RIS315274 Bijlage - Rapportage LER Den Haag

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER

projectnummer 0469353.100 definitief 13 mei 2022

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER

projectnummer 0469353.100 definitief 13 mei 2022

Auteurs Annemarie Hatzman Amanda Jansen Rogier Pronk Yvette Kruse Hester Lindeboom

Opdrachtgever Gemeente Den Haag Spui 68-70 2511 BT Den Haag

Gecontroleerd: Annemarie Hatzman

datum 13 mei 2022

beschrijving definitief

vrijgave AJ

Inhoudsopgave 1

Blz.

Introductie

1

Algemeen Doel + onderzoeksvragen Leeswijzer

1 1 2

Theoretisch kader

3

De LER: wat is het? Participatie, participatievorm en participatietool

3 5

3

Aanpak

6

4

Ontwikkelingen LER-tool

9

Technische ontwikkelingen t.o.v. 2019 Gemeentelijke ontwikkelingen

9 14

De LER in het participatieproces

18

Toegevoegde waarde Beperkingen

18 19

6

Praktische uitvoerbaarheid LER StrateGis

22

7

Overwegingen & aandachtspunten

25

8

Conclusie en Advies

29

Conclusie Advies: overwegingen bij conclusie

29 29

2

5

Bijlage 1: Gedetailleerd PvA (Evaluatie LER als Participatietool) Bijlage 2: Memo StrateGis

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

1

Introductie Algemeen Wijkberaad Bezuidenhout heeft in samenwerking met bureau StrateGis met financiële ondersteuning van de gemeente Den Haag, de leefbaarheidseffectrapportage (LER) ontwikkeld (zie afbeelding 1). De LER dient op dit moment als participatie instrument, waarmee scores aan de huidige leefbaarheid van een wijk/stad (thema’s als bewoners & woningen, leefomgeving, mobiliteit & veiligheid, onderwijs, ruimtegebruik en voorzieningen) zijn toegekend en op globale wijze de leefbaarheidseffecten van (ruimtelijke) ontwikkelingen op de omgeving zijn bepaald. Bewoners hebben als wens de LER als toetsingsinstrument te gebruiken bij veranderingen in de buurt om zo de gemeente te kunnen spiegelen aan het eigen beleid. Begin 2019 heeft Antea Group de opdracht gekregen om onderzoek te doen met als doel om kennis en inzicht te verkrijgen in de wijze waarop en de randvoorwaarden waarbinnen de LER kan worden doorontwikkeld, beheerd en toegepast Afbeelding 1: Krantenartikel LER Bezuidenhout mede in relatie tot vereisten vanuit de Omgevingswet. Belangrijke aanbevelingen waren de inzet van de LER als participatie instrument en het starten van een LER-proeftuin in Den Haag Zuidwest en CID.

Op 7 april 2020 is er goedkeuring gekomen vanuit college en de raad om proeftuinen op te starten waarin de LER kan worden ingezet en getoetst (overige bestuurlijke toezeggingen met betrekking tot de LER zijn opgenomen in paragraaf 3.2). Proeftuinen zijn Den Haag Zuidwest en Laan van NOI, maar ook voor het CID wordt een LER-nulmeting vormgegeven. Verschil tussen de proeftuinen is dat de proeftuin in Zuidwest voornamelijk op gebiedsniveau is vormgegeven en de proeftuin van Laan van NOI op projectniveau. Er is nu opnieuw aan Antea Group gevraagd om de LER in deze context te evalueren.

Doel + onderzoeksvragen De gemeente Den Haag heeft uitgesproken behoefte te hebben aan een evaluatie van de LER door een externe partij (memo van 30 november 2020). Antea Group heeft de opdracht gekregen om de LER te evalueren met als doel: 1. Te onderzoeken wat de toegevoegde waarde van de LER is in het participatieproces voor zowel participanten als initiatiefnemers;

Blad 1 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

2.

Het onderzoeken van de wijze en wenselijkheid van toekomstige inzet van het instrument, met andere woorden het inzoomen op de praktische uitvoerbaarheid en het beheer van de tool.

Er staan daarom een aantal onderzoeksvragen centraal, te weten: 1. Welke ontwikkelingen heeft de LER doorgemaakt sinds de evaluatie van 2019? 2. Wat is de toegevoegde waarde van de LER in het participatieproces voor participanten en initiatiefnemers? 3. Wat zijn de beperkingen van de LER in het participatieproces voor participanten en initiatiefnemers? 4. Wat zijn de belangrijkste aandachtspunten en overwegingen voor de toepassing van de LER als participatietool voor de gemeente Den Haag?

Leeswijzer In de navolgende hoofdstukken worden de resultaten van het onderzoek stapsgewijs gepresenteerd. In hoofdstuk 2 beschrijven we wat de LER is en wat wordt verstaan onder de begrippen “participatie, participatievorm en participatietool. Hoofdstuk 3 beschrijft de aanpak van dit onderzoek. Hoofdstuk 4 bevat een analyse van de technische en gemeentelijke ontwikkelingen omtrent de LER-tool. Vervolgens wordt in hoofdstuk 5 een beschouwing gegeven van de toegevoegde waarde én beperkingen van het inzetten van de LER in het participatieproces. Hoofdstuk 6 beschrijft de praktische uitvoerbaarheid van het toepassen van de LER. In dit hoofdstuk wordt onder andere nader ingezoomd op het intellectueel eigendom en de kosten van het gebruik van de LER-tool. Belangrijkste aandachtspunten en overwegingen voor de toepassing van de LER als participatietool voor de gemeente Den Haag worden beschreven in het hoofdstuk 7. Tot slot presenteert hoofdstuk 8 de conclusie en het advies met betrekking tot de ingebruikname van de LER-tool.

Blad 2 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

2

Theoretisch kader In dit hoofdstuk beschrijven we relevante informatie die nodig is om de insteek van het onderzoek goed te kunnen begrijpen. Paragraaf 2.1 gaat in op de werking van de LER-tool. Paragraaf 2.2 geeft een uiteenzetting van de definities: “Participatie, participatievorm en participatietool”.

De LER: wat is het? De LER is een online instrument dat is ontwikkeld door StrateGis en geeft inzicht in verschillende thema’s op het gebied van leefbaarheid, namelijk: 1) Bewoners & woningen, 2) Leefomgeving, 3) Mobiliteit en Veiligheid, 4) Onderwijs, 5) Ruimtegebruik, 6) Voorzieningen (zie Afbeelding 2). Ieder thema wordt opgebouwd uit een aantal eigenschappen die kenmerkend zijn voor dit thema. Eigenschappen die tegen de norm1 worden afgewogen worden uitgedrukt in goed (groen) of slecht (rood) ten opzichte van de norm. Eigenschappen die niet zijn gekoppeld aan een norm, kennen een gradatie in de kleur blauw. Hierdoor kan je in één oogopslag zien hoe de wijk op de verschillende thema’s scoort. Het is mogelijk om in de LER toekomstige ontwikkelingen op te nemen, waarna gekeken kan worden wat de impact van een toekomstige ontwikkeling is op de leefbaarheid in de wijk. De nulmeting bevat de huidige indicatie. De nieuwe situatie is zichtbaar in het kopje “na ingreep” en ook de projectimpact wordt gevisualiseerd. Het publieke model van de LER is voor iedereen inzichtelijk via een website welke te bereiken is via desktop, laptop, tablet of smartphone. Achter het model dat inzichtelijk is, zit een 3D Cityplanner in beheer van StrateGis (Afbeelding 3). Wijzigingen of aanvullingen worden aan de hand van dit model ingevoerd en vervolgens omgezet naar de website voor de LER.

De LER kan voor CID, Zuidwest en Laan van NOI worden geraadpleegd middels volgende link: https://3dcityplanner.com/ler/. De LER kan zowel normatief (dus toetsend) als indicatief worden toegepast (dus als indicatie en startpunt van een open gesprek).

