RIS315417 Bijlage 1 Accountantsverslag 2022 van de gemeente Den Haag
Tekst van het document
gecreëerd doordat bijvoorbeeld frauderisico’s worden verplaatst in plaats van gemitigeerd. Je kunt de deur immers op slot doen, maar als je één raam open laat staan is het effect van een slot op de deur verwaarloosbaar. Wij zijn dan ook een groot voorstander van een meer holistische benadering op risicobeheersing binnen en tussen processen, bijvoorbeeld door middel van het vaker toepassen van een waardekringloopgedachte en/of gebruik te maken van verbandcontroles. Voor fraude doen wij een oproep aan het college om meer en vooral slimmer gebruik te maken van de beschikbare datastromen om de holistische manier van kijken te kunnen realiseren. Een dergelijke benaderingswijze kan waardevolle nieuwe inzichten verschaffen en komt de risicobestendigheid en de interne beheersing van de gemeentelijke organisatie ten goede. Bijkomend voordeel is dat het kan leiden tot het terugdringen van onnodige bureaucratie. Controleaanpak Wij hebben voor het opstellen van de controleaanpak en het uitvoeren van de controlewerkzaamheden in het kader van fraude gebruik gemaakt van een forensische specialist. De GAD maakt zelf een inschatting van de frauderisico’s binnen uw gemeente en vormt zich een beeld over de controlemaatregelen van de interne beheersing die de organisatie heeft getroffen om mogelijke fraudes en/of niet naleving van wet- en regelgeving van materieel belang te voorkomen.
Deze inschatting is uitgevoerd aan de hand van fraudekenmerken: gelegenheid, druk en rationalisatie afgezet tegen de impact en de kans. Voor de inrichting van onze controlewerkzaamheden in het kader van fraude hebben wij de controledoelstellingen uit de controlestandaarden als leidraad gebruikt in samenhang met de uitkomsten van onze frauderisicoanalyse. Voor de frauderisico’s zoals geïdentificeerd en betrokken in de controle verwijzen wij naar bijlage 6 van dit accountantsverslag. Hierin zijn de generieke en specifieke werkzaamheden in relatie tot fraude, zoals door ons uitgevoerd in meer detail uiteengezet. Uitkomst Tijdens de controle van de jaarrekening 2022 zijn geen nieuwe aanwijzingen van fraude onder onze aandacht gekomen. Er zijn geen gevallen van niet naleving van wet- en regelgeving onder onze aandacht gekomen, met uitzondering van de door ons gerapporteerde rechtmatigheidsbevindingen. 15/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
Controle bevindingen Voorwoord
Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT)
Oordeel en conclusie
Wij hebben tijdens onze controle geen niet-gecorrigeerde afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT.
Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa
Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
Single Information Single Audit (SiSa) Wij hebben de in de SiSa-bijlage van de jaarrekening genoemde specifieke uitkeringen gecontroleerd, rekening houdend met de Nota verwachtingen Accountantscontrole 2022. De hierbij geconstateerde fouten en onzekerheden dienen op grond van het Besluit Accountantscontrole Decentrale Overheden (BADO) in het accountantsverslag te worden opgenomen indien de navolgende rapporteringstolerantie per specifieke uitkering wordt overschreden: ▪ € 12.500 indien de omvangbasis kleiner dan of gelijk is aan € 125.000. ▪ 10% indien de omvangbasis groter dan € 125.000 en kleiner dan of gelijk is aan € 1.000.000. ▪ € 125.000 indien de omvangbasis groter is dan € 1.000.000. De voorgeschreven SiSa-bijlage moet door de gemeente samen met een aantal andere verplicht voorgeschreven verantwoordingsstukken vòòr 15 juli 2023 aanstaande elektronisch bij het Centraal Bureau voor de Statistiek te worden aangeleverd. Door middel van een voorgeschreven tabel dienen wij te rapporteren over onze bevindingen ten aanzien van de in de jaarrekening en het addendum opgenomen SiSa-bijlage. Toename SiSa’s zorgt voor toename administratieve lasten én vraagt om goede voorbereiding In de jaarrekening wordt verantwoording afgelegd over de ontvangen specifieke uitkeringen door middel van de SiSa-bijlage. Zie bijlage 5 hiervoor.
Uw gemeente heeft te maken met een toenemend aantal SiSa-regelingen, waarbij wij verwachten dat de omvang hiervan de komende jaren nog verder toeneemt. Bij uw gemeente heeft dit geleid tot 59 SiSa-regelingen (2021: 46 SiSa-regelingen, 2020: 31 SiSa-regelingen en 2019: 16 SiSa-regelingen). Het apart verantwoorden van deze (veelal kleine subsidiebedragen) regelingen zorgt voor een verzwaring van de administatieve lasten en voor een verhoging van de controlekosten. Hoewel de invloed van de gemeente op het aantal regelingen beperkt is, merken wij hierbij wel op dat de gestelde verantwoordingseisen leiden tot een aanzienlijke controledruk voor zowel uw ambtelijke organisatie als voor ons als accountant.
Bevindingen SiSa-bijlage (fouten en onzekerheden) Op grond van onze controle hebben wij geen fouten geconstateerd die de voor de SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. De (verplichte) tabel met fouten en onzekerheden is opgenomen in de bijlage 5 van dit accountantsverslag. Voor de specifieke uitkeringen A6, A17 en H25 hebben wij onzekerheden van € 1,6 miljoen omdat de prestatie of het subsidiabel zijn van kosten niet vast te stellen is. Voor specifieke uitkering G4 hebben wij een onzekerheid op de aantallen. Voor de specifieke uitkering G 2 hebben wij een fout van € 1,2 miljoen welke betrekking heeft op de kostendelersnorm.
Wees in control met SiSa Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole zijn er naast de hierboven geconstateerde bevindingen diverse correcties doorgevoerd op de SiSa. Wij concluderen daarom dat de kwaliteit van deze verantwoordingen een specifiek aandachtpunt vormt voor 2023 en verder. Wij adviseren het college om de SiSa-regelingen procesmatig gedurende het jaar te organiseren en te zorgen voor voldoende kennis en kunde over het verantwoorden over deze regelingen (te denken valt aan tussentijdse risico-analyses, cijferbeoordelingen, het uitvoeren van deelwaarnemingen en het opstellen van een dossier) om hiermee de interne beheersing rondom de totstandkoming en de kwaliteit van de initiële aanlevering te verbeteren. Wij hebben geconstateerd dat het aanleveren van de verantwoording over de SiSa-regelingen veelal ad-hoc aan het einde van het jaar plaatsvindt en dat de gemeente nog onvoldoende de eigen controlerende functie heeft georganiseerd. Dit zorgt voor extra controle inspanningen.
16/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
Financiële positie Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Resultaat Weerstandsvermogen Kengetallen Observaties
Ontwikkelingen Bijlagen
Resultaat Het resultaat van uw gemeente over het jaar 2022 ten opzichte van de gewijzigde begroting bedraagt € 55,1 miljoen voordelig (2021 voordelig € 69,9 miljoen). Het resultaat over 2022 wijkt ongeveer 1,7% af van de totale begrote lasten (na wijziging). De laatste wijziging is doorgevoerd via de uitvoeringsnota 2022. Dit voordelige resultaat was niet voorzien na deze laatste begrotingswijziging over 2022. Belangrijke afwijkingen tussen de begroting en de realisatie in 2022 zijn grotendeels te herleiden tot: een nadeel door niet uitgevoerde werkzaamheden van € 21,7 miljoen, nadelen grondexploitaties € 18 miljoen, voordelen bijstand € 21,5 miljoen en voordelen gemeentefonds € 32,7 miljoen. In de programmarekening 2022 is een uiteenzetting opgenomen in paragraaf ‘1.2 Programmarekening op hoofdlijnen’ van voordelige en nadelige afwijkingen tussen de realisatie en de begroting, inclusief de incidentele baten en lasten die de realisatie hebben beïnvloed. Volledigheidshalve verwijzen wij naar deze toelichting.
