RIS315274 Bijlage - Rapportage LER Den Haag

Blad 24 van 38

- Contractkosten met StrateGis voor ontwikkeling en beheer van LER - Hogere arbeidskosten voor het werken met de LER en de invoer van de juiste gegevens - Opleidingskosten - Beheer en ontwikkelkosten voor Gemeente Den Haag - Overname kosten (indien overname gewenst) - Domeinnaam kopen - Mogelijke opleidingskosten

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

7

Overwegingen & aandachtspunten Voor dit onderzoek hebben we met veel partijen gesproken, waarin uiteenlopende meningen en ervaringen zijn gedeeld. Een deel daarvan is als ‘toegevoegde waarde’ of ‘beperking’ benoemd in hoofdstuk 4, of hebben betrekking op de praktische uitvoerbaarheid zoals omschreven in hoofdstuk 5. Dit hoofdstuk zet de belangrijkste overwegingen en aandachtspunten uiteen om tot een afweging te komen of de LER als participatietool voor de gemeente Den Haag (overall) van meerwaarde is. Input: Wettelijke normen of referentienormen Zoals aangegeven in paragraaf 1.3 worden in de LER eigenschappen in de fysieke ruimte tegen een norm afgewogen. Het gebruik van normen in de LER wekt veel discussie op. Wanneer in de LER gebruik wordt gemaakt van normen, is niet altijd sprake van wettelijke normen maar ook van referentienormen. Wettelijke normen zijn harde normen waar geen discussie over bestaat. Referentienormen hebben een zachtere aard en kunnen zonder wetgeving zelf worden bepaald. Uit de evaluatie is duidelijk naar voren gekomen dat het gebruik van normen voor verwarring kan zorgen, mede omdat geen onderscheid wordt gemaakt tussen wettelijke normen en referentienormen. Hierdoor worden wettelijke normen onterecht hetzelfde geïnterpreteerd als referentienormen.

Voor bewoners zijn referentienormen het meest van belang voor het in kaart brengen van leefbaarheid omdat dit wat zachtere normen zijn. Daarbij zorgt het opnemen van referentienormen ervoor dat een completer (maar niet volledig) beeld wordt geschetst van de wijk. Dit zorgt ervoor dat de LER de gemeente en bewoners een spiegel voorhoudt of de ontwikkeling aan het gemeentelijk beleid voldoet. De grote crux zit hem in de vraag hoe de spiegel wordt geïnterpreteerd. Dat maakt het van groot belang dat er helder wordt beschreven welke norm je gebruikt en waarom. Doel: normatief toetsen of indicatief signaleren Het belangrijkste aandachtspunt voor de toepassing van de LER is de rol van de normen die in de LER zijn opgenomen. StrateGis ziet de normen als referentiepunten waarmee gebruikers een gedeeld inzicht krijgen over hoe een wijk op een onderdeel scoort ten opzichte van een landelijke of gemeentelijke norm. Door de gemeente en professionele stakeholders wordt een normatieve toepassing van de LER als risico gesignaleerd, omdat: • Normen sterk van elkaar kunnen verschillen in betekenis. Van randvoorwaardelijke milieunormen (bijv. luchtkwaliteit), tot zachte leefbaarheidsnormen (bijv. aantal huisartsen per bewoner). • Het zeer afhankelijk is van het gebied, thema en wettelijk kader of het halen van normen wenselijk en haalbaar is.

Het benodigd aantal parkeerplaatsen, vierkante meters groen en voorzieningen per bewoner verschilt per type gebied. Daarbij is het ook per wijk verschillend wat de norm is voor de verschillende indicatoren op gebied van leefbaarheid: wat in de ene wijk goed is, hoeft dat in een andere wijk niet te zijn. • De afbakening van een gebied van grote invloed is op het wel of niet halen van een norm: het wel of niet meenemen van een naastgelegen groenvoorziening, of stedelijk gebied kan een score in positieve en negatieve zin beïnvloeden. Zo is het Haagse Bos naast Bezuidenhout niet meegenomen in de plangrens. • Een combinatie van bovenstaande tekortkomingen kan bijdragen aan het op verkeerde gronden toetsen van een ruimtelijke ontwikkeling door participanten.

Blad 25 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Hierbij speelt de titel Leefbaarheidseffectrapportage mee: deze roept wisselende verwachtingen op. De gelijkenis met milieueffectrapportage leidt ertoe dat het op een vergelijkbare manier kan worden ingezet of geïnterpreteerd: het toetsen van effecten op de leefbaarheid. Inhoudelijk is de LER niet geschikt en bedoeld om op een dergelijke manier toegepast te worden. Tegenover de normatieve, toetsende toepassing staat het gebruik van de normen als indicatie en startpunt voor een open gesprek. Ondanks bovengenoemd risico wordt dit door alle partijen als grote meerwaarde gezien. De LER als gesprekstool in plaats van normerende tool, waarbij: • De normen als startpunt worden gebruikt voor een open gesprek over deze thema’s: komt de score overeen met het beeld van de gebruikers? Is het thema van grote waarde en is de norm in de LER hoger of lager dan wat het volgens de gebruikers zou moeten zijn? Een respondent geeft aan: “het moet niet gaan over de norm, maar over de verandering van het gebied”. • Er ruimte is om de normering te bespreken, aan te passen en aan te vullen met kwalitatieve en kwantitatieve gebiedskennis van gebruikers. • De gespreksonderwerpen in de basis geobjectiveerd en waardevrij worden gepresenteerd, waarna de gebruikers in gesprek kunnen en waardering en belangen worden toegevoegd. De LER verzorgt zo een gedeelde feitenbasis.