1 Het gebruik van normen in de LER roept veel discussie op. In paragraaf 3.1 wordt nader omschreven wat onder een

norm wordt verstaan in de LER. In hoofdstuk 6 geven we een beschouwing van de discussie omtrent het gebruik van normen in de LER.

Blad 3 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Afbeelding 2: Overzichtspagina LER-tool

Afbeelding 3: De 3DGeoviewer

Blad 4 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Participatie, participatievorm en participatietool De LER is geëvalueerd als participatietool ter ondersteuning van beleidsparticipatie in een gebied, door de gemeente Den Haag met bewoners en professionele stakeholders. De Omgevingswet stimuleert vroegtijdige participatie om tijdig belangen, meningen en creativiteit op tafel te krijgen. Volgens de Omgevingswet is participatie: “het in een vroegtijdig stadium betrekken van belanghebbenden [...] bij het proces van de besluitvorming over een project of activiteit”. Met belanghebbenden bedoelt de wet burgers, vertegenwoordigers van bedrijven, professionals van maatschappelijke organisaties en bestuurders van overheden2. In de Omgevingswet en in het Omgevingsbesluit zijn regels over participatie opgenomen. De wet geeft hierbij het bevoegd gezag en de initiatiefnemer de vrijheid eigen keuzes te maken voor de inrichting van het participatieproces. Participatie komt terug in alle kennisinstrumenten van de Omgevingswet. Het bevoegd gezag van de gemeente, het college van B&W, kan zelf bepalen hoe ze haar participatiebeleid wil vormgeven. Bij het besluit wordt aangegeven hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen zijn betrokken bij de voorbereiding, en hoe het participatieresultaat wordt meegewogen in de beleidsvorming of planontwikkeling.

In het kader van dit onderzoek is het van belang om drie verschillende begrippen te onderscheiden: participatie, participatievorm en participatietool. De Inspraak- en participatieverordening (2012) van de gemeente Den Haag definieert participatie als “het op interactieve wijze betrekken van belanghebbenden en/of belangstellenden bij de ontwikkeling van gemeentelijk beleid (…). Het uitwisselen van ideeën tussen burgers en gemeente (tweerichtingsverkeer) is het belangrijkste kenmerk van participatie. (…) Het is een werkwijze waarbij het bestuursorgaan, veelal vóórdat er sprake is van een concreet beleidsvoornemen, relevante partijen (…) bij de beleidsontwikkeling betrekt. Het Haags Samenspel3 maakt onderscheid tussen politieke participatie, beleidsparticipatie en maatschappelijke initiatieven.” De LER is geëvalueerd als tool voor beleidsparticipatie, waar de gemeente de mogelijkheid biedt aan bewoners en professionele stakeholders om te participeren in beleid, projecten of plannen. Voor participatieprocessen ten behoeve van ruimtelijke ontwikkeling zijn de afgelopen vijftig jaar internationaal verschillende modellen ontwikkeld om de juiste vorm te kunnen bepalen voor de juiste situatie. De uiterste vormen lopen van informeren van de doelgroep tot het laten (mee)beslissen van de doelgroep.

De participatieverordening van Den Haag onderscheidt de participatievormen raadplegen, adviseren, coproduceren en meebeslissen. Een participatievorm is dus de manier waarop invulling gegeven wordt aan het participatieproces. De participatieprocessen van Laan van NOI en Den Haag Zuidwest, waarbij de LER is getest, hebben een raadplegende en adviserende vorm. Er zijn verschillende manieren om een participatievorm te ondersteunen bekend onder de noemer ‘participatiemiddelen’, ‘tools’, ‘instrumenten’ en ‘gereedschappen’ (e.d.). Bekende voorbeelden zijn bewonersavonden en enquêtes, een relatief nieuw voorbeeld is het participatieplatform OpenStad. In deze rapportage wordt participatietool als verzamelnaam gebruikt. 2 https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/thema/inspiratiegids/participatie-wet/ 3

Haags samenspel is een projectgroep binnen de gemeente Den Haag die streeft naar het verbeteren van de kwaliteit van participatie in Den Haag, zowel gericht op burgerparticipatie als beleidsparticipatie.

Blad 5 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

3

Aanpak In figuur 1 wordt de aanpak van het huidige onderzoek gevisualiseerd. Navolgend beschrijven wij kort en afzonderlijk de verschillende fasen (Bijlage 1 bevat een gedetailleerde beschrijving van het Plan van Aanpak).

Figuur 1: Plan van Aanpak Voorbereiding In de voorbereidende fase heeft het startoverleg plaatsgevonden met de gemeente Den Haag, hierin is overeenstemming gekomen over het Plan van Aanpak en zijn afspraken gemaakt over de te interviewen stakeholders, de planning/organisatie van de gesprekken en de rol van Antea Group bij de participatiebijeenkomsten. Daarnaast is de LER-tool geanalyseerd. Enerzijds door een overleg met StrateGis waarin uitleg werd gegeven over de opzet en ontwikkeling van de tool en wat de wijzigingen zijn in de tool t.o.v. de vorige evaluatie. Anderzijds door een vergelijking te maken met de door Antea Group uitgevoerde evaluatie van 2019. De resultaten van de technische ontwikkelingen zijn weergegeven in hoofdstuk 3. Evaluatie LER als participatietool Om de LER als participatietool te evalueren zijn verschillende participatiebijeenkomsten bijgewoond en gesprekken gevoerd met verschillende partijen (te denken valt aan bewoners, medewerkers van de gemeente Den Haag en professionele stakeholders die actief zijn in het gebiedsproces van de wijken Laan van NOI en Zuidwest). De volgende bijeenkomsten hebben plaatsgevonden:

Blad 6 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

•

7 participatiesessies voor bewoners en professionele stakeholders. Twee van deze sessies stonden in het teken van het toelichten van de LER-tool. In de overige participatiesessies werd de LER ingezet. • 3 gemeentelijke focusgroepen met de volgende drie onderwerpen: 1. Referentie. Doel van deze sessie was om kennis op te halen over het gebruik en begrip van normering en de toegevoegde waarde van het gebruik van normen in het beleidsproces. 2. Haagse ontwikkelingen. Doel van deze sessie was om te achterhalen of er raakvlakken waren met lopende ontwikkelingen binnen de gemeente Den Haag en te achterhalen wat de toegevoegde waarde van de LER-tool is ten opzichte van de tools die de gemeente Den Haag zelf beheert. 3. Participatie. Doel van deze sessie was om een beeld te schetsen van wat de gemeente Den Haag verstaat onder participatie en wat voor hen de toegevoegde waarde/beperkingen zijn van de LER-tool. • 2 focusgroepen met bewonersgroepen van Laan van NOI en Zuidwest. Doel van deze focusgroepen was om te evalueren hoe de LER-tool is ervaren gedurende de participatiesessie, maar ook om na te gaan wat de toegevoegde waarde en beperkingen van de LER-tool zijn (als participatie-instrument) en of en op welke wijze zij de LER-tool zouden willen gebruiken. • 3 gesprekken met professionele stakeholders.

