RIS315401 Bijlage

voortgangsbrief

Duurzaamheid 2022 ENERGIETRANSITIE

LEEFOMGEVING

MOBILITEIT

GRONDSTOFFEN

Duurzaamheid Den Haag Samen werken we aan een duurzame stad

Inleiding

Voor u ligt de voortgangsbrief duurzaamheid voor het jaar 2022. De voortgang is gebaseerd op de Programmabrief 2022 en Kadernota Duurzaamheid (RIS301829). Deze brief gaat in op de thema’s energietransitie, leefomgeving, duurzame mobiliteit en circulaire economie. Veel inwoners in onze stad worden geraakt door de hoge gas- en energieprijzen. We zien daardoor een stijging in het aantal mensen dat aan de slag gaat met energiebesparende maatregelen en hiervoor aanklopt bij de gemeente voor informatie en subsidies. De gemeente zet zich proactief in om bewoners hierin te ondersteunen. Zo heeft de gemeente in 2022 o.a. gewerkt aan het beter zichtbaar en actief zijn in de wijken, in het bijzonder rondom het thema energie besparen. Er zijn workshops energie besparen gehouden in buurthuizen en bij maatschappelijke organisaties,

zijn. Extremer weer in de vorm van langere periodes van droogte, hitte en extreme neerslag komen ook nu al vaker voor. Onze natuur en infrastructuur moeten robuuster worden, daarbij inspelend op de gevolgen voor de gezondheid van de Hagenaar en de economie met het oog op het leefbaar houden van de stad.

de isolatie-aanpak in Laak is opgezet, de VvE-aanpak in Mariahoeve heeft alle VvE’s in die wijk bereikt, nieuwe straataanpakken zijn gestart en er is een brede wijkactie koken op schone energie in Leyenburg gestart. Door uitbreiding van het aantal dienstverleners en uitvoerders zijn in 2022 duizenden mensen voorzien van advies, energiebesparende maatregelen en subsidies.

Er is logischerwijs veel aandacht voor de energietransitie omdat dit mensen nu direct raakt, maar het blijft ook belangrijk om ons als stad voor te bereiden op de toekomst op andere onderdelen van onze leefomgeving. Daarom stellen we werkagenda’s op met een actiegerichte uitwerking voor de vier thema’s energietransitie, leefomgeving, duurzame mobiliteit en circulaire economie. Bij de totstandkoming, en daarna uitvoering van deze werk­agenda’s, betrekken we de stad.

Naast het tegengaan van opwarming van de aarde, door onder andere de energietransitie moet Den Haag zich ook voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering waarvan de gevolgen nu ook al zichtbaar

INHOUD ENERGIETRANSITIE

3

1.1. Schone energiebronnen 3 1.2. Netwerken en opslag 4 1.3. Energie besparen en verduurzamen van vastgoed 5 1.4. Samen met bewoners en bedrijven 8 1.5. Beschikbare financieringsinstrumenten voor duurzaamheid en energietransitie 10 LEEFOMGEVING

11

2.1. Klimaatbestendige stad 2.2. Duurzame Stedelijke Ontwikkeling 2.3. Milieu MOBILITEIT

13

3.1. Elektrisch vervoer 3.2. Schoon vervoer

14 14

GRONDSTOFFEN

16

4.1. Afval van huishoudens 4.2. Afval van bedrijven, scholen en evenementen 4.3. Ondersteuning van duurzame voedselinitiatieven 4.4. Eigen bedrijfsvoering

2

11 12 12

17 17 18 19

< I N HOU D

1 Energietransitie

A C

B

ENERGIETRANSITIE

1.1. SCHONE ENERGIEBRONNEN De Transitievisie warmte (RIS 310739) bevat de uit­werking van het Stedelijk Energieplan Den Haag (RIS 306869) met duurzame warmteopties voor elke buurt in Den Haag. Daarnaast wordt aangegeven welke buurten waarschijnlijk voor 2030 een schone warmtevoorziening kunnen hebben en welke naar alle waarschijnlijkheid na 2030 kunnen overgaan op een schone warmtevoorziening. Dit laat onverlet dat huis­ eigenaren zelf grote stappen kunnen zetten om energie te besparen.

De energietransitie richt zich vooral op het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen­ en daarmee het tegengaan van de opwarming van de aarde, door het terugbrengen van ons energieverbruik voor warmte en elektriciteit en in te zetten op schone energie om zo de uitstoot­­­­ van broeikasgassen te verminderen.

3

< I N HOU D

Energietransitie

Nadat de daling van CO2 uitstoot al een aantal jaren geleden ingezet is, zien we in 2021 een stijging van 5% ten op zichte van 2020. In de andere G4 steden Amsterdam, Rotterdam en Utrecht zien we een vergelijkbare procentuele toename. In plaats van het beoogde doel van 1.290 kton CO2, was de daadwerkelijke uitstoot 1.620 kton. Dit is deels te verklaren doordat de bevolking in 2021 met 0,8% is gegroeid t.o.v. 2020 en het aantal huishoudens met 0,6% t.o.v. 2020. De CO2-uitstoot per persoon is echter ook toegenomen van 2,8 kiloton in 2020 tot 3,0 kiloton. Ook op huishoudniveau zien we een toename van 5,8 kiloton in 2020 naar 6,1 kiloton per woning in 2021. Deze stijging wordt met name veroorzaakt door: 1 Het aardgasverbruik in woningen lag in 2021 hoger dan in 2020. Een verklaring hiervoor is het thuiswerken i.v.m. corona. Dat speelde nog niet in de koude maanden januari, februari en maart 2020, maar wel in diezelfde maanden in 2021. Daarnaast had 2021 een erg koude periode in de winter, terwijl dat in 2020 veel minder het geval was. Het aantal graaddagen drukt uit hoe streng een winter is geweest. Dit aantal graaddagen lag in 2021 13% hoger dan in 2020. Indien rekenkundig zou worden gecorrigeerd voor het effect van deze specifieke lage temperatuur dan zou de CO2-uitstoot voor verwarming in 2021 juist wat lager zijn dan in 2020.

Bij dit vele thuiswerken tijdens de koude maanden van 2021 zou de verwachting wellicht zijn dat het aardgasverbruik in utiliteitsgebouwen in diezelfde periode juist lager was dan in 2020. Dit is echter niet het geval. Ook het aardgasverbruik in utiliteits­gebouwen lag in 2021 iets hoger dan in 2020. De stijging in aardgasverbruik in kantoren en bedrijfspanden is verklaarbaar, doordat onder andere de lockdowns minder streng waren. 2 De mobiliteit is in 2021 toegenomen ten opzichte van 2020. Dat wordt ook verklaard door de minder strenge lockdowns in 2021 dan die in 2020. Een deel van de bevolking meed het OV vanwege Corona en stapte over op de auto. Zo is het aantal

te stellen, om geplande nieuwbouwwoningen aan te sluiten op een duurzame lage temperatuur warmtenet.

personenauto's in de loop van 2021 met 2.000 toegenomen. Het gaat om een toename van het personen­­­­­­auto­verkeer (+3% afgelegde kilometers), het vrachtverkeer­(+3%) en busvervoer (+3%).

aangesloten. Het energieconcept is nog niet definitief en bestaat naar verwachting uit bodemwarmte- en koude- (WKO)systemen, aquathermie (warmte en koude uit water) en/of een combinatie daarvan. In de aanbestedingsprocedure kunnen gegadigden hun eigen concept en voorkeurssysteem indienen en ontwerpen. Naar verwachting vindt de definitieve gunning medio augustus 2023 plaats.

In het najaar van 2023 kan de CO2 uitstoot van 2022 berekend worden als alle onderliggende cijfers beschikbaar zijn. Door de hoge energieprijzen als gevolg van de oorlog in de Oekraïne, is door gemeente, bedrijven en inwoners stevig ingezet op energiebesparende maatregelen. Dit zal zich logischerwijs vertalen naar een lagere CO2 uitstoot over 2022.

In Laakhavens is een concessieovereenkomst gesloten met warmteleverancier Eteck, waarmee Eteck het exclusieve recht heeft gekregen om een laag­temperatuur warmtesysteem te ontwerpen, realiseren en exploiteren. Het gaat om het aansluiten van in totaal ten minste 7.000 nieuwbouwwoningen en gebouwen op een laagtemperatuur collectief warmtesysteem op basis van gecombineerde bronnen aquathermie (voor warmte) en bodemenergie (WKO-systemen) voor warmte en koude.

