RIS315436 Toename politiegeweld in Den Haag bijlage 1
Tekst van het document
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Rapportage cijfers en duiding
Definitief Versie 1.0 Versie datum 11 april 2023 Rubricering intern vertrouwelijk
Inhoudsopgave Inhoudsopgave ........................................................................................................................... 2 Inleiding ...................................................................................................................................... 3 1. Samenvatting .......................................................................................................................... 3 1.1 Terugblik .............................................................................................................................................................3 1.2 Inzicht over 2022 ................................................................................................................................................4 1.3 Leerpunten 2023 ................................................................................................................................................5
2. Stelsel geweldsaanwending ................................................................................................... 6 3. Cijfers ..................................................................................................................................... 7 3.1 Cijfers eenheden .................................................................................................................................................7 3.1.1 Cijfers eenheden 2022 ............................................................................................................................... 7 3.1.2 Vergelijking cijfers eenheden 2019-2022................................................................................................ 12 3.2 Dienst speciale interventies (DSI) ..................................................................................................................... 15 3.3 Buitengewoon opsporingsambtenaren ............................................................................................................. 17 3.4 Advisering door het sectorhoofd ....................................................................................................................... 19 3.5 Advisering door commissie geweldsaanwending .............................................................................................
20 3.6 Beoordeling door politiechef ............................................................................................................................. 20 3.7 VIK ..................................................................................................................................................................... 22 3.7.1 Cijfers 2022 .............................................................................................................................................. 22 3.7.2 Vergelijking cijfers 2019-2022 ................................................................................................................ 25
4. Wetenschappelijke onderzoeken 2022-2023 ..................................................................... 27 4.1 Afgeronde onderzoeken 2022 .......................................................................................................................... 27 4.2 Lopende en voorziene onderzoeken 2022 e.v. ................................................................................................. 28
5. Communicatie ...................................................................................................................... 30 5.1 Communicatiestrategie ..................................................................................................................................... 30 5.2 Thematische gesprekken .................................................................................................................................. 30 5.3. Interne gesprekken .......................................................................................................................................... 30 5.4 Verantwoorden en leren van geweld: de blik naar voren ................................................................................... 31
6. Leerpunten ............................................................................................................................ 32 7. Tot slot .................................................................................................................................. 33 Bijlagen ..................................................................................................................................... 34 Bijlage 1: Definities.................................................................................................................................................. 34 Bijlage 2: Stroomschema geweldsaanwending – beoordelen en leren van geweld ................................................ 35 Bijlage 3: Criteria voor professionaliteit handelen ................................................................................................... 36
© Politie, all rights reserved. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op geautomatiseerde wijze opgeslagen of openbaar gemaakt in enige vorm of op enigerlei wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de Politie.
Inleiding Dit rapport geeft de cijfers en duiding van de geweldsaanwendingen door politieambtenaren (GDPA) over het kalenderjaar 2022. De cijfers zijn bedoeld ter ondersteuning voor het lerend vermogen van onze organisatie alsook voor de bedrijfsvoering, het P&C proces. Naast een weergave van de cijfers, geeft dit rapport1 onder meer een duiding, de leerpunten en gaat het in op de onderzoeken die op dit thema lopen c.q. zijn afgerond. De cijfers zijn vooral bedoeld om inzicht te geven in hoe de geweldsaanwendingen zich over de jaren heen ontwikkelen. Die trend wordt niet alleen beïnvloed door de buitenwereld, maar ook door een steeds betere registratie van het geweld 2 door de collega’s.
1. Samenvatting 1.1 Terugblik In het afgelopen jaar is er binnen het korps opnieuw geïnvesteerd in het gesprek óver en het leren ván geweldsaanwendingen door de politie. We zien daarin over de afgelopen jaren een positieve ontwikkeling die ook in 2022 is doorgezet. Enkele voorbeelden hiervan: • Gesprekken in het BOO en het KMTO in het voorjaar van 2022 over de rapportage over 2021 en de lessen die daaruit kunnen worden getrokken (zie verderop in deze rapportage). • In de aanloop naar 1 juli 2022, de dag waarop de Ambtsinstructie tranche II en de Wet geweldsaanwending opsporingsambtenaar in werking traden, hebben alle geweldsbevoegde collega’s de verplichte e-learning ‘Geweldsinstructie 2022’gedaan. Dit als voorwaarde om de geweldbevoegdheid te behouden. • Een o.l.v. prof. Otto Adang en Bas Mali uitgevoerd evaluatieonderzoek van Tranche I met als titel: ‘Verantwoorden en leren. Evaluatieonderzoek melden, registreren, beoordelen en leren van geweldsaanwending’. De aanbevelingen en conclusies uit het onderzoek vormden de basis van het congres ‘Verantwoorden en leren van geweld: de blik naar voren’, dat in januari 2023 plaatsvond. • Sinds 1 juli 2022 geldt een nieuwe Aanwijzing Geweldsaanwending Opsporingsambtenaren van het PAG dat is vertaald in een handreiking voor de collega’s.
In de nieuwe Aanwijzing is nu vastgelegd dat het gebruik van het PV over een geweldsaanwending tegen de collega die dit PV opmaakte in strijd is met art. 6 EVRM en het OM dit dus niet in het strafdossier over de geweldsaanwending mag voegen. • In december 2022 heeft de jaarlijkse themadag voor alle secretarissen en voorzitters van de Commissies Geweldsaanwending plaatsgevonden. Dit jaar stond het stroomstootwapen prominent op het programma. • Er zijn diverse notities opgesteld en verspreid binnen het korps. Het gaat dan over de notitie over Verantwoorden geweld op last van de meerdere, de notitie Inzet dienstvoertuigen tijdens geweldsincidenten en de notitie Bevoegdheid SH-cie-PC advisering en beoordeling geweldsaanwending over wie een geregistreerde geweldsaanwending behandelt (welk sectorhoofd, welke commissie en welke politiechef). • Maandelijks is de monitor inzet stroomstootwapen, gedeeld met de eenheidscoördinatoren stroomstootwapen ter lering. In september is het halfjaarbericht gebruik stroomstootwapen zowel inals extern gecommuniceerd. • Het onderzoek naar de waarde van de surveillancehond voor de politietaak is inmiddels afgerond. Een beleidsreactie wordt hierop voorbereid dat gekoppeld wordt aan al ingezette ontwikkelingen vanuit de Koers politiehonden.
1 In dit document is voor de eenvoud gekozen voor de mannelijke aanspreekvorm. Hiermee worden alle genders aangesproken.
2 Het is goed te realiseren dat, cf. art. 1 lid 4 sub b van de ambtsinstructie, onder geweld wordt verstaan ‘elke dwangmatige kracht
van meer dan geringe betekenis uitgeoefend wordt op personen of zaken.’
Pagina 3 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
Op basis van de rapportage over 2021 is een aantal leerpunten uit 2021 benoemd. Deze waren: 1. het verder stimuleren van en investeren in de registratie en transparante verantwoording. 2. de inzet van het vuurwapen en dan met name wat te leren is van de momenten waarop het wapen wordt ingezet, het mogelijk vaker werken vanuit het holster en op basis van welke informatie de afweging wordt gemaakt het vuurwapen in te zetten. 3. het waarschuwen bij inzet van een geweldmiddel. In het afgelopen jaar zien we dat zowel het waarschuwen zelf (het ‘doen’) als het op juiste wijze registreren daarvan vraagt om verdere verbetering. Dat speelt des te meer nu de nieuwe Ambtsinstructie met ingang van 1 juli 2022 van kracht is geworden waarmee waarschuwen bij ieder geweldmiddel wettelijk is verankerd. Inzet op deze leerpunten heeft het volgende opgeleverd: Ad 1: Via workshops c.q. vakdagen voor hovj’s is dit onderwerp actief onder de aandacht gebracht, mede naar aanleiding van casuïstiek en/of de introductie van tranche II. Daarnaast heeft het aandacht via de reguliere IBT-trainingen. In enkele eenheden zijn hierop taakaccenthouders, ondersteuners of adviseurs geweldsaanwending actief binnen de districten die hierin faciliteren en/of het gesprek aangaan met hovj’s en sectorhoofden.