Weerstandsvermogen De financiële positie ultimo 2022 is verbeterd ten opzichte van 2021. Uw gemeente heeft in 2022 ook de risico’s betrokken bij het bepalen van het weerstandsvermogen. De onderkende risico’s zijn ten opzichte van het vorig boekjaar gedaald tot € 258 miljoen (2021: € 290 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2022 bedraagt € 158 miljoen (2021: € 152 miljoen). Deze is lager dan de door de gemeente onderkende en aanwezige risico’s. Vanwege de te lage stand heeft het college een verbeterplan vastgesteld om het weerstandsvermogen in 2022 en in 2023 aan te vullen tot de benodigde omvang. Met de verbetering van de financiële positie/gestegen algemene reserve zien wij dat uw gemeente stappen zet in het herstelplan voor de algemene reserve. Het college geeft ook aan te werken aan een nota weerstandsvermogen en is voornemens om deze in 2023 aan u voor te leggen.
Ontwikkeling van het weerstandsvermogen (x € 1 miljoen) 2022
€ 158
2021
€ 152
2020
€ 258 € 290 € 325
€ 121
2019
€ 215
€ 103 €0
€ 50
€ 100
Risico's
€ 150
€ 200
€ 250
€ 300
€ 350
Weerstandsvermogen
Kengetallen Op de volgende bladzijde zijn de kengetallen van uw gemeente vergeleken met de landelijke trend. Deze kengetallen zijn daarbij gerangschikt naar de thema’s weerbaarheid en wendbaarheid en sluiten aan bij de landelijk afgesproken signaleringwaarden.1 Weerbaarheid geeft aan in welke mate de gemeente bestand is om financiële tegenvallers op te vangen en wendbaarheid geeft aan in welke mate de gemeente kan bijsturen bij veranderende omstandigheden. De kengetallen inzake weerbaarheid zijn: netto schuldquote, gecorrigeerde netto schuldquote, grondexploitatie en solvabiliteit. De kengetallen inzake wendbaarheid zijn: structurele exploitatieruimte en belastingcapaciteit. In overeenstemming met het geschetste beeld inzake het weerstandvermogen is de financiële positie van de gemeente Den Haag verder verbeterd. Ondanks dat het weerstandvermogen nog niet de gewenste omvang heeft, op basis van de ingeschatte risico’s, zijn alle kengetallen van de gemeente Den Haag op basis van de jaarrekeningcijfers over 2022 beter dan het landelijk gemiddelde op basis van begrotingscijfers 2022. Hieronder lichten wij per thema de belangrijkste kengetallen nader toe.
1 Landelijke cijfers zijn afkomstig van https://findo.nl
17/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
Financiële positie Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen
Netto schuldquote
Grondexploitatie
74%
80% 60%
47%
40%
30%
20% 0% 2019
Controlebevindingen
2020
2021
Jaarrekening Den Haag
2022
2023
2024
Begroting Den Haag
2025
2026
10% 8% 6% 4% 2% 0% -2%
7% 0% 0% 2019
2020
2021
2022
Jaarrekening Den Haag
Landelijke trend
2023
2024
Begroting Den Haag
2025
2026
Landelijke trend
Financiële positie Resultaat Weerstandsvermogen Kengetallen Observaties
Ontwikkelingen
Structurele exploitatieruimte
Gecorrigeerde netto schuldquote 68%
80% 60%
42%
40% 20%
26%
0% 2019
Bijlagen
2020
2021
Jaarrekening Den Haag
2022
2023
2024
Begroting Den Haag
2025
2026
6% 4% 2% 0% -2% -4% -6%
4% 0% 2019
2020
36%
2022
Jaarrekening Den Haag
Landelijke trend
2021
Jaarrekening Den Haag
Landelijke trend
105%
2024
Begroting Den Haag
2025
2026
Landelijke trend
83%
83%
50%
2023
2026
150%
32%
2022
2025
Belastingcapaciteit
30% 2020
2024
Begroting Den Haag
100%
2019
2023
0%
Solvabiliteit 50% 40% 30% 20% 10% 0%
2021
0% 2019
2020
2021
Jaarrekening Den Haag
2022
2023
2024
Begroting Den Haag
2025
2026
Landelijke trend
18/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
Financiële positie Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Resultaat Weerstandsvermogen Kengetallen Observaties
Ontwikkelingen Bijlagen
Weerbaarheid Voor de kengetallen (gecorrigeerde) netto schuldquote geldt hoe lager het percentage, hoe beter. Dit percentage geeft inzicht in de druk van de schuldenverplichting op de exploitatie en de hoogte van de effectieve schuld. De effectieve netto schuldquote voor uw gemeente over 2022 bedraagt 30,4% en is lager dan initieel begroot (46,7%) en aanzienlijk lager dan het landelijk gemiddelde op basis van begrotingscijfers over 2022 (74,0%). De effectieve solvabiliteit over 2022, ofwel de schuldenlast van het bezit, bedraagt 36,1% en is hoger dan initieel begroot (32,3%) en beter dan het landelijk gemiddelde op basis van begrotingscijfers over 2022 (30,3%). Dit percentage geeft de mate weer waarin uw gemeente in staat is om aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Hoe hoger, hoe beter. De solvabiliteit blijft wel een punt van aandacht voor uw gemeente gelet op de neerwaartse trend die zichtbaar is in de begrotingen van toekomstige jaren in relatie tot het landelijk gemiddelde. Wendbaarheid Een ander punt van aandacht voor uw gemeente is de structurele exploitatieruimte. Dit kengetal geeft aan wat de ruimte is tussen de structurele baten en lasten. Hierbij geldt ook hoe hoger, hoe beter.
Ondanks dat de effectieve exploitatieruimte over 2022 positief is, neemt de structurele exploitatieruimte op basis van toekomstige begrotingscijfers af en is deze voor de jaren 2023 en 2025 onder het landelijk gemiddelde begroot. De effectieve structurele exploitatieruimte over 2022 bedraagt 3,9% en is aanzienlijk hoger dan initieel begroot (-0,1%) en aanmerkelijk beter dan het landelijk gemiddelde op basis van begrotingscijfers over 2022 (0,2%). Het kengetal grondexploitatie geeft aan hoe groot de grondpositie (de waarde van de grond) is ten opzichte van de totale (geraamde) baten. Hiervoor geldt hoe lager, hoe beter. De effectieve grondexploitatie van uw gemeente over 2022 bedraagt 0,0% en is bijna gelijk aan dan wat initieel was begroot (0,4%) en aanmerkelijk lager dan het landelijk gemiddelde op basis van begrotingscijfers over 2022 (7,1%).
hoe beter. Voor gemeenten wordt de belastingcapaciteit gerelateerd aan de hoogte van de gemiddelde woonlasten. De effectieve belastingcapaciteit over 2022 bedraagt 82,6% en is in lijn met de begroting (82,6%) en aanmerkelijk beter dan het landelijk gemiddelde op basis van begrotingscijfers (104,7%). Het is evident van belang om de financiële positie te blijven monitoren, bijvoorbeeld aan de hand van de landelijk afgesproken signaleringwaarden, mede met het oog op toekomstige ontwikkelingen en hiermee verband houdende financieringsbehoeftes. Hierna volgt een aantal overige observaties ten aanzien van de begroting en het resultaat van de gemeente.