Haagse Geothermie De geothermiebron Leyweg levert sinds eind 2021 warmte aan circa 2.000 woningen in Den Haag Zuidwest. Bij optimaal functioneren van het systeem is er een doorgroeimogelijkheid naar 4.000 woningen. Op 5 juli 2022 heeft het college het besluit (zie RIS 312726) genomen om de locaties De Constant Rebecqueplein, Ypenburg Spoorlaan en Binckhorst Vestaweg te reserveren als volgende locaties voor geothermie.

Eind 2022 is er een onderzoekstraject gestart met het Hoogheemraadschap van Delfland (HHD) over het verdelingsvraagstuk van thermische energie uit oppervlakte­water (TEO). Doel van dit gezamenlijke traject is om te verkennen hoe de regie van TEO eruit kan zien en welke beleidsinstrument van de gemeente en/of van HHD hiervoor geschikt is.

Aquathermie en lage temperatuur bronnen In november 2022 is een aanbesteding gestart voor het sluiten van een concessieovereenkomst voor de aanleg van een lage temperatuur collectief warmtesysteem voor het gebied Trekvliet-Maanweg in de Binckhorst. Op het warmtesysteem worden naar verwachting in de komende tien jaar 5.000 nieuw te bouwen woningen

In de Vruchtenbuurt is hard gewerkt aan het ophalen van intentieverklaringen voor het aquathermie warmte­net van het project ‘Warm in de Wijk’. Medio 2022 is het minimale aantal van 500 intentieverklaringen voor de aansluiting aan het warmtenet in het focusgebied ruimschoots bereikt (670 verklaringen) door intensieve participatie en communicatie, waardoor meer zekerheid voor het project gevormd is. Het voorlopige ontwerp van het warmtenet is gereed gemaakt, en aansluitconcepten zijn voor het vastgoed ontwikkeld. In samenwerking met de gemeente worden locaties voor het warmteoverdrachtsstation en onderstations bepaald. Voor de renovatie van sporthal/zwembad De Blinkerd wordt Lage Temperatuur (LT)-verwarming geïntro­du­ ceerd voor de aansluiting op riothermie. In dit project wordt warmte uit het riooleindgemaal ScheveningenBelgisch Park toegepast om het zwembad te verwarmen. Hiermee wordt 170.000 m3 gas bespaard. Een bouwteamovereenkomst is getekend tussen de gemeente en Van Dorp voor het bouwen van het warmtesysteem. CVDH heeft het ontwerp van de riothermie-installaties afgerond. CDHV onderzoekt de mogelijkheid voor een WKO als back-up voorziening. SolaRoad past zonnepanelen toe in bestrating, zoals een fietspad. Uit het haalbaarheidsonderzoek in 2022 is gebleken dat SolaRoad niet voldoende bewezen is voor toepassing in Den Haag.

Het onderzoek naar alternatieve toepassingen van PV in de openbare ruimte zetten wij voort. Daarnaast zetten wij in op een duurzame stroomvoorziening in combinatie met duurzame stroomvoorziening van bouwplaatsen zoals bijvoorbeeld het aftappen van stroom van bovenleidingen.

Voor het CID, rondom de stations CS, is begonnen aan de voorbereidingen van een concessie aanbesteding. In 2022 is besloten het warmteplan in 2023 te laten vaststellen door de gemeenteraad en direct in werking

4

< I N HOU D

Energietransitie

1.2. NETWERKEN EN OPSLAG

Warmtenetwerken Het aansluiten van bestaande woningen en bedrijven op warmtenetten is in 2022 gestart in Den Haag Zuidwest en de Binckhorst. Circa 850 gasge­stookte corporatiewoningen in Bouwlust-Vrederust (onderdeel van de landelijke BZK-proeftuin) wor­den voorbereid op aansluiting op het warmtenet dat gevoed gaat worden door de aardwarmtebron Leyweg. In 2022 zijn woningen aan de Den Helderstraat, Loosduinsekade en Medemblikstraat door de woningcorporaties aardgasvrij gemaakt en aangesloten op het bestaande warmtenet. In Ypenburg is samen met bewonersorganisatie Hernieuwbare Warmte Ypenburg (HWY), gemeente Pijnacker-Nootdorp en Eneco door­gewerkt aan het verduurzamen van het bestaande warmtenet in de wijk waarop circa 8.500 woningen zijn aangesloten. Het bestaande net wordt steeds efficiënter gemaakt waardoor de temperatuur van het water omlaag kan. Voor de woningen die niet zijn aangesloten op het bestaande warmtenet (circa 1.500) is een onderzoek gestart naar de alternatieve warmtevoorziening voor aardgas.

die gemeente Den Haag kenbaar heeft gemaakt in het beroep tegen het PIP. In de lopende beroeps­ procedure heeft de Afdeling bestuurs­rechtspraak van de Raad van State (ABRvS) de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak (STAB) gevraagd om een deskundigen­verslag op te stellen. Dit verslag beschrijft de geschilpunten, genoemd in een beroepschrift van de bomenstichting Den Haag, ten aanzien van het provinciaal inpassingsplan en de, door de gemeente van Den Haag, reeds verleende omgevingsvergunning­. Het college heeft, in de rol van verweerder, eind november 2022 een zienswijze ingediend op dit deskundigenrapport.

alle adviezen zijn meegenomen in de definitief vast­ gestelde NRD.

EnergieRijk Den Haag Het programma EnergieRijk Den Haag heeft gewerkt aan de haalbaarheid van een laag temperatuurnet tussen de WKO-bronnen Binnenhof, Ministerie van Defensie en het Stadhuis. Dit onderzoek wordt voor de zomer afgerond. Naast de inhoudelijke haalbaarheidsonderzoeken zijn er stappen gemaakt om toekomstige WKO-koppelingen eenvoudiger te realiseren. De omgevings­vergunning voor de stadsbatterij bij Rijnstraat 8 is verleend en de leverancier van de batterij is gestart met de voorbereiding van de realisatie. De gebouwen Bezuidenhoutseweg 20 (Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid) en Bezuidenhoutseweg 30 (Centraal Planbureau) hebben een koppeling gekregen waardoor beide gebouwen thermische energie uit­wisselen en gebruik maken van dezelfde WKO-bron.

Het college is, nadat de raad wensen en bedenkingen heeft geuit, onder voorbehoud een samenwerking aangegaan met LdM C.V., teneinde diverse (gemeentelijke) belangen veilig te stellen. Eind november 2022 heeft het college een definitief instemmingsbesluit op de APV afgegeven aan LdM C.V, onder voorbehoud van een uitspraak van de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State over het PIP.

Deelnemers aan het EnergieRijk Den Haag- programma nemen het initiatief om een samenwerking met warmteleveranciers aan te gaan om te komen tot verduurzamingsstappen van warmte voor de ERDHgebouwen. De samenwerking richt zich op een aantal concrete activiteiten als:

Op het De Constant Rebecqueplein eindigt de warmtetransportleiding WarmtelinQ Vlaardingen-Den Haag. De warmtetransportleiding moet ruimte laten voor de fysieke inpassing van andere lokale duurzame bronnen. Daarom zijn Uniper, ENECO, Haagse Aardwarmte en LdM C.V. in gesprek over de de inpassing van de warmtetransportleiding op het Uniperterrein.

1 Test temperatuurverlaging 2 Onderzoek naar de samenhang van gebouw­ transitiepaden en verduurzaming warmtebronnen, 3 Onderzoek naar mogelijke verduurzaming van de piekcapaciteit, 4 Onderzoek naar toekomstbestendige warmteleveringsvoorwaarden, 5 Dashboard energiegebruik.

WarmtelinQ Rijswijk-Leiden

WarmtelinQ Vlaardingen-Den Haag De provincie Zuid-Holland heeft halverwege 2022 een herziene versie van het provinciaal inpassingsplan (PIP) vastgesteld. Hiermee zijn enkele onjuistheden hersteld

In 2022 is de provincie Zuid-Holland gestart met de voorbereiding en uitvoering van de m.e.r.-procedure ten behoeve van de ruimtelijke inpassing van WarmtelinQ Rijswijk-Leiden. Zij heeft hiertoe de ontwerp Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) opgesteld waarin de verschillende varianten worden beoordeeld op diverse aspecten. De gemeente heeft tijdens de terinzagelegging NRD een advies ingediend. In dit advies komt de gemeente op voor de belangen van bewoners en ondernemers in Den Haag. Niet

1.3. ENERGIE BESPAREN EN VERDUURZAMEN VAN VASTGOED

Haagse scholen Als gemeente dragen we enerzijds bij aan de verduurzaming van schoolgebouwen middels vervanging van verouderde gebouwen–een wettelijke taak, vastgelegd in de Verordening voorzieningen huisvesting onderwijs Den Haag 2015 (Verordening Onderwijshuisvesting). Anderzijds boden we ook in 2022 de regeling ‘Voorzieningen cofinanciering energiebesparende maatregelen en groen-blauwe schoolpleinen’, waarmee schoolbesturen tot 50% subsidie konden krijgen voor energiebesparende maatregelen. In 2022 zijn door schoolbesturen in het kader van de Verordening Onderwijshuisvesting aanvragen ingediend voor onder andere vervangende bouw van schoolgebouwen. In 2022 zijn er twee aanvragen voor vervangende bouw toegekend. • Vervangende bouw de Montessori-basisschool John. F. Kennedy op de locatie Gradaland 5; • Renovatie van de oostvleugel en gymnastiekruimte Dalton Den Haag op de locatie Aronskelkweg 1. Dit aantal ligt lager dan verwacht, doordat een groot vervangend bouwproject, vervangende bouw (met gedeeltelijk behoud) van Populierstraat 109 vertraagd is. In 2022 is voor € 2,0 miljoen (het subsidieplafond voor de regeling voorzieningen cofinanciering energiebesparende maatregelen) aan aanvragen toegekend.