• De kennispositie van bewoners wordt ondersteund en verbeterd, waardoor zij dankzij een verbeterde kennispositie meer gelijkwaardig kunnen deelnemen aan het proces. • Vooraf duidelijke afspraken worden gemaakt over waar de LER wel en niet voor wordt gebruikt/kan worden gebruikt, zoals niet voor toetsing. Scope: projectgericht of gebiedsgericht De LER loopt vanuit een korte termijn toepassing op projectbasis tegen gebreken van de tool aan. Het kost veel moeite, of is soms niet goed mogelijk, om van de generieke basis een specifieke tool te maken die accuraat genoeg is om op projectniveau te ondersteunen. Op projectbasis worden ook al diverse gebiedsonderzoeken uitgevoerd die inhoudelijk verfijnder zijn dan wat de LER uit data kan genereren. Op projectbasis zal de LER met name meerwaarde brengen in het begin van de planontwikkeling, waar nog weinig over het projectgebied bekend is. Voor kleine, kortdurende projecten zullen de kosten en moeite van de inzet niet snel tegen de baten opwegen. De gebiedsgerichte aanpak geeft de mogelijkheid om de tool in de loop van tijd, samen met stakeholders van het gebied, inhoudelijk te verbeteren. Zo wordt de LER als gesprekstool ondersteunend aan de ontwikkeling van een gebied en kan deze, dankzij de doorontwikkeling en verbetering over tijd, bijdragen aan projecten (bijv. omgevingsvisie en gebiedsontwikkelingen).

De LER wordt op deze manier een vorm van dienstverlening ten behoeve van participatie als monitorend instrument voor lange termijn samenwerking. Anderzijds is een gebiedsgerichte inzet voor bewoners mogelijk lastiger in te vullen. Een gebied is erg groot en daardoor is het lastiger om iets over een gebied te zeggen dan over een project. Een projectgerichte aanpak zorgt voor herkenning bij bewoners. De LER kan voor bewoners verduidelijken wat voor hun wijk gaat veranderen en hoe dat gaat uitpakken. Daarbij zijn voor de gebiedsgerichte benadering ook andere vormen van participatie mogelijk om zo veel mogelijk input te verzamelen van bewoners.

Blad 26 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Projectleiders hadden zowel bij de projectgerichte als bij de gebiedsgerichte aanpak moeite met de inzet van de LER in het participatieproces. Het verschil tussen de proeftuinen en het gebruik van de LER is daarin beperkt gebleven aangezien de LER centraal stond en niet de inhoud van de te ontwikkelen projecten/gebieden (zie: Vorm: LER centraal of inhoud centraal).

Doelgroep: bewoners en professionele stakeholders De tool is ontstaan uit initiatief van bewoners uit een wijk met een hoge sociaaleconomische status. De data en informatie in de LER vraagt voorkennis en/of verdieping van bewoners om te begrijpen wat er wordt bedoeld. Tegelijkertijd kan de LER juist bijdragen aan het verhogen van het kennisniveau in een wijk, waarvan bekend is dat dit per wijk verschilt. Uit de ontwikkeling van de LER de afgelopen jaren en de gesprekken in het kader van deze evaluatie blijkt dat er een sterke behoefte is aan een ondersteunend en agenderend informatieproduct. Professionele stakeholders in een gebied zijn minder gebaat bij het gebruik van de LER. Zij geven aan over eigen systemen te beschikken. De tool levert professionele stakeholders een mogelijk risico op, wanneer een bepaalde referentienorm als toetsend wordt opgepakt en maatwerk per ontwikkeling op slot wordt gezet. Het verbinden van de belangen en inzichten van verschillende type stakeholders kan voor de gemeente een reden zijn om de tool toe te passen. Hierbij moet ook de link worden gelegd met het eigenaarschap en de mogelijkheden voor elke partij om invloed uit te oefenen op de inhoud van de tool (zie eigenaarschap). Vorm: LER centraal of inhoud centraal De LER is tijdens de proeftuinen bij participatiebijeenkomsten als apart onderwerp geagendeerd.

Dit blijkt geen geschikte vorm te zijn; door de aparte agendering van de LER kwam de tool als onderwerp centraal te staan, in plaats van de inhoudelijke ontwikkeling van het gebied. Hoewel het van belang is om het doel en de verwachtingen met betrekking tot de LER af te spreken (zie voorgaande), heeft het centraal stellen van de LER als gevolg dat het over het systeem gaat en niet de wijk. Als voorbeeld: In de participatiebijeenkomsten van Laan van NOI en Zuidwest stond de LER als tool grotendeels centraal. Vragen werden gesteld over de voor- en nadelen van de LER, de meest belangrijke categorieën van de LER en de wijze waarop bewoners gebruik zouden maken van de LER. Hierdoor zijn de meeste discussies gegaan over de LER en niet over de project- of gebiedsontwikkeling. Bij een van de bijeenkomsten in Laan van NOI stond inhoud al iets meer centraal. Bewoners hebben hun zorgen geuit over het aantal wijkagenten in de wijk. Vervolgens is m.b.v. de LER uitgezocht hoe veel wijkagenten er waren in de betreffende wijk (afgezet tegen de norm). Eigenaarschap: gemeentelijk of extern Een veel besproken onderwerp van de LER-proeftuinen is het eigenaarschap. Voor bewoners en de gemeente is dit om verschillende redenen een belangrijk onderwerp. De LER is oorspronkelijk met en door bewoners ontwikkeld en betaald.