Overige observaties In onderstaande grafiek zijn de baten en lasten visueel weergegeven:
Baten en lasten incl. mutaties reserves (x € 1 miljoen) 3.450 3.400
3.425 3.324
3.425
3.324
3.343
3.288
3.350 3.300 3.250
3.199
3.129
3.200
baten
3.150
lasten
3.100 3.050 3.000 2.950 Begroting 2021
Realisatie 2021
Begroting 2022
Realisatie 2022
Het kengetal belastingcapaciteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is om een financiële tegenvaller in het volgende begrotingsjaar op te vangen en of er ruimte is voor nieuw beleid. Voor dit kengetal geldt, hoe lager, 19/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
Financiële positie Voorwoord
In de onderstaande grafiek is het saldo van de baten en lasten visueel weergegeven:
Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Resultaat Weerstandsvermogen Kengetallen Observaties
Ontwikkelingen Bijlagen
Saldo baten en lasten (x € 1 miljoen) 80 69,9 70 60
55,1
50 40 30 20 10 0
0 Begroting 2021
Realisatie 2021
0 Begroting 2022
Realisatie 2022
Vergroten voorspellende waarde begroting De begroting is , als onderdeel van de P&C-cyclus, voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee u de financiële en de beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college het beleid en de doelen kan realiseren. U heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. De realiteit hiervan is echter niet altijd in balans met de beschikbare capaciteit en mogelijkheden. Uit het overzicht van baten en lasten 2022 blijken, net als in voorgaande jaren, afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, de baten als de saldi. Uw gemeente is zich hiervan bewust en wil de kwaliteit en de voorspellende waarde van de begroting en de tussentijdse informatievoorziening verbeteren. Wij onderschrijven het belang hiervan. Wij adviseren het college dit te onderzoeken en in de nadere uitwerking van de contourennota op te nemen en
dit ook met u (tussentijds) te bespreken. Dit zal de voorspellende waarde van de begroting en de uitvoeringskracht van uw gemeente vergroten. Wij zijn ons ervan bewust dat 2022 (net als 2021) mogelijk niet geheel representatief is vanwege macro-economische ontwikkelingen en dat uw gemeente op een aantal onderdelen mede afhankelijk is van informatie van derden. Continuïteit Bestuurders van organisaties hebben vanuit verslaggevingsperspectief een belangrijke verantwoordelijkheid voor het verschaffen van informatie over de continuïteit van hun organisatie en mogelijke risico’s en onzekerheden daaromtrent. Informatie op basis waarvan gebruikers van de jaarrekening beslissingen nemen. De gebruikers van de jaarrekening hebben een toenemende behoefte aan transparante informatie over bijvoorbeeld organisatie specifieke inzichten en lange termijnperspectieven. In paragraaf ‘3.3 Weerstandsvermogen’ in het jaarverslag van de gemeentelijke programmarekening 2022 is een beschrijving door het college opgesteld van de mogelijkheden van de gemeente om de risico’s vanuit de normale bedrijfsvoering financieel op te vangen en de bedrijfsvoering zonder tussenkomst van de provinciale toezichthouder voort te zetten. Voor gemeenten is in relatie tot continuïteit ons inziens met name het aspect wendbaarheid van belang.
Wendbaarheid heeft immers betrekking op het aanpassingsvermogen van uw gemeente en daarmee ook de toekomstbestendigheid. Vanaf dit jaar zijn wij, als accountant, ook verplicht controlewerkzaamheden hiervoor uit te voeren en hierover te rapporteren in onze controleverklaring. Op basis van de verkregen controle-informatie en onze controlewerkzaamheden concluderen wij dat er naar ons oordeel geen onzekerheid van materieel belang bestaat die verband houdt met gebeurtenissen of omstandigheden die, afzonderlijk of collectief, gerede twijfel kunnen doen ontstaan over het vermogen van de gemeente om haar continuïteit te handhaven.
20/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
Ontwikkelingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Algoritmes CSRD Woo BBV Omgevingswet WPG Horizontaal Toezicht Accountancy Reflectie jaarrekening en vooruitblik 2023
Bijlagen
Algoritmes
Openbaarheidsparagraaf Wet open overheid (Woo)
De gemeente gebruikt algoritmes bij haar gemeentelijke dienstverlening. Een algoritme is een reeks instructies en stappen waarmee computersystemen berekeningen kunnen maken of voorspellingen kunnen doen. In de dataregistratie van de gemeente staat de uitlegbaarheid en transparantie over het gebruik van algoritmes centraal. Om dit te bevorderen houdt de gemeente in een overzicht van 30-40 algoritmes een algoritmeregister bij. De kwaliteit van en het vertrouwen in een algoritme moet bij de bron beginnen. Bij het stellen van duidelijke, eenduidige eisen aan het functioneren van het algoritme en het maken van zorgvuldige keuzes bij het ontwerpen, het ontwikkelen en het implementeren ervan. Dat betekent dat de primaire verantwoordelijkheid voor de kwaliteit en het vertrouwen ligt bij de organisaties en de overheden die het algoritme ontwikkelen. Accountants kunnen dit vertrouwen verder versterken, door te controleren of het algoritme doet wat het hoort te doen en door het stellen van kritische vragen die in het maatschappelijk belang zijn. De GAD kan u hierbij helpen.
In artikel 3.5 (Openbaarheidsparagraaf) van de Wet Open overheid (Woo) wordt voorgeschreven dat bestuursorganen in de jaarlijkse begroting aandacht besteden aan de beleidsvoornemens inzake de uitvoering van deze wet en in de jaarlijkse verantwoording verslag doen van de uitvoering ervan, mede in relatie tot de beleidsvoornemens. Hiermee wordt beoogd een impuls te geven aan de actieve openbaarheid door voor te schrijven dat bestuursorganen in hun begroting en verantwoordingsverslag aan moeten geven hoe zij rekening houden met de bepalingen uit de Woo. Deze verplichting geldt reeds voor de jaarrekening 2022. Daarnaast dient de openbaarheidsparagraaf Woo in de begroting en de jaarrekening te worden opgenomen via een afzonderlijke paragraaf, zoals de in artikelen 9 en 26 van het BBV genoemde paragrafen. In de aparte Woo-paragraaf 3.11 van het jaarverslag geeft de gemeente aan dat implementatie van de actieve openbaarmaking start in het eerste kwartaal van 2023 en gefaseerd wordt ingevoerd.
Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) De CSRD is een EU-richtlijn die voorschrijft dat grote ondernemingen verplicht worden in hun bestuursverslag te rapporteren over hun impact op milieuaspecten en HR- en sociale aspecten, oftewel mens en milieu. Ook zullen grote ondernemingen moeten rapporteren of er duurzaamheidsaspecten zijn die een significante impact kunnen hebben op de waarde van de onderneming. Daarnaast zal ook gerapporteerd moeten worden over governance, waaronder verantwoordelijk van het ondernemingsbestuur en verantwoordelijkheid in de keten. De Europese Unie heeft de richtlijn in april 2021 gepubliceerd, en er is in november 2022 in het Europees Parlement ingestemd met het wetsvoorstel. De richtlijn is bedoeld om meer transparantie over de duurzaamheidsprestaties van organisaties te creëren. Weliswaar lijkt dit nog niet voor de decentrale overheden te gelden, maar omdat uw gemeente gecommitteerd is aan de SGDdoelen op 10 juli 2021, gezien het belang ervan voor de inwoners en door vrijwillig aan de CSRD te voldoen kunt u koploper zijn en als best practice dienen voor andere gemeenten. Bij de rapportage in het bestuursverslag zal assurance moeten worden verstrekt met een beperkte mate van zekerheid. Deze assurance kan de GAD aan u verstrekken.
Nieuwe en verwachte notities van de commissie BBV De commissie Besluit Begroting en Verantwoording heeft de volgende notities uitgebracht of zal die nog uitbrengen. Deze notities zijn relevant voor uw begrotings- en verantwoordingsstukken: ▪ De door de commissie BBV gepubliceerde Kadernota rechtmatigheid 2023 gaat met ingang van begrotingsjaar 2023 gelden. ▪ Eind juni 2023 wordt de herziene notitie Overhead verwacht. Hierin staat onder andere dat de raad aan de accountant kan vragen om extra aandacht te besteden aan bepaalde zaken, zoals bijvoorbeeld de beleidsindicatoren bestuur en ondersteuning. ▪ Momenteel werkt de commissie BBV aan een actualisering van de Notitie grondbeleid in de begroting en de jaarstukken (2019) in het kader van de Omgevingswet. Vooruitlopend op de vaststelling en de publicatie van deze geactualiseerde notitie heeft de commissie BBV besloten de voorwaarden waaronder sprake is van warme gronden aan te passen.
Invoering Omgevingswet per 1 januari 2024 een feit Op 14 maart 2023 heeft de Eerste Kamer ingestemd met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024. Hiermee is de invoering van deze wet, na 5 keer te zijn uitgesteld, een feit. Vooral vanwege uitvoeringsproblemen op het gebied van ICT werd de wet meerdere keren uitgesteld. De invoering van de Omgevingswet betreft een complexe transitie. De gemeente heeft afgelopen 21/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
Ontwikkelingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Algoritmes CSRD Woo BBV Omgevingswet WPG Horizontaal Toezicht Accountancy Reflectie jaarrekening en vooruitblik 2023
Bijlagen
jaren al de nodige voorbereidingen getroffen. In 2021 hebben wij een quickscan uitgevoerd naar de mate waarin de gemeente Den Haag voorbereid was op de implementatie van de Omgevingswet. Wij adviseren de gemeente om u inzicht te geven in welke mate de gemeente momenteel voor de invoering van de Omgevingswet per 1 januari 2024 gereed is. Tijdens onze interim-controle 2023 zullen wij met de gemeente in gesprek gaan over onder andere de voorbereiding van de IT-aspecten.
Her-audit bij Wet politiegegevens (WPG) Op verzoek van het college hebben wij de audit WPG uitgevoerd. Door het college bent u daarover bij brief geïnformeerd. De gemeente heeft inmiddels een verbeterrapport opgesteld om te voldoen aan de normen vanuit de WPG. Binnen een jaar zullen wij een her-audit op de WPG uitvoeren. Wij attenderen u erop dat de verzamelwet gegevensbescherming bij de Tweede Kamer ligt.
Horizontaal Toezicht (fiscaliteiten) Non-profitorganisaties die nu al een convenant Horizontaal Toezicht hebben, zoals uw gemeente, moeten uiterlijk ultimo 2022 aan aanvullende criteria voldoen. De gemeente is momenteel bezig om aan de toelatingscriteria te voldoen om een nieuw convenant af te sluiten. In het kader van de monitoring moet de BTW/BCF-labelling structureel worden bijgewerkt. Uiteindelijk wordt door uw gemeente zelf gecontroleerd of het systeem functioneert. Vanwege afspraken vanuit de herpositionering van de GAD leveren wij eventuele (personele) ondersteuning aan de gemeente indien nodig.
Ontwikkelingen in accountancy Wij willen u wijzen op de volgende ontwikkelingen die spelen: ▪ Op 8 december 2021 heeft de Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA) besloten dat accountants vanaf het boekjaar 2022 uitgebreider rapporteren over fraude en continuïteit voor jaarrekeningencontroles vallend onder de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta). Dit treft u dan ook aan in onze controleverklaring. De afgelopen twee jaren heeft de GAD meegedaan aan een pilot, waarbij zij ook is benoemd als goed voorbeeld in de rapportage-analyse. ▪ Als reactie op de constant veranderende en complexere omgeving van uw gemeente, vergroten wij onze focus en werkzaamheden om uw organisatie en risico-analyse management te begrijpen dat aansluit bij onze
▪
controlestandaarden. Wij zien dat uw gemeente een enorme ambitie heeft, maar dat deze ambitie om te verbeteren achterblijft op de werkelijkheid. Naar verwachting zal de materialiteit van fouten, nu 1%, en onzekerheden, nu 3%, met ingang van de jaarrekeningcontrole 2024 wijzigen naar 2% voor fouten en onzekerheden. Bij meer duidelijkheid hierover informeren wij u separaat.
Reflectie jaarrekeningcontrole 2022 en vooruitblik 2023 De aanlevering van het jaarrekeningdossier is wel verbeterd ten opzichte van voorgaande jaren en over het algemeen tijdig opgeleverd, maar de kwaliteit van de aangeleverde informatie voldeed niet altijd aan de te stellen (kwaliteits-) eisen en de gemaakte afspraken. Dit heeft geleid tot extra werkzaamheden, waardoor druk is ontstaan op de doorlooptijd. Het mei-reces voorafgaand aan de voorgenomen afrondingsdatum van de jaarrekeningcontrole werkt hierin niet bevorderlijk, hetgeen naar een toekomst toe aanpassing behoeft. Wij adviseren het college met de planning van de jaarrekening expliciet rekening te houden met recesperiodes om onnodige druk te voorkomen. Verder zien wij dat de interne verbinding over de status van de jaarrekeningcontrole en de kwaliteit van het jaarrekeningdossier aandachtspunten blijven. Daarbij geven wij de afdeling Regie van de directie Middelen en Control een compliment omdat zij als coördinator van de jaarrekeningcontrole in hun rol groeien. Daarnaast zijn wij enthousiast over de ontwikkeling die uw gemeente heeft ingezet om het afsluitingsproces van de jaarrekening te gaan digitaliseren. Wij denken dat dit de gemeente zal helpen voor meer structuur en inzicht.
Wij merken dat de toezegging van de wethouder van vorig jaar om onze adviezen over te nemen bij de gemeente onderhanden is en dat op sommige onderdelen nog een nadere opvolging behoeft. Het college heeft daarnaast ook aangegeven vanaf de jaarrekeningcontrole 2023 bestuurlijk (schriftelijk) naar de raad te reageren op onze Board Letter en ons accountantsverslag. Tenslotte vragen wij aandacht voor het bijhouden van de financiële administratie en met name om de subsidie vaststellingsachterstanden verder weg te werken. Dit ontlast allereerst de gemeentelijke organisatie zelf en zorgt voor tijdigere (sturings-)informatie, maar ook voor een snellere jaarrekeningafsluiting. Het verbetertraject loopt inmiddels maar college aandacht blijft gewenst. 22/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
1. Reikwijdte en materialiteit Voorwoord
De jaarstukken van uw gemeente bestaan uit: Programmarekening 2022 gemeente Den Haag
Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen
Jaarrekening: Wij controleren de getrouwheid en de rechtmatigheid. Deze onderdelen vallen onder de reikwijdte van het oordeel in de controleverklaring.
Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid
Balans & toelichting
Staat van Baten en Lasten & toelichting
SiSa-bijlage
WNTbijlage
Taakveldenbijlage
Overzicht toleranties Materialiteit speelt op verschillende manieren een rol bij het opstellen van een verantwoording. Het is in de eerste plaats een maatstaf voor de accuraatheid waarmee deze moet zijn opgesteld. Naast een kwantitatieve of financiële dimensie, heeft materialiteit ook een kwalitatieve dimensie. Zo kan ook de toelichting op de waardering van gemeentelijke bouwgrond relevant zijn voor de inwoners van die gemeente. Als later blijkt dat deze waarde moeilijk te verzilveren valt, kan dit leiden tot een tekort in de begroting en daarmee tot hogere lasten voor de inwoners. Ook kan het zijn dat een afwijkende, strengere materialiteit geldt voor bepaalde posten binnen dezelfde verantwoording. Bijvoorbeeld bij de Wet Normering Topinkomens (WNT) geldt een zeer lage materialiteit voor de controle van bestuurdersbeloningen omdat deze volop in de maatschappelijke en politieke aandacht staan. De door u vastgestelde marge is gelijk aan het wettelijk kader en hebben wij als uitgangspunt gehanteerd. Op grond van het Besluit accountantscontrole decentrale overheden bedraagt de goedkeuringstolerantie maximaal 1% van de totale lasten voor fouten en 3% voor onzekerheden.
Jaarverslag: Wij controleren de verenigbaarheid met de jaarrekening en of deze de juiste informatie uit het BBV bevat. Wij signaleren materiële afwijkingen en de aansluiting van de resultaten met de controle.
Programmaverantwoording
Paragrafen
Om een goedkeurende controleverklaring bij een verantwoording af te kunnen geven moet een accountant voldoende zeker ervan zijn dat de informatie geen afwijkingen van materieel belang bevat. Afwijkingen kunnen onopzettelijk van aard zijn (aangeduid als fouten) of opzettelijk (door fraude). Als de accountant niet in staat is om voldoende en geschikte controle-informatie te verkrijgen hetgeen vaak voortkomt uit ontoereikend uitgevoerde maatregelen van interne beheersing, wordt gesproken van een onzekerheid in de controle. Onzekerheden in de verantwoording betreffen veelal schattingen, interpretaties en gevolgen voor de toekomst. Onze controle houdt ook in dat wij niet alle transacties controleren.
23/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid Voorwoord
Tabel. Door de gemeente verwerkte gecorrigeerde fouten boven de rapporteringstolerantie van € 100.000
Oordeel en conclusie
1.
Bestuurlijke boodschappen & adviezen
Nr.
Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen
Omschrijving
Jaarrekeningenpost
Fouten (€)
Voorraden/ Materiële vaste activa/ Voorziening negatieve plannen
2.
Grondexploitaties: balansverkorting onjuist berekend, plan niet uitvoerbaar, onterecht niet afgesloten, fouten in prospecties en toerekening verlies onjuist. Reservering nog te betalen facturen onjuist
3. 4. 5. 6.
Verbouwingskosten scholen onterecht niet geactiveerd Onttrekkingen overheidsmiddelen in verband met SiSa-indicatoren Presentatie op onjuiste balanspost Diverse aanpassingen in voorzieningen (dotaties, onttrekkingen, vrijval)
Materiële vaste activa Overlopende passiva en baten Diversen Voorzieningen
886.000 135.338 *55.425.125 *3.667.034
Totaal
88.177.634
Overlopende passiva
*17.600.000 8.500.000 1.964.137
* Deze posten hebben geen betrekking op het resultaat. De overige posten zonder ‘*’ hebben betrekking op het resultaat van de gemeente.
Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid 24/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid Voorwoord
Tabel. Ongecorrigeerde fouten en onzekerheden voor de getrouwheid boven de rapporteringstolerantie van € 100.000 Nr.
Omschrijving
Oordeel en conclusie
1.
Bestuurlijke boodschappen & adviezen
2.
Grondexploitaties: berekening percentage of completion (POC) onjuist, niet of onjuist verantwoorde gronduitgifteopbrengsten en te hoog geprognosticeerde kosten Grondexploitaties: toerekening kosten (PPT-criteria) en te hoog geprognosticeerde kosten Te lage vordering door vertraging in vaststelling subsidies Kosten zijn te laag verantwoord, als gevolg van het niet verder analyseren van tussenrekening Omvang voorziening onzeker Onttrekkingen overheidsmiddelen in verband met SiSaindicatoren Reservering nog te betalen facturen onjuist (Mogelijke) onjuiste balanspositie vlottende activa Presentatie op onjuiste balanspost
Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid
3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.
Jaarrekeningenpost
Voorraden
Fouten (€)
Onzekerheden (€)
4.940.000
Voorraden
8.400.000
Vordering Lasten
2.128.327
Voorzieningen Overlopende passiva en baten Overlopende passiva Vlottende activa Diversen Resultaat effect Absoluut effect
8.000.000 4.221.295 2.500.000
591.059 1.210.027 339.776 *4.925.532 4.384.063 9.209.189
182.198 1.429.000
24.732.493
* Deze posten hebben geen betrekking op het resultaat. De overige posten zonder ‘*’ hebben betrekking op het resultaat van de gemeente.
25/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
4. Controleverschillen rechtmatigheid Voorwoord
Tabel. Controleverschillen voor de rechtmatigheid boven de rapporteringstolerantie van € 100.000
Oordeel en conclusie
1. 2. 3. 4.
Bestuurlijke boodschappen & adviezen
Nr.
Omschrijving
Inkopen/ aanbestedingen Bestedingen Wmo en jeugd Overschrijding investeringsbudget Participatiewet
Jaarrekeningenpost
Lasten Lasten Investeringsproject Lasten Totaal
Fouten (€)
Onzekerheden (€)
11.880.198 151.958 1.800.000 1.176.554
11.673.895 2.190.707
15.008.710
13.864.602
Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid 26/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen
Op grond van het Besluit accountantscontrole decentrale overheden, artikel 5, lid 4, rapporteren wij in dit accountantsverslag over de strekking van ons getrouwheidsen rechtmatigheidsoordeel bij de jaarrekening 2022 alsook de fouten en onzekerheden van de specifieke uitkeringen die onder SiSa vallen. De strekking van de controleverklaring bij de jaarrekening is als volgt: ▪ Getrouwheidsoordeel: goedkeurend. ▪ Rechtmatigheidsoordeel: goedkeurend. Per regeling geven wij in de volgende tabel aan of, en zo ja welke financiële fouten of onzekerheden zijn geconstateerd. Nummer
Controlebevindingen Financiële positie
Naam specifieke uitkering
Fout of onzekerheid per specifieke uitkering
Totale omvang van de fout of de onzekerheid (€)
Toelichting fout/ onzekerheid
Specifieke uitkering versterking van de lokale integrale aanpak van radicalisering, extremisme en terrorisme Specifieke Uitkering Preventieve Aanpak tegen Ondermijning (onderdeel BOTOC)
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Onzekerheid
39.905
Regeling specifieke uitkering Gemeente in verband met de versterking van de lokale integrale aanpak van radicalisering, (gewelddadig) extremisme en terrorisme 2021 Financiële impuls huisvesting grote gezinnen vergunninghouders Regeling specifieke uitkering Gemeente in verband met de versterking van de lokale integrale aanpak van radicalisering, (gewelddadig) extremisme en terrorisme 2022 Bekostiging opvang ontheemden Oekraïne Regeling specifieke uitkering voorkomen georganiseerde en ondermijnende jeugdcriminaliteit
n.v.t.
n.v.t.