De toekenningen betreffen aanvragen voor cofinanciering van energiebesparende maatregelen bij bestaande schoolgebouwen, dan wel voor een vergoeding van de ontwerpkosten voor een groenblauw schoolplein, voor de volgende schoollocaties: • Nijkerklaan 7: vergoeding ontwerpkosten groenblauw schoolplein;

5

< I N HOU D

Energietransitie

• Van Ostadestraat 245: cofinanciering energie­ besparende maatregelen; • Abraham van Beyerenstraat 56: vergoeding ontwerpkosten groen-blauw schoolplein; • Bertrand Russelllaan 16 – 18: vergoeding ontwerpkosten groen-blauw schoolplein; • Heliotrooplaan 35: cofinanciering energie­ besparende maatregelen; • Laan van Poot 91: cofinanciering energiebesparende maatregelen; • Prins Mauritslaan 8: cofinanciering energie­ besparende maatregelen; • Aronskelkweg 1: cofinanciering energiebesparende maatregelen.

Sportclubs In 2022 hebben sportverenigingen grote en kleine duurzaamheidsmaatregelen genomen. Zo’n 31 sportverenigingen hebben voor grote maatregelen gebruik gemaakt van de Investeringssubsidie Accommodaties Sportverenigingen. Er is voor ongeveer 1,1 miljoen euro beschikt op aanvragen voor het treffen van duurzaamheidsmaatregelen. Verder hebben sportverenigingen allerlei kleine maatregelen genomen zoals isolatie van leidingen, radiatorfolie, waterbesparing en waterzijdig inregelen. Meerdere sportverenigingen hebben gebruik gemaakt van de mogelijkheden om een energiescan, advies en begeleiding aan te vragen.

MKB

duurzaamondernemen@denhaag.nl. Tevens zijn duurzaamheidskringen actief in vier sectoren en een gebied, waarin ondernemers tips uitwisselen over het verduurzamen van hun bedrijfsvoering en daar al dan niet gezamenlijk ook concrete stappen in (bijv. minder afval produceren en minder energie verbruiken).

Ook in 2022 heeft de gemeente bedrijven gestimuleerd hun pand en bedrijfsvoering te verduurzamen. Op de website duurzamestad.denhaag.nl/bedrijf kunnen ondernemers in één oogopslag zien wat er voor hen beschikbaar is aan ondersteuning vanuit de gemeente. Met de milieubarometer krijgen ondernemers inzicht in hun energie- en waterverbruik, zodat ze makkelijker konden bepalen waar het meeste te besparen viel.

Woningverduurzaming Ieder jaar zijn er minder woningen met een E, F of G label. In 2022 zijn er 4.434 transitieklare woningen bijgekomen. Beiden heeft te maken met dat het vaststellen van een nieuw energielabel alleen verplicht is bij een verhuizing en verhuring. Hiermee blijven de cijfers dus achter bij de daadwerkelijk gerealiseerde verduurzamingsmaatregelen in 2022 (zie onderstaande figuur). Positief is wel dat in het aantal afgemelde labels (ongeveer 65% van alle woningen) het aandeel EFG veel kleiner is dan het aandeel woningen met een A, B of C label. Het totaal aantal transitieklare woningen in Den Haag per 2023 is 124.362. Wanneer een gebouw transitieklaar is, hangt af van de (toekomstige) energiebron.

1 79 ondernemingen in de horeca en detailhandel kregen een zogeheten energiescan op locatie die laat zien hoe ze snel kunnen besparen op hun energierekening en die algemene tips geeft voor een duurzamere bedrijfsvoering. Vanuit SolarCity zijn 324 dakscans voor zonnepanelen uitgevoerd door ondernemers. 2 Voor 29 zonnepaneelprojecten in Den Haag is € 8,2 mln. subsidie toegekend vanuit de regeling Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie, kortweg SDE++ 3 Voor de collectieve inkoopactie verduurzaming (Bespaaractie voor Ondernemers) schreven 230 ondernemers zich in. Doel van dit project is het adviseren en faciliteren van ondernemers om energiebesparende maatregelen te nemen (onder andere LED-verlichting, aanwezigheidsmelders, warmtepompen, tochtwering en radiatorfolie). 4 We hebben in de winter ‘22/’23 vijftien horeca­ ondernemers geholpen via een korting op de inkoop van warmtekussens. Er zitten er nog elf in de pijplijn. Hiermee wordt beoogd dat ondernemers hun terrasverwarmers uitzetten of minder intensief gebruiken. Om dit doel verder te bevorderen zijn in het kader van het Have a Royal Winterprogramma aan 170 horecaondernemers in Scheveningen, de binnenstad en andere horeca-gebieden ca. 1.000 fleecedekens ter beschikking gesteld. 5 In algemene zin loopt de voorlichting van de gemeente aan bedrijven over verduurzaming door.

Naast de website van duurzame stad gebeurt dit ook via het Ondernemersportaal en het mailadres

• All-Electric; een gebouw dat overgaat op elektriciteit vraagt minimaal energielabel B. • Lage/midden temperatuur warmtenet; een wijk die overgaat op een lage/midden temperatuur warmtenet vraagt om gebouwen met minimaal energielabel B. • Hoge temperatuur warmtenet; Een wijk die overgaat op een hoog temperatuur warmtenet vraagt om gebouwen met minimaal energielabel C.

6

Den Haag heeft veel gedaan om woningverduurzaming te ondersteunen en te stimuleren. Bij het verduurzamen van woningen gaat het om energie besparen en de woningen voor te bereiden op de aansluiting op een schone warmtebron. Dit is bewerkstelligd door het aanbieden van een stadsbrede dienstverlening via Hou van je Huis en via gerichte projecten. Door de hoge energieprijzen in 2022 is de noodzaak tot energiebesparing en het nemen van isolerende maatregelen sterk vergroot. De inval in Oekraïne in februari 2022 heeft de toen al stijgende energieprijzen sterker doen toenemen. Bovengemiddeld veel mensen zijn in financiële moeilijkheden gekomen. Het Rijk heeft maatregelen genomen en heeft ook geld aan gemeenten ter beschikking gesteld voor de aanpak van energiearmoede. Het aantal mensen dat contact opnam met de gemeente met vragen over de energierekening en energiebesparing steeg explosief, wat voor een flinke druk op de dienstverlening heeft gezorgd. Vrijwel alle regelingen, diensten en subsidies van de gemeente op dit vlak zijn fors toegenomen in gebruik. Het is gelukt veel mensen te helpen in de stad te helpen. Dat was af en toe puzzelen omdat naast de toegenomen vraag richting de gemeente, bij leveranciers moeilijkheden speelden zoals personeelstekorten en leveringsproblemen van materialen.