Doel van deze interviews was om te achterhalen of de professionele stakeholders een toegevoegde waarde zagen in de LERtool en of zij zelf gebruik zouden willen maken van de LER-tool. Gesprekken zijn gevoerd met de partijen Gemeente Leidschendam-Voorburg, NS en Heijmans. • 2 gesprekken met projectleiders van gemeente Den Haag die verantwoordelijk zijn voor de ruimtelijke ontwikkelingen in een bepaald gebied aangezien zij als verantwoordelijken voor de ontwikkelingen in de wijken de visies voor deze gebieden dienen te begeleiden en voorstellen in de raad moeten brengen. De resultaten van de evaluatie van de LER in het participatieproces zijn weergegeven in hoofdstuk 4. Evaluatie praktische uitvoerbaarheid LER Om de tweede onderzoeksvraag te beantwoorden, over de praktische uitvoerbaarheid van de LER, worden bevindingen beschreven die naar voren kwamen gedurende de gesprekken om de LER als participatietool te evalueren. Aanvullend hebben enkele aanvullende interviews plaatsgevonden, namelijk met: •

StrateGis. Doel van dit overleg was om de praktische uitvoerbaarheid van de LER-tool voor de gemeente Den Haag te bespreken. Hierbij is gesproken over het beheer, de financiën, intellectueel eigendom en overige voorwaarden van de tool.

•

SEPO (Strategie, Externe betrekkingen, Portfoliomanagement & Onderzoek). Dit gesprek stond in het teken van het ophalen van voor- en nadelen van de LER. Hierbij is voornamelijk ingezoomd op de praktische uitvoerbaarheid van de LER.

De uitkomsten van de evaluatie van de praktische uitvoerbaarheid komen terug in hoofdstuk 5.

Blad 7 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Rapportage De resultaten van het onderzoek zijn beschreven in een bondig concept rapport, waarin wij een beschouwing geven van alle bovengenoemde resultaten voor het vervolg van de LER. Deze rapportage staat, behalve een verwijzing in de inleidende hoofdstukken, los van de rapportage van de evaluatie uit 2019. De review van de opdrachtgever is verwerkt waarna het definitieve concept is opgeleverd aan opdrachtgever. Verdieping en advies De laatste onderdelen van deze rapportage hebben een verdiepingsslag gekregen in een focusgroep met managers, stadsdeeldirecteuren en senior medewerkers van de gemeente Den Haag. Deze focusgroep heeft als doel gehad om te komen tot een afgewogen advies voor de gemeente Den Haag over het wel of niet gebruik maken van de LER-tool van StrateGis. De focusgroep betrof uit twee onderdelen: 1. Het wegen van de relevantie van resultaten uit de evaluatie; 2. Het toetsen of uitkomsten haalbaar zijn voor de gemeente Den Haag. De verdiepingsslag met overwegingen en aandachtspunten vindt u in hoofdstuk 6. De conclusie en het advies over het LER is opgenomen in hoofdstuk 7.

Blad 8 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

4

Ontwikkelingen LER-tool Sinds de evaluatie van 2019 heeft de LER verschillende ontwikkelingen doorgemaakt. In paragraaf 4.1 beschrijven we welke technische ontwikkelingen de tool heeft doorgemaakt ten opzichte van 2019. Hierin komt ook de doorwerking van de verbeterpunten aan bod die gedurende de evaluatie van 2019 geadviseerd werden. Daarnaast hebben ook in de gemeente ontwikkelingen plaats gevonden. Zo zijn er bestuurlijke toezeggingen geweest met betrekking tot het gebruik van de LER, maar heeft de gemeente Den Haag ook zelf een aantal instrumenten (door)ontwikkeld. De gemeentelijke ontwikkelingen worden beschreven in paragraaf 4.2.

Technische ontwikkelingen t.o.v. 2019 Op basis van de evaluatie van 2019 zijn meerdere adviespunten meegenomen in de technische doorontwikkeling van de LER. Onderstaand worden de belangrijkste elementen uit de doorontwikkeling per thema opgesomd, waarna de checklist met adviespunten uit het rapport van 2019 wordt beschouwd. Weergave resultaten • De beoordeling van de wijk voor de verschillende onderdelen wordt middels een indicatiegrafiek weergegeven. Voorheen waren dit wijzers en rapportcijfers en daarna een percentage ten opzichte van de norm. De indicatiegrafieken wijzen door naar deelgrafieken waarbij de gebruiker kan doorklikken naar een achterliggende detailpagina voor meer informatie en toelichting. StrateGis is van mening dat een enkel cijfer of eindoordeel de lading onvoldoende dekt. Voorbeeld gebruik van wijzers in LER (conform evaluatie 2019):

Voorbeeld gebruik van indicatiegrafieken in LER (conform evaluatie 2021/2022):

•

Indicatoren zonder norm of waardeoordeel worden weergegeven met een blauwe kleur, omdat deze niet gekoppeld zijn aan een norm.

Normen • Normen worden gehaald vanuit openbare data (bijv. het aantal patiënten per huisartspost) of vanuit data van de gemeente of het rijk. Het grootste gedeelte (60-70%) heeft als bron een gemiddelde of standaard vanuit CBS. Welke norm wordt gehanteerd, wordt beschreven op de detailpagina in de LER zelf. De gemeente kan hier toekomstplannen in toevoegen als toelichting op de data en normen. Ten opzichte van

Blad 9 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

•

2019 is het een verbetering dat de bron van normen beter herleidbaar is, maar nog niet volledig. StrateGis werkt met normen op basis van vierkante meters. Voor bewoners zegt dit weinig, zij geven aan meer geïnteresseerd te zijn in bezettingsgraad of beschikbaarheid bij de huisarts of basisschool. Daarmee wordt het voor hen voorstelbaarder wat het voor hen betekent. Beide uitgangspunten leveren echter dezelfde verschillen op.

Indicatoren • Na de evaluatie in 2019 zijn enkele indicatoren afgevallen en bijgekomen. Zo is hittestress toegevoegd op basis van een indicatie van de huidige staat in de wijk maar waren bezonning en wind niet mogelijk in verband met afhankelijkheid van het ontwerp voor de beoordeling van wind en de schaduwval danwel bezonning. • Sommige indicatoren zijn relevanter dan anderen, dit verschilt tevens per wijk en dan ook per wijk worden ingevuld. StrateGis geeft aan dat indicatoren met een fysieke component over het algemeen het meest interessant zijn. Sociale en ‘zachte’ indicatoren (bijvoorbeeld kwaliteit van het groen of de beleving van de openbare ruimte) zijn subjectiever van aard en worden hierom nog niet opgenomen in de LER. In de toekomst geeft StrateGis aan dat het mogelijk is om andere interessante indicatoren toe te voegen die deel uitmaken van de leefbaarheid (zoals veiligheidsgevoel en afval op straat). Data •

Mensen in de wijk zijn soms meer op de hoogte van de actuele stand van zaken, bijvoorbeeld of een huisarts nog werkzaam is op de bekende locatie. Het laten aanpassen van data door bewoners en anderen, brengt echter met zich mee dat de basis voor iedere bron onduidelijker is. Er wordt gezocht naar hoe de lokale kennis van bewoners beter benut kan worden in de LER-tool van StrateGis.

Uit de evaluatie van 2019 volgde een checklist aan verbeterpunten. Hieronder staat deze checklist met een constatering of de verbetering is doorgevoerd of niet (ingevuld op basis van een screening en een overleg met StrateGis). Nr.

Verbeterpunt zoals benoemd in rapportage 2019

Constatering Stand van Zaken LER eind 2021

Uitgevoerd ja/nee

1

Duidelijke vermelding per criterium van de herkomst van de data en het bijbehorende jaartal. Waarbij de verschillende bronnen met verschillende kleuren weergeven kunnen worden.

Toelichting: Op de detailpagina van het merendeel staat een bronvermelding genoemd. Hier staat echter bijna nergens het jaargetal van de dataherkomst bij vermeld. Bij gebruik van meerdere databronnen is het niet mogelijk om de bronnen met verschillende kleuren weer te geven. Dit kan leiden tot onduidelijkheid van het criterium, maar ook voor een foutieve interpretatie van de norm (zie pagina 6: Input: Wettelijke normen of referentienormen)

Deels

Blad 10 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

2

Bij ieder criterium een beschrijving hoe de gebruiker de bijbehorende kaart moet lezen. Voorbeeld: de kleuring van donker naar licht geeft de afstand tot de voorziening aan, hierbij is de donkerste kleur het meest dichtbij. Dit moet ook eenduidig zijn.

