RIS315261 Bijlage 1 1 Structuurvisie Zuidwest 2040 Groen, stedelijk en vitaal Zuidwest
Tekst van het document
Groen, stedelijk en vitaal Zuidwest Structuurvisie Zuidwest 2040 Februari 2023
Zuidwest op z'n best!
Voorwoord In Zuidwest woon je straks gezond en veilig in een betaalbare woning en fijne omgeving. Daarom werken we samen met bewoners en veel andere partijen aan een enorme verbetering van Den Haag Zuidwest. We vervangen 6500 verouderde sociale huurwoningen door nieuwbouw; renoveren 8500 woningen en voegen 10.000 betaalbare woningen toe. Een gigantische operatie die over stenen, groen en voorzieningen gaat, maar vooral over bewoners die een beter toekomstperspectief verdienen. Daar maak ik me hard voor.
2
Deze structuurvisie beschrijft hoe we de komende
Behoeften bewoners in structuurvisie
20 jaar investeren in Zuidwest op deze thema’s en
Betere en betaalbare woningen, veiligheid,
staat niet op zichzelf. Deze visie is onderdeel van
leefbaarheid, behoud van de wijk, saamho-
het “Nationaal Programma Zuidwest’. Hierin
righeid, groen en plekken voor ontmoeting.
werken bewoners, bedrijfsleven, corporaties, het
Dit zijn onderwerpen die ik veel heb gehoord
rijk, onderwijs, welzijns- en zorginstellingen,
de afgelopen periode. Ze vatten samen waar
gemeente en heel veel andere organisaties samen
bewoners zo’n behoefte aan hebben. Al deze
aan een sterker Zuidwest. Bijvoorbeeld door meer
onderwerpen krijgen dan ook volop de aandacht
en passend werk te creëren, te zorgen voor goed
in deze structuurvisie. Een woning is tenslotte
onderwijs met voldoende stageplekken, door een
iemands thuisbasis en die basis moet goed zijn.
gezondere leefstijl en beweging te stimuleren en
We bouwen daarom meer en verschillende soorten
door armoede, schulden en eenzaamheid aan te
betaalbare woningen. Ook voor jongeren, ouderen
pakken.
en grote gezinnen. Zo kan iedereen die wil blijven.
En behouden we de enorme sociale kracht die ik
steeds meer slechte woningen plaats voor duur-
telkens bij mijn bezoeken aan Zuidwest tegenkom.
zame, fijne en betaalbare woningen. En ontwik-
Tegelijk bieden we straks een thuis aan nieuwe
kelen we samen wijken, waar je kansen krijgt en
Zuidwesters, want de stad heeft een enorme
oud wilt worden.
behoefte aan betaalbare woningen.
Samen op weg naar het nieuwe Zuidwest
Martijn Balster, wethouder Volkshuisvesting, Welzijn en Zuidwest.
Onze ambities om de wijk te verbeteren hebben grote gevolgen. We zullen jarenlang aan de slag moeten om de wijken er bovenop te krijgen. Er zijn ook zorgen en vragen. ‘Wat brengt de toekomst?’ ‘Kan ik in mijn vertrouwde omgeving blijven wonen en kan ik de nieuwe woning betalen?’, vragen sommige bewoners zich af. Voor de ander gaat het niet snel genoeg. Die wil liever vandaag dan morgen naar een nieuwe woning verhuizen. Anderen hebben weer zorgen over voorzieningen en stellen de vraag: wordt aan alles gedacht om te zorgen voor een fijne woonomgeving? Zeer terechte zorgen en vragen die ik heel serieus neem en waar we mee aan de slag gaan. We vernieuwen stap voor stap, want alleen zo kunnen we ervoor zorgen dat iedereen die wil kan blijven. De eerste nieuwbouwprojecten zijn al gestart. In januari is begonnen met de bouw van De Schaloen in Moerwijk en binnenkort start het eerste project in De Zichten in Bouwlust. Zo maken
3
Samenvatting In deze structuurvisie staat beschreven hoe de gemeente de ruimtelijke ontwikkeling van Den Haag Zuidwest over de periode tot 2040 voor zich ziet. De visie is de basis voor alle ontwikkelingen die een plek moeten krijgen in Zuidwest. De gemeente gebruikt de visie om keuzes te maken. Ook helpt dit de gemeente om afspraken te maken met andere partijen, zoals woningcorporaties, gebiedsontwikkelaars en bewoners.
woningtekort. Uitgangspunt bij het herhuisvesten (terug laten keren van huidige bewoners) van de huidige bewoners is het bieden van een terugkeermogelijkheid naar de wijk en het zoveel mogelijk behouden van de sociale netwerken. Het toevoegen van woningen gaat altijd samen met toevoegen van extra groen. De nieuwe woningen komen vooral: langs de grote verbindingswegen, bij OV-haltes en voorzieningen in de buurt. Ook langs de randen van de grote parken krijgen nieuwe woningen een plek. De woongebouwen krijgen een aantrekkelijke ‘plint’ waar ook andere functies worden toegevoegd, bijvoorbeeld voorzieningen en economische functies.
Zuidwest in 2040
Er zijn voldoende voorzieningen in de buurt.