< I N HOU D

Energietransitie Ontwikkeling aandeel Energielabels van woningen in Den Haag (Peildatum: 1 januari 2023; bron: RVO)

Ontwikkeling aandeel Energielabels corporatiewoningen in Den Haag (Peildatum: 1 januari 2023; bron: RVO)

Ontwikkeling aandeel Energielabels particuliere huur­ woning in Den Haag (Peildatum: 1 januari 2023; bron: RVO)

en de Goudsbloemlaan zijn, met uitzondering van lockdown periodes, het hele jaar open geweest voor inwoners. Dit jaar heeft Den Haag gewerkt aan het openen van twee nieuwe informatiepunten aan de Leyweg en in Mariahoeve.. Vanuit de dienstverlening werden verschillende informatieve producten aangeboden zoals energiescans, Meerjaren Duurzaam Onderhoudsplan en de SlimWonen app. Daarnaast werden er verschillende producten aangeboden om energie te besparen zoals de Direct Bespaar Actie en Goedkoper je huis Verwarmen (inclusief efficiënt afstellen Cv-installaties). Veel huishoudens en Verenigingen van Eigenaars (VvE’s) hebben gebruik gemaakt van deze producten. • Energiescans: Ongeveer 1.300 aanvragen • Meerjaren Duurzame Onderhoudsplannen (MDOP’s): Ongeveer 140 MDOP’s opgesteld met een financiële bijdrage vanuit de gemeente • SlimWonen App: 1.145 aanmeldingen, 669 inwoner activeerden de app

Ontwikkeling aandeel Energielabels koopwoningen in Den Haag (Peildatum: 1 januari 2023; bron: RVO)

Ook is veelvuldig gebruik gemaakt van de subsidies en leenmogelijkheden voor verduurzaming van woningen. Dit heeft ertoe geleid dat verschillende budgetten zijn verhoogd en regelingen zijn aangepast. Daarnaast zijn er circa 60 informatiebijeenkomsten georganiseerd in de stad over energie besparen en verduurzamen van woningen. Naast de stadsbrede dienstverlening heeft de gemeente in 2022 meerdere aanbodgerichte projecten voortgezet of gestart. In totaal waren er zeven gebiedsgerichte projecten actief om woningeigenaren te ondersteunen en stimuleren om hun woningen transitieklaar te maken. Het gaat hierbij om de BZK Proeftuin Zuidwest, het project Duurzame VvE’s Mariahoeve, Blok voor Blok en vier straataanpakken. De totale doelgroep bestaat uit 122 VvE’s. Deze projecten vinden plaats in de volgende gebieden en straten: Bouwlust, Mariahoeve, Van Reesstraat, Maastrichtsestraat, Rodenbachstraat, Ligusterstraat, Meppelrade, Meppelweg en Wezelrade. Daarnaast is het project Koken op Inductie voortgezet

In 2022 heeft Hou van je Huis een recordaantal meldingen behandeld en is er een recordaantal subsidies verstrekt voor het verduurzamen van woningen. In totaal zijn er circa 21.000 nieuwe meldingen behandeld. Deze meldingen zijn online binnengekomen, via de telefoon en via de fysieke informatiepunten. Eind februari 2022 is het Hou van je Huis-informatiepunt aan de Escamplaan gesloten i.v.m. opzeggen van het contract door de verhuurder. De informatiepunten op de Denneweg

7

met een doelgroep van 1.286 huishoudens. Ook zijn er verschillende collectieve inkoopacties gehouden zoals zonnepanelen voor grondgebonden woningen, isoleren voor kleine VvE’s, collectieve inkoop groene energie en aan het einde van het jaar infraroodpanelen. Er hebben meer dan 3.000 inwoners meegedaan. Tot slot heeft Den Haag zich ingezet op gebied van het bestrijden van energiearmoede. Er zijn convenanten gesloten met corporaties over investering van de energiearmoede budgetten van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Ook heeft Den Haag duurzame cadeaukaarten beschikbaar gesteld aan inwoners met een ooievaarspas. Dit ging om cadeaukaarten voor het aanschaffen van energiezuinige apparaten, zoals koelkasten, vriezers, wasmachines en stofzuigers. Ongeveer 5.500 huishoudens hebben een cadeaukaart aangevraagd, 2.540 huishoudens hebben al in 2022 duurzame apparaten aangeschaft. Hieronder staat welke apparaten precies zijn aangeschaft. 1 Koelkasten: 1.576 2 Stofzuigers: 413 3 Wasmachines: 345 4 Vriezers: 189 5 Refurbished iPads: 17 Voor woningen die op de nominatie staat om gerenoveerd te worden is een bespaarteam ingezet. In Laak is de isolatiebrigade gestart. Ook heeft Den Haag extra ingezet op het organiseren van energiebespaar­ workshops en energiecoaching.

Energiebesparende maatregelen Energie besparen is belangrijker dan ooit en krijgt veel aandacht. De gemeente wil iedereen helpen die hiermee aan de slag wil gaan en ging in 2022 de wijken in om dit voor elkaar te krijgen. Vanuit het rijk heeft de gemeente in 2022 via twee regelingen forse budgetten in kunnen zetten om onze inwoners te helpen. Dit zijn de regelingen reductie energieverbruik (RRE en opvolger RREW), gericht op hulp en actie bij energiebesparing voor de doelgroep die kampt met energiear-

< I N HOU D

Energietransitie

moede. Inmiddels heeft de gemeente akkoord van het rijk op de verantwoording van de eerste regeling. Met de eerste €1 mln. uit deze regeling heeft de gemeente ruim 17.300 huishoudens ondersteund: 9.000 huurders en 8.300 eigenaren. Voor de daarop­volgende € 5 miljoen, heeft het college een plan gemaakt (zie de commissiebrief ‘programma besparen voor iedereen’ RIS311562), afspraken met de corporaties en aanbestedingen gedaan. Ruim 6.700 huishoudens in een sociale huurwoning worden via deze aanpak geholpen aan beperking van energieverbruik en energierekening, via maatregelen als zonnepanelen, warmtepompboilers, energiedisplays, ledverlichting, waterzijdig inregelen, energiezuinige ventilatie en workshops met energie­ besparende maatregelen.

Het totale aantal dat is overgestapt naar inductie is hoger. Sommige huishoudens zijn namelijk over­gestapt zijn zonder financiële hulp vanuit de gemeente. Aanvullend op de subsidie is een gebiedsgericht project gestart om koken op inductie te stimuleren. Het project is in 2022 gestart met de uitrol van het ontzorgingsaanbod in het eerste pilotgebied In Leyenburgwaren namelijk nog 284 huishoudens die alleen gas gebruiken om te koken. Het proces is geoptimaliseerd, waarna het pilotgebied is uitgebreid. In de tweede fase ging het om 1.002 huishoudens in Leyenburg. Hier ging het eveneens om huishoudens die alleen nog gas gebruiken om te koken. Het gaat in beide gebieden om grote woongebouwen (galerijflats). Voor deze twee gebieden samen is een evenement georganiseerd, met de Haagse chef-kok Pierre Wind. Met behulp van dit aanbod zijn er tot nu toe 62 huishoudens overgestapt.

Spreidingskaart Aanmeldingen Goedkoper je huis verwarmen 2022

Inmiddels heeft de gemeente een volgende tranche aan middelen uit deze regeling ontvangen. Direct Bespaar Actie. In 2022 is de Direct Bespaar Actie ongeveer 13.500 keer aangevraagd. In september is er een enorme stijging geweest van het aantal aanvragen en om dit te verwerken is de capaciteit bij de gemeente en bij de leveranciers opgehoogd. Goedkoper je huis verwarmen. Er zijn rond de 1.450 aanvragen verwerkt voor Goedkoper Je Huis Verwarmen. Duurzame Cadeaukaart. In totaal zijn er 5.500 cadeau­ kaarten voor ooievaar pashouders aangevraagd. 2.500 Deelnemers hebben hun cadeaukaart al gebruikt om duurzame en energiezuinige apparatuur aan te schaffen. Collectieve inkoopacties. In 2022 zijn drie inkoopacties gestart. Door deze acties zijn er 600 zonnepanelen geïnstalleerd en 60 isolatiemaatregelen genomen. De actie voor isolatiemaatregelen en infraroodpanelen zijn later in het jaar gestart en lopen door in 2023.

Ook is er eind 2022 aangesloten bij het project ‘Warm in de Wijk’ in de Vruchtenbuurt. In dit project wordt het ontzorgingsaanbod ook aangeboden.

Toezicht energiebesparing bedrijven De informatieplicht houdt in dat ondernemers rapporteren welke energiebesparende maatregelen er zijn getroffen. Een gebouw met een verbruik van meer dan 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m³ aardgasequivalent per kalenderjaar moet energiebesparende maatregelen treffen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder. De ondernemer is verantwoordelijk voor de registratie van de informatieplicht en voor het nemen van energiebesparende maatregelen. Het percentage bedrijven dat heeft gerapporteerd in Den Haag bedraagt eind 2022 circa 65%. Eind 2021 was dit percentage ruim 44%. In 2022 zijn 621 reguliere milieucontroles, 77 duurzaamheidscontroles en 544 aanschrijvingen informatieplicht uitgevoerd.