Prestatie niet kunnen vaststellen. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. Onzekerheid
n.v.t. 62.792
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t. Subsidiabelheid van de kosten niet kunnen vaststellen. n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
Niet deugdelijk totstandkoming indicator 8, project1. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
1.
A5
Ontwikkelingen
2.
A6
Bijlagen
3.
A9
4. 5.
A10 A14
6. 7.
A16 A17
8.
B2
9. 10. 11. 12.
C5 C9 C10 C31
13.
C32
Regeling specifieke uitkering gemeentelijke hulp gedupeerden toeslagenproblematiek 2021 Bijdrage Experiment Gebiedsinvesteringszone Binckhorst Specifieke uitkering woningbouwimpuls Tijdelijk besluit specifieke uitkering verbetering digitale dienstverlening Regeling vaststelling regels verstrekken eenmalige specifieke uitkering huisvesting kwetsbare doelgroepen Regeling specifieke uitkering ventilatie in scholen
14. 15. 16. 17.
C43 C55 C56 C62
Regeling reductie energiegebruik woningen Aanpak energiearmoede Regeling huisvesting aandachtsgroepen Kwijtschelding van publieke schulden gemeentelijke belastingen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid
27/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden Voorwoord
Nummer
Naam specifieke uitkering
Fout of onzekerheid per specifieke uitkering
Totale omvang van de fout of de onzekerheid (€)
Toelichting fout/ onzekerheid
Tijdelijke capaciteit of externe expertise 14 grootschalige woningbouwgebieden Specifieke uitkering aan gemeenten ten behoeve van de huisvesting van vergunninghouders Stimuleringsregeling flex- en transformatiewoningen Specifieke uitkering extra kosten van de MIRT verkenning CID-Bickhorst Meerjarige regeling voor huisvesting aandachtsgroepen Specifieke uitkering Regionale meld- en coördinatiecentra voortijdig schoolverlaten Onderwijsachterstandenbeleid 2019-2022 (OAB) Volwasseneneducatie Regeling specifieke uitkering extra financiële middelen RMC-functie Regeling regionale aanpak voortijdig schoolverlaten 2020–2024 Regeling regionale aanpak voortijdig schoolverlaten 2020–2024 Regeling specifieke uitkering inhalen COVID-19 gerelateerde onderwijsvertragingen Tijdelijke onderwijshuisvesting ontheemden Specifieke uitkering impuls jongerencultuur Slimme laadpleinen Regeling Specifieke uitkering Regionale Aanpak Laadinfrastructuur 2020 – 2023 Tijdelijke regeling circulaire ambachtcentra Tijdelijke impulsregeling klimaatadaptatie 2021–2027 (SiSa tussen medeoverheden) Regeling specifieke uitkering Schone Lucht Akkoord Tijdelijke regeling specifieke uitkering bodem overbruggingsjaar Regeling specifieke uitkering MKB Deals Gebundelde uitkering op grond van artikel 69 Participatiewet
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Fout
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. 1.176.554
Besluit bijstandsverlening zelfstandigen 2004 (exclusief levensonderhoud beginnende zelfstandigen) Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo)
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. Verkeerd of te laat toepassen van de kostendelersnorm. n.v.t.
Onzekerheid
1.464
Wet inburgering_ gemeentedeel 2022 Kwijtschelden publieke schulden SZW-domein hersteloperatie kinderopvangtoeslagaffaire Regeling specifieke uitkering onderwijsroute Ministeriële regeling heroïnebehandeling
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
Aantallen onzeker met betrekking tot toegekende aanvragen. n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid
18. 19.
C64 C68
20. 21. 22. 23. 24. 25. 26 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39.
C85 C90 C209 D1 D8 D10 D11 D12 D12A D14 D19 D21 E13 E15 E21 E44B E53 E58 F11 G2
40.
G3
41.
G4
42. 43.
G10 G12
44. 45.
G13 H1
28/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden Voorwoord
Nummer
Naam specifieke uitkering
Totale fout of onzekerheid per specifieke uitkering
Totale omvang van de fout of de onzekerheid (€)
Toelichting fout/ onzekerheid
Seksualiteitscoördinatie- en hulpverlening + aanvullende curatieve SOA bestrijding Specifieke uitkering Sport Subsidieregeling Prep Specifieke uitkering Geweld hoort nergens thuis Regeling Sportakkoord Corona Bonusregeling Zorg Regeling specifieke uitkering lokale preventieakkoorden of preventieaanpakken Regeling specifieke uitkering specialistische functies aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling Regeling specifieke uitkering regionaal projectleider aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling 2022 Regeling specifieke uitkeringspecialistische functies aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling 2022 Regeling specifieke uitkering ijsbanen en zwembaden (aanvraag ronde 3 > november/december 2021 en januari 2022)
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Onzekerheid
1.559.055
Verzameluitkering (Beleidsthema: Europees burgerinitiatief) Bekostiging eerste opvang ontheemden Oekraïne door Veiligheidsregio’s (SiSa tussen medeoverheden) Regeling specifieke uitkering
n.v.t. n.v.t.
n.v.t. n.v.t.
Aansluiting van de berekening niet controleerbaar. n.v.t. n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
Oordeel en conclusie 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53.
H3 H4 H5 H7 H8 H11 H12 H13
Financiële positie
54.
H22
Ontwikkelingen
55.
H24
56.
H25
57. 58.
V3 A18B
59.
C41B
Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen
Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid
29/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
6. Fraude Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid
Controleaanpak fraude Wij hebben voor het opstellen van de controleaanpak en het uitvoeren van de controlewerkzaamheden in het kader van fraude gebruik gemaakt van een forensische specialist. De GAD maakt zelf een inschatting van de frauderisico’s binnen uw organisatie en vormt zich een beeld over de controlemaatregelen van interne beheersing die de organisatie heeft getroffen om mogelijke fraudes en/of niet naleving van wet- en regelgeving van materieel belang te voorkomen. Deze inschatting is uitgevoerd aan de hand van fraudekenmerken: gelegenheid, druk en rationalisatie afgezet tegen de impact en de kans.