Voor de proeftuinen is de gemeente de initiatiefnemer en financier van de LER en zijn bewoners gebruikers. Belangrijk detail is dat in beide gevallen StrateGis de beheerder en bestuurder van de tool is. De gemeente heeft tot op heden geen initiatief genomen om training te krijgen in de ‘achterkant’ van de tool (3D Cityplanner), zodat inputdata zelfstandig aan te passen is.

Blad 27 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Door de inzet en aandacht voor de LER zijn inmiddels verwachtingen ontstaan. Bekendheid van de tool in de Haagse maatschappij helpt de betrokkenheid van bewoners bij de ontwikkelingen in hun buurt en tegelijk lijkt maatwerk per gebied minder mogelijk. De Omgevingswet wil juist en betrokkenheid en maatwerk stimuleren. De LER heeft de potentie om een gezamenlijke tool met bewoners en gebruikers in een wijk te zijn en het wordt waardevol geacht dit te behouden. Het heeft dan ook de (ambtelijke) voorkeur om meer regie te (gaan) voeren over de inzet van de LER als gezamenlijke tool. Dit wijkt af van de huidige inzet waar StrateGis de aanpassingen en instellingen uitvoert. Aandachtspunten zijn: • Het zelf ontwikkelen van een tool als de LER of het gebruik maken van bestaande instrumenten (paragraaf 5.1) kan kosten besparen. Een bijkomend voordeel is dat niet één partij eigenaar is van de tool en dat ook de kennis binnen de gemeente ontwikkeld wordt/aanwezig blijft. Indien de gemeente ervoor kiest om een eigen tool te ontwikkelen, wordt geadviseerd om dat samen met bewoners te doen: co-creatie. Hier staat tegenover dat de LER van StrateGis als software beschouwd kan worden, net als ArcGIS Online van ESRI en de gemeente geen softwareontwikkelaar is. Training in aansturing van de tool kan de afhankelijkheid van StrateGis voor beheer verkleinen.

Net als met andere software is de gemeente wel afhankelijk van StrateGis als aanbieder. • De LER is vanuit bewoners ontwikkeld. De gemeente kan meeliften op de bekendheid en draagvlak voor de tool. Tijdens de proeftuinen zijn vanuit bewoners uiteenlopende reacties geweest op de gemeente als initiatiefnemer van de LER. Een aantal bewoners hebben aangegeven voldoende vertrouwen te hebben in de gemeente om de tool te onderhouden en beheren. Daarentegen waren er ook een aantal bewoners met grote weerstand tegen het beheer en onderhoud door de gemeente. Dit maakt het wisselende vertrouwen in de gemeente duidelijk zichtbaar. • Bewoners van de wijk Bezuidenhout beheren een eigen versie van de LER, die in details verschilt van de LER van de gemeente. Naast de vorm van presenteren (bezettingsgraad of m2), wijken een aantal normen nog af in de tool van de bewoners (dit moet nog aangepast worden) en zit er een verschil in de indeling van hoofdthema’s (zie Bijlage 2 voor meer informatie). Niet alle bewoners zijn tevreden met de doorontwikkeling die de LER-tool heeft doorgemaakt sinds deze in handen van de gemeente is gekomen. Het is volgens deze bewoners een te complexe tool geworden, die niet meer aansluit bij de behoeften van bewoners. Voorbeeld: aantal vierkante meters voorzieningen, terwijl de bewoners bij voorkeur spreken over bezettingsgraad.

• Voor de gemeente is het eigenaarschap overnemen en op eigen initiatief aanpassingen maken aan de tool een risico. Hierdoor kan het gevoel bij-, de interesse voor-, en de inhoud van de tool minder aansluiten op de verwachtingen van bewoners. Uit een deel van de bewoners kwam het geluid dat zij zich hierdoor niet serieus genomen voelen en hebben het gevoel dat de gemeente de LER niet tot een gezamenlijke tool wil maken, omdat zij niet op eenzelfde manier aan en met de tool kunnen werken. • Uit de praktijk van de proeftuinen blijkt echter dat het faciliteren, inrichten en organiseren van LER-sessies in andere wijken dan Bezuidenhout waarschijnlijk alleen van de grond komt als het door de gemeente wordt geïnitieerd. Daarbij is het belangrijk dat er vanaf het begin een vertegenwoordiging van bewoners (bijv. klankbordgroep, of ‘moderators’) wordt betrokken, waarmee vanaf de start een gesprek ontstaat over het gebruik en de inhoud van de tool.

Blad 28 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

•

8

De klankbordgroep/moderators van bewoners kan helpen de connectie te leggen naar de wijk en de actualiteiten. Dit draagt bij aan het proces en de verbetering van de inhoud (en daarmee de toepassing) van de LER.

