhaafd wordt en beleefbaar gemaakt wordt.

Gelaagd landschap lezen en ervaren De Vlietzone wordt getekend door een rijk en complex verleden. Dat verleden heeft geleid tot een gelaagd landschap rijk aan cultuurhistorie, met grote potentie waar het landschap, natuur en recreatie betreft. De ontwikkeling van dit gebied moet leiden tot herstel van verloren gegane kwaliteit en het trots en zelfbewust toevoegen van nieuwe (collectieve) kwaliteit.

Reconstructie landgoed Duivenvoorde, inclusief Paviljoen (https://www.foreco.nl/nl/projecten/paviljoen-duivenvoorde-nobelwood)

Ook wordt de historische gelaagdheid beter leesbaar en beleefbaar gemaakt. De cultuurhistorie is in dit gebied alom aanwezig en wordt met routes aan elkaar verbonden, zodat de grotere verbanden inzichtelijk en beleefbaar worden. De buitenplaatsen en biotopen worden versterkt en recreatief verbonden. Nieuwe ontwikkelingen worden geënt op de allure van weleer.

De Vliet is meer dan alleen een watergang: de Vliet is ook zijn oevers, de afwisseling tussen buitenplaats, andere (historische) bebouwing, een overwegend groen karakter en mooie doorkijkjes naar het polderlandschap. De historische verkaveling, het slagenlandschap, vormt de onderlegger voor de planvorming in het gebied. De lange lijnen in het gebied worden versterkt. De belangrijkste open zichten vanaf de Vliet blijven behouden en worden benoemd in het toe-

Raakvlakken met ambities

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 49

Kaart: Vliet als slowlane

50 - BoschSlabbers

Doorgaande (recreatieve) structuur langs de Vliet

Slowlane Delftweg (google maps)

Doorgaande (recreatieve) structuur langs de Vliet

Vliet als ruimtelijke drager

Om de Vlietweg te kunnen ontwarren is een alternatieve ontsluiting voor zwaarder verkeer nodig. Hierdoor staat niet langer de auto maar het langzaamverkeer centraal.

de van het gebied. Dat mag zo blijven, hier domineert een groene robuuste inpassing die de negatieve effecten van de weg op de Vlietzone verminderen. Op veel plekken ligt hier ook een deel van de Groenblauwe loper.

De Vliet als voorkant in het gebied De belangrijkste ruimtelijke drager van het gebied is de Vliet zelf. De Vliet vormt, samen met de Schie, een doorgaande structuur van Rotterdam tot Leiden. Deze eeuwenoude lijn is vele malen meer dan alleen de watergang. Deze bestaat uit een ‘meervoudig snoer’: de oevers, de weg, bermen en aanpalende erven. Gemiddeld is deze zone, gerekend vanaf de Vliet, minimaal 100 meter breed. Dit snoer staat centraal en vormt de ruimtelijke drager van het gebied. De lijn rijgt veel verschillende landschappen en recreatiemogelijkheden aaneen (tussen Rotterdam en Leiden). De Vliet krijgt een royaal profiel, is continu recreatief, heeft een natuurlijk en groen karakter met vele dwarsverbanden. Ook heeft de lijn een herkenbare beeldkwaliteit. Dit komt bijvoorbeeld terug in meubilair passend bij de Vlietzone.

Door het vertragen en ontwarren van de oude cultuurlijn is het mogelijk de Vlietweg meer in te richten op recreatief gebruik, als slowlane. De fiets staat centraal, maar er wordt ook een volwaardig wandelpad ingericht. Zo kunnen er, via de Vlietweg en de groenblauwe loper, rondjes gemaakt worden door het gebied, waardoor er voor verschillende doelgroepen een plek is in de Vlietzone.

Door de gehele Vlietzone komen de verbindende elementen, meer of minder zichtbaar, altijd tot uiting: de Vliet & Vlietwegen, de Groenblauwe loper en de A4.

