RIS315417 Bijlage 1 Accountantsverslag 2022 van de gemeente Den Haag

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

<Titel Rapport> 2022 CONCEPT Accountantsverslag Accountantsverslag 2022 Gemeente Den Den Haag Haag Gemeente

GAD/2023.42 RIS 315417 9 mei 2023 Spui 70, 2511 BT Den Haag Secretariaatgad@denhaag.nl 1/33 www.denhaag.nl

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Voorwoord Voorwoord

Geachte leden van de gemeenteraad,

Oordeel en conclusie

Hierbij bieden wij u het accountantsverslag aan dat opgesteld is in het kader van onze controle op de jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag. In dit accountantsverslag zijn de belangrijkste bevindingen en conclusies uit onze controle opgenomen. Wij hebben onze controle uitgevoerd in overeenstemming met onze controleaanpak van 9 november 2022 welke gebaseerd is op onze huidige beroepsvoorschriften en methoden. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag.

Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

De jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag geeft een getrouw en rechtmatig beeld De jaarrekening 2022 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Den Haag. Het college heeft de jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag op 9 mei 2023 vastgesteld. Bij deze jaarrekening hebben wij op 9 mei 2023 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt. Wij bespreken onze bevindingen met de Rekeningencommissie In de vergadering van de Rekeningencommissie op 17, 24 mei en 1 juni 2023 geven wij een nadere toelichting op ons accountantsverslag. Ons accountantsverslag gaat in op de belangrijkste bevindingen uit onze controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag. Onze adviezen zijn in dit accountantsverslag schuin gearceerd. De inhoud van dit accountantsverslag hebben wij afgestemd met de wethouder Financiën, Cultuur en Economie, de gemeentesecretaris, de concerncontroller en een vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie. Heeft u in de tussentijd nog vragen, neem dan gerust contact met ons op. De afronding van het jaarrekeningproces en het controleren van de jaarrekening vraagt elk jaar een aanzienlijke inspanning. Wij bedanken u, het college en alle betrokken medewerkers van de gemeente voor uw/hun inzet en medewerking tijdens deze controle.

Met vriendelijke groet, Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag Origineel getekend door drs. C.G.A. Slotema-Tesser RA MPC CPC Gemeente accountant / directeur GAD

2/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Oordeel en conclusie Voorwoord Oordeel en conclusie Goedkeurende controleverklaring Grondslagen Bevindingen en aanbevelingen

Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Goedkeurende controleverklaring De controle op de jaarrekening van uw gemeente is afgerond als wij onze controleverklaring hebben afgegeven. Wij hebben onze controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Den Haag (inclusief SiSa-bijlage en verantwoording WNT) op 9 mei 2023 afgerond. Separaat bij dit accountantsverslag ontvangt u een goedkeurende controleverklaring voor de aspecten van getrouwheid en rechtmatigheid. De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 33 miljoen, respectievelijk € 99 miljoen (zie bijlage 1 voor een nadere toelichting). Wij gaan hierbij ervan uit dat de jaarrekening 2022 niet zal worden gewijzigd. Indien de programmarekening wel wordt gewijzigd dan dient het college dit onverwijld aan ons mede te delen.

Verenigbaar Overeenstemming Paragrafen

Grondslagen De programmarekening 2022 van de gemeente Den Haag bestaat uit het jaarverslag en de jaarrekening. In bijlage 1 ziet u wat wij per onderdeel hebben gecontroleerd.

Informatiewaarde

Bevindingen en aanbevelingen Hieronder zijn onze bevindingen ten aanzien van diverse elementen van de programmarekening 2022 van uw gemeente opgenomen: Element programmarekening Aanvaardbaarheid grondslagen

Vereisten BBV

Onze waarneming De grondslagen voor waardering en resultaatbepaling heeft uw gemeente opgenomen in paragraaf ‘4.1 Waarderingsgrondslagen’ van de gemeentelijke jaarrekening. Wij hebben bij onze controle vastgesteld dat deze aanvaardbaar zijn. De toelichting op de incidentele baten en lasten voldoet aan de hieraan te stellen eisen. Wel was sprake van inconsistenties in de één na laatste versie van de programmarekening 2022 vanwege correctieboekingen, welke uw gemeente inmiddels heeft gecorrigeerd. Het jaarverslag en de jaarrekening voldoen in materiële zin aan de eisen vanuit het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). Wij zien dat het uitvoeren van een zichtbare en diepgaande compliance check een aandachtspunt vormt bij besluitvormingsstukken, waarbij het verslaggevingsstelsel (BBV) specifieke eisen stelt. Wij adviseren de gemeente

SiSa-bijlage WNT

om de kennis van het BBV te verankeren in de gemeentelijke organisatie. Het jaarverslag en de overige gegevens zijn verenigbaar met de jaarrekening 2022. Wij hebben vastgesteld dat de informatie in het jaarverslag overeenstemt met de resultaten van de uitgevoerde controlewerkzaamheden. De verplichte paragrafen zijn opgenomen. Wij zien dat de kwaliteit varieert. Net als voorafgaande jaren kan de paragraaf ‘3.3 Weerstandsvermogen’ worden verbeterd door betere en concretere analyses op te nemen. In paragraaf ‘3.9 Verbonden partijen’ zijn vaak niet de meest actuele financiële gegevens opgenomen omdat bij het opmaken van de programmarekening veel van de jaarrekeningen van de verbonden partijen niet beschikbaar zijn. Wij adviseren de gemeente actiever te sturen om de meest actuele gegevens van verbonden partijen te hebben. Daarentegen zijn paragrafen ‘3.4 Vastgoed en 3.8 Grondbeleid’ verbeterd. De omvang van het jaarverslag neemt jaarlijks toe. Wij adviseren om de informatie meer te aggregeren zodat deze beheersbaar blijft en in informatiewaarde toeneemt. Daarbij adviseren wij om toelichtingen verder te verbeteren door de aard en de oorzaak van de relevante afwijkingen op een meer structurele basis op te nemen. Wij hebben feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd. Wij hebben geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd.

Ongecorrigeerde controleverschillen zijn niet materieel Uit onze controle blijkt een ongecorrigeerde getrouwheids- en rechtmatigheidsfout van in totaal € 24,2 miljoen (2021: € 24,3 miljoen). Daarnaast constateren wij € 38,6 miljoen aan onzekerheden (2021: € 73,0 miljoen.). De resterende tekortkomingen in de presentatie bedragen € 4,9 miljoen (2021: € 61,2 miljoen). De belangrijkste fouten zijn gerelateerd aan Europese aanbestedingen, grondexploitaties en balansposten. De belangrijkste onzekerheden hebben betrekking op Europese aanbestedingen, subsidievaststellingen, grondexploitaties en voorzieningen. Zie ook bijlagen 3 en 4 van dit accountantsverslag voor de ongecorrigeerde controleverschillen op geaggregeerd niveau. 3/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Bestuurlijke boodschappen & adviezen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Wat gaat goed? Wat kan beter? Macro-economische ontwikkelingen Kernpunten uit de controle Blijvende aandacht vereist

Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Wat gaat goed?

Wat kan beter?

Veranderende mindset Wij constateren dat uw gemeente op een aantal gebieden ten opzichte van voorafgaande jaren verbeteringen realiseert. Dit komt tot uiting in het toenemende belang dat het college hecht aan de interne beheersing. Denk hierbij aan de doorontwikkeling van de financiële administratie, een nieuw ingevoerd proces ‘Aanvraag tot betalen’ per 1 mei 2023, of het aanschaffen van een applicatietool voor de jaarrekeningvoorbereiding vanaf 2023. Wij ervaren binnen uw gemeente een veranderende mindset dat ervoor gaat zorgen dat een voedingsbodem gecreëerd gaat worden om tot verdere professionalisatie van de organisatie te komen en de informatievoorziening te verbeteren.