Spreidingskaart Aanmeldingen Direct Bespaar Actie 2022

Koken op schone energie Koken op schone energie zorgt voor een veiligere woning met een beter binnenklimaat en verlaagt het gasverbruik. Het maakt bovendien op een later tijdstip de overstap naar een woning op schone energie makkelijker. In totaal zijn 1.026 huishoudens over­gestapt naar koken op inductie met de subsidie Koken op Inductie voor particulieren.

1.4. SAMEN MET BEWONERS EN BEDRIJVEN

Duurzaamheidskringen In duurzaamheidskringen voor zorg, buurthuizen, strandtenten, evenementen en hotels stimuleerden we de energierekening en CO2-uitstoot terug te dringen door onderlinge kennisdeling en hulp bij het nemen van maatregelen. Ook zijn andere duurzaamheids­ thema’s zoals tegengaan plasticgebruik en voedselverspilling besproken. Dit heeft geleid tot concrete acties zoals aanpassingen ontbijtbuffet in diverse hotel en het aanbieden van hardcups bij een aantal evenementen. Er waren circa 60 deelnemers (tussen tien en vijftien per kring). In het kader van voorlichting zijn het handboek ‘Duurzaamheid werkt voor Haagse ondernemers’ en de brochure over de overstap van gas naar inductie ‘Vlammen zonder vuur’ verspreid.

Energie uit de Wijk challenge Zes winnende initiatieven zijn in 2022 aan de slag gegaan met de uitvoering van hun project. Hierbij hebben ze ondersteuning gekregen van de gemeente Den Haag. Er zijn inmiddels mooie resultaten geboekt, zoals een zonnedak op een VVE in de Schilderswijk en een project in de Binckhaven waarbij energie uit volle bootaccu’s wordt opgeslagen en beschikbaar wordt gesteld aan omliggende bedrijven en bewoners. Zie voor overige voorbeelden: https://duurzamestad. denhaag.nl/wijk/haagse-energie-toppers-2. In 2022 is er geen challenge gelanceerd, deze is uitgesteld naar Q1 2023. In 2023 wordt een vervolg gegeven aan de Energie uit de Wijk challenge.

Milieueducatie 153 groepen uit het basisonderwijs met 3.676 leerlingen hebben in het schooljaar 2021/2022 gebruik gemaakt van educatief materiaal gericht op energie en klimaat van de afdeling Milieueducatie. De nieuwe digitale les werd gebruikt door vijf groepen met 133 leerlingen. Aan de activiteiten rondom de Warmetruiendag namen 1.353 leerlingen deel.

8

< I N HOU D

Energietransitie

In samenwerking met de Energycave is gewerkt aan een interactieve excursie over de energietransitie en geothermie waar leerlingen uit het Haagse onderwijs gebruik van kunnen maken. Een pilot met twee klassen leverde goede input op. De leskist Klimaatverandering voor groep 7 en 8 werd eind 2022 afgerond. De belangstelling hiervoor is groot. Kinderen leren tijdens de les wat klimaat­ verandering betekent voor verschillende delen van de wereld.

Initiatieven van en met wijkbewoners: • In diverse wijken zijn bijeenkomsten en activiteiten georganiseerd in het kader van de energietransitie. Naast bewonersbijeenkomsten is er onder andere een geothermieconferentie gehouden. • Via het budget duurzame wijkactie zijn vijftien bewonersinitiatieven verder op weg geholpen hun duurzame idee voor de wijk tot realisatie te brengen. Bijvoorbeeld steun aan initiatieven waarbij wijkbewoners samen duurzaamheidsmaatregelen hebben genomen. En steun aan een initiatief om een nieuwe stichting op te richten. Neveneffect van de regeling is dat deelnemers zelf meer duurzame keuzes maken en hun naaste omgeving stimuleren dit ook te doen. Naast financiële steun voor de initiatief­nemers is er een inspiratie bijeenkomst georganiseerd waarbij de nieuwe initiatieven de koplopers konden ontmoeten en helpen hun initiatief verder te brengen. Stichting Duurzaam Den Haag zorgt, o.a. met subsidie van de gemeente, voor betere bewustwording, communicatie over duurzaamheid in Den Haag en het verbinden van initiatieven en initiatiefnemers. Hiermee zijn 11.000 bewoners actief betrokken, 3.200 energie­ besparende maatregelen benomen en 1.500 bomen uitgedeeld. • Vanwege de gascrisis is extra aandacht besteed aan energiebesparing, o.a.

door ongeveer 65 bijeenkomsten met in totaal ongeveer 2.000 deelnemers en een communicatiecampagne om inwoners te helpen energie te besparen.

• Het Lokaal Initiatievenfonds voor Schone Energie (LISE-fonds) is vormgegeven en is geopend om initiatieven te helpen in de doorontwikkeling. Het afgelopen jaar is er gefocust op de toeleiding naar het fonds. In 2022 waren er meerdere initiatieven in beeld die mogelijk gebruik wilden maken van het fonds, maar in 2022 nog geen gebruik hiervan hebben kunnen maken zoals besproken bij het rekenkameronderzoek (RIS 313422) naar LISE. Zij worden in 2023 verder begeleid en indien gewenst geholpen bij een aanvraag. • Het resultaat van het project Community Local-Led Development (CLLD) is dat er drie actiegroepen zijn opgestart, in Mariahoeve, Zuidwest (Morgenstond en Bouwlust/Vrederust) en Scheveningen. Zij hebben een gebiedsstrategie gemaakt rondom de energietransitie en hebben bewoners gevraagd project ideeën in te dienen. Deze zijn verzameld en door de actiegroepen beoordeeld en worden in 2023 uitgevoerd.

is er onderzoek gedaan door de Haagse Hogeschool. Het rapport zal begin 2023 verschijnen. Op basis van dit rapport en de ervaring onderzoekt de gemeente hoe deze methode in de toekomst ingezet kan worden.

Duurzame Dakenjacht In 2022 is kennis en ervaring opgedaan met het opschalen van inspiratieprojecten naar structureel hulpaanbod. In 2023 worden deze lessen omgezet in de Haagse Daken Aanpak. Dat is nodig, het college ziet bijvoorbeeld dat de doelstelling om het aantal groene daken te in 2022 verdubbelen niet is gehaald. Tegelijkertijd hebben verschillende onderzoeken in 2022 het inzicht opgeleverd andere factoren minstens zo belangrijk zij als aantallen m2 om een effectieve bijdrage te leveren aan klimaatadaptatie en ecologie. Het gaat hierbij om de locaties en de kwaliteit van groene daken In 2022 hebben 6 wijkacties geleid tot bijna 7.000 vierkante meter extra groene daken, waaronder intensief groene daken en daken met zowel zonnepanelen als groen. Ook is er € 197.000 aan subsidie voor groene daken uitgekeerd. Duurzaam Den Haag is gestart met het inzetten van ca. 15 coaches met dakkennis, zowel op gebied van zonnepanelen als groene daken.

Burgerberaden Er zijn twee burgerberaden georganiseerd, één in het Statenkwartier en één in Laakkwartier en Spoorwijk. Het burgerberaad is een nieuwe en intensieve participatiemethode. Bijzonder eraan is onder andere dat de deelnemers worden geselecteerd door middel van een gewogen loting. Door inwoners te loten ontstaat er een diverse deelnemersgroep, zodat in het proces veel verschillende perspectieven de ruimte krijgen.

De data voor het aantal zonnepanelen is nog niet beschikbaar. Wel kan er een beeld worden gegeven van de toenamen aan zonnepanelen aan de hand van andere indicatoren. Het opgewekte vermogen door zonnepanelen in de stad is bijna verdubbeld ten opzichte van 2020. In 2022 werd 30 MW opgewekt en in 2022 64 MW. Daarnaast leverde de collectieve inkoopactie 6.160 (van 756 deelnemers is de installatie nog in uitvoering) nieuwe zonnepanelen op Haagse daken op.

Aan het burgerberaad in het Statenkwartier hebben in totaal 59 gelote bewoners deelgenomen. In Laakkwartier en Spoorwijk hebben in totaal 75 gelote bewoners deelgenomen. Zij zijn gevraagd de gemeente te adviseren door maatregelen te bedenken om de gevolgen van klimaatverandering te verminderen. Tijdens vier of vijf langere bijeenkomsten hebben de deelnemers aan deze adviezen gewerkt.