Ad 2: Binnen een aantal eenheden heeft dit tot extra aandacht geleid in de IBT-trainingen, is het in voorkomende gevallen besproken met de hovj’s en besproken in de kleine leercirkels. Andere eenheden hebben hier nog onvoldoende, planmatig, aandacht aan geschonken. Ad 3: Waarschuwen was bij de IBT-training al een onderwerp, maar is na 1 juli verder aangescherpt. Er is (mede daardoor) een grotere aandacht voor. Er is hiermee ook vanuit dit perspectief geïnvesteerd om te leren van situaties waarin de politie geweld aanwendt. Dat zetten we voort in 2023.
1.2 Inzicht over 2022 Kijken we naar de cijfers over 2022 dan levert dat het volgende inzicht op. Er was in 2022 sprake van in totaal 20.667 unieke incidenten en 33.584 geweldsaanwendingen. Deze geweldsaanwendingen hebben in 2022 geleid tot 31.169 geweldsmutaties en 2.452 geweldsregistraties. Deze 2.452 geweldsregistraties uit 2022 zijn in het beoordelingsproces gebracht. Vanwege de overloop vanuit eerdere jaren lag het aantal beoordelingen in 2022 op 2.8153. Hiervan zijn in 2002 in totaal 2.008 geweldsaanwendingen beoordeeld. Daarvan is gebleken dat bij 1.742 beoordeelde geweldsregistraties het oordeel was dat het aangewende geweld paste binnen het wettelijk kader en vakmanschap t.a.v. het optreden en daarmee dus professioneel was (87%); bij 266 geweldsregistraties (13%) was sprake van niet-professioneel handelen. Een deel van de beoordelingen heeft betrekking op eerdere jaren en een deel van de beoordelingen van 2022 loopt nog door in het huidige jaar. Zetten we 2022 af tegen 2021, dan zien we het volgende beeld: • er is een toename van het aantal unieke incidenten 4 van ca. 18% • het aantal geweldsaanwendingen is toegenomen met ca. 12% • het aantal geweldsmutaties is toegenomen met ca. 16% • het aantal geweldsregistraties is afgenomen met ca. 6%
3 Het aantal van 2452 geweldsregistraties is gebaseerd op het kalenderjaar 2022. Het aantal te beoordelen
geweldsaanwendingen zoals gepresenteerd in deze rapportage, wordt beïnvloed door de overloop van eerdere jaren. Dit is een jaarlijks terugkerend fenomeen. NB 2 geweldsregistraties (SKL en PDC) zijn door de eenheden afgedaan: dat verklaart het verschil van 2815 te beoordelen geweldsregistraties zoals opgenomen in tabel 11 en het totaal aantal beoordeelde en nog te beoordelen geweldsregistraties (2813). 4 Voor een aantal gehanteerde termen in deze rapportage is in bijlage 1 een toelichting gegeven.
Pagina 4 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
•
•
in de beoordelingen van het toegepaste geweld zien we een daling van het aandeel professioneel en een lichte stijging van het aandeel niet professioneel. Niet duidelijk is of en zo ja hoe dit wordt beïnvloed door het t.o.v. 2021 grotere aantal beoordelingen geweldsregistraties dat niet in 2022 kon worden afgerond. Als we de trend over de jaren 2019 t/m 2022 beschouwen, zien we dat het aantal incidenten, geweldsaanwendingen en geweldsmutaties stijgt en het aantal geweldsregistraties afneemt. Als we 2022 afzetten tegen 2019 als vergelijkbare jaren (omdat de tussenliggende jaren werden beheerst door de Covid-pandemie), dan is het aantal geweldsregistraties bijna vergelijkbaar in aantal.
Een mogelijke verklaring van het bovenstaande, en mogelijk vooral als het gaat om de toename van de mutaties, is dat de maatschappij verder polariseert. Burger en overheid zijn steeds meer tegen over elkaar komen te staan. Het groter aantal protesten dat daarvan een gevolg is, leidt tot meer geweldsaanwendingen. Daarnaast kan een mogelijke oorzaak ook gelegen zijn in het grote aantal incidenten rond mensen met verward gedrag (i.c. 138.819 voorvallen in 2021, een stijging van bijna 7% t.o.v. 2021). Kijkend naar de inzet van geweldmiddelen valt het volgende op. Begin 2022 is gestart met het landelijk uitrollen van het stroomstootwapen (SSW) middels de 3-daagse opleiding voor incidentafhandelaars van de basisteams. Oplopend zijn in 2022 ruim 15.000 ‘first responders’ getraind en toegerust op het stroomstootwapen. Kijkend naar de inzet van geweldmiddelen in 2022 zien we een afname van het gebruik van pepperspray en het ter hand nemen en gebruik van het vuurwapen. In het verleden werd de inzet van de surveillance hond standaard gemeld en geregistreerd. Door ervaringen in de praktijk is destijds een landelijke leercirkel gestart, later uitmondend in de start van het programma ‘de Koers Politiehonden’ in mei 2022. We zien nu een vermindering met 30 procent van het aantal geweldsaanwendingen waarbij de hond is ingezet.
1.3 Leerpunten 2023 Tegen deze achtergrond, en mede als uitvloeisel van de beoordelingen door de politiechef op de situaties waarin geweld is aangewend, zien we voor het komend jaar de volgende leerpunten: 1. Als uitvloeisel van de ervaringen op de leerpunten over 2021 blijvende aandacht voor: o het registreren, transparante verantwoording en procesvoering. o waarschuwen bij inzet geweldmiddel en meer specifiek het vuurwapen. o benutten van de (kleine en grote) leercirkels om te blijven leren. 2. Toepassing van de methode BTGV (benaderingstechniek gevaarlijke verdachte) en meer in het algemeen planbaar geweld. Het gaat daarbij om betere communicatie c.q. overleg vooraf, het maken van een plan van aanpak en het ruimer aandacht geven aan dit onderwerp in de IBT-trainingen 3. De wisselwerking tussen het Operationeel Centrum en de collega op straat. Aandachtspunten zijn o.a.: welke informatie wordt vanuit het OC meegegeven aan de collega op straat en met welke ‘mindset’ gaat de collega op de melding af? Welke eigen individuele verantwoordelijkheid neemt de collega op straat gegeven de informatie die hij/zij krijgt van het OC? 4. Inzet van het stroomstootwapen dient plaats te vinden conform de instructie waarbij gebruik van de schokmodus wordt vermeden tenzij de situatie dat vereist.
Deze landelijke leerpunten staan naast de specifieke leerpunten die eenheden voor zichzelf benoemd hebben en de uitvoering van het programmaplan ‘Beter verantwoorden en leren van geweld’ d.d. 2 februari 2023 van het programmateam Stelsel Geweldsaanwending.
Pagina 5 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
2. Stelsel geweldsaanwending De politie komt bij haar werk in veel lastige en risicovolle situaties terecht. Van haar wordt verwacht dat ze in die situaties naar voren stapt. Om burgers te beschermen, om daders van strafbare feiten aan te houden of om te begrenzen, moet de politie soms geweld gebruiken. Om die reden beschikt de politie over een wettelijk verankerde geweldsbevoegdheid. De politie wil zich op een transparante wijze hierover verantwoorden, waarbij tevens recht wordt gedaan aan de bovengenoemde bijzondere rol van politiemensen in de samenleving. De maatschappij moet erop kunnen vertrouwen dat de politie professioneel omgaat met deze geweldsbevoegdheid. Om dit goed te borgen zorgt de politie dat politiemensen goed getraind zijn, dat zij verantwoording afleggen over het aangewende geweld, geweld getoetst wordt aan professionaliteitseisen en dat politiemensen leren van aangewend geweld. De Stelsel Geweldsaanwending beoogt meer dan voorheen ruimte te bieden aan dat leren van geweldsaanwendingen, onder meer door al vroeg in het proces het professionele gesprek met de ambtenaar centraal te stellen en door bij de beoordeling van geweldsaanwendingen niet alleen te toetsen aan het wettelijke kader (Politiewet 2012 en Ambtsinstructie) maar ook aan eisen van vakmanschap. Een en ander draagt bij aan de verdere ontwikkeling van de collega als professional.