▪
Voor de inrichting van onze controlewerkzaamheden in het kader van fraude hebben wij de controledoelstellingen uit de controlestandaarden als leidraad gebruikt in samenhang met de uitkomsten van onze frauderisicoanalyse. Deze hebben geresulteerd in generieke en specifieke controlewerkzaamheden in het kader van fraude. De frauderisico’s zoals door ons in de controle geïdentificeerd en betrokken zijn: ▪ Het risico op het doorbreken van de interne beheersingsmaatregelen door het management; ▪ Het risico op omkoping en/of corruptie bij inkopen, aanbestedingen, subsidies en/of vergunningen; ▪ Het risico op oneigenlijke toekenning van activa. ▪ Navolgende generieke controlewerkzaamheden zijn uitgevoerd als response op de frauderisico’s: ▪ ▪
▪
De frauderisico’s zoals door de GAD geïdentificeerd zijn besproken met de dienst directeuren, de CFO en de directeur financiën en inkoop binnen de gemeentelijke organisatie en de Rekeningencommissie. Wij hebben tijdens onze controle bijzondere aandacht besteed aan het proces dat u heeft opgezet om frauderisico’s en risico’s op het niet naleven van wet- en regelgeving te identificeren. Wij hebben kennis genomen van de gemeentelijke frauderisicomanagement quick-scan en de frauderisicoanalyse van 13 september 2021 en zijn geïnformeerd rondom de actualisatie van deze analyse zoals uitgevoerd begin 2023. Wij hebben kennis genomen van het gemeentelijke systeem van interne beheersing, inclusief het risico-beoordelingsproces en het proces voor het
reageren op frauderisico’s. De opzet en de implementatie van relevante aspecten van het systeem van interne beheersing in het kader van fraude zijn door ons geëvalueerd, waaronder: de klokkenluidersregeling, de gedragscode en het incidentenregister. Voor zover wij dit noodzakelijk achten hebben wij de werking getoetst van voornoemde elementen uit het frauderisicomanagementsysteem. Wij hebben in samenspraak met bureau integriteit het incidentenregister over 2022 integraal besproken in relatie tot alle meldingen waarbij sprake zou zijn van een aanwijzingen (of vermoeden) van fraude. Indien nodig hebben wij aanvullende werkzaamheden uitgevoerd om op een passende wijze in te spelen op de betreffende aanwijzing van fraude. Alle meldingen waarbij sprake was van een aanwijzing van fraude zijn zorgvuldig gewogen in relatie tot het controleobject en is er door ons opvolging gegeven aan redres. Er is in relatie tot de incidentenmeldingen uit 2022 waarbij sprake was van een aanwijzing van fraude, op enkelvoudig en/of geaggregeerd niveau, geen sprake van een materiële fraude. De uitkomsten hebben dan ook geen invloed op ons oordeel. Desalniettemin merken wij uit deze werkzaamheden op dat uw organisatie kwetsbaar blijft voor kleine onofficiële betalingen die worden gedaan om administratieve processen te versnellen of routinematige overheidsacties door gemeente ambtenaren gedaan te krijgen.
Op zichzelf verre van materieel, echter wel ondermijnend voor de integriteit van uw organisatie als geheel. De GAD heeft beoordeeld of signalen uit de persberichten of andere media berichten leiden tot een verhoogde kans op fraude. De berichtgeving voortvloeiend uit de Raadsenquête rondom Amare heeft onze bijzondere aandacht gekregen. Wij hebben tevens zorgvuldig gewogen of de nieuwe feiten uit de recente berichtgeving van invloed zijn op ons huidige controleobject. Ondanks dat de uitkomsten van deze Raadsenquête van betekenis zijn voor uw organisatie, heeft dit geen invloed op ons oordeel over 2022. Medio 2023 verwacht u de uitkomsten. Eventuele bevindingen over de financiële bedrijfsvoering nemen wij daarom mee in onze volgende jaarrekeningcontrole 2023.
30/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
6. Fraude Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid
Navolgende specifieke controlewerkzaamheden zijn uitgevoerd als response op de frauderisico’s: ▪ Het risico op het doorbreken van de interne beheersingsmaatregelen door het management komt binnen elke organisatie voor. De belangrijkste mogelijkheden voor management manipulatie bevinden zich binnen de handmatige elementen van de controleomgeving, zoals handmatige journaalposten, schattingsposten en significante transacties die buiten de reguliere bedrijfsvoering van uw organisatie vallen. Wij hebben specifiek aandacht besteed aan de effectiviteit van de ingebouwde waarborgen in de processen met betrekking tot handmatige journaalposten. Wij hebben alle memoriaalboekingen in detail gecontroleerd op basis van onze uitvoeringsmaterialiteit. Daarnaast hebben wij aandacht besteed aan de interne processen rondom schattingen met betrekking tot de voorraden onderhanden werk (waaronder de waardering van grondexploitaties), voorzieningen dubieuze debiteuren en risico’s ter egalisatie van kosten (groot onderhoud). Met betrekking tot deze schattingen zijn aanvullende detailcontroles uitgevoerd. Uit deze werkzaamheden zijn geen aanwijzingen voor fraude vastgesteld met betrekking tot het doorbreken van interne beheersingsmaatregelen door het management.
▪ Met betrekking tot de inkopen en de aanbestedingen hebben wij de opzet en de interne beheersingsmaatregelen geëvalueerd die bedoeld zijn om het risico op fraude en fouten in relatie tot inkopen en aanbestedingen te mitigeren. Wij hebben middels een steekproef leveranciers van aanbestedingen en inkopen in meer detail gecontroleerd. Wij hebben hierbij aandacht besteed aan de controles op de prestatielevering bij inkooptransacties en het naleven van het inkoopbeleid en de aanbestedingsregels. Uit deze werkzaamheden zijn geen aanwijzingen voor fraude vastgesteld met betrekking tot inkopen en aanbestedingen. Wij hebben wel controlebevindingen met betrekking tot het niet naleven van de Europese aanbestedingswet- en regelgeving en de (registratie van de) prestatieleveringen. De omvang van deze bevindingen is van betekenis voor uw gemeente, maar heeft geen invloed op ons oordeel over 2022. ▪ In relatie tot subsidies (en vergunningen) hebben wij de opzet en de interne beheersingsmaatregelen geëvalueerd die bedoeld zijn om het risico op fraude en fouten in relatie tot subsidies (en vergunningen) te mitigeren. Wij hebben specifiek aandacht besteed aan het proces van de secretarieleges en het kwijtschelden van belastingen en het proces van het verstrekken van reisdocumenten als gevolg van het paspoorten incident.
▪
▪
▪
Wij hebben deze via een steekproef in detail bekeken. Uit onze werkzaamheden zijn geen aanwijzingen voor fraude vastgesteld met betrekking tot subsidies. Met betrekking tot het oneigenlijk toekennen van activa hebben wij specifieke werkzaamheden verricht op de betalingsorganisatie. Wij zijn nagegaan welke maatregelen uw organisatie heeft getroffen om het risico op dubbele betalingen te mitigeren en met behulp van data-analyse hebben wij aandacht besteed aan betaalbatches die worden vernietigd en vervangen door nieuwe betaalbatches. Tot slot heeft de GAD de opzet en het bestaan van pandleningen in meer detail bekeken. Uit deze werkzaamheden zijn geen aanwijzingen voor fraude vastgesteld. In onze controle hebben wij elementen van onvoorspelbaarheid ingebracht. Wij hebben in onze controle bij de dienst Stadsbeheer specifieke aandacht besteed aan het kwijtscheldingsproces van parkeerboetes en het proces tot verlening (en continuering) van invalide parkeervergunningen. Deze werkzaamheden hebben tot nuttige nieuwe inzichten geleid door slimmer gebruik te maken van de beschikbare datastromen. Daarbij zijn geen aanwijzingen voor fraude aangetroffen. Wij hebben tot slot specifieke aandacht besteed aan de nevenfuncties van het college binnen uw organisatie of deze aanleiding gaven tot een (verhoogd) risico op fraude. Uit onze werkzaamheden zijn geen aanwijzingen van fraude vastgesteld.