Uw gemeente heeft een goedkeurende controleverklaring van ons ontvangen. Onze observaties en onze adviezen moet u dan ook lezen in relatie tot dit oordeel.

Lerend vermogen zichtbaar Wij observeren dat het college onze adviezen oppakt of bezig is om de adviezen op te pakken. Ook hebben wij van de wethouder Financiën, Cultuur en Economie vernomen dat het college voornemens is om voortaan na onze Board Letter, accountantsverslag en controleverklaring een schriftelijke opvolging van onze adviezen aan u te verstrekken. Zo zijn onze bevindingen en adviezen op het gebied van de ‘subsidies versus inkopen’ door de gemeente adequaat opgevolgd en zijn de interne processen hierop aangescherpt. In overeenstemming met de toezegging van de toenmalige wethouder Financiën en Stadsontwikkeling merken wij bij uw gemeente een grotere bereidheid om onze correcties door te voeren. Het grootste deel van de door ons geconstateerde getrouwheidsfouten (€ 88,2 miljoen van de € 102,3 miljoen) is gecorrigeerd door uw gemeente. Daarnaast is er een aantal onderdelen waarop de laatste jaren geen observaties zijn geweest. Deze processen zijn ‘in control’, zoals de Wet Normering Topinkomens (WNT). Het college heeft een pilot op de rechtmatigheidsverantwoording 2022 uitgevoerd. De gemeente laat zo zien tijdig te anticiperen op veranderingen en daarop te kunnen acteren. Samenwerking Wij hebben een constructieve samenwerking met de gemeente ervaren tijdens het controleproces.

Wij zien dat de afdeling Regie van de directie Middelen en Control steeds meer haar coördinerende rol pakt.

Kritisch vermogen verbeteren De afgelopen jaren zijn stappen gezet in het verbeteren van de interne beheersing en zijn processen en procedures door de gemeente tegen het licht gehouden. Voor onze adviezen over de interne beheersing als geheel verwijzen wij naar onze Board Letter 2022. Hoewel de beheersmaatregelen in opzet aanwezig zijn, werken deze nog niet altijd naar behoren. Dit leidt ertoe dat tijdens de jaarrekeningcontrole correcties zijn doorgevoerd op de aan ons aangeleverde jaarrekening om te komen tot een goedkeurende controleverklaring. Het overgrote deel van de correcties ziet toe op reclassificaties zonder impact op het resultaat. Om beter in control te geraken adviseren wij het college te analyseren wat de achterliggende oorzaak van deze correcties is (bijvoorbeeld tijdsdruk, kritische beoordeling van de jaarrekening, of onvoldoende verslaggevingskennis). Op basis van de uitkomsten van deze analyse moeten verbeteringen worden doorgevoerd om het aantal correcties bij de jaarrekeningcontrole 2023 te verminderen. Hoewel deze correctiebevindingen naar behoren zijn aangepast in de jaarrekening 2022 is het ook in de toekomst van belang om te (blijven) investeren in de interne beheersing om beleidsdoelstellingen te kunnen realiseren en om verrassingen in de toekomst te voorkomen.

Vergroten voorspellende waarde begroting Uit het overzicht van baten en lasten 2022 blijken, net als in voorgaande jaren, afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, de baten als de saldi. Uw gemeente is zich hiervan bewust en wil de kwaliteit en de voorspellende waarde van de begroting en de tussentijdse informatievoorziening verbeteren. Wij onderschrijven het belang hiervan. Wij adviseren het college dit te onderzoeken en in de nadere uitwerking van de contourennota op te nemen. Dit zal de voorspellende waarde van de begroting en de uitvoeringskracht van uw gemeente vergroten. Wij zijn ons ervan bewust dat 2022 (net als 2021) mogelijk niet geheel representatief is vanwege macro-economische ontwikkelingen en dat uw gemeente op een aantal onderdelen mede afhankelijk is van informatie van derden. 4/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Bestuurlijke boodschappen & adviezen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Wat gaat goed? Wat kan beter? Macroeconomische ontwikkelingen Kernpunten uit de controle Blijvende aandacht vereist

Controlebevindingen Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Macro-economische ontwikkelingen De afgelopen jaren hebben wij in Nederland meer te maken gehad met verschillende maatschappelijke ontwikkelingen die in de media vaak als ‘crises’ worden aangeduid. Corona, oorlog tussen Oekraïne en Rusland, stikstof, energie, inflatie, woningnood en arbeidsmarktkrapte zijn ontwikkelingen die uw gemeente direct of indirect raken. Binnen uw gemeente merken wij dat al deze thema’s dagelijks een rol spelen. Tegelijkertijd zijn de effecten niet altijd meetbaar, waardoor de duiding op de korte of de langere termijn niet altijd te geven is. Dit betekent dat onzekerheden in de bedrijfsvoering en de hieruit voortvloeiende financiële onzekerheden voor u zullen toenemen. In de sturing van uw gemeente kan het dan behulpzaam zijn om meer in (financiële) scenario’s de verschillende effecten en risico’s uit te werken. Wij adviseren het college deze cyclus, aansluitend op de doelen op de begroting en de ambities uit het (nieuwe) coalitieakkoord, in de komende periode verder te ontwikkelen.

Kernpunten uit de controle Op geaggregeerd niveau zijn onze controlebevindingen als volgt samengevat: Getrouwheid (ongesaldeeerd) Rechtmatig Reclassificatie Totaal

Fouten (x € 1 miljoen Gecorrigeerd Ongecorrigeerd 15,9 9,2 72,3 88,2

15,0 4,9 29,1

Onzekerheden (x € 1 miljoen) Gecorrigeerd Ongecorrigeerd 24,7 -

De belangrijkste fouten zitten op Europese aanbestedingen, grondexploitaties en balans gerelateerde posten. De belangrijkste onzekerheden zitten op Europese aanbestedingen, subsidievaststellingen, grondexploitaties en voorzieningen.

Blijvende aandacht vereist Cybersecurity versterken Continue aandacht voor en het versterken van de cybersecurity blijft voor uw gemeente van belang. Cyberaanvallen zijn een constante bedreiging. Om de continuïteit van de dienstverlening van de gemeente en de vertrouwelijkheid van gegevens te waarborgen moet uw gemeente voldoende weerbaar zijn en blijven tegen deze bedreigingen. Wij vragen aan het college om cybersecurity een nog prominentere plek op de agenda te geven en na te gaan wat op dit thema nodig is.

13,9 38,6

Slimmer gebruik van data inzake fraude Het onderwerp fraude is de laatste jaren onder een vergrootglas komen te liggen. Voor fraude doen wij een oproep aan het college om meer en vooral slimmer gebruik te maken van de beschikbare datastromen om de holistische manier van kijken te kunnen realiseren. Een dergelijke benaderingswijze kan waardevolle nieuwe inzichten verschaffen en komt de risicobestendigheid en de interne beheersing van de gemeentelijke organisatie ten goede. Kwaliteit SiSa verbeteren Uw gemeente heeft te maken met een toenemend aantal SiSa-regelingen, waarbij wij verwachten dat de omvang hiervan de komende jaren nog verder zal toenemen. Naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole zijn er diverse correcties doorgevoerd op de SiSa. Wij concluderen daarom dat de kwaliteit van deze verantwoordingen een specifiek aandachtpunt vormt voor 2023 en verder. Wij adviseren het college voor de SiSa om de interne beheersing rondom de totstandkoming en de kwaliteit van de initiële aanlevering te verbeteren. Kwaliteit en timing oplevering jaarstukken verbeteren De aanlevering is wel verbeterd ten opzichte van voorgaande jaren, maar de kwaliteit van de aangeleverde informatie voldeed niet altijd aan de te stellen (kwaliteits-)eisen en de gemaakte afspraken. Dit heeft geleid tot extra werkzaamheden, waardoor druk is ontstaan op de doorlooptijd.