Per 1 juli 2022 zijn wijzigingen in wet- en regelgeving van kracht geworden. Concreet gaat het dan onder meer om: • De Geweldsinstructie. Dit is een samenstel van de Politiewet artikel 7 lid 1 en lid 7 en de Ambtsinstructie. Er zijn inzetcriteria toegevoegd die eerder nog niet wettelijk vastlagen, in het bijzonder voor wapenstok, politiehond en stroomstootwapen. 5 Tegelijk zijn professionaliteit beperkende regels zijn verwijderd. Een voorbeeld daarvan is een wijziging van de inzetcriteria voor pepperspray. Tot 1 juli was er een expliciet verbod op het gebruik daarvan jegens personen zichtbaar ouder dan 65. Dat kon er echter toe leiden dat in een situatie waarin geweld tegen die persoon noodzakelijk was, de politieambtenaar ervoor moest kiezen om een zwaarder middel in te zetten terwijl de pepperspray het meest proportioneel was met het minste risico op letsel. Door genoemd verbod los te laten krijgt de politieambtenaar de professionele ruimte om het meest proportionele middel in te zetten. • De Wet geweldsaanwending opsporingsambtenaar. Daarmee zijn het feitenonderzoek, een nieuwe strafuitsluitingsgrond, een nieuw strafbaar feit (verwijtbare overtreding van de geweldsinstructie) en de “Blauwe Kamer” ingevoerd. Per 1 juli 2022 is met de inwerkingtreding van de wet- en regelgeving een einde gekomen aan de Stelselherziening geweldsaanwending.
Sindsdien is er sprake van het Stelsel geweldsaanwending.
5 De inzetcriteria voor het stroomstootwapen waren eerder vastgelegd in een door de minister in het kader van de pilot
vastgestelde Tijdelijke geweldsinstructie, laatstelijk bij brief van 31 december 2021. Die waren gelijk aan de inzetcriteria in de Ambtsinstructie d.d. 1 juli 2022.
Pagina 6 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
3. Cijfers De cijfers in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op de situatie zoals die op 6 januari 2023 bestond (peildatum)6. Voor een aantal processen zoals in dit hoofdstuk geschetst (bijv. het advies van de commissie geweldsaanwending en het eindoordeel van de politiechef en de trajecten bij VIK) kan sprake zijn van een overloop vanuit het vorig jaar of naar een volgend jaar. Inherent aan het proces is er ieder jaar sprake van deze doorloop. De bronnen die voor de cijfers zijn gebruikt zijn o.a. de volgende: • BVI • Blueview • Excelbestand DSI • Rapportage NS • Delta en Documentum (VIK cijfers) • Bronsysteem Arbeidszaken • Eigen overzichten eenheden De bron Blueview is gebruikt om 4 bepaalde geweldssoorten te kunnen verantwoorden. • Gericht/Gericht houden7 • Waarschuwingsschot8 • Gericht schot9 • Ongewilde schoten10 Diverse tabellen in paragraaf 3.1 tonen de cijfers op eenheidsniveau. Daarin zitten soms verschillen tussen eenheden die niet zonder meer te verklaren zijn. De behoefte bestaat om meer duiding te kunnen geven aan de cijfers en verschillen en daarom zal in 2023 hierop een onderzoek worden uitgevoerd.
3.1 Cijfers eenheden 3.1.1 Cijfers eenheden 2022 Tabel 1: Overzicht totaal aantal incidenten, betrokken collega’s 11 en geweldsaanwendingen12 Eenheid Staf Korpsleiding Eenheid Noord-Nederland Eenheid Oost-Nederland Eenheid Midden-Nederland Eenheid Noord-Holland Eenheid Amsterdam Eenheid Den Haag Eenheid Rotterdam Eenheid Zeeland-West-Brabant Eenheid Oost-Brabant Eenheid Limburg Landelijke Eenheid Politiedienstencentrum Ondersteunende Dienst Politieacademie Totaal
Incidenten 2 1576 3099 1970 1344 2502 3174 1897 1318 2003 1481 478 8 4 20667
Betrokken collega’s 2 883 1666 1157 803 1324 1554 1270 783 873 740 275 8 4 11281
Geweldsaanwendingen 2 2351 4820 3201 2083 3887 4803 3455 2193 3555 2561 660 9 4 33584
6
Op 6 januari van het jaar worden de cijfers gegenereerd die op dat moment in de systemen staan over de periode 15 januari 2019 t/m 31 december 2022 op basis van de begindatum activiteit ‘I8-geweldsaanwending’. 7 Aantal maal “Richten/gericht houden” 8 “Aantal waarschuwingsschoten 9 "Aantal gerichte schoten” 10 “Aantal ongewilde schoten:” 11 Onder betrokken collega’s wordt verstaan een unieke collega die in 2022 één of meer keren geweld heeft aangewend in een incident. 12 Het aantal geweldsaanwendingen is gebaseerd op het aantal i8 registraties waaraan een dienstnummer is gekoppeld.
Pagina 7 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
Ter toelichting: • Bij één incident kunnen meerdere collega’s zijn betrokken die daarbij één of meerdere keren geweld aanwenden en één of meer middelen kunnen hebben ingezet (voor een overzicht van de ingezette middelen, zie tabel 3a). • De cijfers in deze en volgende tabellen worden gepresenteerd op de zgn. organisatiecode (i.c. de telling op conto van de eenheid waar de collega vandaan komt) en niet op basis van het werkgebied (dan komt de telling op conto van de eenheid waar het geweld is toegepast). Dit kan ertoe leiden dat publicaties van cijfers door eenheden zelf (bijvoorbeeld via een jaarverslag) afwijken van de cijfers in dit rapport. De eenheden registreren op basis van werkgebied omdat het werkgebied bepaalt waar een geregistreerde geweldsaanwending behandeld wordt. • Voor bovenstaande en alle andere tabellen in deze paragraaf geldt dat het aandeel van de externe buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s) niet is opgenomen in de tabellen. Deze aanpak is vanaf 2021 van toepassing. De cijfers zijn terug te vinden in de separate tabel (tabel 9). • Om de verschillen tussen eenheden te kunnen duiden, zal door een werkgroep met coördinatoren vanuit de eenheden in 2023 onderzocht worden of er parameters zijn die hiervoor een verklaring zouden kunnen bieden.
Het gaat om parameters als het aantal collega’s dat geweldsbevoegd is, een werklastmeting, het aantal aanhoudingen, werkgebied van een eenheid, relatie met GTPA. Dat geldt overigens niet alleen voor deze tabel, maar ook de navolgende tabellen waarin een opsomming is gegeven van de cijfers van de eenheden of een vergelijking over de jaren laten zien. • Specifiek voor 2022 zijn er in totaal 20.667 unieke incidenten geweest waarbij geweld is aangewend. Doordat er bij een incident soms meerdere eenheden aanwezig zijn komt de optelling van het aantal incidenten hoger uit (+189) dan het unieke aantal (i.c. 20.667). In totaal hebben er 11.281 unieke collega’s geweld aangewend in 2022. Doordat collega’s soms ook onder een andere eenheid registreren komt de optelling van de eenheden hoger uit (+ 61). Tabel 2: Overzicht geweldsmutaties en –registraties en relatief aandeel13 Eenheid
Geweldsmutatie
Geweldsregistratie
Relatief
1
1
50.0 %
Eenheid Noord-Nederland
2182
169
7.2 %
Eenheid Oost-Nederland
4459
361
7.5 %
Eenheid Midden-Nederland
3009
192
6.0 %
Eenheid Noord-Holland
1959
124
6.0 %
Eenheid Amsterdam
3708
179
4.6 %
Eenheid Den Haag
4570
233
4.9 %
Eenheid Rotterdam
2845
610
17.7 %
Eenheid Zeeland-West-Brabant
1989
204
9.3 %
Eenheid Oost-Brabant
3413
142
4.0 %
Eenheid Limburg
2461
100
3.9 %
Landelijke Eenheid
561
99
15.0 %
Politiedienstencentrum
8
1
11.1 %
Ondersteunende Dienst Politieacademie
4
0
0.0 %
31169
2415
7.2 %
Staf Korpsleiding
Totaal
13
Relatief geeft dit de verhouding weer van het aantal registraties t.a.v. het aantal geweldsmutaties. Daartoe worden beide cijfers opgeteld en wordt het totaal gedeeld door het aantal geweldsregistraties.