Er werd ook succes behaald op de gemeentelijke daken. De gemeente heeft 430 panden in het vizier voor (duurzaam­) dakgebruik. Er liggen op ca. 85 panden meer dan 10.000 zonnepanelen. Ook zijn er 22 groene daken aangelegd, waaronder de sportcampus, het Hofbad en het Museon. In 2022 werd het vijftiende coöperatieve gemeentelijke zonnedak in gebruik

De resultaten van de burgerberaden – twee advies­ rapporten–zijn recent aan de raad aangeboden. Omdat deze participatiemethode nieuw is voor de gemeente

9

genomen in de Molenstraat. Dit is extra bijzonder omdat deze zonnepanelen vooral duurzame energie en financieel voordeel gaan leveren aan buurtbewoners in Laak met een kleine portemonnee (zie ook de foto). Het realiseren van coöperatieve bedrijfsdaken is niet gelukt, maar de eerste contacten tussen energiecoöperaties en grote dakeigenaren (vve’s, scholen, corporaties, enz.) zijn gelegd. Op denhaag.nl/zonnewijzer is de Zonnewijzer te raadplegen voor tips, advies en vooral helderheid over (eventuele) vergunningen. Ook zijn er pilotprojecten voorbereid en gerealiseerd, het gemeentelijk kantoorgebouw aan de Fruitweg krijgt bijvoorbeeld een Powernest. Dit is een dak waar windenergie en zonneenergie gecombineerd worden gewonnen.

Walstroom In maart 2022 is gestart met de aanleg van walstroom (220V) voor de drijvende steigers in de Derde Haven. De verdeelkast voor de walstroom- en wateraansluiting is sinds april 2022 geïnstalleerd op de kade. Naar verwachting is de walstroomaansluiting in mei 2023 gereed voor gebruik voor de kleinere schepen en de recreatieve vaart. Deze laagspanningsaansluiting betreft een aanvulling op de uitbreiding van de walstroom voor grotere schepen naar de Derde Haven. De gebiedsontwikkeling op het Norfolkterrein en de aanleg van de walstroom loopt samen op. De realisatie van de walstroomaansluiting voor grotere schepen is vanaf eind 2023 voorzien. Voor de Scheveningse Haven is in 2022 een verkenning uitgevoerd naar verbetering van de walstroom. Voor de Eerste en de Tweede Haven is geconstateerd dat de walstroomvoorziening verder verbeterd kan worden. Hiervoor wordt in 2023 een plan opgesteld. De uitbreiding en verbetering van de walstroom­ voorzieningen in de Scheveningse Haven is een van de mogelijkheden die de gemeente heeft om de uitstoot van NOx te verminderen. Het levert hiermee een belangrijke bijdrage aan de stikstofaanpak.

< I N HOU D

Energietransitie

Eén (digitaal) loket, eenduidige communicatie Op het digitale loket duurzamestad.denhaag.nl ­ staat alle informatie van de gemeente over de energietransitie en verduurzaming van woningen en bedrijven en zijn ook subsidies en andere regelingen van andere overheden te vinden. Afgelopen jaar is de opzet en vindbaarheid van de website verbeterd en is er een ‘wegwijzer’ toegevoegd om sneller bij de juiste informatie­­te komen. Daarnaast kunnen bewoners terecht op denhaag.nl/energie voor hulp bij geldzaken. Zo kunnen huurders en gebouweigenaren zelf aan de slag met het transitieklaar maken van woningen en gebouwen. Via maandelijkse artikelen over de energietransitie en duurzaamheid in de stadskrant, op de social media kanalen en door middel van een stadsbrede campagneis een groot publiek bereikt. Het gezamenlijke digitale loket is van waarde gebleken bij de aanpak van de energiecrisis in de stad.

Stimuleringsregeling duurzame energieoplossingen

komen van het gemeentelijk stelsel van ondersteuning, subsidiëren en financiering. Subsidie Koken op Schone Energie: 1.026 subsidies verstrekt • Subsidie Verwarmen op Schone Energie: 268 subsidies­ verstrekt • Subsidie Dak-, Gevel- en Vloerisolatie: 884 subsidies verstrekt • Subsidie Groene Daken: 260 subsidies verstrekt • Subsidie Straataanpakken (Leharstraat, Maastrichtsestraat, Reesstraat): 7 subsidies verstrekt Spreidingskaart verstrekte groene daken subsidies 2022

VvE Duurzaamheidsfonds & Rentekorting Nationaal Warmtefonds Aanvullend op het aanbod van het landelijke Nationale Warmtefonds is er een Haags fonds voor kleine VvE’s. In 2022 zijn er 31 nieuwe contacten geregistreerd betreffende een lening van het VvE Duurzaamheidsfonds. Dit heeft geresulteerd in zes VvE leningen (in totaal 20 appartementen). In 2023 wordt er een heroverweging gemaakt voor het fonds passend bij de landelijke ontwikkelingen.

1.5. BESCHIKBARE FINANCIERINGSINSTRUMENTEN VOOR DUURZAAMHEID EN ENERGIETRANSITIE

Subsidieregeling wonen op schone energie Afgelopen jaar was er een forse toename van het gebruik van alle subsidies voor isolatie en verduurzaming van woningen, zoals koken en verwarmen op schone energie. Het gebruik van deze subsidies groeit al jaren en heeft door de stijgende energieprijzen nog een extra impuls gekregen in 2022. Isolatie is dé manier om CO2-uitstoot te beperken, energieverbruik te verlagen, wooncomfort te verhogen en woningen te verbeteren. Aandachtspunt is dat het zwaartepunt van deze subsidies in 2022 overwegend ligt in de wijken waar mensen financieel draagkrachtiger zijn. Dit, en het feit dat het Rijk een aantal subsidies en financieringen structureel verbetert en uitbreidt, is reden voor de gemeente om in 2023 met een herziening te

Haagse ondernemers die zich bezighouden met innovatieve duurzame energieoplossingen kunnen terecht bij het ImpactCity programma. In 2022 werden er in het Startup-in-Residence programma drie vraagstukken in de markt gezet die zich richten op “alles-in-een overzicht verduurzamen’, energierechtvaardigheid en biobased isolatiematerialen. In 2022 is ook aan dertien samenwerkingsverbanden subsidie verstrekt vanuit de regeling samenwerking innovatieve ondernemers. (zie https://www.impactcity.nl/subsidievoor-13-haagse-innovatieve-samenwerkingsverbanden) Acht van deze voorstellen zijn toegespitst op de energie­transitie, duurzame of circulaire economie.

De rentekorting op leningen die particulieren aangaan bij het Nationaal Warmtefonds is per 1 januari 2022 beschikbaar gekomen. Uiteindelijk zijn er in 2022 333 leningen verstrekt met rentekorting. Dit zijn fors meer leningen dan er in de jaren hiervoor de Haagse bewoners bij het Nationaal Warmtefonds werden afgesloten­. Bij de start werd de volledige rente voor particulieren vergoed. Door een grote vraag naar dit aanbod en een stijgende rente (van 1,5% tot 4,5%) was het budget snel op. Het budget is daarom meerdere­keren verhoogd. In juli is de rentekorting toen ook bijgesteld naar 1,5%. Een volledige rentekorting was te kostbaar geworden en voor 1,5% werd gekozen omdat dit past bij het uitgangspunt zoals dat was toen de rentekorting van start ging.

Spreidingskaart verstrekte isolatiesubsidies 2022

Groene daken bieden de stad en onze inwoners veel voordelen. In 2022 is het aantal groene daken, waaronder­op woningen, in Den Haag toegenomen. Net als bij de gemeentelijke regelingen isolatie en verduurzaming werkt de gemeente aan een herinrichting­en aanscherping van de subsidieregeling groene daken in 2023, waarbij gekozen is voor de gebieden waar het risico op wateroverlast het grootst is.

10

< I N HOU D

2 Leefomgeving

LEEFOMGEVING 2.1. KLIMAATBESTENDIGE STAD

Ook in 2022 is er hard gewerkt aan het verbeteren van de leefbaarheid van onze stad. Deze inspanningen dragen dagelijks bij aan het bevorderen van de gezondheid en het welzijn van al onze inwoners. Zo zijn oplossingen voor problemen zoals geluidshinder en luchtvervuiling ondertussen integraal onderdeel van de identiteit van onze stad geworden.

In 2022 hebben we Den Haag robuuster gemaakt tegen weersextremen zoals hevige neerslag, hitte en droogte. Ook is een verkenning gestart naar een visie en strategie gericht op de zeespiegelstijging.

11

< I N HOU D

Leefomgeving

Aanpak kwetsbare plekken Aan het Dr. de Visserplein (Scheveningen) en in de Van Musschenbroekstraat (Laak) zijn de groeiplaatsen van bomen verbeterd om het water beter vast te houden. Deze bomen/locaties worden intensief gemonitord zodat mogelijk ook de rest van de bomen in Scheveningen en elders in de stad zo betere groeiomstandigheden krijgen. Door betere groei­ omstandigheden kunnen bomen ouder worden en leveren ze een betere bijdrage aan een leefbare stad (minder hittestress, betere luchtkwaliteit, minder geluidshinder, betere biodiversiteit etc.).