Het mei-reces voorafgaand aan de voorgenomen afrondingsdatum van de jaarrekeningcontrole werkt hierin niet bevorderlijk, hetgeen naar een toekomst toe aanpassing behoeft. Wij adviseren het college met de planning van de jaarrekening expliciet rekening te houden met recesperiodes om onnodige druk te voorkomen. Achterstanden financiële administratie verder wegwerken Wij vragen meer aandacht voor het bijhouden van de financiële administratie en met name om de subsidie vaststellingsachterstanden verder weg te werken. Dit ontlast allereerst de gemeentelijke organisatie zelf en zorgt voor tijdigere (sturings-)informatie, maar ook voor een snellere jaarrekeningafsluiting. Het verbetertraject loopt inmiddels, maar college aandacht blijft gewenst.

5/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Materialiteit

Aanbestedingsrechtmatigheid

Wij hebben de jaarrekeningcontrole 2022 uitgevoerd rekening houdend met de volgende goedkeuringstoleranties, zoals opgenomen in de door u vastgestelde Controleverordening gemeente Den Haag 2014 (artikel 3a): ▪ Voor fouten is de goedkeuringstolerantie 1% van het totaal van de lasten inclusief toevoegingen aan de reserves: € 33 miljoen (2021: € 31 miljoen). ▪ Voor onzekerheden is de goedkeuringstolerantie 3% van het totaal van de lasten inclusief toevoegingen aan reserves € 99 miljoen (2021: € 93 miljoen). In artikel 3b van de Controleverordening gemeente Den Haag 2014 is opgenomen dat de toe te passen rapporteringstolerantie bij de rapportering van de bevindingen van de controle van de jaarrekening € 100.000 bedraagt.

Onze controle is gericht op de naleving van de Europese aanbestedingsregels.

Gecorrigeerde controleverschillen Wij merken op dat er meer dan € 88,2 miljoen aan correcties zijn doorgevoerd op de concept jaarrekening 2022. Deze correcties zijn zowel afkomstig van uw gemeente als de controle van de GAD. De belangrijkste correcties van de gemeente betroffen: een resultaatcorrectie van vorig jaar, overboekingen van immateriële vaste activa naar materiële vaste activa, dotatie van de voorziening spaarverlof, voorziening HWB (Haags Werkbedrijf) en voorziening dak ADO, correcties van grondexploitaties en diverse kleinere correcties. De door ons belangrijkste aangegeven correcties hadden betrekking op de overlopende passiva en passiva, grondexploitaties en materiële vaste activa. Wij zien dat de gemeente in tegenstelling tot eerdere jaren veel van de door ons geconstateerde controleverschillen heeft gecorrigeerd. Om beter in control te geraken adviseren wij het college om te analyseren wat de achterliggende oorzaak van deze correcties is (bijvoorbeeld tijdsdruk, kritische beoordeling van de jaarrekening, onvoldoende verslaggevingskennis). Op basis van de uitkomsten van deze analyse moeten de verbeteringen worden doorgevoerd om het aantal correcties bij de jaarrekening 2023 te verminderen. Zie bijlage 2 voor de gecorrigeerde controleverschillen op geaggregeerd niveau.

Rechtmatigheid Uit onze controle volgen observaties met betrekking tot aanbestedingsrechtmatigheid, subsidierechtmatigheid en begrotingsrechtmatigheid.

Omvang onrechtmatigheid is afgenomen Uit onze controle op de naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijnen blijkt een financiële onrechtmatigheid van € 11,8 miljoen (2021: € 18 miljoen) en een onzekerheid van € 11,7 miljoen (2021: € 1 miljoen). De onrechtmatigheid voor 2022 betreft voor € 5,3 miljoen onrechtmatige contracten die doorlopen vanuit 2021 (in 2021: € 1,0 miljoen). Deze oude contracten leiden ook tot bestedingen (én dus onrechtmatigheden) in 2022. Wij constateren dat de gemeente de oude contracten voor zover mogelijk opnieuw heeft aanbesteed, waardoor deze onrechtmatigheden grotendeels in 2023 worden opgelost. De resterende onrechtmatigheid € 6,5 miljoen hebben betrekking op nieuwe onrechtmatigheden. De aard van deze nieuwe bevindingen in 2022 zien toe op: ▪ Het onrechtmatig verlengen, waardoor de opdrachtwaarde boven de Europese drempelwaarde uitkomt. ▪ Het overschrijden van de opdrachtwaarde en de looptijden van opdrachten. ▪ Opdrachten die qua aard soortgelijk (homogeen) zijn, maar niet zijn samengevoegd. De totale bestedingen komen boven de drempel van Europese aanbestedingen uit. De onrechtmatigheden hebben met name betrekking hebben op de categorie inhuur van personeel en daarnaast een diversiteit aan andere categorieën.

Wij hebben daarnaast de volgende dossiers betrokken in onze controle op de Europese aanbestedingen: ▪ Opvang van de Oekraïense vluchtelingen; ▪ Aanbesteding van het doelgroepenvervoer; ▪ Sancties van de EU tegen Rusland en de verplichting van het beëindigen van lopende contracten boven de EU-drempelwaarde met Russische partijen; ▪ Inhuur medisch personeel en beveiligers ten behoeve van corona. Uit onze controle blijken geen afwijkingen op de bovengenoemde dossiers. 6/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controle-verschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Subsidierechtmatigheid Adequate opvolging subsidies versus inkopen Vorig jaar gaven wij in ons accountantsverslag een viertal adviezen mee voor structurele versterking van het primair subsidieproces om daarmee onzekerheden in de toekomst te voorkomen. Wij hebben vastgesteld dat uw gemeente deze bevindingen adequaat opvolgt en dat de interne processen hierop zijn aangescherpt. Voor een overgroot deel van de subsidieregelingen van uw gemeente is het afwegingskader ingevuld. In het primair subsidieproces worden voor nieuwe regelingen het afwegingskader ingevuld. Voor de subsidieregelingen waar geen afwegingskader voor is ingevuld, heeft de gemeente toegelicht wat de reden hiervan is. Er zijn geen bevindingen ten aanzien van (welzijns-)subsidies overgebleven die mogelijk een overheidsopdracht zouden moeten zijn. Vanuit het afwegingskader vindt een eerste toets op de ongeoorloofde staatsteun plaats. Gevallen waarbij een ongeoorloofde staatsteun niet uitgesloten kan worden, ondervinden een nadere toets op basis van een checklist staatsteun. Wij zijn met de gemeentelijke organisatie in gesprek om de functie en de toepasbaarheid van de genoemde checklist in de toekomst te vergroten. Subsidievaststellingen lopen achter Vorig jaar hebben wij een formele rechtmatigheidsfout opgenomen vanwege opstartproblemen bij de implementatie van een nieuw subsidiesysteem (CVS).