Pagina 8 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
Ter toelichting: • Een politieambtenaar meldt schriftelijk en mondeling elke geweldsaanwending bij de hulpofficier van justitie (hovj). De hovj toetst vervolgens of de geweldsaanwending moet worden geregistreerd. Als de hovj zijn keuze heeft gemaakt dan maakt hij of een geweldsmutatie of een geweldsregistratie op. Een geweldsregistratie wordt opgemaakt indien: o het vuurwapen is gebruikt; o het geweld de dood of letsel van meer dan geringe betekenis heeft veroorzaakt; o naar het oordeel van de hovj aanleiding bestaat om de geweldsaanwending te registreren In alle overige gevallen maakt de hovj een geweldsmutatie op. • In de rapportage over 2021 was voor de Landelijke Eenheid ook het aandeel als gevolg van inzet van de specialistische diensten opgenomen (i.c. de DSI). Vanaf de rapportage over 2022 stappen we daarvan af en wordt het apart inzichtelijk gemaakt (zie par. 3.2). Reden daarvoor is dat de aard van hun inzet en als gevolg daarvan ook bijvoorbeeld het gebruik van vuurwapens afwijkend is van de praktijk binnen een eenheid. Daarmee zijn het onvergelijkbare grootheden. • De afdoening van de geweldsregistraties van de staf korpsleiding en het politiedienstencentrum (beide 1) zijn conform de standaard werkwijze afgedaan door de politiechef van de eenheid waar de betreffende medewerker actief is geweest ten tijde van de geweldsaanwending.
Tabel 3a: Overzicht ingezette middelen naar aantal en relatieve aandeel op het totaal van aanwendingen Middel
Aanwendingen
Relatief
Fysiek geweld (zonder geweldmiddelen)
21917
56,1%
Handboeien (als geweldmiddel gebruikt)
1238
3,2%
Korte wapenstok
1149
2,9%
Lange wapenstok
518
1,3%
Uitschuifbare wapenstok
1529
3,9%
3
0,0%
Pepperspray
1063
2,7%
Stroomstootwapen
1112
2,8%
Diensthond
139
0,4%
Inzet beredenen
45
0,1%
Dienstvoertuig
321
0,8%
Waterwerper
17
0,0%
CS-traangas
4
0,0%
Ter hand nemen vuurwapen
989
2,5%
Vuurwapen
2115
5,4%
Schild
253
0,6%
Elektrische wapenstok
Spuugmasker
969
2,5%
Anders (vrij tekstveld toelichting hovj)
5716
14,6%
1
0,0%
39098
100,0%
Beanbag Totaal
Ter toelichting: • In de tabel zijn middelen opgenomen die behoren tot de basisbewapening en middelen die formeel geen geweldmiddel zijn. Deze laatste middelen (het gaat dan om handboeien, dienstvoertuig, schild, spuugmasker) zijn nadrukkelijk geen geweldmiddel. Er is desalniettemin voor gekozen om het gebruik van dit hulpmiddel op deze wijze te verantwoorden wanneer er geweld mee aangewend is. • In één van de drie gevallen waarin een elektrische wapenstok is gebruikt was sprake van dreigen met de wapenstok en blijkt dit geen geweldsaanwending in de zin van de Ambtsinstructie te zijn.
Pagina 9 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
•
Na een pilotjaar, vier jaar verlengde beproeving in drie politieteams en een gedegen voorbereiding in de voorgaande 2 jaar is de politie sinds januari 2022 gestart met de landelijke uitrol van het stroomstootwapen binnen de basispolitiezorg. Tot nu toe zijn ruim 15.000 politieagenten van de basisteams toegerust op het stroomstootwapen. In de rapportage over 2021 is ingegaan op het gebruik van het wapen in de pilotsituatie. Het gebruik van het stroomstootwapen in het eerste jaar van uitrol is als volgt: Tabel 3b: Gebruik stroomstootwapen in 2022 Inzet SSW Alleen dreigend Alleen afvuren cassette(s) Afvuren cassette(s) met extra stroom Afvuren cassette(s) met schokmodus Afvuren cassette(s) met extra stroom en schokmodus Alleen schokmodus Totaal
Aantal keer
%
3302 837 232 7
74,8% 19,0% 5,3% 0,2%
4
0,1%
32
0,7%
4414
100%
Ter toelichting hierop: o In 2022 is het stroomstootwapen 4414 keer aangewend, waarvan in driekwart van de gevallen alleen dreigend: door het gebruik verbaal aan te kondigen, het stroomstootwapen uit het holster te trekken, door het te richten en/of door met het stroomstootwapen te ‘knetteren’ (met zichtbare stroomboog) om zo een lastige gevaarsituaties tot een goed einde te brengen (in de zin van persoon aangehouden of onder controle gebracht). Overigens wordt het dreigen met het stroomstootwapen niet opgenomen in de geweldscijfers. Reden hiervoor is dat het met de komst van het nieuwe Stelsel geweldsaanwending niet meer hoeft te worden geregistreerd. o Bij de overige 1112 aanwendingen is het stroomstootwapen daadwerkelijk ingezet door één of enkele stroomstoten toe te dienen. Meestal door twee pijltjes uit een cassette op de doelpersoon af te vuren, waarna een stroomkring tot stand komt van maximaal vijf seconden. Het stroomstootwapen is o.a. ingezet in lastige, direct dreigende gevaarsituaties situaties als: aanhouden van gewapende verdachten, vaak met een mes; personen die zich zeer agressief gedragen (richting agenten) en vol in verzet gaan bij hun aanhouding; personen die verward en onberekenbaar gedrag tonen en een gevaar voor zichzelf of hun omgeving vormen, personen die niet meer aanspreekbaar zijn in een direct dreigende gevaarsituatie.
o Het stroomstootwapen is 43 keer (ook) in de schokmodus aangewend. Hierbij wordt het stroomstootwapen direct op het lichaam van de doelpersoon geplaatst en de stroomknop ingedrukt met slechts een pijnprikkel tot gevolg. Veelal is de schokmodus ingezet om verzet te breken bij onder meer het aanleggen van de handboeien, wat niet volgens de geweldsinstructie is. Die stelt dat de schokmodus alleen in levensbedreigende nood/afweersituaties mag worden gebruikt. In de praktijk hebben agenten in deze lastige verzet situaties gekozen om vanuit subsidiariteit de schokmodus te gebruiken, met minder kans op letsel dan bijvoorbeeld extra fysiek geweld toe te passen of het doorduwen van de arm op de rug met risico dat de arm uit de kom raakt dan wel breekt. o Ondanks dat alternatieve geweldsaanwending in dergelijke situaties wellicht tot meer letsel zouden leiden, betreft het gebruik van de schokmodus niet de intentie om op afstand een persoon tijdelijk handelingsonbekwaam te maken. Het gebruik van de schokmodus krijgt derhalve extra aandacht als het gaat om afwijking van de geweldsinstructie middels de leercirkels van beoordelen gebruik stroomstootwapen en in opleiden en trainen van de bedienaars.
Pagina 10 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
De melding van gebruik ‘schokmodus’ blijkt geregeld op een misverstand te berusten, waarbij de agent die de stroomknop heeft ingedrukt om ermee te ‘knetteren’ (dreigen) of die de stroomknop heeft ingedrukt om extra stroom toe te dienen via de afgevuurde pijltjes (schietmodus), dit abusievelijk rapporteert als ‘schokmodus’. Bij nadere beschouwing bleek van de aanvankelijk gerapporteerde inzetten met schokmodus de helft (42 van de 85) geen inzet met schokmodus te zijn. 243 keer (21,9%) werd naast het afvuren van de pijltjes extra stroom ingezet, waarbij elf keer (ook) met de schokmodus. De schokmodus is in 2022 43 keer ingezet. Voor een verdere nadere toelichting wordt verwezen naar publicatie stroomstootwapen op website voor de politie. Het kan in de politiepraktijk voorkomen dat geweld wordt toegepast met gebruikmaking van een dienstvoertuig, vooral de auto. Daarbij moet gedacht worden aan de situatie dat een verdachte wordt aangehouden door hem of zijn voertuig met de auto tot stilstand te dwingen. Daarmee kan sprake zijn van geweld, dat door de betreffende politieambtenaar gemeld wordt en vervolgens in voorkomende gevallen geregistreerd en beoordeeld wordt door de politiechef. Een dienstvoertuig is op zichzelf uiteraard geen geweldmiddel, de Ambtsinstructie geeft hiervoor geen inzetcriteria.