3

Per criterium een beschrijving welke afstand tot de indicator is gehanteerd, hemelsbreed of op een andere manier, zoals loop- of fietsafstand. Beschrijven waar de indeling van de meters binnen de LER op zijn gebaseerd. Vooral wanneer de meters niet allemaal op dezelfde manier ingedeeld zijn.

4

Toelichting: Bij verschillende criteria wordt een legenda weergegeven, waarbij kleuren worden gekoppeld aan gradaties van de data van het criterium. Er wordt niet in de beschrijving omschreven hoe men de bijbehorende kaart dient te lezen. Bij verschillende criteria staat zelfs geen legenda weergegeven of een legenda die niet op zichzelf te begrijpen is. Voorbeeld: Zo heeft Parkeerdruk een legenda met waarden waarbij het onderscheid tussen de niveaus alleen voor experts te begrijpen is (90%, > 90%, >=80% <90%, < 80%). Op https://3dcityplanner.com/ler/toelichti ng/ wordt wel voor enkele categorieën beknopt toegelicht hoe een kaart kan worden geïnterpreteerd. Toelichting: Niet bij alle criteria met afstanden wordt vermeld welke afstand wordt gehanteerd.

Nee

Toelichting: Bij meters zonder norm staat beschreven ‘indicatief zonder norm’. Bij meters waarbij wel een norm wordt gebruikt, kan de gebruiker bij de ‘i’ naar aanvullende informatie toelichting over de gehanteerde norm vinden. De manier van indeling verschilt echter; soms wordt een grafiek van 0 tot 100 weergegeven waarbij 100 de norm is, andere keren staat de norm als middelpunt met een streepje weergeven. Het is niet in één oogopslag duidelijk welke norm gehanteerd wordt en hoe dit af te lezen is.

Deels

Soms staat er een extra grafiek op de detailpagina (bijvoorbeeld bij ‘Bewoners en woningen’ over de Woningwaarde), die niet is opgenomen in de kaart of die wordt

Blad 11 van 38

Deels

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

5

Hanteren van een referentie jaar/nul-situatie voor de criteria. Met deze methode duiden de meters een toe- of afname aan ten opzichte van het referentiejaar.

6

Toepassen van verschillende kleuren voor de vlakkenweergave in de kaart. Door het gebruik van één kleur met donkere en lichte kleuring is het lastig te achterhalen tot welke categorie elk vlak behoort. Duidelijke kleuren die makkelijk te onderscheiden zijn verhelpen dit probleem, mogelijk de kleuring vanuit “Den Haag in cijfers”.

7

Selectie van één basis set aan relevante criteria. Keuze maken welke criteria relevant zijn voor stedelijke (her)ontwikkeling. Een andere mogelijkheid is om deze criteria om te buigen waardoor ze relevant worden voor stedelijke (her)ontwikkeling. Bijvoorbeeld criteria omzetten naar “% woningen op 500m afstand tot treinstation”. Ook kunnen de criteria bezonning, hittestress en wind nog toegevoegd worden. De 3D functie van de kaart is niet in verhouding. De projecten zijn veel groter dan de gebouwen die er momenteel al zijn. Daarnaast wordt aanbevolen het type project, zoals school, theater of woningen, te vermelden.

8

meegenomen in de nulmeting of resultaten na ingreep. Toelichting: Van alle geïntegreerde wijken is een nulmeting voor de criteria toegevoegd. Wanneer een projectontwikkeling toegevoegd wordt in de tool, kan geduid worden of er sprake is van een toe- of afname van die dimensie t.o.v. de nul-situatie. Toelichting: Voor criteria met een norm wordt de kleurgradatie van rood (negatief t.o.v. norm) tot groen (positief t.o.v. norm) gebruikt. Bij criteria waar geen norm wordt gehanteerd maar deze indicatief zijn weergegeven (zoals het aantal woningen per ha) wordt de kleur blauw gebruikt met verschillende gradaties in contrast (licht tot donker). Hier worden echter geen legenda’s voor de verschillende gradaties gebruikt, waardoor het onduidelijk blijft tot welke categorie elk vlak behoort. Hiervoor moet de gebruiker over elk vlak zweven met de muis om een toelichting van de meter per vak te kunnen zien. Toelichting: De set aan criteria is heroverwogen en deels aangepast danwel aangevuld. Hittestress is toegevoegd op basis van een indicatie van de huidige staat in de wijk maar bezonning en wind waren niet mogelijk in verband met afhankelijkheid van het ontwerp voor de beoordeling van wind en de schaduwval en bezonning.

Toelichting: Het is mogelijk om verschillende voorzieningen toe te wijzen aan een 3D gebouw. Er kan dus een school, theater of woning toegevoegd worden en onderscheiden worden van elkaar. Het is onduidelijk of de projecten in verhouding staan met de gebouwen die er momenteel

Blad 12 van 38

Ja

Ja

Ja

Deels

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

9

10

11

12 13

14

Uitgangswaarden voor de criteria mogelijk baseren op de gebiedstypering. Toevoegen van de bevolkingsprognose met doelgroepen.

Gebruik van “Den Haag in cijfers” en mogelijk ander beschikbare data van de gemeente. Let hierbij wel op dat deze data dan ook openbaar beschikbaar moeten worden. Criteria binnen de hoofdthema’s op alfabetische volgorde. Duidelijke uitleg, mogelijk met video, bij het openen van de LER hoe deze tool gebruikt moet worden en waar men bij vragen en of opmerkingen terecht kan.

Een andere benaming dan LER, aangezien dit geassocieerd wordt met een MER. Voor een MER zijn wettelijke voorschriften en worden berekeningen gedaan. Binnen de LER is hier geen sprake van. Wanneer de LER een participatietool wordt zou een andere benaming beter het doel van de LER kunnen beschrijven.

staan, de 3D kaart is weinig gebruikt gedurende de participatiesessies. Toelichting: Dit verbeterpunt is niet geïmplementeerd.

Nee

Toelichting: Dit verbeterpunt is niet geïmplementeerd. De inwonersdichtheid, huishoudens naar samenstelling en leeftijdsklassen van bewoners zijn wel geïmplementeerd. Toelichting: Den Haag in Cijfers is geïntegreerd in de LER-versie van de gemeente. Nog niet alle normen van de LER van Bezuidenhout corresponderen.

Nee

Toelichting: De criteria zijn op alfabetische volgorde geplaatst. Toelichting: Bij het openen van de LER wordt een beknopte toelichting over de tool weergeven, evenals een video voor het gebruik van de tool. De toelichting over het gebruik van de tool en interpretatie van de resultaten kan nog worden verbeterd. Uitleg over de interpretatie van de verschillende indicatoren is nog in optie en niet uitgevoerd.

Ja

De contactgegevens staan alleen onderaan de website bij ‘contact’ genoemd, zonder uitnodiging voor vragen of opmerkingen. Wel wordt bij openen van de tool een optie gegeven om ‘meer informatie aan te vragen’ over de LER via een contactformulier. Toelichting: Dit advies is niet geïmplementeerd. De naam LER is eigendom van het wijkberaad Bezuidenhout (zie Bijlage 2 voor meer informatie).

Blad 13 van 38

Ja

Deels

Nee

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

15

Ontwikkelen van een voorzieningen kaart met een actualisatieproces. Toevoegen van een selectiemenu waarin de gebruiker kan selecteren welke wijken, buurten en/of gebieden hij of zij in wil zien.

16

Toelichting: Deze ontwikkeling heeft tot op heden niet plaatsgevonden.

Nee

Toelichting: Het is mogelijk een gebiedsselectie toe te passen. De gebiedsselectie kan worden toegepast voor Zuidwest, Laan van NOI en CID.