De erven, percelen met bebouwing langs de Vliet horen bij het beeld, het decor, van de Vliet. Een grote, bedrijfsmatige korrel detoneert langs de Vliet en moet in de verdere doorontwikkeling voorkomen (of hersteld) worden. Met het benoemen van de Vliet als voorzijde van het gebied is de A4 bijna automatisch de achterzij-

Raakvlakken met ambities

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 51

52 - BoschSlabbers

3.3 V I S I E K A A R T

3.4 S P E L R E G E L S

•

De vijf dragende principes beschrijven de pijlers waarop het toekomstbeeld van de Vliet berust: het robuuste watersysteem, een sterke identiteit, de groenblauwe dooradering, een sterke en zichtbare cultuurhistorische basis en de Vliet als ruimtelijke drager van het gebied. De kaart op de vorige pagina laat zien wat er gebeurt als deze principes bij elkaar worden gevoegd tot één beeld van de toekomstige Vlietzone.

Alle toekomstige ontwikkelingen in de Vlietzone voldoen aan de hierboven geschetste dragende principes. Daarnaast is een (eerste aanzet voor een) generieke set aan spelregels of toetsingscriteria opgesteld. Hierdoor draagt elke toekomstige ontwikkeling bij aan het toekomstbeeld.

•

•

•

• • • • • •

Elke ontwikkeling draagt bij aan veilige en ontspannen mobiliteit; Elke ontwikkeling draagt bij aan een ecologisch waardevol gebied; Elke ontwikkeling wordt klimaatadaptief uitgevoerd; Elke ontwikkeling draagt bij aan een gezond en toekomstbestendig watersysteem; Elke ontwikkeling is zo publiek toegankelijk mogelijk en vergroot de doorwaadbaarheid; Multifunctioneel ruimtegebruik is regel; Elke ontwikkeling heeft de voorzijde aan de Vliet;

•

•

•

•

Elke ontwikkeling vergroot de collectieve kwaliteit; Elke nieuwe ontwikkeling zorgt niet voor een zwaardere belasting van de Vlietwegen; Natuurinclusief bouwen is uitgangspunt (zie bijvoorbeeld de Keuzelijst Natuurvriendelijke Maatregelen van de Gemeente Den Haag); Elke ontwikkeling wordt uitgevoerd in relatie met de UNESCO-status van de Limes; Het historische slagenlandschap van de Vlietzone is inspiratie voor ontwikkelingen: behoud de historische verkaveling, versterk de diepte van het gebied door de lange lijnen (haaks op de Vliet) te versterken; Ontwikkelingen direct langs de Vliet hebben over het algemeen een kleine korrel, met uitzondering van bijvoorbeeld de havengebieden; Open, groene gebieden langs de Vliet worden behouden.

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 53

54 - BoschSlabbers

Let op: kaart gedraaid i.v.m. leesbaarheid

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 55

56 - BoschSlabbers

4. Doorkijk naar uitwerking

Toekomstbeeld van de Vlietzone - 57

Leidse deel van Vlietzone blijft hoe dan ook groen

Kenmerkende openheid van kruispunt Groene Hart en Duivenvoorde corridor behouden

Landschapspark Pasgeld: Behoud van groen op Pasgeld-locatie. Combineren met ecologische structuur/groenblauwe verbindingen.

58 - BoschSlabbers

Oostvlietpolder ontwikkelen als duurzame groene schakel (ecologisch én recreatief)

4. Doorkijk naar uitwerking Van toekomstbeeld naar een doorkijk naar de manier waarop de Vlietzone zich kan ontwikkelen, als inspiratie voor toekomstige ontwikkelingen. Dit hoofdstuk biedt een doorkijk naar de mogelijke uitwerking van het toekomstbeeld van de Vlietzone. Het duidt de richting waarop de Vlietzone zich kan ontwikkelen, uitgesplitst in zeven thema’s. Het biedt inspiratie voor toekomstige ontwikkelingen, die een waardevolle bijdrage doen aan de Vlietzone van de toekomst. 4.1 G R O E N E N E C O LO G I E Intensivering van de stad vraagt om intensivering van groengebieden en de kwaliteit van groen. In de Vlietzone kan dit onder andere door het verbinden van de diverse groengebieden met één groenblauwe structuur: de groenblauwe loper. Hierdoor wordt één samenhangend en robuust groenblauw systeem gecreëerd, ten behoeve van biodiversiteit, waterberging en verkoeling. Deze kan gekoppeld worden aan een langzaamverkeersroute. Deze verbindt de groene gebieden van de Vlietzone recreatief met elkaar, en zorgt ook voor een alternatieve route t.o.v. de Vlietwegen en kan deze ontlasten. De Vliet krijgt een meer uitgesproken en brede groene berm en groene oevers. Op meer plekken