31/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
7. Verantwoordelijkheid & communicatie Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie
8. Onafhankelijkheid
Verantwoordelijkheid college: ▪ Het opstellen en het getrouw weergeven van de financiële positie in de jaarrekening in overeenstemming met het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). ▪ Rechtmatige totstandkoming van baten en lasten en balansmutaties. ▪ Interne beheersingsmaatregelen die het college noodzakelijk acht om een jaarrekening te kunnen opstellen en om een rechtmatige totstandkoming van een transactie mogelijk te maken, zonder afwijkingen van materieel belang door fraude of fouten. Bij het opmaken van de jaarrekening moet het college afwegen of de financiële positie voldoende is om de gemeente in staat te stellen de risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen. Verantwoordelijkheid raad: ▪ Toezicht op het proces van de financiële verslaggeving door de gemeente. Verantwoordelijkheid accountant: ▪ Het plannen en het uitvoeren van een controleopdracht op een manier die ons in staat stelt om voldoende en passende controle-informatie te krijgen voor de onderbouwing van ons oordeel. Onze doelstellingen zijn: ▪ Het krijgen van een redelijke mate van zekerheid of de jaarrekening als geheel geen onjuistheden van materieel belang bevat of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten. ▪ Het afgeven van een controleverklaring waarin ons oordeel is opgenomen.
Voor een gedetailleerde beschrijving van onze verantwoordelijkheden verwijzen wij u naar de bijlage bij onze nog af te geven controleverklaring.
Communicatie Wij hebben het college en de gemeentesecretaris ter conformatie een schriftelijke bevestiging gevraagd aangaande hun verantwoordelijkheden inzake de financiële verslaggeving. Wij hebben van het college en de gemeentesecretaris één ondertekende schriftelijke bevestiging bij de jaarrekening 2022 ontvangen. Hierin bevestigt het college de ongecorrigeerde controleverschillen. Dit houdt in dat eventuele niet-geconstateerde en daardoor ongecorrigeerde afwijkingen, zowel individueel als in totaal, in het kader van de jaarrekening niet materieel zijn. Het college heeft ook bevestigd geen kennis te hebben van andere ongecorrigeerde afwijkingen. Vereiste communicatie uit onze controlestandaarden Verantwoordelijkheden van de accountant Kernpunten van de controle LOTS interim/eindejaars (incl. voortgang) Onafhankelijkheidsbevestiging Significante tekortkomingeninterne beheersing Eventuele ontdekte of vermoede fraude Niet-naleven wet- en regelgeving Schriftelijke bevestiging van het bestuur en het management Elementen die van invloed zijn op de controleverklaring Kwalitatieve aspecten verslaggeving Elementen die van belangzijn voor toezicht op het financiële verslaggevingsproces Niet-gecorrigeerde afwijkingen Significante aangelegenheden tijdens controle i.v.m. verbonden partijen Reikwijdte & tijdsplanning van de controle, w.o. significante risico's
Aanpak controle
Board Letter
Accountantsverslag
X X X
X
X
X X X
X X X X X X X X
X
X
32/33
Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag
8. Onafhankelijkheid Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen
1. Reikwijdte en materialiteit 2. Gecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 3. Ongecorrigeerde controle verschillen getrouwheid 4. Controleverschillen rechtmatigheid 5. SiSa-tabel: fouten en onzekerheden 6. Fraude 7. Verantwoordelijkheid & communicatie 8. Onafhankelijkheid
Bevestiging onafhankelijkheid In overeenstemming met de Nederlandse Corporate Governance Code dient de gemeenteaccountant mogelijke conflicten met onafhankelijkheid, zowel in wezen als in schijn, onder de aandacht te brengen van de raad. Wij bevestigen dat onze onafhankelijke positie ten opzichte van de gemeente Den Haag in overeenstemming met de Nederlandse wettelijke en beroepsvoorschriften is gewaarborgd. Op grond van dit verslag zijn wij van mening dat wij in relatie tot uw organisatie, in overeenstemming met de Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assuranceopdrachten (ViO) en van de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta), onafhankelijk hebben gefunctioneerd en dat de objectiviteit van onze oordeelsvorming in het afgelopen jaar niet is aangetast: ▪ Wij hebben geen opdrachten uitgevoerd die onze onafhankelijkheid bedreigen. ▪ Wij hebben onze naleving van externe normen en ons onafhankelijkheidsbeleid met betrekking tot onze controles in 2022 bewaakt. ▪ Wij bevestigen dat (tot nu toe) aan onze onafhankelijkheidsvoorschriften is voldaan en zullen blijven voldoen. Wij zijn van mening dat onze objectiviteit gedurende het afgelopen jaar niet is aangetast. Stelsel van waarborgen om onafhankelijke positie te waarborgen De GAD heeft diverse organisatorische maatregelen getroffen om de onafhankelijkheid en die van de GAD medewerkers te waarborgen.
Deze maatregelen zijn een onderdeel van de bestuurlijke organisatie en van het voor de gehele organisatie van toepassing zijnde stelsel van kwaliteitsbeheersingsmaatregelen. Deze maatregelen omvatten onder meer: ▪ Voorschriften en procedures omtrent onafhankelijkheid. Deze voorschriften voor professioneel gedrag op het gebied van kwaliteit en onafhankelijkheid zijn opgenomen in de Gedragscode van de gemeente Den Haag. Deze Gedragscode geldt voor iedere medewerker van de GAD en wordt jaarlijks geactualiseerd. ▪ Jaarlijkse bevestiging van de onafhankelijkheid door alle medewerkers van de GAD. ▪ Cliënt- en opdrachtacceptatieprocedures, waaronder een beoordeling of sprake is van mogelijk conflicterende diensten.
Intern en extern kwaliteitsonderzoek. Reviews door externe toetsers die niet bij de opdracht betrokken zijn, ter waarborging van een deugdelijke grondslag/deskundig oordeel. ▪ Een compliance officer conform artikel 23, eerste lid, van het Besluit toezicht accountantsorganisaties. ▪ Roulatie van externe accountants op de opdracht. De opzet en de werking van ons stelsel van maatregelen worden periodiek door de externe toezichthouder (de gemeentelijke Rekenkamer) getoetst. ▪ ▪
Interne roulatie Een te grote mate van vertrouwdheid of vertrouwen kan een bedreiging vormen voor de onafhankelijkheid van de accountant wanneer bepaalde leden van het controleteam geregeld en voor lange tijd aan de controle van een organisatie meewerken. Wij beoordelen de bedreiging voor de onafhankelijkheid die kan voortvloeien uit de langdurige betrokkenheid van andere leden van het controleteam bij de controleopdracht. Waar nodig nemen wij maatregelen om de bedreiging weg te nemen. Persoonlijke, zakelijke of financiële relaties met de gemeente Wij hebben een evaluatie gemaakt van persoonlijke, zakelijke en financiële relaties tussen de GAD, alle GAD medewerkers en de gemeente die van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid. Bij deze evaluatie zijn geen zaken gebleken welke aan u gerapporteerd moeten worden. Verrichte opdrachten Gedurende het jaar hebben wij de volgende extra opdrachten verricht op verzoek van de raad: ▪ Specifiek overeengekomen werkzaamheden inzake de fractievergoedingen. ▪ Werkzaamheden op het verzoek van de Rekeningencommissie naar specifieke aandachtspunten.