Ja

Aanvullend heeft de gemeente Den Haag ook referentienormen geformuleerd in het document RIS307513 “Haagse Referentienormen maatschappelijke voorzieningen”. Deze normen dienen nog nader verwerkt te worden. Inmiddels heeft de Gemeenteraad met deze normen ingestemd. Bij schrijven van deze rapportage zijn de aanpassingen (behalve voor Zuidwest) nog niet verwerkt. Mogelijkheden voor doorontwikkeling Er is met StrateGis gesproken over de wijzigingen die de tool tot nu toe heeft doorgemaakt (zie bovenstaand). Daarnaast zijn ook mogelijkheden voor doorontwikkeling besproken om de LER in de toekomst te optimaliseren. Onderstaand overzicht is gebaseerd op het overleg met StrateGis: •

•

•

• •

StrateGis ziet kansen in het live aanpassen en laten zien van wijzigingen. Een dergelijk interactief element is alleen wenselijk voor sessies met experts, aangezien is gebleken dat een dergelijke sessie voor bewoners snel complex wordt. Een programmatische invoer (van vlakken of punten) in plaats van gebouwen bij onduidelijke toekomstprojecten (zoals Den Haag Zuidwest) is een kans. Dit zou minder confronterend zijn voor bewoners maar er kan minder mee worden doorgerekend. Overwogen wordt om een commentaaroptie op te nemen in de LER waardoor gebruikers kunnen reageren op plannen, initiatieven kunnen voorstellen en in discussie kunnen gaan. Technisch is dit realiseerbaar maar het beheersbaar maken is complex (wie geef je toegang en hoe monitor en modereer je de discussie). De communicatie richting gebruikers kan worden uitgebreid met meer toelichting over het gebruik, bijvoorbeeld met gebruik van filmpjes. Het toevoegen van zachtere, sociale thema’s kan zorgen voor verbreding. Een voorbeeld is het toevoegen van gezondheid in de wijk.

Gemeentelijke ontwikkelingen Bestuurlijke toezeggingen De aandacht voor de LER-tool is in de gemeente Den Haag toegenomen in de afgelopen jaren. Onderstaand overzicht geeft deze gemeentelijke ontwikkelingen sinds de evaluatie van 2019 weer: • In juli 2019 is een brief gestuurd aan de voorzitter van de commissie Ruimte, met daarin een beknopte weergave van de resultaten uit de evaluatie van 2019. Daarbij wordt ingegaan op de aanbevelingen van deze evaluatie, met name m.b.t. de welwillendheid op het organiseren van een proeftuin.

Blad 14 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

•

•

•

•

In december 2019 hebben de waarnemend secretaris en burgemeester een brief geschreven aan de voorzitter van Wijkberaad Vruchtenbuurt. Dit naar aanleiding van een brief die het wijkberaad heeft geschreven om de LER ook toe te passen in de eigen wijk. De reactie was erop gericht de uitkomst van de proeftuin van de LER te willen afwachten en daarna verder te kijken hoe de gemeente verder wil met de LER. Ook wordt aangekaart dat dat niet wegneemt dat iedereen die daar behoefte aan heeft een LER kan (laten) opstellen, zonder tussenkomst van de gemeente. De LER is namelijk beschikbaar gesteld en ook de benodigde data zijn openbaar. In het collegeakkoord 2019 – 2022 van december 2019, is opgenomen: We versterken de bewonersparticipatie, maken participatietrajecten beter bekend en laagdrempeliger. We willen voldoende voorzieningen bij nieuwe gebiedsontwikkelingen garanderen door op tijd een leefbaarheidseffectrapportage (LER) uit te voeren. Zodra het mogelijk is, voeren we de LER stadsbreed in, waarbij we inzicht per wijk krijgen in (neven-) effecten van nieuwe ontwikkelingen op de leefomgeving. Op 7 april 2020 stuurde het college de gemeenteraad de afdoening motie Routekaart LER (RIS304291). Hier is in de raad wederom de inzet op de twee proeftuinen bevestigd en is aangegeven dat de proeftuinen aanvangen met de doorontwikkeling van het instrument.

Op 20 mei 2020 is in een tweeminutendebat geëxpliciteerd dat ook een LER-nulmeting aan het CID moet worden toegevoegd: “(…) nulmeting in gang te zetten en daarover in gesprek te gaan met de bewoners”. Onlangs is bovendien een motie aangenomen die van het college vraagt de nulmeting vóór de bespreking van de Structuurvisie CID op te leveren.

Inmiddels is er goedkeuring gekomen vanuit college en de raad om proeftuinen op te starten waarin de LER kan worden ingezet en getoetst. De proeftuinen zijn Den Haag Zuidwest en Laan van NOI, maar ook voor het CID wordt (naar aanleiding van het tweeminutendebat) een LERnulmeting vormgegeven. Parallelle trajecten Tijdens de focusgroepen met verschillende ambtenaren binnen de gemeente Den Haag bleek dat er binnen de gemeente Den Haag al verschillende instrumenten zijn of gebruikt worden die inzicht kunnen geven in de leefbaarheid van een wijk en/of ingezet kunnen worden in het participatieproces. Onderstaand worden de verschillende instrumenten opgesomd. Hierbij worden instrumenten onderverdeeld in instrumenten met informatievoorziening als belangrijkste doel en instrumenten met participatie als belangrijkste doel (uiteraard kunnen deze twee doelen ook in elkaar overlopen). Informatievoorziening: • Leefbaarheidscirkel. De Leefbaarheidscirkel geeft een beeld van hoe een wijk of buurt scoort op diverse leefbaarheidsindicatoren in vergelijking met het gemiddelde van alle wijken of buurten in Den Haag. De leefbaarheidscircel geeft kerncijfers en gaat in op het brede leefbaarheidspallet (en dus niet enkel fysieke indicatoren).

Anders dan bij de LER wordt er niet gerefereerd aan normen, maar worden net als bij de LER scores per wijk/buurt wel vergeleken met het stedelijk gemiddelde: https://denhaag.incijfers.nl/content/leefbaarheidscirkel • Den Haag in 3D. Den Haag in 3D bevat gebouwmodellen inclusief 3D dakvormen van de Gemeente Den Haag. Het ontwikkelen hiervan gebeurt per wijk en in de loop van de tijd

Blad 15 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

•

•

worden steeds meer wijken van Den Haag beschikbaar gesteld. https://www.nederlandin3d.nl/denhaag/#/ Datalabs Den Haag. De gemeente Den Haag wil samen met partners/bewoners werken aan complexe vraagstukken. Het doel is aan vertrouwen te werken door kennis, informatie en data op een open manier met elkaar en de wereld te delen. Hiervoor zijn vanuit de Beheer Unit Open Data datalabs ontwikkeld waarin per thema relevante informatie te vinden is om met een maatschappelijke opgave aan de slag te gaan. In Datalab Kijk op je Wijk wordt per wijk relevante informatie gegeven over aspecten die spelen bij bewoners in relatie tot leefbaarheid. https://datalabs-ddh.hub.arcgis.com/ https://datalab-kijkopjewijk-denhaag-ddh.hub.arcgis.com/ Den Haag in cijfers. Den Haag in Cijfers geeft diverse informatie over de stad en haar inwoners, voor de gehele stad maar ook per stadsdeel, wijk en buurt. Verschillende thema’s worden in kaart gebracht, namelijk: Bevolking, Wonen & Woningmarkt, Economie, Werk & Inkomen, Leefbaarheid & Veiligheid, Onderwijs, Politiek & Bestuur, Mobiliteit, Milieu & Duurzaamheid, Openbare ruimte en Voorzieningen en Wijkprofielen. https://denhaag.incijfers.nl/