Wel gelden de criteria uit artikel 7 Politiewet 2012, waaronder proportionaliteit en subsidiariteit. Een nadere duiding van de situaties waarin het dienstvoertuig is ingezet, is niet te geven zonder een handmatige zoekslag van de keren dat het voertuig is ingezet. De waterwerper is conform opgave 17 keer in dienst geweest waarbij in twee situaties daadwerkelijk water is gegeven (op 25 mei jl. bij de wedstrijd Feijenoord-AS Roma en op 10 december jl. bij de wedstrijd Marokko-Portugal). Op enig moment in 2022 waren niet langer Nederlandse waterwerpers beschikbaar en is overgegaan op inzet van waterwerpers uit het buitenland. Van de 17 keer betrof dat twee momenten waarop dat gebeurd is. Twee van de vier gevallen uit de categorie CS-Gas blijken abusievelijk te zijn aangekruist. Dit had pepperspray moeten zijn. De handeling ter hand nemen van het vuurwapen is, hoewel geen daadwerkelijk gebruik van geweld, volgens de Ambtsinstructie wel een vorm van aanwending van geweld en daarmee verplicht om te melden. Tabel 3b: Uitsplitsing gebruik vuurwapen o
•
•
• •
Gebruik
2022
Richten/gericht houden
1499
Ongewilde schoten
2
Waarschuwingsschoten
133
Gerichte schoten
86
Ter toelichting hierop nog het volgende: o Het aantal keer gebruik vuurwapen (2.115) is niet gelijk aan de uitsplitsing naar de diverse vormen van gebruik (1.499 + 2 + 133 + 86 = 1.720). Dit heeft te maken met het feit dat tijdens een geweldsaanwending er verschillende combinaties mogelijk zijn van het gebruik van het vuurwapen. Dat houdt in dat in de opbouw van proportioneel en subsidiair handelen het vuurwapen in eerste instantie wordt gericht. Mocht dat niet afdoende blijken dan kan een waarschuwingsschot worden afgevuurd. Mocht dat niet voldoende zijn om het doel te bereiken dan kan de politieagent ook nog gericht schieten. Er is dan sprake van drie vormen van inzet van geweld in één geweldsaanwending. Daarnaast speelt dat in de melding van het gebruik van het vuurwapen niet in alle gevallen alle vormen van gebruik separaat worden aangevinkt in het systeem. o Van de 2 ongewilde schoten bleek uit analyse dat er 1 tijdens een trainingssituatie is gevallen. Het andere ongewilde schot is tijdens de laadprocedure gevallen. Dit zijn geen
Pagina 11 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
•
• •
•
geweldsaanwendingen. Er zijn in 2022 geen ongewilde schoten geweest tijdens het ter hand nemen van het wapen. In de categorie ‘anders’ blijkt dat dit ca. 71 procent geweld tegen goederen betreft (zoals het intrappen van een deur of forceren van een raam om een pand binnen te treden). Een nadere duiding hiervan is niet te geven zonder een handmatige analyse van de ruim 5.700 geweldsaanwendingen. Omdat we het toch wenselijk vinden meer inzicht te krijgen, zal in 2023 op deze categorie deze nadere analyse worden uitgevoerd. De beanbag is niet gebruikt dit jaar binnen de basispolitiezorg. De vermelding van beanbag bleek een foutieve registratie te zijn. In 2022 zijn 21 burgers overleden binnen de context van een politieoptreden. Elf hiervan zijn overleden bij incidenten waarbij de politie geweld heeft aangewend. De overige tien betrokkenen zijn overleden bij (politie gerelateerde) incidenten waar bijvoorbeeld drank-/drugsgebruik in het spel is, na een achtervolging of bij een aanrijding met een dienstvoertuig. Opgemerkt dient te worden dat uit onderzoek moet blijken in hoeverre er een causaal verband bestaat tussen het overlijden van de burger en het handelen of geweld van de politie. De proportionaliteit en de subsidiariteit van het geweldgebruik door politie wordt in die gevallen in de regel onderzocht door de Rijksrecherche, onder verantwoordelijkheid van het OM.
De overige incidenten, voor zover die onder de aanwijzing Taken en inzet van de Rijksrecherche vallen, worden eveneens onderzocht door de Rijksrecherche. Voor deze informatie verwijst de politie dan ook naar het OM. Voor het melden van geweld in groepsverband en vooral grotere ME-optredens is in de Ambtsinstructie vastgelegd dat de geweldsmelding wordt gedaan door de meerdere, die de opdracht tot de geweldsaanwending heeft gegeven. Dit houdt in dat de meerdere die last tot het gebruik van geweld heeft gegeven het geweld meldt aan de hovj, alsmede wie het geweld heeft aangewend. Indien de hovj een nadere toelichting nodig heeft of geweld geregistreerd of gemuteerd moet worden, kan hij de individuele geweldsaanwender benaderen. In geval van een registratie krijgen zowel de meerdere als elke individuele geweldsaanwender een beoordeling van de politiechef. Geweld dat buiten de last is aangewend, bijvoorbeeld in een noodweersituatie, wordt afzonderlijk door de betreffende geweldsaanwender gemeld bij de hovj. Bij het interpreteren van de cijfers is men zich ervan bewust geweest dat het niet mogelijk is om in de huidige registratievorm aan te geven hoe vaak een geweldmiddel binnen groepsoptreden is ingezet. Een groepsoptreden is wel vertegenwoordigd binnen de cijfers, maar wordt gezien als 1 incident, met 1 geweldsaanwender en eventueel meerdere individuele geweldmiddelen.
Bij incidenten, binnen groepsverband, waar sprake is van: o het gebruik van het vuurwapen (niet het ter hand nemen van het dienstpistool, wel het richten, gericht houden of daadwerkelijk schieten); o het aanwenden van geweld de dood dan wel lichamelijk letsel van meer dan geringe betekenis heeft veroorzaakt; o en/of de hovj aanleiding ziet om geweld te registreren, is de afspraak14 dat er individueel wordt gemeld en geregistreerd en dat deze buiten de collectieve geweldsmelding blijven. Deze geweldsaanwendingen komen dus wél terug in het algemene overzicht c.q. de tabellen in dit hoofdstuk.