Ook in 2022 werkt dit systeem nog niet optimaal en dient de gemeente nog handmatig werk te verrichtten om een goed overzicht te krijgen dat onder andere benodigd is om de omvang van de vaststellingen op jaarniveau in beeld te brengen. Een gevolg hiervan is dat wij bij de controle 2022 hebben geconstateerd dat de gemeente achterloopt met de subsidievaststellingen over eerdere jaren. Wij hebben daarbij vastgesteld dat de populatie van subsidievaststellingen in 2022 significant lager is ten opzichte van eerdere jaren. Over het subsidiejaar 2020 en het subsidiejaar 2021 stonden begin 2023 circa € 350,0 miljoen aan subsidies open, die qua doorlooptijd, vastgesteld hadden kunnen worden. Normaliter stelt de gemeente jaarlijks tussen € 250,0 miljoen en € 300,0 miljoen aan subsidies vast. In het jaar 2022 heeft de gemeente over 2022 en eerdere jaren in totaal circa € 93,5 miljoen vastgesteld.

Een verstrekte subsidie kan de gemeente lager of conform vaststellen. Daarmee heeft de vertraging in de vaststellingstermijnen mogelijk een impact op de vorderingen per ultimo 2022. Dit houdt in dat de vertraagde subsidievaststellingen in de toekomst, door een lagere vaststelling, tot een vordering kunnen leiden waarvan de omvang van de vordering onzeker is. Op basis van ervaringscijfers schatten wij deze impact op de stand van de vorderingen in op circa € 8,0 miljoen. Dit bedrag merken wij als onzeker aan. De (mogelijke) impact van Corona (voor een lagere vaststelling) is vooralsnog niet te kwantificeren in de door ons berekende onzekerheid voor 2022. Op ons advies heeft de gemeente de geschatte onzekerheid in de bedrijfsvoeringsparagraaf toegelicht. De vertraging in de vaststellingstermijn is tevens relevant voor de mogelijke vraagstukken op het gebied van de wettelijke rente. De termijn voor het vaststellen van subsidies is in de Algemene Subsidieverordening (ASV) 2020 (en 2014) bepaald. Dit is namelijk 28 weken na ontvangst van de volledige aanvraag tot subsidievaststelling. Mocht deze termijn niet behaald worden, dan heeft dit geen directe consequenties voor de gemeente. Pas als de subsidieaanvrager de gemeente Den Haag in gebreke stelt, door aan te geven dat de gemeente niet binnen de vaststellingstermijn gereageerd heeft, dan moet de gemeente binnen twee weken reageren.

Indien dit nog steeds niet gebeurt dan kan de subsidieaanvrager wettelijke rente ontvangen over het bedrag dat nog uitgekeerd moet worden.

Begrotingsrechtmatigheid Een onderdeel van onze rechtmatigheidscontrole betreft de naleving van het budgetrecht van de raad. U heeft besloten dat op programma- of kredietniveau niet meer wordt besteed. Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in het rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën zoals genoemd in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV.

7/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controle-verschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

De geconstateerde lastenoverschrijdingen zijn beperkt tot overschrijdingen van de programma’s: ▪ Bij programma 12 Mobiliteit is € 0,6 miljoen aan investeringen gerelateerd. ▪ Voor programma 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening is € 6,4 miljoen voornamelijk veroorzaakt door de opvang van de vluchtelingen uit Oekraïne. ▪ Bij programma 15 Financiën is € 8,5 miljoen hoofdzakelijk veroorzaakt door de (verplichte) voorziening spaarverlof. ▪ Voor programma 16 Overhead is € 1,1 miljoen veroorzaakt door extra kosten voor Corona en aan formatie gerelateerde kosten. Voor de hierboven gepresenteerde overschrijdingen geldt dat sprake is van direct gerelateerde opbrengsten, en daarmee niet meetellen in ons oordeel.

Overige observaties inzake rechtmatigheid Kredietoverschrijdingen Kredietoverschrijdingen vereisen conform het addendum Kadernota rechtmatigheid 2021-2022 van de commissie BBV, net als kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten, autorisatie van de raad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Nadere afspraken hierover tussen de raad en het college kunnen zij vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. Wij constateren een overschrijding van € 1,8 miljoen op het investeringsbudget van programma 14. Hierbij is sprake van investeringen die zonder aangevraagd krediet zijn gedaan. Niet-financiële beheershandelingen Handelingen en beslissingen van niet-financiële aard vallen buiten de scope van de rechtmatigheidscontrole door de accountant. De accountant toetst deze handelingen en beslissingen niet inhoudelijk door gegevensgericht onderzoek. Volstaan wordt in dit kader met het beoordelen van het interne systeem van risicoafwegingen. Binnen dit systeem moeten voorwaarden zijn geschapen om risico’s goed te kunnen beoordelen en in de tijd te kunnen volgen.

Wij hebben ons een beeld gevormd over de wijze van totstandkoming van de inventarisatie van de risico’s en de getrouwe weergave van de hieruit mogelijk voortvloeiende financiële gevolgen in paragraaf 3.3 ‘Weerstandsvermogen’ van het jaarverslag.

Misbruik en oneigenlijk gebruik In de externe en interne regelgeving zijn diverse bepalingen opgenomen die erop zijn gericht om misbruik en oneigenlijk gebruik te voorkomen. Uw gemeente heeft de toets op het misbruik en oneigenlijk (M&O) gebruik neergelegd in interne controleplannen. Voor de specifieke regelingen geeft u apart invulling aan het aspect M&O. Echter ontbreekt momenteel een gemeente breed M&O-beleid als basis. De uitkomst van deze toets heeft niet geleid tot bevindingen die invloed hebben op de rechtmatigheid van baten en lasten en balansmutaties. Rechtmatigheidspilot 2022 Anticiperend op de wettelijke verplichting vanaf 2023 is uw gemeente bezig met de voorbereidingen op de rechtmatigheidsverantwoording door het college. Het college past momenteel relevante verordeningen aan en deze worden dit jaar ter goedkeuring aan u verstrekt. In 2022 heeft het college ook een pilot uitgevoerd. Het college heeft in de jaarrekening 2022 als pilot een rechtmatigheidsverantwoording opgenomen én vindt dat zij de belangrijkste fouten, onduidelijkheden en uitzonderingen inclusief de getroffen verbetermaatregelen in de bedrijfsvoeringsparagraaf van de jaarrekening 2022 toelicht.

Wij adviseren u bij de bespreking van de jaarrekening 2022 te bezien of de toelichting over de rechtmatigheid voldoende is om het gesprek met het college aan te gaan om zo uw controlerende taak uit te kunnen oefenen. Het gaat hierbij om de kwantitatieve en kwalitatieve criteria voor de toelichtingen. Verder blijven wij benadrukken dat de lijnorganisatie primair zelf verantwoordelijk is en blijft voor het rechtmatig handelen en het vaststellen daarvan. Wij zien nu dat de derde lijn een belangrijke rol vervult. Tenslotte zien wij dat het proces om tot een rechtmatigheidsverantwoording te komen qua reikwijdte en monitoring vrij breed is ingestoken. Dit is een keuze van de gemeente maar geen strikte noodzaak. De gemeente beoogt hiermee een impuls te geven aan de kwaliteit van de interne beheersing door de eerste, tweede en derde lijn controles goed te organiseren. Vanzelfsprekend ondersteunen wij deze inzet.