Participatie: • OpenStad. De gemeente Den Haag werkt met het OpenStad platform. OpenStad biedt een open source platform waarmee eenvoudig interactieve websites gemaakt kunnen worden voor participatieprojecten. Het platform bevat widgets die speciaal zijn ontwikkeld om inwoners op een interactieve manier meer invloed en zeggenschap te geven op wat er in hun stad of dorp gebeurt. Denk bijvoorbeeld aan een online stemtool, manieren om plannen in te sturen, een tool waarmee bewoners budget kunnen toewijzen aan plannen voor het gebied en een keuzewijzer voor bijvoorbeeld complexe openbare ruimteprojecten. https://openstad.org/ • Digitale Spiegelstad. Digitale Spiegelstad is een digitaal platform voor communicatie en participatie die beschikbare informatie op een rijtje zet voor inwoners, bedrijven en organisaties. Dit platform legt de verbinding tussen de gemeente en de stad. Via de ‘Digitale Spiegelstad’ kunnen ideeën worden uitgewisseld, kan inzicht verkregen worden in kansen en beperkingen en scenario’s gewogen, met als doel in co-creatie de stad te ontwikkelen en te verbeteren. De ‘Digitale Spiegelstad’ bestaat uit 3 bouwstenen, namelijk een hoogwaardig en flexibel inzetbaar 3D-stadsmodel, een 3D-dataplatform en de toepassingen. https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/8647666/1/RIS305091_Bijlage_2_Etalag eprojecten_Datastrategie • Wijkagenda/wijkprofiel.

De Wijkagenda heeft als doel om samen met de bewoners inzicht te krijgen in de belangrijkste uitdagingen voor de wijk en te benoemen welke kansen er liggen voor de gemeente en voor de partners in de wijk. De basis van de wijkagenda wordt gevormd door kwantitatieve en kwalitatieve data over de wijk: het wijkprofiel. Dit onderscheidt de wijkagenda van eerdere wijkprogramma’s en wijkuitvoeringsplannen. Bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties én de gemeente zitten vanaf het begin van het proces samen aan tafel en duiden samen de beschikbare feiten en cijfers. Waar de LER nog zoekt naar een manier om lokale kennis

Blad 16 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

•

•

van bewoners te benutten (zie paragraaf 3.1. – data), wordt deze kennis middels het wijkprofiel vergaard doordat alle beschikbare data over leefbaarheid wordt toegevoegd. https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/9500623/2/RIS307151%20Stand%20van %20zaken%20en%20vervolg%20wijkagenda%20s Haags Samenspel. Haags samenspel is een projectgroep binnen de gemeente Den Haag die streeft naar het verbeteren van de kwaliteit van participatie in Den Haag, zowel gericht op burgerparticipatie als beleidsparticipatie. Haags samenspel is een hulpmiddel voor ambtenaren om bewoners bij ontwikkelingen te betrekken om zo te komen tot een zinvolle en locatiegerichte keuze. https://www.denhaag.nl/nl/bestuur-enorganisatie/beleid-en-regelgeving/haags-samenspel-nieuw-actieplan-voor-betereparticipatie-1.htm Participatiekompas. Het Participatiekompas geeft het kwaliteitskader van participatie weer. Hierin wordt onder andere beschouwd waarom participatie nodig is en hoe dit het beste kan worden vormgegeven. Daarnaast gaat het ook in op de participatietreden van de participatieladder die de gemeente Den haag hanteert en op eigenaarschap en medeverantwoordelijkheid van bewoners. Het dient ingezet te worden door de gemeentelijke organisatie. https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/10840806/3#search=%22participatieko mpas%22

Deze lijst met instrumenten is niet uitputtend en kunnen ook naast elkaar worden ingezet. Het ene instrument is meer gericht op het in kaart brengen van data en informatie, het andere instrument is gericht op het ondersteunen van participatie. Er zijn ook nog instrumenten die de verbinding leggen tussen deze twee. Tijdens diverse gesprekken werd aangekaart dat per project maatwerk zou moeten worden verricht om te kijken welke tool het beste bij dat project past, daarbij kunnen ook meerdere tools worden ingezet, denk bijvoorbeeld aan een combinatie tussen de leefbaarheidscirkel en het participatiekompas. Zo kunnen tools elkaar versterken. Beheer en onderhoud door gemeente Den Haag De gemeente Den Haag heeft dus al een groot aantal instrumenten om leefbaarheid in een wijk in kaart te brengen en/of participatie te ondersteunen. Echter, geen van deze instrumenten geven een inzicht in de leefbaarheidseffecten van (ruimtelijke) ontwikkelingen op de omgeving. Indien de gemeente een LER-tool in eigen beheer wil gaan ontwikkelen, dan is dit technisch mogelijk.

Blad 17 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

5

De LER in het participatieproces Dit hoofdstuk somt de toegevoegde waarde en beperkingen van de LER als participatietool op, die bij de proeftuinen aan het licht zijn gekomen. Het maakt overzichtelijk wat de voor- en nadelen zijn, voordat er dieper in wordt gegaan op de praktische uitvoerbaarheid en overwegingen voor het inzetten van de LER als participatietool. Belangrijk uitgangspunt hierbij is dat dit onderzoek zich richt op de toegevoegde waarde en beperkingen van de LER, en niet van andere eerdergenoemde instrumenten die de Gemeente Den Haag zelf beheert (zie Paragraaf 3.2). Er wordt géén vergelijking gemaakt met de toegevoegde waarde en beperkingen van de LER ten opzichte van deze instrumenten. Het is dus mogelijk dat de tools overeenkomende voor- en nadelen hebben.

Toegevoegde waarde Gedeelde kennis als basis voor gesprek Een aantal argumenten welke door gemeente, bewoners en/of stakeholders zijn aangedragen, gaan over de waardering om samen over een gebied het gesprek over de (nieuwe) ontwikkelingen aan te kunnen gaan. Deze betreffen: 1. Door gemeente, bewoners en stakeholders wordt duidelijk aangegeven dat de LER een breed scala aan ruimtelijke (milieu-)aspecten en voorzieningen (hierna thema’s) in kaart brengt. Dit zorgt voor concrete data van de wijk en verrijkt de kennis over de gebiedsontwikkeling zonder/voordat specialisten betrokken zijn. 2. Bewoners waarderen het duidelijke inzicht in de status van thema’s waar zij zich zorgen om maken en dus herkenbaar voor hen zijn in hun buurt. Bij dit soort thema’s speelt de zorg of er voldoende ondernomen wordt om de gevolgen van de gebiedsontwikkeling in goede banen te leiden en deze geen negatieve effecten heeft. Over de LER geven bewoners aan: “Fijn dat we iets hebben om het gesprek over aan te gaan.” Daarnaast geven bewoners het ook aan het waardevol te vinden dat de LER inzicht verschaft in die thema’s waar de wijk boven of onder de norm zit. Dit kunnen normen vanuit openbare data, gemeente of rijk betreffen. 3.

De agenderende functie biedt de mogelijkheid tot een open gesprek over de thema’s uit de LER; hoe staat de wijk ervoor en waar gaat de wijk naartoe? Klopt het beeld, ontbreken er onderdelen, wat betekent het voor de verschillende deelnemers? Het gebruik van de LER als tool voor een open gesprek over belangrijke thema’s van de gebiedsontwikkeling wordt door gemeente, bewoners en stakeholders als grote potentie van de LER gezien. Het kan als ‘gezamenlijk vertrekpunt’ dienen, waarbij de informatie en kaartbeelden het gesprek kunnen verrijken en verscherpen. Daarbij worden pijnpunten en belangen in kaart gebracht met behulp van de LER. 4. De LER zorgt ook voor interactie met/tussen bewoners. Bewoners zijn zelf in staat om de LER in te vullen. Daarbij geven bewoners aan dat het leuk is om kinderen te betrekken bij het invullen van de LER, zo ontwikkelen zij meer interesse voor de wijk en kunnen zij ook ouders hierover informeren. Bewoners delen tijdens participatiebijeenkomsten tips aan elkaar uit en een aantal bewoners geven aan dat zij zelf best willen dienen als informatiepunt naar andere bewoners toe. Bewoners vinden het prettig dat de LER als hulpmiddel kan dienen om de gemeente scherp te houden. 5. Bewoners zien de LER als communicatiemiddel dat ook buiten het participatieproces gebruikt kan worden, bijvoorbeeld richting de gemeenteraad. Het biedt voor hen een

Blad 18 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

6.