3.1.2 Vergelijking cijfers eenheden 2019-2022 In de tabel hieronder wordt weergegeven hoe de cijfers zich ontwikkelen over de periode 2019-2022 voor het totaal aantal incidenten en de ingezette middelen ingezet bij geweldsaanwendingen. Daarbij is
14
Zie ook https://intranet.politie.local/downloads/2000/shg-themadag-2021-advies-werkwijze-verantwoorden-geweld-op-lastvan-de-meerdere-versie-jun-2022.html
Pagina 12 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
van belang op te merken dat de cijfers kunnen afwijken van de eerder gepubliceerde cijfers. Dit heeft te maken met de eerdergenoemde overloop over de jaargrens heen. Tabel 4: Ontwikkeling totaal aantal incidenten over 2019-2022 Eenheid Staf Korpsleiding Eenheid Noord-Nederland Eenheid Oost-Nederland Eenheid Midden-Nederland Eenheid Noord-Holland Eenheid Amsterdam Eenheid Den Haag Eenheid Rotterdam Eenheid Zeeland-West-Brabant Eenheid Oost-Brabant Eenheid Limburg Landelijke Eenheid Politiedienstencentrum Ondersteunende Dienst Politieacademie Totaal
2019 0 916 1922 1441 1031 2096 2194 1723 904 1455 779 216 0 1 14612
2020 1 1198 2214 1494 998 2245 2501 1761 1078 1640 869 324 13 3 16214
2021 0 1369 2548 1547 1140 2314 2941 1603 1093 1611 1041 483 17 3 17525
2022 2 1576 3099 1970 1344 2502 3174 1897 1318 2003 1481 478 8 4 20667
Ter toelichting: • De totalen in bovenstaande tabel, betreft het totaal aantal unieke incidenten per jaar. Doordat er bij een incident soms meerdere eenheden aanwezig zijn, komt de optelling van het aantal incidenten hoger uit dan het uniek aantal. Feitelijk gaat het om de volgende verschillen: 2019 (+66), 2020 (+125), 2021 (+185), 2022 (+189). Tabel 5: Ontwikkeling totaal aantal geweldsaanwendingen over 2019-2022 Eenheid Staf Korpsleiding Eenheid Noord-Nederland Eenheid Oost-Nederland Eenheid Midden-Nederland Eenheid Noord-Holland Eenheid Amsterdam Eenheid Den Haag Eenheid Rotterdam Eenheid Zeeland-West-Brabant Eenheid Oost-Brabant Eenheid Limburg Landelijke Eenheid Politiedienstencentrum Ondersteunende Dienst Politieacademie Totaal
2019 0 1478 3119 2392 1618 3260 3370 3086 1587 2584 1292 302 0 1 24089
2020 1 1916 3644 2456 1598 3611 3888 3201 1824 3029 1506 457 14 3 27148
2021 0 2139 4187 2565 1798 3869 4645 3050 1822 2892 1802 674 19 3 29465
2022 2 2351 4820 3201 2083 3887 4803 3455 2193 3555 2561 660 9 4 33584
Tabel 6a: Ontwikkeling totaal aantal ingezette middelen over 2019-2022 Middel
2019 16387
%2019 59,0%
2020 18330
%2020 57,8%
2021 19781
%2021 56,7%
2022 21917
%2022 56,1%
Handboeien (als geweldmiddel gebruikt)
1124
4,0%
1204
3,8%
1242
3,6%
1238
3,2%
Korte wapenstok
751
2,7%
740
2,3%
780
2,2%
1149
2,9%
Lange wapenstok
352
1,3%
265
0,8%
536
1,5%
518
1,3%
Fysiek geweld (zonder geweldmiddelen)
Pagina 13 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
Middel Uitschuifbare wapenstok Elektrische wapenstok
2019 1747
%2019 6,3%
2020 1175
%2020 3,7%
2021 1018
%2021 2,9%
2022 1529
%2022 3,9%
7
0,0%
4
0,0%
6
0,0%
3
0,0%
Pepperspray
1440
5,2%
1738
5,5%
1585
4,5%
1063
2,7%
Stroomstootwapen
125
0,4%
135
0,4%
115
0,3%
1112
2,8%
Diensthond
364
1,3%
337
1,1%
200
0,6%
139
0,4%
Inzet beredenen
31
0,1%
8
0,0%
36
0,1%
45
0,1%
Dienstvoertuig
194
0,7%
286
0,9%
271
0,8%
321
0,8%
Waterwerper
-
0,0%
-
0,0%
11
0,0%
17
0,0%
CS-traangas
4
0,0%
1
0,0%
5
0,0%
4
0,0%
Ter hand nemen vuurwapen
3
0,0%
457
1,4%
1155
3,3%
989
2,5%
2237
8,0%
2676
8,4%
2254
6,5%
2115
5,4%
Schild
0
0,0%
98
0,3%
290
0,8%
253
0,6%
Spuugmasker
0
0,0%
214
0,7%
718
2,1%
969
2,5%
3016
10,9%
4038
12,7%
4908
14,1%
5716
14,6%
Onbekend
10
0,0%
1
0,0%
0
0,0%
0
0,0%
Beanbag
3
0,0%
0
0,0%
0
0,0%
1
0,0%
27795
100,0%
31707
100,0%
34911
100,0%
39098
100,0%
Vuurwapen
Anders (vrij tekstveld toelichting hovj)
Totaal
Ter toelichting: • Per 1 januari 2022 is de politie begonnen met het opleiden en in gebruik nemen van het stroomstootwapen. De jaren 2019-2021 betroffen een overbruggingsperiode van 3 pilotteams met zo’n 300 bedienaars stroomstootwapen en in 2022 gedurende de landelijke invoer oplopend naar ruim 15.000 bedienaars die beschikken over het stroomstootwapen. Dat verklaart de lage cijfers 15 over de eerste drie jaren en maakt een vergelijking daarmee niet mogelijk. Zie voor een nadere toelichting op het gebruik van het SSW de toelichting bij tabel 3a. • In het verleden werd de inzet van de surveillance hond standaard gemeld en geregistreerd. Door ervaringen in de praktijk is destijds een landelijke leercirkel gestart, later uitmondend in de start van het programma ‘de Koers Politiehonden’ in mei 2022. We zien nu een vermindering met 30 procent van het aantal geweldsaanwendingen waarbij de hond is ingezet. • Een uitsplitsing van het gebruik van het vuurwapen over de jaren heen leidt tot het volgende beeld: Tabel 6b: Gebruik vuurwapen over 2019-2022 Gebruik richten/gericht houden ongewilde schoten waarschuwingsschoten gerichte schoten
•
2019 1976 0 138 130
2020 2224 0 174 92
2021 1650 3 168 80
2022 1499 2 133 86
Een verklaring voor de afname is niet zonder meer te geven; dat vereist een nadere analyse. Zie voor een overige toelichting op de cijfers van 2022, tabel 3.
15 In 2019 NB in 2019, 2020 en 2021 is als onderdeel van het daar genoemde aantal resp. 2, 5 en 6 keer de schokmodus direct
op het lichaam ingezet.
Pagina 14 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
Tabel 7: Ontwikkeling geweldsmutaties en – registraties en relatief aandeel over 2019-2022
Staf Korpsleiding Eenheid NoordNederland Eenheid OostNederland Eenheid MiddenNederland Eenheid NoordHolland Eenheid Amsterdam Eenheid Den Haag Eenheid Rotterdam Eenheid ZeelandWest-Brabant Eenheid OostBrabant Eenheid Limburg Landelijke Eenheid Politiedienstencentrum Ondersteunende Dienst PA Totaal
Relatief
Mutatie
Registratie
2022 Relatief
Mutatie
Registratie
2021 Relatief
Mutatie
Registratie
2020 Relatief
Mutatie
Registratie
2019 Geweldsmutatie/ -registratie
0 1275
0 203
13,7%
1 1744
0 172
0,0% 9,0%
0 1989
0 150
7,0%
1 2182
1 169
50,0% 7,2%
2911
208
6,7%
3269
375
10,3%
3859
328
7,8%
4459
361
7,5%
2214
178
7,4%
2239
217
8,8%
2411
154
6,0%
3009
192
6,0%
1521
97
6,0%
1425
173
10,8%
1676
122
6,8%
1959
124
6,0%
3005
255
7,8%
3336
275
7,6%
3580
289
7,5%
3708
179
4,6%
3015
355
10,5%
3504
384
9,9%
4317
328
7,1%
4570
233
4,9%
2448
638
20,7%
2567
634
19,8%
2410
640
21,0%
2845
610
17,7%
1381
206
13,0%
1640
184
10,1%
1608
214
11,7%
1989
204
9,3%
2481
103
4,0%
2852
177
5,8%
2752
140
4,8%
3413
142
4,0%
1210 237
82 65
6,3% 21,5%
1433 381
73 76
4,8% 16,6%
1703 570
99 104
5,5% 15,4%
2461 561
100 99
3,9% 15,0%
0
0
13
1
7,1%
16
3
15,8%
8
1
11,1%
1
0
0,0%
3
0
0,0%
3
0
0,0%
4
0
0,0%
21699
2390
9,9%
24407
2741
10,1%
26894
2571
8,7%
31169
2415
7,2%
Ter toelichting: Als we de trend over de jaren 2019 t/m 2022 beschouwen, zien we dat het aantal incidenten, geweldsaanwendingen en geweldsmutaties stijgen en het aantal geweldsregistraties afneemt. Als we 2022 afzetten tegen 2019 als vergelijkbare jaren (omdat de tussenliggende jaren werden beheerst door de Covid-pandemie), dan is het aantal geweldsregistraties bijna vergelijkbaar in aantal (met tegelijkertijd zo’n 50% toename van het aantal mutaties).