Samen met de stad en bewustwording Er zijn verschillende stappen gezet om groenblauwe infrastructuur toe te voegen aan de stad. Zo is er samen met vastgoedeigenaren rondom de Grote Marktstraat gestart met het vergroenen van daken. Ook is de samenwerking met woningbouwcorporaties in 2022 doorgezet. Dit heeft geleid tot verschillende vergroende binnentuinen waarin water opgevangen kan worden en waar het door extra groen en schaduw minder heet wordt in de zomer. Bewoners van Den Haag zijn ook in 2022 via Operatie Steenbreek en het programma dakenjacht gestimuleerd om groene daken aan te leggen en in hun tuinen stenen te vervangen door groen (zie- Subsidieregeling wonen op schone energie, RIS 311083). Den Haag heeft in 2022 voor het tweede jaar op rij het NK Tegelwippen gewonnen. Er zijn ruim 300.000 tegels verwijderd, dat is 30.000 m2 aan verharding. Ook is in 2022 het project Urban Waterbuffer onder het Cromvlietpark afgerond. Mede hierdoor heeft het het Cromvlietpark de Steenbreektroffee 2022 gekregen als project waarbij echt alle koppelkansen zijn benut op het vlak van biodiversiteit, klimaatadaptatie, gezondheid en sociale cohesie. Met het resterende Europese subsidiegeld is in de Van Musschenbroekstraat een pleintje klimaat­ bestendig gemaakt. Zo is er een innovatieve techniek toegepast om de groeiplaats van bestaande bomen te verbeteren zodat deze beter kunnen groeien en

zo voorbereid zijn op de komende rioolvervanging. Dit leidt ook tot verbeterde opvang van extra regenwater.

is het systeem verder geoptimaliseerd zodat het ecologisch­e effect verder vergroot en de toepassing eenvoudiger wordt. Er zijn maatregelen uitgehaald en nieuwe toegevoegd. Ook is het betrekken van een ecoloog nu als verplichting opgenomen. Het puntensysteem wordt bij hoogbouwplannen nu standaard toegepast en bij de vergunningverlening getoetst.

In september 2022 was Den Haag gastheer van de succesvol verlopen internationale Nature Smart Cities eindconferentie. In 2022 zijn voorbereidingen getroffen om tijdens en na de aanleg van de WarmtelinQ klimaatadaptieve maatregelen te treffen. In Transvaal hebben studenten van de Universiteit Wageningen als Hogeschool van Amsterdam onderzocht welke mogelijkheden er zijn om de wijk duurzamer in te richten. Klimaatadaptatie was daarbij een belangrijk aspect. De resultaten worden betrokken bij de herinrichting van het wijkpark Transvaal nadat de WarmtelinQ is aangelegd.

Welstand en Duurzaamheid

De 123.000 stadbomen van Den Haag maken de stad leefbaar en beleefbaar. Bomen dragen bij aan die mooie stad waar je wilt zijn en zorgen voor onder andere verkoeling en verdamping. We zien een gestage groei van het aantal stadsbomen. In de groenmonitor die eind 2023 verschijnt zal nader worden ingegaan op de eerste experimenten met kroonoppervlaktemetingen.

Aanpak stikstof

In 2022 heeft er een evaluatie plaats gevonden van de welstandsnota waarin ook aandacht is voor welke duurzaamheidsbepalingen zouden kunnen worden opgenomen. Deze evaluatie wordt naar verwachting in Q2 2023 naar de raad verstuurd.

2.3. MILIEU De stikstofaanpak heeft in 2022 verder vorm gekregen. Complicerende factor hierbij is dat gedurende het jaar de omstandigheden zijn gewijzigd door het Rijksbeleid en de uitspraak van de Raad van State van 2 november 2022, waarmee de zogenaamde bouwvrijstelling is komen te vervallen. De gemeente moet opereren binnen smalle marges om te kunnen komen tot natuurherstel en om de bouwopgave mogelijk te maken.

2.2. DUURZAME STEDELIJKE ONTWIKKELING

In aanvulling hierop is verder gewerkt aan de verduurzaming van bouwprocessen. Dit hebben we allereerst gedaan bij onze eigen opdrachten, door actief uit te vragen op duurzaam bouwmaterieel en schone bouwlogistiek. Voorbeelden hiervan zijn; de pilot haven CS waar damwanden met een elektrische machine zijn ingebracht, het gebruik van elektrische asfalteer­ machines bij een tramspoorproject en een pilot bij een ander tramspoorproject waarbij bouwstroom van een bovenleiding werd afgetapt. Daarnaast werken we aan faciliteiten voor duurzame bouwprocessen voor projecten van derden. Initiatiefnemers hebben zelf de verantwoordelijkheid om hier maatregelen te nemen.

Gebiedsontwikkeling In het CID, de Binckhorst en Zuidwest is duurzaamheid­ in 2022 vast onderdeel geworden van gebiedsgerichte planvorming zoals gebiedsvisies en bestemmingsplannen. In de plannen voor Laakhavens heeft dit geresulteerd in de keuze voor een duurzame energievoorziening en een groene, klimaatadaptieve inrichting van de buitenruimte.

Duurzaam bouwen Het puntensysteem Natuurinclusief bouwen is in 2022 geëvalueerd. Met de uitkomsten van die evaluatie

12

Tenslotte hebben we verdere stappen gezet op het gebied van natuurherstelmaatregelen bij de Zeezwaluwstraat, de Delflandlocatie, de Daal en Bergselaan, Uilenbos en de Houtrustweg.

Uitvoering actieplan geluid In 2022 is uitvoering gegeven aan het Actieplan geluid Den Haag 2021-2023 (RIS 308264). Dit actieplan richt zich vooral op omgevingsgeluid als gevolg van weg­verkeer. In het actieplan geluid zijn drie aandachtsgebieden benoemd; schone en stillere mobiliteit, fysieke geluidsmaatregelen en de geluidsbeleving. De acties op het gebied van schone en stillere mobiliteit komen voort uit de Aanpak schoon vervoer waarover in de paragraaf luchtkwaliteit wordt gerapporteerd­. Op het gebied van fysieke maatregelen is er in 2022 een opdracht gegeven om een onderzoek te doen naar geluidsoverlast van luide voertuigen. Voor de geluidsbeleving heeft TNO in oktober 2022 op drie wegvlakken metingen uitgevoerd. De eerste resultaten zijn in Q3 2023 beschikbaar.

Schone Lucht Akkoord Met de ondertekening van het Schone Lucht Akkoord in 2020 heeft Den Haag zich verbonden aan het doel om te werken naar de WHO-advieswaarden voor luchtkwaliteit in 2030. In 2022 heeft Den Haag ingezet op het uitvoeren van de algemene maatregelen uit het Schone Lucht Akkoord en de decentrale uitvoerings­plannen. Maatregelen hebben betrekking op houtstook, schoon vervoer en mobiele werktuigen. Een uitgebreidere voortgang op de maatregelen staat in de Voortgangsrapportage Luchtkwaliteit 2022, verwacht in Q2 2023.

< I N HOU D

3 Mobiliteit

MOBILITEITSCENTRALE

PAKKET DIENST

HUB

PAKKET DIENST

PAKKET DIENST

Deelbakfiets

s

lfiet

Dee

Deelbakfiets

HUB Deelfiets

MOBILITEIT Er is ingezet op duurzame mobiliteit om ervoor te zorgen dat de stad de komende decennia­ bereikbaar, leefbaar en schoon blijft. Zo is de doelstelling om ruim 400 nieuwe laadpalen te plaatsen behaald, neemt het aantal deelauto’s toe en is de milieuzone aangescherpt.

13

< I N HOU D

Mobiliteit

Autodeelbeleid

3.1. ELEKTRISCH VERVOER

• De spreiding van deelauto’s over alle Haagse buurten is in de afgelopen twee jaar door met name het aanbod van MyWheels en Greenwheels sterk toegenomen. Inclusief de SnappCar deelauto’s komt het doel van tien deelauto’s per buurt in zicht. We verwachten dat dit doel in het centrum en in de vooroorlogse wijken al wordt gehaald, maar in de naoorlogse wijken nog niet. • De subsidie voor autodeelcoöperaties is in 2022 tweemaal toegekend. Het aantal autodeel­ coöperaties breidt zich gestaag uit. Inmiddels zijn er zes autodeelcoöperaties actief in Den Haag. Ook gaan er steeds meer kleine bewonersgroepen samen elektrische auto’s van OnzeAuto delen, als opmaat naar een coöperatie. • Amber (bedrijf dat deelauto’s aanbiedt) is in 2022 gestart met 50 freefloating deelauto’s. Dit zijn deelauto’s zonder vaste standplaats en met een stadsbrede parkeervergunning. • In 2022 is de pilot met de flexibele parkeer­ machtiging gestart. Met deze proef wordt getest of deelauto’s via een landelijke machtiging in de aangesloten steden de parkeerkosten kunnen betalen naar gebruik/geparkeerde deelauto. Dit moet de ontwikkeling van het (inter)regionale autodeelsysteem bevorderen. Dat is voor de aan­bieders en de gebruikers een interessant vooruitzicht. • Den Haag heeft, per september 2022, 483 24/7 deelauto’s en 87% van de inwoners hebben een 24/7 deelauto binnen 400 meter van hun woning.