7. 8.

bron van kennis en communicatievorm om over thema’s te communiceren waar zij zich zorgen over maken. De LER is een stimulans voor transparant- en datagedreven werken. De LER wordt als gedeelde verzamelplaats ingezet, dit wordt in de theorie benoemd als de democratisering van data. Het hebben van dezelfde cijfers en informatie als vertrekpunt ondersteunt het hebben van een gezamenlijk proces. De LER zorgt voor informatiesymmetrie en kennisgelijkheid onder gebruikers. Als platform waarin verschillende soorten (open) data verzameld wordt sluit het aan op de ontwikkelingen omtrent de Wet Open Overheid (Woo) die per 1 mei 2022 in werking treedt, en de Omgevingswet die op 1 januari 2023 in werking treedt. De gemeente en professionele stakeholders zien ook een toegevoegde waarde in de LER, omdat het vanuit bewoners is ontwikkeld. De LER kan bijdragen aan de onderlinge samenwerking tussen de gemeente Den Haag en professionele stakeholders, hoewel voor zelf georganiseerde participatie gebruik maken van eigen instrumenten.

Integrale keuzes op basis van data Andere argumenten worden vooral gevonden in het grotere inzicht dat wordt verkregen waardoor meer integrale keuzes gemaakt kunnen worden. Daarnaast zouden op basis van de data die in het instrument zit, ook meerdere analyses gemaakt kunnen worden. 1. Het brede scala aan thema’s sluit goed aan bij de behoefte aan integrale gebiedsontwikkelingen. In de LER wordt een breed scala aan dimensies meegenomen, die tot een integrale afweging kunnen leiden. 2. De LER heeft de potentie de gebiedsontwikkeling te objectiveren en in perspectief te plaatsen. Discussie op basis van meningen en ervaringen over een thema kunnen door data en informatie uit de LER verder geholpen worden. Tegenstrijdige signalen kunnen hiermee voorkomen worden. 3. Het toepassen van de LER-tool maakt data-analyse mogelijk. Door de LER vroegtijdig in te zetten, wordt een screening gemaakt van verschillende thema’s. Hierdoor kan worden ingespeeld op de huidige situatie. Als uit de LER bijvoorbeeld blijkt dat er te weinig scholen zijn, kan daar in de nieuwe ontwikkeling rekening mee gehouden worden. Doordat de LER kan bijdragen om plannen te verbeteren, kan het een meerwaarde bieden voor het ontwikkelproces. 4. Het overzicht van de huidige status en effecten op thema’s uit de LER heeft een agenderende functie. De LER kan een positieve bijdrage leveren aan beleidskeuzes.

Dit wordt door alle gebruikers erkent. De meningen verschillen over hoe deze inzichten wel/niet gebruikt moeten worden.

Beperkingen Ervaring en gebruik in de wijk komt onvoldoende naar voren Bij het gebruik van de LER en de gesprekken over het gebied worden bepaalde kwalitatieve kenmerken van een gebied gemist. Deze ‘gebruikswaarden’ zijn niet in objectieve normen te vatten. 1. Vrijwel iedere stakeholder heeft aangegeven dat de LER te veel focust op kwantiteit en niet op kwaliteit. Niet de absolute data moeten leidend zijn, maar de ervaring van hetgeen dat in data uitgedrukt is. Zo kan de kwaliteit en capaciteit van een voorziening

Blad 19 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

2.

3.

hoger of lager zijn dan wat de LER op basis van vierkante meters veronderstelt (bv. drukte bij een huisarts). Het gebruik van generieke normen kan leiden tot ‘platte’ discussies over of normen aansluiten op gemeentelijk beleid. Het wel of niet halen van de norm bijvoorbeeld, in plaats van de achtergrond, waarde en betekenis van datgeen dat genormeerd is. “Het is altijd makkelijk om over getallen en normen te praten, maar het is moeilijk om het gesprek te voeren over kwaliteit en gebruikswaarden.” Daarbij is de waarde van normen, afhankelijk van het thema, zeer verschillend; van randvoorwaardelijk (luchtkwaliteit) tot een indicatief (aantal speelplaatsen). De normen uit de LER sluiten ook niet altijd aan op het beleid van de gemeente, wat tot verkeerde verwachtingen kan leiden. Het is niet mogelijk om kwalitatieve kennis van het gebied toe te voegen. Om de LER in te zetten bij een participatieproces en om resultaten beter te kunnen duiden, zou er meer ruimte moeten zijn voor het toevoegen van subjectieve/kwalitatieve indicatoren. Juist om zo de herkenbaarheid en de beleving van de bewoners en andere gebruikers in een gebied een plek (in de tool en het gesprek) te kunnen geven.

Sturing vanuit begrip en proces De LER is een vrij specifiek instrument dat niet zomaar voor elke bewoner toegankelijk is. Een begrip van kaarten en ruimtelijke informatie helpt. Daarnaast ontstaat een meer gezamenlijk (zoek)proces waardoor ook verwachtingen en vraagstukken meer teruggelegd en besproken moeten worden. Het proces wordt intensiever. 1.

De LER kan voor deelnemers zonder achtergrond in ruimtelijke ontwikkeling en data moeilijk te begrijpen zijn (zie Afbeelding 4). De tool wordt door deelnemers zonder professionele achtergrond snel als complex ervaren. Door de grote hoeveelheid aan informatie in het dashboard vraagt het veel uitleg aan- en deskundigheid en inzet van participanten om de tool te snappen. Het kennis- en opleidingsniveau is waarschijnlijk van invloed op het succes en de benodigde ondersteuning bij toepassing van de LER in een wijk. Evenals andere tools zal de toepassing per wijk moeten worden bepaald. Het is dus de vraag in hoeverre de LER altijd geschikt is voor niet-professionals, hoewel bewoners ook aangegeven dat de LER voor hen een duidelijk overzicht geeft (zie toegevoegde waarde). Onderstaande poll bij een bewonersbijeenkomst laat zien dat het sterk persoonsafhankelijk is en een aandachtspunt voor de toepassing van de LER.

Blad 20 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Afbeelding 4: Resultaten Mentimeter op de eerste bewonersavond van Laan van NOI (Bron: LER Laan van NOI Sessie 1).

2.

De LER brengt verschillende informatie en normen in kaart (kwantitatief, van indicatief tot randvoorwaardelijk). De manier waarop een stakeholder deze informatie en normen interpreteert bepaalt de positie en samenwerking in het proces. Het is een groot risico voor het proces wanneer dit verschilt; als het toetsend wordt geïnterpreteerd, wanneer het agenderend is bedoeld. Voorbeeld: de LER gebruikt een parkeernorm. Er kan gemotiveerd van deze norm worden afgeweken en de LER kan het gesprek hierover ondersteunen. Het proces wordt gefrustreerd als het blijft hangen bij het wel/niet halen van de norm.

Data en definitie is (vaak) niet actueel Er zit hoe dan ook tijd tussen het verzamelen en verwerken van data. Hierdoor is de tool niet altijd actueel. Per bron verschilt hoe snel dit verloop is. Ook blijven er altijd mogelijkheden om de tool uit te breiden, waardoor een gesprek over de wezenlijke punten uitstel zou kunnen krijgen. 1.

2.

3.