8/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Inkopen en betalen Vorig jaar in ons accountantsverslag 2021 vermeldden wij dat uw gemeente was gestart met een verbetering van het proces aanvraag tot betalen (AtB). Het is uw gemeente gelukt om het nieuwe AtB-proces per 1 mei 2023 te operationaliseren. Vanuit onze jaarrekeningcontrole hebben wij navolgende observaties: Inzicht verbeteren in bestedingen per contract Onze observatie bij de controle van de Europese aanbestedingen is dat momenteel veel facturen direct in de kosten, dat wil zeggen niet op een inkooporder, worden geboekt. De eerste en de tweede lijn heeft hierdoor onvoldoende inzicht in de totale bestedingen per contract, waardoor het veel tijd en inspanningen kost om bijvoorbeeld een spendanalyse uit te voeren voor de controle van de Europese aanbestedingen. Wij merken op dat, ondanks de verwachte toekomstige positieve effecten van de implementatie van het AtB-proces, er nog administratief na-ijl effecten zullen zijn. De controle op de Europese aanbestedingen zal de komende jaren als gevolg hiervan arbeidsintensiever blijven dan gewenst, niet alleen voor de interne organisatie maar ook voor ons als accountant. De reden hiervan is dat voor de controle op de Europese aanbestedingen het noodzakelijk is vier jaren terug in de tijd te analyseren en het AtB proces vanaf 1 mei 2023 in werking is.

Recente procesmatige verbeteringen hebben immers geen impact op de kwaliteit van de benodigde registraties uit het verleden.

Dubbele betalingen subsidies uitgezocht Medio 2022 bent u door het college geïnformeerd over een dubbele betaling van subsidies bij transactieverwerking als gevolg van een onterecht nietig verklaarde betaalbatch. Uit onze interim-controle bleek dat uw gemeente het proces in opzet heeft aangescherpt. Tijdens onze verdere jaarrekeningcontrole is echter gebleken dat het aangescherpte proces zoals in opzet beschreven, niet zichtbaar is uitgevoerd en vastgelegd. Hierdoor hebben wij niet kunnen vaststellen of het aangescherpte proces van nietig verklaren van betaalbatches is gevolgd. Wij hebben tijdens onze eindejaarscontrole data-analyse ingezet op de nietig verklaarde betaalbatches en op dubbele betalingen. Uit onze data-analyse blijken geen bevindingen. In onze Board Letter 2022 vermeldden wij dat uw gemeente heeft aangegeven nader te onderzoeken of het mogelijk is of er een koppeling gemaakt kan worden tussen het betalingsverwerkingssysteem APRO en Oracle, waardoor het nietig verklaren van een betaalbatch kan worden geautomatiseerd. Uw gemeente geeft aan dat het maken van een koppeling technisch niet mogelijk is. Hiermee blijft het van belang om het aangescherpte proces van het nietig verklaren van de betaalbatches te blijven volgen.

Prestatielevering verbeteren Wij hebben een controle uitgevoerd op de inkoopkosten (overige bedrijfskosten) waarbij wij onder andere hebben gecontroleerd of er voldoende bewijslast van prestatielevering is. Wij merken op dat een bewijs van de prestatielevering in veel gevallen niet is opgenomen in de financiële administratie. Wij hebben samen met de gemeentelijke organisatie veel inspanning moeten leveren om de bewijsstukken van de prestatielevering te achterhalen om onze controle te kunnen uitvoeren. Uit onze controle blijken geen materiële bevindingen. Bij de implementatie van het AtB-proces is het verplicht geworden om bij een factuurbedrag vanaf € 1.000 de prestatie te verklaren (toe te lichten) en om een bewijsstuk van de prestatielevering toe te voegen. Uw gemeente is voornemens om steekproeven op de naleving hiervan uit te voeren en om periodiek over de uitkomsten te rapporteren. 9/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Sociaal domein Stijgende lasten Het sociaal domein omvat circa een derde van de totale gemeentelijke middelen en is daarmee het grootste domein. De lasten van het sociaal domein (zorg) zijn in het begrotingsjaar 2022 € 1.020 miljoen en zijn ten opzichte van vorig jaar met € 13 miljoen toegenomen. In relatie tot de begroting zijn de gerealiseerde lasten in het sociale domein € 68 miljoen lager dan begroot (€ 1.088 miljoen). De oorzaak hiervan is gelegen in verschillende programmaonderdelen tezamen en niet aanwijsbaar op specifieke onderdelen. Sociaal domein | PGB-bestedingen De PGB-bestedingen zijn (verplicht) belegd bij de Sociale Verzekeringsbank (SVB). De accountant van de SVB heeft – net als in voorgaande jaren – bij de PGB-opgaven voor Jeugd en Wmo over 2022 een controleverklaring met beperking verstrekt. De PGB-bestedingen over 2022, volgens de opgave van de SVB, bedragen in totaal circa € 11,1 miljoen (2021 € 12,6 miljoen). Hiervan is een bedrag van € 0,2 miljoen als afwijking aangemerkt. Dit betreft de bestedingen waarbij uitbetaling plaatsvindt zonder dat sprake is van een ingediende factuur. Dit is overeenkomstig het standaard proces van de SVB. In het kader van de bestedingen waar geen declaratie aan ten grondslag ligt (de ‘maandloners’), is nader onderzoek door uw gemeente uitgevoerd bij een representatief aantal gebruikers van deze PGB-gelden.

De overgebleven onzekerheden bedragen circa € 0,28 miljoen. Dit bedrag is dan ook in onze foutenevaluatie meegenomen als onzekerheid. Sociaal domein | Jeugdzorg en Wmo In lijn met de landelijke trend zijn de kosten voor jeugdzorg de afgelopen jaren (fors) gestegen en naar verwachting zet deze trend zich de komende jaren door. Om de kosten beter in de grip te krijgen en hierin besparingen te realiseren, zijn verdere maatregelen opgezet en uitgewerkt. Belangrijk is dat het college de resultaten en de effecten van deze maatregelen nauwgezet blijft volgen, zodat tijdig bekend is in hoeverre het reëel is te verwachten dat de getroffen maatregelen tot een daadwerkelijk effect leiden en zodat de gemeente kan bijsturen door aanvullende of andere maatregelen te treffen. Indien de kosten (of een gedeelte daarvan) hoger blijken, dan ontkomt u mogelijk niet eraan om structurele middelen hiervoor vrij te maken.

Om inzicht te krijgen in de werkelijke zorgkosten en hierover achteraf voldoende zekerheid te verkrijgen, heeft de gemeente aan de zorgaanbieders de verplichting opgelegd om bij bestedingen groter dan € 100.000 voor Wmo en groter dan € 250.000 voor Jeugd de betreffende productieverantwoording te laten voorzien van een controleverklaring. Voor bestedingen van in totaal € 1,8 miljoen (voor Jeugd € 1,3 miljoen en voor Wmo € 0,5 miljoen) heeft uw gemeente geen productieverantwoording met controleverklaring ontvangen of is sprake van een anders dan goedkeurende controleverklaring bij de productieverantwoording. In deze gevallen kan de gemeente de feitelijke levering van zorg (nog) niet vaststellen. Voor de verantwoording van de bestedingen sociaal domein blijft de gemeente voor zowel Wmo als Jeugdhulp in hoge mate afhankelijk van de productieverantwoordingen van zorgaanbieders. Momenteel is de gemeente bezig met de doorontwikkeling van de Haagse jeugdhulpzorg. Onderdeel van de doorontwikkeling is de invoering van taakgerichte bekostiging in 2024 en verder. Bevindingen in de sociale uitkeringen Bij onze controle op de Participatiewet komen fouten naar voren. De fouten worden veroorzaakt door het verkeerd dan wel te laat toepassen van de kostendelersnorm. De projectie van de fouten leidt tot een bedrag circa € 1,2 miljoen aan fouten.