Conclusie en Advies Conclusie Antea Group heeft de opdracht gekregen om de LER te evalueren met als doel de toegevoegde waarde en de wijze en wenselijkheid van toekomstige inzet te onderzoeken. De voorgaande hoofdstukken hebben antwoord gegeven op de onderzoeksvragen van dit onderzoek en hebben uitgebreid uiteengezet welke aspecten van belang zijn om een weloverwogen besluit te nemen over het gebruik van de LER door de gemeente Den Haag. Het heeft een veelzijdigheid aan kansen en risico’s in kaart gebracht die hier niet herhaald zullen worden, maar van belang zijn om het advies te nuanceren. De hoofdconclusie van dit onderzoek is dat het wenselijk is om de LER als ondersteunende participatietool op te nemen in het instrumentarium van Den Haag. Zo kan de LER gericht worden ingezet in gebieden waar de omstandigheden uit onderstaand advies kunnen worden gecreëerd. Verschillende aspecten overlappen met bestaande tools (bijv. Den Haag in 3D en Leefbaarheidscirkel), maar de LER brengt deze functionaliteiten in één platform relatief toegankelijk samen. De unieke eigenschap om effecten van een ruimtelijke ontwikkeling tot een zekere hoogte in beeld brengen sluit daarnaast goed aan op de behoefte en belevingswereld van bewoners.5 Dit maakt de LER een waardevolle toevoeging ten opzichte van bestaande tools, maar een succesvolle inzet is sterk afhankelijk van hoe de LER wordt gebruikt.

Uiteraard dienen ook de instrument-kosten meegenomen te worden in de uiteindelijke overweging om de LER of een ander instrument in te zetten. Wij adviseren hierin wel om de LER anders in te zetten dan tot nu toe is gebeurd, namelijk door: • Laat de LER onderdeel zijn van de gereedschapskist van in te zetten tools in participatieprocessen. Als het participatiedoel duidelijk afgebakend is, kan bewust gekozen worden voor wel of geen LER in het proces. • Zet de LER in, daar waar de gemeente met de bewoners het gesprek aan wil gaan en de LER een rol kan spelen in (het verbeteren van) de (informatie-)positie van bewoners en het in beeld brengen van ontwikkelingen in de wijk (op langere termijn). • Zorg voor gedeeld eigenaarschap van de tool door de gemeente én bewoners. Geef StrateGis de rol die past bij eigenaar en ontwikkelaar van het product: het technische ondersteunen bij gebruik en doorontwikkeling. • De uitkomsten van het proces met de LER zal zich uiten in maatwerk per gebied. Afhankelijk van de uitkomst kan dit direct verwerkt worden in de (beleids)ontwikkeling of voor de langere termijn opgenomen worden in een programma (zie verder onder proces). Onderstaand advies gaat hier nader op in.

5

Hiervoor zijn ook altijd volledige onderzoeken en berekeningen nodig (denk aan verkeersberekening en geluid-, lucht-, archeologische- en bodemonderzoeken).

Blad 29 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Advies: overwegingen bij conclusie Doel Hoewel de LER van oorsprong een toetsende insteek heeft en de naam ‘rapportage’ onjuiste verwachtingen schept, is het voor de LER als participatie-instrument niet wenselijk om de LER normatief in te zetten. De kracht en kans zit in het gebruiken van de normen en scores als handvat voor een goed gesprek tussen stakeholders. Zo wordt een normering in de LER als indicatie gebruikt voor hoe een gebied wordt ontwikkeld. Voor het participatieproces is het van belang dat het doel van de inzet van de LER onderling overeenkomt; een normatieve interpretatie door bewoners en andere gebruikers in het gebied wanneer deze vanuit de gemeente indicatief is bedoeld, frustreert het proces. Adviezen om hier mee om te gaan zijn: • Maak bij de start van het gebruik van de tool aan de hand van voorbeelden duidelijk en transparant wat de beperkingen of nuances van de scores/normeringen zijn en waar deze op gebaseerd zijn. Met name bij in het in beeld brengen van de effecten van een ruimtelijke ontwikkeling (bijvoorbeeld een bouwplan). Hiervoor zijn ook altijd volledige onderzoeken en berekeningen nodig (denk aan verkeersberekening en geluid-, lucht-, archeologische- en bodemonderzoeken).

• Maak bij aanvang duidelijke procesafspraken over de inzet van de tool met indicatieve inzet als voorwaarde voor de gemeente: de LER ondersteunt het gesprek en agendeert vraagstukken. Wanneer dit niet mogelijk is en de verwachtingen te ver uiteenlopen zal de LER het proces meer frustreren dan ondersteunen. • Richt de participatie op de betekenis van normen en hoe deze overeenkomen (positief en negatief), of afwijken met ervaringen van bewoners. Scope Aansluitend op de indicatieve inzet van de LER, loopt de tool tegen beperkingen aan als deze op een te klein en concreet schaalniveau wordt toegepast. Daarnaast kost het tijd om de inhoud goed op orde te krijgen. Als participatietool komt de LER daarom beter tot zijn recht wanneer deze op een gebiedsniveau voor langere tijd wordt toegepast. Daarbij is van belang: • Verbeter de inhoud van de tool samen met stakeholders gedurende het proces. • Maak duidelijke afspraken over de geografische afbakening en bespreek de tekortkomingen van de afbakening (bijv. naastgelegen groen dat niet wordt meegerekend). • Vanuit een lange termijn, gebiedsgerichte inzet is het mogelijk om als onderdeel van het gebiedsproces kleine en korte projecten in de LER in te voeren. Voorbeeld: de LER ondersteunt het gesprek met bewoners in buurt ‘x’ waar een gebiedsontwikkeling plaatsvindt.