Data is vaak niet voldoende accuraat of compleet. Dit heeft als gevolg dat het gesprek vooral over de data en de tool gaat, in plaats van de ontwikkeling en het gebied. De bruikbaarheid van de tool als simulatie van leefbaarheidskenmerken is afhankelijk van de kwaliteit van inputdata. De LER kan altijd worden uitgebreid naar behoeften in een wijk. Technisch kan veel inzichtelijk worden gemaakt. Elke wijk heeft specifieke kenmerken die gemeten zouden kunnen worden of waar wensen naar zijn. Voor vergelijkbaarheid en beheersbaarheid is een vaste basis wenselijk. De LER hanteert een beperkte definitie van leefbaarheidseffecten. Het is een instrument dat vooral de fysiek-ruimtelijke ontwikkeling toetst. Onder leefbaarheid worden ook aspecten van de sociaaleconomische status van een wijk verstaan, bijvoorbeeld de beleving van een gebied, ervaren veiligheid en mentale gezondheid. “De ervaren leefbaarheid van bewoners moet een plek krijgen.” De tool zou gebruik kunnen maken van data en enquêtes over sociaaleconomische eigenschappen van de wijk, van zowel de gemeente als bewonersverenigingen.

Blad 21 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

6

Praktische uitvoerbaarheid LER StrateGis Samenwerking In het kader van de samenwerking tussen StrateGis en de gemeente Den Haag, is voor dit onderzoek gesproken met StrateGis. De samenwerking met de gemeente Den Haag wordt door hen als prettig ervaren. Daarbij worden opdrachten vanuit de ambtenaren geïnitieerd, waar dit tot op heden vanuit de gemeenteraad en bewoners kwam. Het initiatief om de LER buiten Bezuidenhout in proeftuinen in Den Haag toe te passen komt van de gemeente. StrateGis heeft een memo geschreven met daarin ook een blik op de beoogde samenwerking met de gemeente Den Haag. Daarin staat het volgende: “Er zijn verschillende mogelijkheden voor het inzetten van de LER in heel Den Haag. Daarvoor moet er tenminste een nulmeting uitgevoerd worden voor alle of een deel van de wijken. Daarnaast zal er jaarlijks data ge-update moeten worden, kaartlagen toegevoegd en projecten ingevoerd worden. Het is mogelijk dat we deze werkzaamheden zoveel mogelijk door de gemeente Den Haag zelf laten doen. Daarvoor is er wel begeleiding en training nodig. Dit kunnen we uiteraard verzorgen”. De volledige memo, met daarin een beschrijving van de werkstappen, is toegevoegd in Bijlage 2. Contract en kosten LER-tool Tot op heden was er geen sprake van een onderhoudscontract of een gebruikslicentie, maar van opdrachtverlening voor de uitgevoerde projecten.

Hierdoor konden ambtenaren van de gemeente Den Haag zelf niet in het model achter de LER-tool werken (de 3Dcityplanner app). StrateGis geeft aan dat er twee uiterste varianten zijn op te zetten. De eerste variant heeft als doel om de Gemeente Den Haag te ontzorgen. Hierbij maakt StrateGis jaarlijks een update van de LER en neemt StrateGis ook de invoer van nieuwe projecten op zich. De tweede variant gaat ervan uit dat de gemeente Den Haag zo veel mogelijk werkzaamheden op zich neemt. StrateGis zorgt in dit geval voor begeleiding en ondersteuning. Bijlage 2 bevat meer informatie over deze varianten. Indien de gemeente Den Haag ervoor kiest om door te gaan met de LER-tool, dienen de aanbestedingsregels door de overheid4 (gemeentelijk dan wel landelijk) in beschouwing genomen te worden. Een aantal uitgangspunten hiervoor zijn dat overheden bedrijven dezelfde kansen moeten geven op opdrachten en dat deze bedrijven hetzelfde dienen te worden behandeld. De aanbestedingsprocedure wordt bepaald door de prijs van de opdracht. De kosten van de LER-tool zijn bekend bij de gemeente Den Haag en dienen per project besproken te worden met StrateGis. Intellectueel eigendom In de memo van StrateGis (Bijlage 2) was ook een hoofdstuk opgenomen over het intellectueel eigendom van de LER-tool.

Hierin staat het volgende beschreven: “De LER als idee is bedacht door het wijkberaad Bezuidenhout in 2016. Ook de naam Leefbaarheidseffectrapportage is door het wijkberaad bedacht. De basis voor de LER is het meten van leefbaarheid aan de hand van objectieve criteria en normen die door de gemeente Den Haag,

4 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/aanbesteden/aanbestedingsregels

Blad 22 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

de landelijke overheid en Europa gehanteerd worden. Het intellectuele eigendom van de naam en de idee van de LER ligt bij het wijkberaad. StrateGis is gevraagd om dit verder uit te werken in een methodiek en een online rapportage. Voor het creëren van de rapportages maakt StrateGis gebruik van in eigen beheer ontwikkelde software, de 3D Cityplanner. Het ontwerp, de berekeningen, de vormgeving, de dataverwerking, de koppeling aan externe bronnen en de beschrijvingen zijn bedacht en uitgevoerd door StrateGis. Het intellectuele eigendom van de layout en de technisch-inhoudelijke uitwerking van de LER ligt bij StrateGis. StrateGis heeft het exclusieve recht om de rapportages onder de naam LER te produceren. Licenties aan andere partijen gaan via StrateGis.” Op het moment dat de LER wordt ingezet in de gemeente Den Haag, is StrateGis niet de eigenaar van de data, maar alleen van het resultaat uit de LER. StrateGis is eigenaar van de techniek en van de achterliggende code. Op het moment dat de gemeente Den Haag besluit te stoppen met de LER, kan er overeenstemming plaatsvinden in de dataoverdracht. Een mogelijke optie die is gegeven, is dat er mogelijk een offline versie kan worden gemaakt met de data van dat moment. Hier dient nog nader onderzoek naar gedaan te worden.

Eigendom en kosten – een overzicht Indien de gemeente Den Haag ervoor kiest de LER in te voeren in de gemeente, dient besloten te worden of de gemeente Den Haag de LER zelf gaat beheren of dat de LER beheerd wordt door StrateGis en de gemeente en/of initiatiefnemer aanstuurt. Onderstaand worden per optie van beheer en ontwikkeling de voor- en nadelen beschreven met het gerelateerde type kosten.

Blad 23 van 38

Evaluatie LER-tool gemeente Den Haag LER als participatietool / praktische uitvoerbaarheid LER projectnummer 0469353.100 13 mei 2022 Gemeente Den Haag

Tabel 1: Ontwikkeling en beheer per eigenaar met de voor- en nadelen en bijbehorende kostenafweging. Optie

Ontwikkeling

1

StrateGis

Beheer (data en technisch) StrateGis

2

StrateGis

Gemeente

3

Gemeente

Gemeente

Voor (+) en nadelen (-)

Type kosten

- Uitvoering en kennisontwikkeling liggen volledig bij StrateGis - De gemeente is hierdoor afhankelijk van StrateGis + Gemeente heeft minder uitvoeringswerk doordat StrateGis de LER naar wens van de gemeente kan ontwikkelen. + Gemeente heeft minder uitvoeringswerk doordat StrateGis de LER naar wens van de gemeente kan ontwikkelen. + Gemeente kan input van de LER online zelf invoeren. - Gemeente dient opleiding/training te krijgen om zelf te werken met de 3D Cityplanner. Dit kost tijd. + Volledig in eigen hand + Mogelijkheid om aan te sluiten bij bestaande tools - Meer ambtelijke capaciteit benodigd - Kan weerstand creëren bij bewoners

- Contractkosten StrateGis voor ontwikkeling en beheer van de LER - Relatief beperkte arbeidskosten voor aansturen StrateGis.