Na (interne) constatering van een fout past de gemeente de hoogte van de uitkering (alsnog) aan. Vanuit de controle op de bijzondere bijstand (inclusief de Energietoeslag), IOAW en IOAZ zijn er geen bevindingen die leiden tot fouten en of onzekerheden.

10/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Fysiek domein Immateriële vaste activa Diverse voorbereidingskosten van nog niet tot uitvoering gekomen projecten zoals de Overkapping Grotius en enkele Fietsprojecten werden aanvankelijk verantwoord onder de balanspost materiële vaste activa in plaats van immateriële vaste activa. Deze bevinding heeft de gemeente in haar jaarrekening 2022 gecorrigeerd. Materiële vaste activa In onze Board Letter 2022 hebben wij geconstateerd dat tussentijds (lees: stand oktober 2022) nauwelijks investeringen in de schoolgebouwen waren verwerkt in de financiële administratie van uw gemeente. Deze achterstanden zijn inmiddels in de jaarrekening 2022 ingelopen. In de jaarrekening 2022 is in totaal circa € 44 miljoen aan dergelijke investeringen verantwoord, waarvan circa € 9 miljoen een voorboeking betrof, omdat van de desbetreffende scholen geen tijdige opgave voorhanden was. Tijdigheid is ook van belang voor het ingaan van de afschrijvingen. In ons vorige accountantsverslag 2021 hebben wij de activering van de investering Amare toegelicht. Er bestaat een verschil van inzicht tussen de gemeente en de Rijksbelastingdienst. De gemeente heeft op basis van eigen inzichten niet alle BTW over het in 2021 in gebruik genomen vastgoed geactiveerd (ter waarde van circa € 11 miljoen). Momenteel is een bezwaarprocedure tussen de gemeente en de Rijksbelastingdienst onderhanden.

De gemeente heeft in 2022 een bijdrage van € 12,8 miljoen van derden op het investeringsproject Tramlijn 16 voorgeboekt en verantwoord. Aan deze voorboeking ligt (nog) geen subsidietoekenningsbeschikking van de MRDH ten grondslag. Wij verzoeken de gemeente om in 2023 de subsidieaanvraag voor deze middelen (alsnog) in te dienen en het project conform de subsidievoorwaarden te verantwoorden ter afwikkeling. Verder is voor de verwerving in 2022 van het pand van het Koninklijk Conservatorium € 5,4 miljoen gecorrigeerd naar een materieel vast actief in plaats van een immaterieel vast actief.

Tot slot hebben wij het investeringsproject Bediencentrale Scheveningen gecontroleerd. Voor deze onderhanden investering constateren wij dat vooralsnog geen sprake is van een budgetoverschrijding in de jaarrekening 2022, maar dat voor het budget voor de toekomstige bestedingen een uitbereiding is en dat instemming van de raad nodig is. Voorraden onderhanden werk; grondexploitaties Grondbeleid De gemeente en haar inwoners groeien. Daarnaast blijft de vraag naar woningen structureel groot en is het woningtekort fors. Om ervoor te zorgen dat alle inwoners goed kunnen leven, wonen, werken, leren, bewegen en recreëren wordt door uw gemeente gewerkt aan een omgevingsvisie Den Haag 2050 welke in 2024 door de raad wordt vastgesteld. Het huidige grondbeleid van de gemeente Den Haag is in de programmarekening onder paragraaf ‘3.8 Grondbeleid’ inzichtelijk uitgewerkt. In de paragraaf ‘3.8 Grondbeleid’ worden de volgende drie instrumenten toegelicht: ▪ Actief grondbeleid middels eigen grondexploitaties; ▪ Faciliterend grondbeleid; ▪ Samenwerking met verbonden partijen. Onze controle leidt alleen voor eigen grondexploitaties tot bevindingen. Actief grondbeleid middels eigen grondexploitaties Het aantal (eigen) grondexploitaties is in 2022 met drie nieuw geopende grondexploitaties en zeven afgesloten projecten in 2022 gedaald ten opzichte van 2021.

De nieuwe grondexploitaties betreffen Dreven-Gaarden-Zichten, Twickelstraat en Van Klingerenkavel Binckhorsthaven). Omdat er in aantallen minder grondexploitaties aan de portefeuille worden toegevoegd en het aantal grondexploitaties daarmee afneemt, zal op termijn de uitgifteopbrengsten grondexploitaties van uw gemeente ook afnemen. De eindwaarde van de gemeentelijke grondexploitatieportefeuille is toegenomen van € 157,8 miljoen in 2021 naar € 191,6 miljoen in 2022. De toename van de eindwaarde wordt voornamelijk veroorzaakt door de nieuwe grondexploitatie Dreven-Gaarden-Zichten (DGZ) van € 26,0 miljoen. Daarnaast neemt de verliesvoorziening toe van € 176,0 miljoen in 2021 naar € 208,3 miljoen in 2022. Ook hier is de toename hoofdzakelijk veroorzaakt door de nieuwe grondexploitatie DGZ. 11/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Per grondexploitatie stelt de gemeente een risicoprofiel op voor de project specifieke- en marktrisico’s. Met behulp van de risicoprofielen van de eigen grondexploitaties en die van verbonden partijen wordt de benodigde weerstandcapaciteit berekend. De benodigde weerstandscapaciteit per ultimo 2022 is door de gemeente becijferd op € 38,3 miljoen (2021: € 39,2 miljoen). Het huidige beschikbare weerstandsvermogen in de Reserve Grondbedrijf bedraagt € 31,1 miljoen. Parameters De waardering van de grondexploitaties is voor een groot deel afhankelijk van de gemaakte schattingen. Aan deze schattingen liggen parameters en uitgangspunten ten grondslag. De parameters zijn (vrijwel) ongewijzigd ten opzichte van vorig jaar en zijn evenwichtig door de gemeente bepaald. Parameter

2022

Kostenstijging

●

Opbrengstenstijging

●

Rekenrente

●

Verkoopprijzen

●

● Controleverschil

2021

Toelichting De gehanteerde parameter voor de ● kostenstijging over 2022 is 7,0% (2021: 6,0%). De gehanteerde parameter voor de opbrengstenstijging over 2022 is 3,0% voor ● vrije sector wonen en 2,0% voor sociaal wonen (2021: 6,0%) . Het college rekent binnen de grondexploitatie met een rekenrente van 1,0% (2021: 1,0%). ● Dit is de rente gebaseerd op de huidige lening portefeuille van de gemeente Den Haag en is conform het BBV. De prijzen zoals ingerekend in de grondexploitatie zijn enerzijds vastgelegd in grondafname- en realisatie overeenkomsten ● en anderzijds onderbouwd met objectieve marktinformatie. De ingerekende verkoopprijzen zijn daarmee voldoende onderbouwd. ● Voorzichtig ● Evenwichtig ● Optimistisch

Bevindingen grondexploitaties De controle van de grondexploitaties leidt tot een herhaling van een aantal bevindingen. Ook is sprake van een aantal nieuwe bevindingen waarvan een deel in de programmarekening 2022 gecorrigeerd is. Per saldo resteren de volgende drie bevindingen:

1.

2.

3.