Een klein project, bijvoorbeeld de herinrichting van een plantsoen, kan gebruik maken van de inmiddels rijkgevulde en in de buurt bekende LER. Hierbij gelden wel de beperkingen in accuraatheid zoals benoemd in hoofdstuk 4.2. Doelgroep De LER kan het best als participatietool worden ingezet met bewoners als doelgroep om het kennis- en informatieniveau te verbeteren. Hoewel de tool complexe onderwerpen relatief toegankelijk presenteert, vereist het goed begrijpen van de inhoud uitleg en verdieping. Ook daarna kan de tool voor bewoners te ingewikkeld blijken. • Pas de presentatie, diepgang en toelichting van/op inhoud van de LER aan op het kennisniveau in de wijk.

Blad 30 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

• •

Geef bewoners een actieve rol in het verbeteren van de tool, bijvoorbeeld door één vertegenwoordiger aan te stellen die namens bewoners de tool helpt te verbeteren. Vanuit de toepassing voor bewoners kan de LER ook met professionele stakeholders besproken worden. Gezien de kennis, middelen en vaardigheden van deze doelgroep zal de toegevoegde waarde beperkt zijn.

Vorm Zet de inhoud en bewoners centraal in het proces. De vraagstukken uit de omgeving bepalen het gesprek en informatie uit de tool verrijken het. In tegenstelling tot de pilots waar de LER als onderwerp werd geagendeerd, bepaalt de LER niet de agenda, maar kan deze gedurende een bijeenkomst worden aangeroepen. Proces Zoals toegelicht past de LER goed bij het faciliteren van een transparant proces doordat keuzes en afwegingen die bij een gebiedsontwikkeling komen kijken inzichtelijk maakt. Het participatieproces wordt gesteund door: • Gedurende de inzet van de LER scherp te zijn op het checken en vermelden van bronnen van inputdata en normeringen. Een openbaar toegankelijk logboek is een laagdrempelige manier om dit te waarborgen en draagt bij aan het vertrouwen in de LER als procesinstrument. • Ruimte te creëren voor kwalitatieve aanvullingen, in de LER of in het proces. Bijvoorbeeld voor informatie over het gebruik van voorzieningen als aanvulling op de capaciteit. • Maak de LER onderdeel van een ‘gereedschapskist participatie’ met duidelijke omschrijving wanneer en waarvoor de LER wordt ingezet. • Maak in het proces duidelijk wat de reikwijdte is van de LER en wat mogelijke vervolgstappen zijn. Uitkomsten leiden tot inzichten over de toekomstige ontwikkelingen in de wijk.

Een deel van deze inzichten kunnen direct bij de gebiedsontwikkeling of in het omgevingsplan van de gemeente worden opgenomen. Het instrument programma kan hierop een aanvulling zijn om zowel de ‘zachtere’ uitkomsten te adresseren als het bieden van een vinger aan de pols voor de langere termijn. In een programma (een vormvrij instrument van de Omgevingswet) kan maatwerk per gebied of thema worden opgenomen. Op deze manier voorziet de LER in de eerste stap van het participatieproces en de gedachte van de Omgevingswet daarachter, dat door het stimuleren van betrokkenheid en maatwerk, een beter woonen leefklimaat wordt bereikt, met input van alle betrokken partijen: gemeente, bewoners en initiatiefnemers. Eigenaarschap De LER staat tot op heden op grote afstand van de ambtelijke organisatie van Den Haag. Als gevolg is er weinig inzicht en vertrouwen in hoe deze is opgebouwd. Het zorgt ook voor grote afhankelijkheid van StrateGis, terwijl de tool in de basis een programma is dat (gelijk aan ArcGIS e.d.) zelf kan worden aangestuurd. Ten behoeve van gedeeld vertrouwen en eigenaarschap in de LER als procestool wordt geadviseerd: • Leidt één of twee beleidsmedewerkers met één of twee data-analisten op zodat zij zelf de tool kunnen aansturen en vullen met informatie. Laat hen, samen met participatiecollega’s het proces organiseren waarin de inhoud en stakeholders centraal staan.

Goede afstemming onderling is noodzakelijk.

Blad 31 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

• •

Waarborg de toegankelijkheid en inbreng voor/door bewoners in het proces, bijvoorbeeld door vertegenwoordigers aan te stellen (zie doelgroep). Geef StrateGis de rol die past bij eigenaar en ontwikkelaar van het product: het technische ondersteunen bij gebruik en doorontwikkeling.

Blad 32 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Bijlage 1: Gedetailleerd PvA (Evaluatie LER als Participatietool) Evaluatie LER als participatietool Om de LER als participatietool te evalueren zijn verschillende participatiebijeenkomsten bijgewoond en gesprekken gevoerd met verschillende partijen (te denken valt aan bewoners, medewerkers van de gemeente Den Haag en professionele stakeholders die actief zijn in het gebiedsproces van de wijken Laan van NOI en Zuidwest). De volgende bijeenkomsten hebben plaatsgevonden: • 7 participatiesessies voor bewoners en professionele stakeholders. In het afgelopen half jaar heeft de Gemeente Den Haag verschillende participatiesessies georganiseerd waarbij de LER als participatie-instrument werd ingezet. Gedurende de participatiesessies bij Laan van NOI stond de gebiedsontwikkeling rondom het station van Laan van NOI centraal. 3 participatiesessies hebben plaatsgevonden in Laan van NOI: 1. Participatiesessie met professionele stakeholders die actief zijn in het gebied rondom het station van Laan van NOI (digitaal). 2. Informatiesessie van de LER-tool voor bewoners (digitaal). 3. Participatiesessie met bewoners waarin de LER-tool werd toegepast om het te hebben over leefbaarheid in de wijk (digitaal). De bewoners werden onderverdeeld in 4 groepen, met ieder een eigen thema.