3.2 Dienst speciale interventies (DSI) De Dienst Speciale Interventies heeft een bijzondere taakstelling binnen de politieorganisatie, waaruit voortvloeit dat de dienst beschikking heeft over aanvullende middelen en bevoegdheden voor het aanwenden van geweld. Wanneer sprake is van een inzet van de DSI worden in veel gevallen geweldsaanwendingen toegepast door meerdere personen, waardoor deze niet goed te vergelijken zijn met de verantwoording zoals die voor de rest van politie wordt uitgevoerd. De aard van de taakstelling maakt ook dat de DSI in absolute zin meer geweld registreert. Voor het enkel richten en gericht houden van het vuurwapen door het aanhoudings- en ondersteuningsteam (AOT) is een verkorte procedure van toepassing 16. Aan een inzet van het AOT wordt altijd vooraf toestemming gegeven door het bevoegd gezag (i.c. de hoofdofficier van Justitie) en door een politiechef m.b.v. een vooraf besproken operationeel plan. Het richten en gericht houden van het vuurwapen hoort hierbij. Elke inzet wordt door de DSI intern geëvalueerd. Wanneer het richten en gericht
16 Besluitvorming KMTO 18 november 2020
Pagina 15 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
houden van het vuurwapen volgens de tevoren gemaakte afspraken is gebeurd en er is geen schot gelost, brengt het sectorhoofd geen advies uit. De inzetten/incidenten worden op een verzamelstaat opgenomen en door de politiechef beoordeeld, zonder tussenkomst en advies van de commissie geweldsaanwending. Bij alle andere geregistreerde geweldsaanwendingen of daar waar de casuïstiek aanleiding geeft, volgt DSI volledig het reguliere proces, i.c. via het sectorhoofd, de commissie geweldsaanwending en beoordeling door de politiechef 17. Tabel 8: Inzetten DSI en gebruik geweldmiddelen 2021
2022
Totaal aantal inzetten DSI
1796
1726
Aantal inzetten met gebruik van geweld
774
676
612
509
2
14
- Bean bag (less lethal)
5
11
- Geweld tegen goed
0
1
- Ongewilde schoten
0
1
- Waarschuwingsschoten
0
1
Aantal inzetten met stroomstootwapen schietmodus
21
10
Aantal inzetten met stroomstootwapen stunmodus
4
1
Totaal aantal inzetten met stroomstootwapen
25
11
Fysiek geweld Aantal inzetten met fysieke aanhoudingen, naast gebruik vuurwapen (reeds opgenomen bij inzet met vuurwapen) Aantal inzetten met fysieke aanhoudingen, waarbij geen vuurwapen is ingezet
33
19
137
141
Totaal aantal inzetten met fysieke aanhoudingen
170
160
Politiehond Aantal inzetten waarbij AO-hond, naast gebruik vuurwapen, daadwerkelijk is ingezet (reeds opgenomen bij inzet met vuurwapen) Aantal inzetten waarbij AOT-hond, die daadwerkelijk is ingezet
0
2
0
1
Totaal aantal inzetten met AOT-hond
0
3
867
675
Aantal zaken beoordeeld
869
695
Beoordeling professioneel
869
695
Aantal inzetten met 1 of meerdere personen
Vuurwapen Aantal inzetten richten en gericht houden vuurwapen Richten, gericht houden en gebruiken (totaal) Richten, gericht houden en gebruiken (uitgesplitst)
Stroomstootwapen
Aantal gebruik vuurwapen per individu Aantal wapens gericht en gericht gehouden Beoordeling geweld
Ter toelichting • In de categorieën ‘fysiek geweld’ en ‘politiehond’ wordt dit in een aantal gevallen gecombineerd met de inzet van een vuurwapen. De genoemde aantallen maken v.w.b. het vuurwapengebruik onderdeel uit van de aantallen zoals genoemd in de categorie ‘aantal gebruik vuurwapen per individu’. Als voorbeeld: het vuurwapen gebruikt in combinatie met fysieke aanhouding in 2022 (19 keer) is onderdeel van de eerdergenoemde 675 keer zoals genoemd in de categorie vuurwapen.
17 Bron: jaarverslag commissie geweldsaanwending LE 2020
Pagina 16 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
•
•
•
De categorie ‘aantal gebruik vuurwapen per individu’ in 2022 (676) is een ander getal dan 509 in de categorie ‘vuurwapen’; in die laatste categorie gaat het om de inzet van een groep, de eerste categorie is op individueel niveau. Onder het richten, gericht houden en gebruiken van een vuurwapen wordt verstaan dat een vuurwapen daadwerkelijk wordt afgevuurd. Hierbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen inzet tegen personen of goederen. Ook de inzet van less lethal beanbags en waarschuwingsschoten worden hieronder geschaard. Het stroomstootwapen is in 2021 viermaal en in 2022 eenmaal gebruikt met de schokmodus. In alle gevallen ging het om de inzet bij een verward persoon, waarbij de omstandigheden dusdanig waren dat potentieel levensbedreigend gevaar afgewend diende te worden.
3.3 Buitengewoon opsporingsambtenaren Hoewel externe buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s) acteren onder verantwoordelijkheid en gezag van verschillende werkgevers (bijv. de vervoersbedrijven), melden zij hun geweldsaanwendingen bij de politie voor zover zij onder direct toezicht van de korpschef vallen. Praktisch gebeurt dit in de eenheid die uitvoering geeft aan die toezichtstaak van de korpschef. Voor de NS 18 bijvoorbeeld is dat de Landelijke Eenheid (dit volgens interne werkafspraken die per 1 juli 2020 formeel gelden); voor gemeentelijke boa’s is dat de regionale eenheid waaronder de gemeente valt. Beoordeling van deze geweldsaanwendingen wordt, als onderdeel van de zgn. Korpscheftaken, gedaan door de politie; de afhandeling en wijze van leren hiervan is aan de eigen werkgever. De beoordeling vindt plaats aan de hand van de criteria van het wettelijk kader en van vakmanschap (zie voor een stroomschema en het kader bijlage 2 en 3) en leidt vervolgens tot de vaststelling of er sprake is van professioneel of niet-professioneel handelen. Tabel 9: Overzicht over 2022 van het aantal incidenten waarbij door externe boa’s geweld is aangewend en beoordeeld door een politiechef Eenheid
Eenheid Noord-Nederland
Totaal aantal Aantal te beoordelen Aantal incidenten geregistreerde oordelen PC geweldsaanwendingen professioneel door externe boa's 15 0
Aantal oordelen PC niet professioneel
Aantal nog te beoordelen geweldsregistraties
Eenheid Oost-Nederland
117
1
1
Eenheid Midden-Nederland
30
73
58
Eenheid Noord-Holland
68
3
Eenheid Amsterdam
161
5
Eenheid Den Haag
133
5
Eenheid Rotterdam
1
1
1
Eenheid Zeeland-West-Brabant
15
1
1
Eenheid Oost-Brabant
93
0
Eenheid Limburg
27
28
0 12
3 3
2
22
3
0
3
2
5
1
Landelijke Eenheid
19
4
3
1
0
Totaal
678
121
86
24
11
Ter toelichting: • De opgave van bovenstaande cijfers is gebaseerd op de registratie van deze incidenten door de zogenaamde ‘direct toezichthouder’ bij elke eenheid. In de praktijk blijkt echter dat ook anderen soms dergelijke registraties uitvoeren. Omdat zij niet bekend zijn als registrator, komen die registraties niet terug in deze tabel en de tabel hieronder met de ontwikkeling over de jaren heen. Het effect daarvan is dat deze cijfers meelopen in de aantallen voor de politie zoals getoond in par.
18
De Boa’s van de Nederlandse Spoorwegen registreren volgens een eigen systeem.
Pagina 17 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
3.1. Het totaal van de eenheden telt op tot 679, terwijl in het totaal 678 is aangegeven. De oorzaak daarvan is dat één incident tot een registratie in zowel Midden-Nederland heeft geleid als in OostBrabant. Uiteindelijk is het als één incident afgedaan. • Onder incident wordt verstaan een situatie waarin één of meerdere externe boa’s betrokken zijn en één of meerdere keren geweld hebben aangewend. • Boa’s die handboeien gebruiken moeten dit melden omdat voor de boa’s handboeien gekwalificeerd waren als geweldmiddel. Dit levert een i8 op. (NB. Per 1 januari 2023 zijn de handboeien gekwalificeerd als vrijheidsbeperkend middel (zoals dat ook geldt voor politieambtenaren) en levert gebruik van de handboeien door een boa niet meer per definitie een geweldsaanwending op.) • De beoordeling door de politiechef van de geweldsaanwending door de externe boa’s (niet zijnde van de NS) laat het bovenstaande beeld zien. Slechts een beperkt aantal geweldsaanwendingen leiden tot een geweldsregistratie. Daarvan is van het inmiddels aantal beoordeelde geweldsregistraties ca. 20% als niet professioneel beoordeeld. Het is aan de werkgever om met de desbetreffende boa hierover in gesprek te gaan. • De bovenstaande tabel toont de incidenten exclusief het aandeel van de NS. Zij registreren volgens een eigen systeem en hun totaal telt mee bij het totaal van de Landelijke Eenheid.