Het toerekenen van investeringen aan de grondexploitaties is onzeker voor een bedrag van € 6,6 miljoen, omdat niet aantoonbaar is voldaan aan de BBV-criteria van Proportionaliteit, Profijt en Toerekenbaarheid. Dit betreft de Noord Boulevard Scheveningen voor € 4,4 miljoen, het Spuikwartier Fase 2 en 3 voor € 2,0 miljoen en de Grotiusplaats voor € 0,2 miljoen. Het gaat hierbij om bevindingen die zich herhalen. De berekende en verantwoorde POC-winst (percentage of completion) op 10 positieve grondexploitaties is voor 2022 bepaald op € 6,7 miljoen. Deze berekening is niet gebaseerd op de laatste cijfers uit de financiële administratie en had op basis van de definitieve cijfers op € 5,4 miljoen moeten uitkomen. Het verschil van € 1,3 miljoen betreft een getrouwheidsfout. Tegelijkertijd hebben wij diverse kleinere bevindingen op de grondexploitaties, zoals enkele niet verantwoorde gronduitgifteopbrengsten van € 1,3 miljoen (bij de grondexploitatie Noordelijk Haven Hoofd is dit € 0,8 miljoen en bij de grondexploitatie Forepark is dit € 0,5 miljoen) en te hoog geprognosticeerde kosten ter waarde van € 0,4 miljoen (dit betreft een gemeentelijke bijdrage voor het KJ-plein van € 0,9 miljoen en de grondexploitatie Noordelijk Haven Hoofd waarbij een indexcorrectie is van € 0,5 miljoen).

Daarnaast bleken bij twee grondexploitaties de vastgestelde plannen niet uitvoerbaar en/of realiseerbaar te zijn: Transvaal en Forepark. Het gevolg hiervan voor de jaarrekening is dat de grond tegen de vervaardigingsprijs overgeheveld is naar de balanspost Materiële Vaste Activa (€ 7,0 miljoen). Het resterende positieve en negatieve resultaat is verwerkt in de jaarrekening 2022. Met de doorgevoerde correctie is een getrouwe weergave en een rechtmatige verantwoording bereikt. Over beide grondexploitaties hadden wij ook vorig jaar bevindingen. Wij hebben in (handmatige) berekeningen van grondexploitaties (waaronder de netto contante waarde) fouten geconstateerd in het gemeentelijke grexmodel, die de gemeente weliswaar heeft gecorrigeerd, maar wij vragen het college om hiervoor een meer bestendige oplossing te zoeken. Onderzoek grondexploitatie Dreven-Gaarden-Zichten (DGZ) Op verzoek van de voorbereidingscommissie raadsenquête DGZ hebben wij onderzoek gedaan naar de verwerking van het raadsbesluit van 8 februari 2022 12/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macroeconomische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

DGZ in de financiële administratie 2022. In ons rapport van 27 oktober 2022 staan onze bevindingen en aanbevelingen. Bij onze eindejaarscontrole hebben wij vastgesteld dat het merendeel van onze bevindingen is gecorrigeerd en overgenomen in de jaarrekening 2022. Wel is het risicoprofiel van circa € 9 miljoen voor de markt- en projectrisico’s op deze grondexploitatie laag bepaald. Voor de dekking van de lopende risico’s is een groter beslag in het weerstandvermogen in de Reserve Grondbedrijf nodig. Ook zijn in het huidige plan (fase 1) niet alle genormeerde parkeerplaatsen voorzien. Op ons verzoek heeft de gemeente dit als een niet uit de balans blijkende verplichting (NIBOV) in de jaarrekening verwerkt. Wij concluderen verder dat deze nieuwe en omvangrijke grondexploitatie op een getrouwe wijze is verantwoord op de balans in de jaarrekening 2022. Tot slot merken wij op dat een tussentijdse controle, zoals bij DGZ, een getrouwe weergave bevordert. Wij vragen het college om na te gaan bij welke grondexploitaties tussentijdse controles in de toekomst kunnen plaatsvinden. Kaders fysiek domein In onze rapportages over 2021 en onze Board Letter 2022 hebben wij gerapporteerd over verslaggevingstechnische aanscherpingen in de kaders.

Dit betreft de aanpassingen in: de Verordening beheersregels grondexploitaties en strategisch bezit 2018, de actualisatie van de Grondprijzenbrief 2020 én de actualisatie van de Nota Vastgoed 2013. Volgens uw gemeente worden momenteel de aanpassingen voorbereid en daarna aan u voorgelegd.

Macro-economische ontwikkelingen De afgelopen jaren hebben wij in Nederland meer te maken gehad met verschillende maatschappelijke ontwikkelingen die in de media veelal als ‘crises’ worden aangeduid. Na de effecten van Corona, was er vervolgens de oorlog tussen Oekraïne en Rusland. In toenemende mate komen gemeenten voor uitdagingen te staan die van invloed zijn op haar taakuitoefening en die elkaar in rap tempo opvolgen. Hierbij kunt u onder andere denken aan de opvangproblematiek, woningbouwopgave, klimaattransitie (verduurzaming en stikstofproblematiek), een mobiliteitsopgave en de toename van wet- en regelgeving door onder andere het sterk groeiend aantal SiSa-regelingen. Dit alles in een tijd van algehele prijsstijging, krapte op de arbeidsmarkt en schaarse middelen. Binnen uw gemeente merken wij dat al deze thema’s dagelijks een rol spelen. Tegelijkertijd zijn de effecten niet altijd meetbaar,

waardoor de duiding op de korte of langere termijn niet altijd te geven is. Dit betekent dat onzekerheden in de bedrijfsvoering en de hieruit voortvloeiende financiële onzekerheden voor u zullen toenemen. De effecten hiervan op het uitgaven niveau van de reguliere begroting worden steeds zichtbaarder. Het gevolg hiervan is onder andere dat de financiële prognoses onzekerder worden en het risicoprofiel van de investerings- en grondexploitatieprojecten, ook door de inflatie, toeneemt. Daarnaast spelen net als vorig jaar diverse (omvangrijke complexe) vraagstukken met betrekking tot Europese aanbestedingen die ook dit jaar extra aandacht vergden. Deze veranderende omgeving is een gegeven waar uw gemeente mee moet omgaan. Deze uitdagingen vragen van het college en de ambtelijke organisatie het vermogen om trends en ontwikkelingen tijdig waar te nemen en daar snel en adequaat op te handelen. Wendbaarheid en weerbaarheid zijn nodig, maar vragen ook het belang van prioritering in ambities. In de sturing van uw gemeente kan het dan behulpzaam zijn om in (financiële) scenario’s de verschillende effecten en risico’s uit te werken. Wij constateren dat als het gaat om eerdergenoemde onderwerpen de sturings- en managementinformatie nog niet op al deze onderwerpen eenvoudig beschikbaar te maken is in rapportages, of ontbreekt.

Wij adviseren het college deze cyclus, aansluitend op de doelen op de begroting en de ambities uit het (nieuwe) coalitieakkoord, in de komende periode verder te ontwikkelen.

Interne beheersing Op 20 januari 2023 hebben wij een Board Letter uitgebracht. Hierin geven wij een beeld of de interne beheersingsomgeving en de daarin opgenomen maatregelen van de interne controle toereikend zijn in het kader van onze opdracht tot de controle van de jaarrekening van uw gemeente. Dit beeld is in belangrijke mate bepalend voor onze risico-inschatting en hiermee voor de omvang en de diepgang van onze werkzaamheden die wij bij de jaarrekeningcontrole moeten uitvoeren teneinde de gewenste zekerheid te verkrijgen dat de jaarrekening géén materiële fouten bevat. Uit onze risicoinschatting komt een aantal gebieden naar voren die een verhoogd risico met zich meebrengt op een materiële fout in uw jaarrekening, zoals het bijhouden van de financiële administratie. In het dit accountantsverslag vindt u onze bevindingen naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole.