Na afloop van deze sessie is een vragenlijst rondgestuurd aan alle aanwezigen met een aantal evaluerende vragen over de LER-tool. Na de zomer hebben de participatiesessies van Zuidwest plaatsgevonden. Hierin stond de structuurvisie van Zuidwest centraal. De volgende sessies hebben plaatsgevonden in Zuidwest: 1. Informatiesessie van de LER-tool voor bewoners (digitaal) 2. 3 fysieke participatiesessies met bewoners waarin de LER-tool werd toegepast om het te hebben over de leefbaarheid in de wijk. Deze participatiesessies werden verdeeld over 3 verschillende avonden voor 3 verschillende wijken, namelijk Bouwlust/Vrederust/Uithof, Morgenstond/Zuiderpark en Moerwijk/Zuiderpark. Bewoners konden kiezen deel te nemen aan 5 sessies, namelijk: 1) Openbare ruimte en groen, 2) Wonen en leefomgeving, 3) Voorzieningen, 4) Mobiliteit, 5) LER. In de 5e werkgroep kwam de LER aan bod. 3. Participatiesessie met betrekking tot het vervolg van de structuurvisie. Deze sessie lag buiten de scope van huidig onderzoek, omdat de LER hierin niet aan bod is gekomen. •

4 gemeentelijke focusgroepen. Om de toegevoegde waarde van de LER te achterhalen voor de gemeentelijke organisatie, hebben we focusgroepen gehouden met verschillende diensten van de gemeentelijke organisatie. De sessies hadden de volgende drie onderwerpen: 4. Referentie. Doel van deze sessie was om kennis op te halen over het gebruik en begrip van normering en de toegevoegde waarde van het gebruik van normen

Blad 33 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

5.

6.

7.

8.

in het beleidsproces. Hierbij waren afgevaardigden aanwezig van de afdelingen Dienst Stadsbeheer (DSB), Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn (OCW) en Dienst Stedelijke Ontwikkeling (DSO). Haagse ontwikkelingen. Doel van deze sessie was om te achterhalen of er raakvlakken waren met lopende ontwikkelingen binnen de gemeente Den Haag en te achterhalen wat de toegevoegde waarde van de LER-tool is ten opzichte van de tools die de gemeente Den Haag zelf beheert. Hierbij waren afgevaardigden aanwezig van de afdeling GEO-informatie van DSO, de wijkagenda, communicatie, informatie en participatie. Participatie. Doel van deze sessie was om een beeld te schetsen van wat de gemeente Den Haag verstaat onder participatie en wat voor hen de toegevoegde waarde/beperkingen zijn van de LER-tool. Hierbij waren afgevaardigden aanwezig die in de dagelijkse werkzaamheden bezig zijn met participatie. 2 gesprekken met projectleiders van de gebieden. Er is gesproken met de projectleiders die verantwoordelijk zijn voor de ontwikkelingen in Den Haag Zuidwest en Laan van NOI. Zij zijn degene die de visies voor deze gebieden begeleiden en het voorstel in de raad moeten brengen. Daarnaast zijn zij op de hoogte van alle ontwikkelingen die gaande zijn in deze twee wijken. Zij zullen uiteindelijk de verwachtingen die volgen uit de LER als participatietool moeten managen.

Management, stadsdeeldirecteuren en senior medewerkers van de gemeente Den Haag. Deze focusgroep heeft als doel om te komen tot een gericht advies voor de gemeente Den Haag over het wel of niet gebruik maken van de LERtool van StrateGis.

•

2 focusgroepen met bewonersgroepen van Laan van NOI en Zuidwest. Doel van deze focusgroepen was om te evalueren hoe de LER-tool is ervaren gedurende de participatiesessie, maar ook om na te gaan wat de toegevoegde waarde en beperkingen van de LER-tool zijn (als participatie-instrument) en of en op welke wijze zij de LER-tool zouden willen gebruiken.

•

3 gesprekken met professionele stakeholders. Naast dat we bewoners en afdelingen van de gemeente spreken, zijn we ook in gesprek gegaan met andere stakeholders die onderdeel zijn van het gebiedsproces van de wijken Den Haag Zuidwest of Laan van NOI. Doel van deze interviews was om te achterhalen of de professionele stakeholders een toegevoegde waarde zagen in de LER-tool en of zij zelf gebruik zouden willen maken van de LER-tool. Gesprekken zijn gevoerd met de volgende partijen: 1. Gemeente Leidschendam-Voorburg 2. NS 3. Heijmans