• Door de technologische ontwikkelingen bestaat er een steeds diverser aanbod deelauto’s. Hierdoor is het lastig goed zicht te houden op het aantal lokale en particuliere initiatieven. In 2022 is daarom de methode van het landelijk onderzoek autodelen aangepast waardoor niet alle particuliere (peerto-peer) deelauto’s worden meegenomen in het onderzoek. Verder maken zakelijke deelauto’s

Snellaadstations, openbaar laadnetwerk en laadpleinen In 2022 is het ‘Uitvoeringsplan openbare laadinfrastructuur voor elektrische personenauto’s 2021-2024’ (RIS 311235) vastgesteld. Hiermee is ook de resterende € 2,3 miljoen uit de reserve Duurzaamheid en Energie­ transitie vrijgekomen waardoor de uitrolsnelheid van de openbare laadpalen tot en met 2024 kan worden verdubbeld van circa 200 naar circa 400 per jaar. In 2022 zijn er 410 laadpalen bijgekomen in de stad. Reguliere laadpalen hebben twee laadpunten, dit betekent dat er nu circa 820 laadpunten bij zijn gekomen. Het totale aantal openbare laadpalen komt hiermee op circa 2.385 (dus circa 4.770 openbare laadpunten) te liggen. Daarmee lopen we landelijk en Europees voorop in het aantal laadpalen per inwoner.

De aanbesteding voor kortparkeersnelladers is verder voorbereid en zal in het eerste kwartaal van 2023 worden gepubliceerd. Voor de realisatie van laadpleinen zijn verschillende potentiële locaties onderzocht en voorbereid. Eind 2022 is gestart met werkzaamheden bij de huidige snellaadstations in het Beatrixkwartier en de Leidsestraatweg om zowel het aantal snelladers als de laadsnelheid te verhogen.

Op het openbare netwerk is in 2022 ruim 20 miljoen kWh geladen, een stijging van ruim 61% ten opzichte van 2021.

14

niet langer deel uit van het onderzoek, omdat de auto’s niet algemeen publiekelijk beschikbaar zijn. Dit vraagt voorzichtigheid in het vergelijken van het totaal aantal deelauto’s in Den Haag. Wel is duidelijk dat de groei van het aantal deelauto’s in 2022 is doorgezet; zowel het aantal beschikbare keyless en elektrische auto’s als het aandeel intensief gebruikte deelauto’s. Zo steeg het autodelen via SnappCar met 55% ten opzichte van 2021.

Elektrische taxi’s In april 2022 is het lokale Plan van Aanpak ‘Emissieloos Taxivervoer Den Haag’ vastgesteld en het (landelijke) ‘Afsprakenkader Emissieloos Taxivervoer’ door Den Haag ondertekend. Zoals afgesproken in het Plan van Aanpak, zijn er ontwerpen van snellaadlocaties gemaakt voor de taxistandplaats Rijnstraat (standplaats CS) en taxistandplaats Hollands Spoor. Het is de bedoeling dat er op beide locaties één snellader voor taxi’s komt voor twee parkeerplaatsen. Op de locatie Rijnstraat is er nog een optie voor het realiseren van een tweede snellader. De aanbesteding zal naar verwachting in 2023 worden gepubliceerd.

3.2. SCHOON VERVOER

Maximumsnelheid 30 km/uur In 2022 is in de Statenlaan de maximumsnelheid teruggebracht naar 30 km/u. De uitvoering van de 30 km/uur inrichting van de Ruijchrocklaan is door­geschoven naar 2023 vanwege vertraging in de levering van de klinkers.

Het Nieuwe Rijden Het project het Nieuwe Rijden is gestart in de vorige collegeperiode. Vanwege de implicaties van de Coronamaatregelen is dit project afgebroken en is ervoor gekozen om niet door te gaan met project het Nieuwe Rijden.

< I N HOU D

Mobiliteit

Bandenspanning Door het hebben van de juiste bandenspanning rijdt men efficiënter. Dat is beter voor de lucht­ kwaliteit en het klimaat vanwege minder uitstoot van ver­ontreinigende stoffen en CO2. Ook zorgt het voor veiliger rijden vanwege een kortere remafstand. Met de Slimme Bandenpomp worden autobanden gemakkelijker opgepompt, wordt direct op brandstof en CO2-uitstoot bespaard en voorkomt men versleten banden. Er wordt gekeken naar geschikte locaties voor vier te plaatsen Slimme Bandenpompen.

Eén uniforme milieuzone en mogelijke uitbreiding langs de kust De aanscherping van de milieuzone voor vrachtauto’s naar emissieklasse 6 en de uitbreiding met autobussen, heeft in 2022 plaatsgevonden. De Omruilregeling voor dieselauto’s, brommers en snorfietsen is voortgezet. Zoals onlangs met uw raad is gedeeld (RIS 314088), is de uitbreiding van de milieuen zero-emissiezone in de richting van de kust in 2022. Doel hiervan is vermindering van de stikstofdepositie in de Natura 2000-gebieden, zodat daar natuurherstel mogelijk is en er weer ruimte ontstaat voor civiele projecten en de woningbouwopgave. Dit onderzoek heeft uitgewezen dat met name uitbreiding van de zero-emissiezone langs de kust een substantiële stap kan zijn. De haalbaarheid voor de invoering hiervan in 2025 wordt nu getoetst.

Duurzame bouwlogistiek

Samen met de convenantpartners van het platform stedelijke distributie Den Haag zijn er diverse acties en communicatie-uitingen geweest, waarmee aandacht voor de zero-emissiezone wordt gevraagd. Voorbeelden hiervan zijn de ‘Roadshow elektrisch rijden voor ­winkeliers’, waarbij winkeliers van een BIZ of winkeliersvereniging gezamenlijk gratis twee maanden gebruik mogen maken van een elektrische deelbestelauto, en de probeeractie ‘Trap je bus eruit’, waarbij installatiebedrijven gratis twee maanden gebruik mogen maken van twee elektrische bakfietsen.

Op het gebied van duurzame bouwlogistiek heeft de gemeente een zoekopdracht uitgezet naar bouwhub­ locaties. Hiermee kan de gemeente duurzame bouwlogistiek faciliteren. Door gebruik te maken van een hub kunnen aannemers het aantal vervoers­ bewegingen van en naar de bouwplaats beperken, doordat de beladingsgraad van het bouwtransport toeneemt. Bovendien biedt dit meer mogelijkheden om het resterende bouwtransport elektrisch uit te laten voeren. Voor onze eigen projecten vragen wij standaard al duurzame bouwlogistiek uit. Om deze verder te verbeteren gaan we ook voor onze eigen opdrachten op zoek naar een bouwhublocatie die tevens kan fungeren als bouwdepot.

Door onder andere met het Rijk samen te werken in de zero-emissie Logistieke HUB Den Haag hebben we schadelijke uitstoot kunnen voorkomen. In 2022 zijn we van zes naar twaalf leveranciers gegaan. Door meer soorten producten via de HUB te laten vervoeren is de bespaarde uitstoot in 2022 aanzienlijk toegenomen, van 1.870 kg naar 2.840 kg bespaarde CO2 uitstoot. Daarnaast worden ook de stadsboerderijen ZE bevoorraad.

HUB

Duurzame stadslogistiek Op 5 juli is er is een subsidieregeling elektrische bevoorrading strand-horeca vastgesteld. Er zijn voor­bereidingen gestart om per 1 januari 2025 een zero-emissiezone voor vracht- en bestelverkeer in het centrum in te voeren. Op landelijk niveau zijn afspraken gemaakt over de overgangsregelingen voor zowel vracht- als bestelauto’s. Daarnaast is de gemeente eind 2022 gestart met het aanbieden van gratis wagenparkscans aan ondernemers in Den Haag om hen te helpen met de transitie naar schoon vervoer.