13/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord

IT & Cybersecurity

Bestuurlijke boodschappen & adviezen

Betrouwbaarheid en continuïteit van de automatiseringsomgeving Jaarlijks beoordelen wij in het kader van de jaarrekeningcontrole het IT-beheer van de gemeente. Hierbij focussen wij ons op het IT-beheer van de financiële stromen. Eerder hebben wij u geïnformeerd dat wij hierin tekortkomingen hebben geconstateerd. Dit betekent dat de gemeente en wij niet zonder meer kunnen steunen op de betrouwbaarheid en de continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking van de financiële data.

Controlebevindingen

Voor onze inhoudelijke bevindingen en de resterende aanbevelingen inzake de betrouwbaarheid van de geautomatiseerde gegevensverwerking verwijzen wij naar onze Board Letter 2022.

Oordeel en conclusie

Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controle-bevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Data-analyse ingezet bij de jaarrekeningcontrole Ondanks de bestaande tekortkomingen in de IT-omgeving , die tot aanvullende inspanningen vanuit onze kant hebben geleid, zijn wij bij de jaarrekeningcontrole in staat geweest data-analyse in te zetten als onderdeel van de controleaanpak voor de memoriaalboekingen, de Europese aanbestedingen, de betaalorganisatie en het kwijtscheldingsproces van de parkeerboetes en het proces tot verlening (en continuering) van invalide parkeervergunningen. Hierbij hebben wij met data-analyse een risicogerichte analyse uitgevoerd voor de hiervoor benoemde controle aspecten. NIST-assessment Cyberaanvallen zijn een constante bedreiging. Ook voor gemeenten. Om de continuïteit van de dienstverlening van uw gemeente en de vertrouwelijkheid van gegevens te waarborgen moet uw gemeente voldoende weerbaar zijn en blijven tegen deze bedreigingen. Het is daarom van belang dat uw gemeente op bestuurlijk niveau aandacht heeft en blijft houden voor cybersecurity. Conform ons accountantsverslag 2021 hebben wij een assessment uitgevoerd waarbij wij op basis van onze risicoanalyse het ‘National Institute of Standards and Technology (NIST)’ raamwerk hebben toegepast. De gemeente hanteert dit raamwerk ook voor het onderwerp cybersecurity. Het NIST raamwerk kent de volgende vijf onderdelen: 1. Identificeren: overziet de gemeente het gehele IT landschap? 2.

Beschermen: heeft de gemeente het IT landschap voldoende beschermd?

3. 4. 5.

Detecteren: detecteert de gemeente tijdig een doorbraak in de bescherming? Reageren: is de gemeente in staat adequaat te reageren op een cybersecurity incident? Herstellen: is de gemeente in staat adequaat te herstellen en heeft de gemeente de communicatie klaar voor na een cybersecurity crisis?

Uitkomst Uit ons assessment op de NIST aspecten: identificeren, reageren en herstellen komt naar voren dat de gemeente het algemeen geaccepteerde cybersecurity raamwerk van het NIST heeft omarmd en daarnaast observeren wij: ▪ Identificeren. Uw gemeente heeft geen volledig zicht op het IT landschap. De gemeente heeft bijvoorbeeld geen centraal overzicht van uitbestedingen en het overzicht van kritische services en infrastructuur is niet actueel. ▪ Reageren. De toename in de complexiteit van cyberaanvallen vraagt om specifiek op de gemeente toegespitste (scenario)plannen. Uw gemeente maakt gebruik van (internationaal) beschikbare responsplannen en beschikt nog niet over specifieke responsplannen. ▪ Herstellen. Om te kunnen herstellen van cybersecuritycrisis is goede communicatie van belang. Uw gemeente beschikt wel over een overkoepelend crisiscommunicatieplan, maar heeft nog geen communicatieplan specifiek voor een cybersecurity crisis opgesteld. Daarnaast dringen wij aan om IT-herstelplannen op te stellen. Uw gemeente heeft een beeld van de activiteiten die moeten worden uitgevoerd om de cyberweerbaarheid van de gemeente op voldoende niveau te brengen en te houden. Deze activiteiten vergen blijvende aandacht. Daarom vragen wij aan het college om cybersecurity een nog prominentere plek op de agenda te geven en na te gaan wat op dit thema nodig is.

Wij benadrukken dat de eindverantwoordelijkheid voor informatieveiligheid van uw gemeente nu bij de diensten ligt. Wij geven het college ter overweging mee om na te gaan of de huidige inrichting van verantwoordelijkheden en sturing rond dit vraagstuk binnen uw gemeente voldoende effectief is om adequaat de constante dreiging van cyberaanvallen op te kunnen vangen en voor de bewustwording.

14/33

Gemeentelijke Accountantsorganisatie Den Haag

Controle bevindingen Voorwoord Oordeel en conclusie Bestuurlijke boodschappen & adviezen Controlebevindingen Materialiteit Gecorrigeerde controleverschillen Rechtmatigheid Inkopen en betalen Controlebevindingen per domein (sociaal en fysiek) Macro-economische ontwikkelingen Interne beheersing IT & Cybersecurity Fraude WNT SiSa

Financiële positie Ontwikkelingen Bijlagen

Fraude Verantwoordelijkheden Het voorkomen en opsporen van fraude binnen uw gemeente is primair de verantwoordelijkheid van degenen die belast zijn met de governance van de gemeente (het college onder het toezicht van de raad). Als uw accountant is het onze verantwoordelijkheid om onze controle te plannen en uit te voeren om een redelijke zekerheid te krijgen dat de jaarrekening als geheel geen materiële onjuistheden bevat, of die nu worden veroorzaakt door fraude of door fouten. Datzelfde geldt ook voor niet naleving van wet- en regelgeving. Vergrootglas Het onderwerp fraude is de laatste jaren onder een vergrootglas komen te liggen. De aandacht hiervoor neemt steeds meer toe, niet alleen vanuit de maatschappij, maar ook vanuit de beroepsorganisatie en de toezichthouders. Accountants zijn dan ook vanaf het controlejaar 2022 verplicht om in hun controleverklaring te rapporteren over hun werkzaamheden op het gebied van fraude. Nog los van deze technische verplichting is het van belang om dit onderwerp serieus te nemen en erover in gesprek te blijven. Wij hebben dit onderwerp in de controleverklaring van voorgaand jaar reeds uitvoerig geadresseerd en zijn door de beroepsorganisatie als één van de best-practices aangemerkt. Desalniettemin is (en blijft) fraude op een bepaalde manier ongrijpbaar.

De beeldvorming rondom fraude is daarbij vaak beperkt tot het onrechtmatig onttrekken van waarde, lees diefstal, maar omvat binnen uw gemeente veel meer aspecten. Waarde laat zich immers niet altijd uitdrukken in geld. Denk bijvoorbeeld aan belangen voortvloeiend uit het oneigenlijk verlenen van rechten en/of vergunningen, het oneigenlijk kwijtschelden van verplichtingen, het bewust niet naleven van wetgeving, het oneigenlijk gebruik van informatie, etcetera. Fraude kan derhalve kwantitatief en/of kwalitatief van aard zijn. Deze aspecten zijn in onze frauderisicoanalyse meegewogen en besproken binnen uw organisatie. GAD visie De natuurlijke Pavlov-reactie na fraude is om ‘nog meer’ controls in te bouwen of om bepaalde activiteiten in z’n geheel te beëindigen. Meer controls leidt niet automatisch tot een betere beheersing of verlaging van risico’s en kan zelfs leiden tot het tegenovergestelde. Er kan immers een schijnzekerheid worden