Blad 34 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Bijlage 2: Memo StrateGis Datum: 7/12/2021 Door: Anne Dullemond / Strategis Betreft: Aanvulling op vragen Antea Groep in het kader van onderzoek naar de LER Hoe zit het met de rechten van de LER De LER als idee is bedacht door het wijkberaad Bezuidenhout in 2016. Ook de naam Leefbaarheidseffectrapportage is door het wijkberaad bedacht. De basis voor de LER is het meten van leefbaarheid aan de hand van objectieve criteria en normen die door de gemeente Den Haag, de landelijk overheid en Europa gehanteerd worden. Het intellectuele eigendom van de naam en de idee van de LER ligt bij het wijkberaad. StrateGis is gevraagd om dit verder uit te werken in een methodiek en een online rapportage. Voor het creëren van de rapportages maakt Strategis gebruik van in eigen beheer ontwikkelde software, de 3D Cityplanner. Het ontwerp, de berekeningen, de vormgeving, de dataverwerking, de koppeling aan externe bronnen en de beschrijvingen zijn bedacht en uitgevoerd door StrateGis. Het intellectuele eigendom van de layout en de technisch-inhoudelijke uitwerking van de LER ligt bij StrateGis. StrateGis heeft het exclusieve recht om de rapportages onder de naam LER te produceren. Licenties aan andere partijen gaan via StrateGis. Vervolgtraject en benodigd budget Nulmeting Om de leefbaarheid te kunnen meten van een wijk wordt er een nul-meting uitgevoerd.

Een nulmeting is de situatie op een bepaald tijdstip, bijvoorbeeld 1 januari 2022. Van de 44 wijken zijn er nu 9 in de LER opgenomen. Een nul-meting invoeren voor alle resterende wijken is eenvoudig te realiseren aangezien we in de afgelopen periode al koppelingen hebben gemaakt met bijvoorbeeld Den Haag in Cijfers. De volgende wijken zijn al uitgewerkt in de LER: Wijken

Nulmeting

01 Oostduinen

Nog geen nulmeting

02 Belgisch Park

Nog geen nulmeting

03 Westbroekpark/Duttendel

Nog geen nulmeting

04 Benoordenhout

Nog geen nulmeting

05 Archipelbuurt

Nog geen nulmeting

06 Van Stolkpark en Schev. Bos

Nog geen nulmeting

07 Scheveningen

Nog geen nulmeting

08 Duindorp

Nog geen nulmeting

09 Geuzen- en Statenkwartier

Nog geen nulmeting

Blad 35 van 38

Onderdeel van

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

10 Zorgvliet

Nog geen nulmeting

11 Duinoord

Nog geen nulmeting

12 Bomen- en Bloemenbuurt

Nog geen nulmeting

13 Vogelwijk

Nog geen nulmeting

14 Bohemen, Meer en Bos

Nog geen nulmeting

15 Kijkduin en Ockenburgh

Nog geen nulmeting

16 Kraayenstein en Vroondaal

Nog geen nulmeting

17 Loosduinen

Nog geen nulmeting

18 Waldeck

Nog geen nulmeting

19 Vruchtenbuurt

Nog geen nulmeting

20 Valkenboskwartier

Nog geen nulmeting

21 Regentessekwartier

Nog geen nulmeting

22 Zeeheldenkwartier

Nog geen nulmeting

23 Willemspark

Nog geen nulmeting

24 Haagse Bos

Nog geen nulmeting

25 Mariahoeve en Marlot

Nog geen nulmeting

26 Bezuidenhout

Wel een nulmeting

Bezuidenhout en CID

27 Stationsbuurt

Wel een nulmeting

Onderdeel van CID

28 Centrum

Wel een nulmeting

Onderdeel van CID

29 Schildersbuurt

Deels een nulmeting

Onderdeel van CID

30 Transvaalkwartier

Nog geen nulmeting

31 Rustenburg en Oostbroek

Nog geen nulmeting

32 Leyenburg

Nog geen nulmeting

33 Bouwlust/Vrederust

Wel een nulmeting

Onderdeel van Zuidwest

34 Morgenstond

Wel een nulmeting

Onderdeel van Zuidwest

35 Zuiderpark

Wel een nulmeting

Onderdeel van Zuidwest

36 Moerwijk

Wel een nulmeting

Onderdeel van Zuidwest

37 Groente- en Fruitmarkt

Nog geen nulmeting

38 Laakkwartier en Spoorwijk

Deels een nulmeting

39 Binckhorst

Nog geen nulmeting

40 Wateringse Veld

Nog geen nulmeting

41 Hoornwijck

Nog geen nulmeting

42 Ypenburg

Nog geen nulmeting

43 Forepark

Nog geen nulmeting

44 Leidschenveen

Nog geen nulmeting

Blad 36 van 38

Onderdeel van CID

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Invoeren projecten Naast de nul-meting is het ook mogelijk projecten in te voeren. Zo kun je zien wat de situatie na ingreep is ten opzichte van de de nul-meting. Nieuwbouwprojecten worden ingevoerd in de 3D Cityplanner. Hiervoor zijn er verschillende mogelijkheden. StrateGis kan gevraagd worden om dit uit te werken of we gaan een aantal mensen binnen de gemeente opleiden om dit zelf te kunnen doen. Uiteraard kan dit ook in een hybride vorm waarbij de gemeente zoveel mogelijk zelf doet maar dat StrateGis ondersteunt waar nodig. Updaten van data Het up-to-date houden van data is uiteraard belangrijk. Datasets wijzigen in de loop van de tijd. Ook kunnen individuele datapunten (zoals een school of tandarts) veranderen. Een huisarts kan met pensioen gaan of een school gesloten of geopend. In deze gevallen is het voor de hand liggend om dit door een persoon die op de hoogte is van de lokale situatie doorgegeven wordt. Een idee zou kunnen zijn om een wijkfunctionaris van de gemeente te koppelen aan een buurtbewoner. Deze kunnen dan verantwoordelijke gesteld worden voor het up-to-date houden van deze informatie. In de LER zal StrateGis dan een mutatie optie toevoegen zodat dit eenvoudig verwerkt kan worden. StrateGis zorgt er jaarlijks voor de alle data up-to-date is voor zover deze gekoppeld is aan (openbare) bronnen en datasets.