In 2022 ging het om 1.770 incidenten waarbij geweld is aangewend. Ter nadere toelichting hierop: o In 2022 is door de boa’s van de afdeling Veiligheid & Service van de NS 2.810 maal geweld toegepast en gemeld. Van dit totaal aantal meldingen werd 2.594 keer (92,3%) beoordeeld dat het toegepaste geweld rechtmatig was en dat het optreden voldeed aan de eisen van subsidiariteit en proportionaliteit en met voldoende vakmanschap werd opgetreden. Van het totaal aantal meldingen voldeed 7,7% (216) niet aan de eisen van subsidiariteit, proportionaliteit of vakmanschap, of werd niet opgetreden in de rechtmatige uitoefening van de bediening (bijv. de boa was niet bevoegd voor het feit). o T.a.v. dat laatste is door de teammanager (of in een incidenteel geval door de hovj) met de desbetreffende boa’s gesproken en feedback gegeven (kleine leercirkel). Verder vindt jaarlijks overleg plaats met afdeling opleidingen van de NS en worden opvallende trends besproken. Het onderwerp geweld is verder een jaarlijks terugkerend agendapunt tijdens het jaargesprek met de werkgevers (grote leercirkel). o Het toegepaste geweld bestond uit fysiek geweld, het aanleggen van handboeien of een combinatie daarvan. In totaal werden 969 keer de handboeien aangelegd. • De bovenstaande tabel is ook exclusief de boa’s van werkgevers die onder direct toezicht staan van de politiechef van de landelijke eenheid.
Het gaat hier om de werkgevers: Arriva OV, Connexxion OV, DVO, EBS, Keolis NL en ProRail. Bij deze werkgevers is in 2022 206 maal geweld toegepast en gemeld. Van dit totaal aantal meldingen voldeed 16,5% (33) niet aan de eisen van subsidiariteit, proportionaliteit of vakmanschap, of werd niet opgetreden in de rechtmatige uitoefening van de bediening {bijv. de boa was niet bevoegd voor het feit). Tabel 10a: Ontwikkeling aantal incidenten waarbij boa’s betrokken zijn geweest over 2019-2022 Eenheid Eenheid Noord-Nederland Eenheid Oost-Nederland Eenheid Midden-Nederland Eenheid Noord-Holland Eenheid Amsterdam Eenheid Den Haag Eenheid Rotterdam Eenheid Zeeland-West-Brabant Eenheid Oost-Brabant Eenheid Limburg Landelijke Eenheid Totaal
Pagina 18 van 36
2019 0 0 62 33 8 23 0 8 23 0 157
2020 15 0 49 49 63 93 3 13 29 9 323
2021 15 31 52 84 99 177 0 5 21 29 1 514
2022 15 58 30 68 161 133 1 15 93 27 19 619
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
Ter toelichting: • Het bovenstaande overzicht toont de ontwikkeling van de incidenten waarbij boa’s betrokken zijn geweest over de jaren heen. Dit is exclusief de cijfers van de boa’s van de afdeling Veiligheid & Service van de NS en de overige werkgevers die onder direct toezicht staan van de politiechef van de landelijke eenheid. De ontwikkeling laat een stijgende lijn zien die veroorzaakt wordt door een verhoging van de meldingsbereidheid van boa’s. • Kijkend naar de cijfers voor de NS en de overige werkgevers (die we pas vanaf 2021 inzichtelijk maken en met de gegevens waarover we kunnen beschikken), zien we daar de onderstaande ontwikkeling. Tabel 10b: Ontwikkeling cijfers NS over 2021-2022 Externe boa's
2021
2022
Incidenten
1550
1770
Melding geweldsaanwending
2765
2810
- professioneel
2588
2594
- niet professioneel
177
216
Inzet handboeien als geweldmiddel
870
969
Beoordeling
Tabel 10c: ontwikkeling cijfers externe werkgevers over 2021-2022 Externe Boa's
2021
2022
Melding geweldsaanwending
212
206
- professioneel
200
173
- niet professioneel
12
33
Beoordeling
3.4 Advisering door het sectorhoofd Nadat een geweldsregistratie is opgemaakt, adviseert het sectorhoofd de politiechef. In zijn advies toetst hij het handelen aan de hand van onderstaande criteria: • Wettelijk kader o Rechtmatig gehandeld o Doel rechtvaardigt toegepaste geweld o Vooraf gewaarschuwd o Subsidiair o Proportioneel o Afgifte geweldmiddel, training ambtenaar, toepassing geweld cf. regelgeving (m.n. Ambtsinstructie) • Vakmanschap t.a.v. optreden o Respectvol o Voorspelbaar en betrouwbaar o De-escalerend o Zorgvuldig o Moedig, maar niet overmoedig De toetsing aan de hand van bovenstaande criteria door het sectorhoofd leidt tot een advies aan de politiechef hoe het aangewende geweld te beoordelen.
Pagina 19 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
3.5 Advisering door commissie geweldsaanwending Nadat het sectorhoofd advies heeft uitgebracht wordt de commissie geweldsaanwending om advies gevraagd. Bij elke eenheid is een commissie geweldsaanwending ingesteld als onderdeel van het beoordelingsproces door de politiechef. De commissie behandelt de geweldsregistraties en kent daarin een drietal werkwijzen: • een voorzittersadvies. De voorzitter adviseert aangaande de geweldsaanwending, daarin bijgestaan door de secretaris, zonder de overige commissieleden te raadplegen. • een commissieadvies na schriftelijke raadpleging. De secretaris maakt, indien gewenst in overleg met de voorzitter, een conceptadvies op en legt dit, met de beschikbare stukken, voor aan de commissieleden, die daarop schriftelijk reageren. Dit advies dient door minimaal 5 leden, waaronder in ieder geval het lid dat niet is aangesteld als ambtenaar van politie (vanuit burgerperspectief toetsend), tot stand te komen. • een commissieadvies na mondeling overleg. De commissie toetst de geweldsaanwending aan dezelfde criteria als het sectorhoofd (zie par. 3.4). Vervolgens stelt de commissie een advies op aan de politiechef over de geweldsaanwending en hoe deze te beoordelen. Zo nodig bevat het advies aanbevelingen op thema’s als: • reactie naar burger • versterking kennis/vaardigheden individueel/collectief (team-eenheid-korps) • lering trekken uit (w.o.
aanpassen beleid of mogelijk wet-/regelgeving) • in- en externe communicatie • anders Het landelijke programmateam Stelsel Geweldsaanwending houdt periodiek landelijk overleg met de voorzitters en secretarissen en houdt jaarlijks themadagen waarbij aandachtspunten n.a.v. casuïstiek worden besproken. Dit ter bevordering van de kwaliteit en uniformiteit van hun werkzaamheden. In 2023 gaan vertegenwoordigers van het programmateam Stelstel Geweldsaanwending op bezoek bij de commissies geweldsaanwending van de eenheden. In eerste aanleg zijn de bezoeken bedoeld om als toeschouwer iedere commissievergadering bij te wonen en van hen te leren. Daarnaast is er ruimte om te praten over het proces van afhandeling. Dit om het proces verder te optimaliseren.
3.6 Beoordeling door politiechef Rekening houdend met de adviezen van het sectorhoofd en de commissie beoordeelt de politiechef (PC) of de geweldsaanwending voldoet aan het wettelijk kader en eisen van vakmanschap.
Pagina 20 van 36
Geweldsaanwendingen door politieambtenaren 2022 Versie 1.0
Tabel 11: Overzicht beoordeling politiechef inzake geweldsaanwendingen over 202219 Aantal incidenten 2022
Eenheid
Staf Korpsleiding
Aantal geweldsregistraties 2022
Totaal aantal te beoordelen geweldsregistraties