Opleiding en training StrateGis kan er voor zorgen dat verschillende mensen bij de gemeente zelf met de 3D Cityplanner en de LER kunnen werken. Hierdoor is de inzet van StrateGis steeds minder nodig. We kunnen dit online of live verzorgen aan groepen en aan individuele personen. Licentie 3D Cityplanner Voor het werken met de 3D Cityplanner is het nodig om een licentie te nemen. Een licentie maakt het mogelijk om zelf (in 3D) projecten in voeren. Voor het toevoegen van kleine wijzigen zal er een aparte module gemaakt worden waarmee dit eenvoudig mogelijk is per buurt of wijk zonder dat hiervoor complete nieuwe updates gecreëerd hoeven te worden. Kaartlagen toevoegen Een nieuwe kaartlaag toevoegen is in bepaalde gevallen gewenst. In de bijeenkomsten van Zuidwest kwam bijvoorbeeld naar voren dat er behoefte was aan een kaartlaag met ontmoetingsplekken. Dit is in een wijk als Bezuidenhout minder relevant en in de wijken in Zuidwest zou het dus als apart onderwerp toegevoegd kunnen worden aan de LER.

Blad 37 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Verschil Bezuidenhout – Wijkberaad en Den Haag Er zijn op dit moment 2 versies actief van de LER Bezuidenhout. Deze lijken veel op elkaar. Er zijn een paar verschillen op te merken op de volgende onderdelen: 1.

Een aantal normen wijken nog af.

Dit gaan we in overleg nog aanpassen. Een (beperkt) aantal normen welke zijn vastgesteld door de gemeenteraad zijn nog niet verwerkt. 2.

Er is een verschil in de indeling van de hoofdthema’s Hieronder staan de thema’s onder elkaar. 1. Bezuidenhout 2. Den Haag 3. Bewoners en 4. Bewoners en woningen woningen 5. Kwaliteit 6. Ruimtegebruik Openbare ruimte 7. Milieu 8. Leefomgeving 9. Mobiliteit en 10. Mobiliteit en veiligheid veiligheid 11. Onderwijs 12. Onderwijs 13. Voorzieningen 14. Voorzieningen

Deze andere indeling geeft een ander beeld van de uitkomsten. Per onderliggend onderwerp is er weinig verschil. We kunnen dit op verzoekt wel meer uiteenzetten. 3.

De vorm van presenteren

De bewoners van de wijk Bezuidenhout vinden het belangrijker dat voorzieningen gemeten worden in bezettingsgraad dan in m2 voorzieningen. Deze laatste is inderdaad meer geschikt om inzicht te geven in wat er nodig is in de nieuwbouw aan ruimte voor de voorziening. De bezettingsgraad zegt iets over of er nog wel voldoende ruimte is bij huisarts of bijvoorbeeld basisschool. De basis erachter is echter exact hetzelfde alleen is de presentatie anders.

Blad 38 van 38

De informatie die in dit rapport is opgenomen is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde(n) en kan persoonlijke of vertrouwelijke informatie bevatten. Gebruik van deze informatie, door anderen dan de geadresseerde(n) en gebruik door hen die niet gerechtigd zijn van deze informatie kennis te nemen, is niet toegestaan. De informatie is uitsluitend bestemd om te worden gebruikt door de geadresseerde, voor het doel waarvoor dit rapport is vervaardigd. Indien u niet de geadresseerde bent of niet gerechtigd bent tot kennisneming, is openbaarmaking, vermenigvuldiging, verspreiding en/of verstrekking van deze informatie aan derden is niet toegestaan, tenzij na schriftelijke toestemming door Antea Group en wordt u verzocht de gegevens te verwijderen en direct melding te maken bij security@anteagroup.nl. Derden, zij die niet geadresseerd zijn, kunnen geen rechten aan dit rapport ontlenen, tenzij na schriftelijke toestemming door Antea Group.

Over Antea Group Antea Group is het thuis van 1500 trotse ingenieurs en adviseurs. Samen bouwen wij elke dag aan een veilige, gezonde en toekomstbestendige leefomgeving. Je vindt bij ons de allerbeste vakspecialisten van Nederland, maar ook innovatieve oplossingen op het gebied van data, sensoring en IT. Hiermee dragen wij bij aan de ontwikkeling van infra, woonwijken of waterwerken. Maar ook aan vraagstukken rondom klimaatadaptatie, energietransitie en de vervangingsopgave. Van onderzoek tot ontwerp, van realisatie tot beheer: voor elke opgave brengen wij de juiste kennis aan tafel. Wij denken kritisch mee en altijd vanuit de mindset om samen voor het beste resultaat te gaan. Op deze manier anticiperen wij op de vragen van vandaag en de oplossingen voor morgen. Al 70 jaar.

Contactgegevens Beneluxweg 125 4904 SJ OOSTERHOUT Postbus 40 4900 AA OOSTERHOUT T. 06 222 09 553 E. amanda.jansen@anteagroup.nl

www.anteagroup.nl

Copyright © 2021 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de auteurs.