Groene, gezonde en duurzame leefomgeving
In 2040 is Zuidwest een aantrekkelijk Haags
Met de mobiliteitstransitie richten we ons vooral
Zuidwest heeft veel waardevol groen: een sterke
woongebied met onderwijs, mogelijkheden om te
op fietsen, lopen en openbaar vervoer. Ook de
groenstructuur vormt de ruimtelijke basis van het
werken, ontspannen, sporten en te ontmoeten.
energietransitie is erg belangrijk in de verdere
gebied. De verdichting gaat niet ten koste van de
Hier zorgen we voor een aantrekkelijke leef-
ontwikkeling van Zuidwest.
grote groengebieden, sportterreinen en ecologische
omgeving met voldoende groen, veilige en
4
Zuidwest hiermee ook een bijdrage aan het Haagse
verbindingen. Deze gebieden worden beter met
aantrekkelijke wandel en fietsroutes, speel- en
Aantrekkelijk wonen
ontmoetingsplekken.
We willen voldoende woningen en meer afwisseling
teit ingericht als fijne plekken voor zowel mensen
Er zijn woningen voor iedereen; de blijvers, de stij-
in het type woningen in Zuidwest. Daarnaast willen
als dieren. Ook de ecologische zones worden beter
gers en nieuwkomers. De woningen zijn van goede
we de woonkwaliteit en het woonplezier in Zuidwest
ingericht zodat de biodiversiteit toeneemt. Er wordt
kwaliteit en zijn klaar voor de toekomst.
verbeteren. Daarom worden ca 8.500 bestaande
ook niet gebouwd in of ten koste van de buurtparken,
Met ‘werken, leren en innoveren’ geven we
woningen gerenoveerd (opgeknapt en verbeterd).
singels en (midden)bermen die in de buurten belang-
invulling aan het thema werken en economie in
Circa 10.000 extra woningen worden toegevoegd.
rijk zijn voor de sfeer van de wijk. De verbindingen
Zuidwest. Werken, leren en innoveren staat voor
Om vernieuwing en verdichting mogelijk te maken
met de grote parken worden verbeterd en langs de
het samenbrengen van partijen die onderzoek
worden circa 6.500 woningen gesloopt en terugge-
lange lijnen wordt ook groen en water toegevoegd.
doen, het bedrijfsleven en de inwoners. Vooral op
bouwd. Dit is een ruwe schatting, dit aantal kan bij
In het gehele gebied zijn groene verblijfsplekken
het gebied van ‘zorg en gezondheid’ en ‘maak en
de uitwerking van de plannen wijzigen. Naast een
dichtbij. Zuidwest wordt een gezonde, veilige en
bouw’ liggen veel kansen.
verbetering in kwaliteit en aanbod/afwisseling levert
mooie buurt. Een fijne plek om te wonen!
elkaar verbonden, en met meer afwisseling en kwali-
Voldoende voorzieningen van een goede kwaliteit
van gebouwen een hoop te zien en te beleven is.
Uitvoering
Dit draagt bij aan gezelligheid en sfeer. Daarom
De gemeente voert de structuurvisie samen met de
Het toevoegen van woningen in Zuidwest gaat samen
brengen we ruimte voor lokale ondernemers,
woningcorporaties, ondernemers, maatschappelijke
met het toevoegen van voorzieningen. Dit gebeurt
culturele- en welzijnsfuncties (voorzieningen die
organisaties, bewoners en andere partners uit.
volgens de Haagse referentienormen (RIS 307513).
niet privacygevoelig zijn) zoveel mogelijk onder in
De visie geeft richting aan de verdere uitvoering.
Hierdoor groeien maatschappelijke voorzieningen,
de plinten. Deze ruimte kunnen tevens bebouwde
De ambities in deze visie worden verder uitgewerkt
zoals scholen, buurtcentra, speelvoorzieningen
ontmoetingsplekken zijn.
in andere plannen. Bestemmingsplannen voor regels
mee met het aantal inwoners. Zo kunnen zij in de
over wat waar mag komen, bouwplannen voor hoe
voorzieningen.
Mobiliteitstransitie en bereikbaarheid
Voorzieningen die op elkaar aansluiten plaatsen
We zorgen dat mensen zich makkelijk kunnen
lijnen vanuit de visie, ook het planMER van belang.
we zoveel mogelijk bij elkaar (denk aan zorg en
verplaatsen: binnen Zuidwest, maar ook daarbuiten.
Daarom zijn de spelregels vanuit de planMER voor
welzijnsvoorzieningen), waarbij een prettige
Hierdoor verbetert de bereikbaarheid van werk,
Zuidwest opgenomen in de bijlage van de visie.
balans tussen levendig en rustig ontstaat. Er ligt
school, winkels, sportvelden en andere voorzie-
We willen graag dat alle mooie plannen uit deze
een uitdaging om ook in de toekomst voldoende
ningen. De focus ligt op voetgangers en fietsers; die
visie ook echt waarheid worden. Daarom wordt
sportvoorzieningen (sportvelden) voor de huidige
krijgen meer ruimte. Lopen en fietsen moeten als
hier streng op gecontroleerd tijdens het uitvoeren
en nieuwe inwoners in én buiten Zuidwest te
vanzelf ‘eerste keus’ worden. We gaan anders om
van de plannen. Tussendoor houden we bij hoe
realiseren. Dit betekent onder meer dat huidige
met de auto: er zal minder ruimte zijn voor de auto.
goed dit gaat. als het nodig is, sturen we bij.
sportvelden niet bebouwd gaan worden. Er worden
Dat geldt voor de rijdende auto (smallere straten en
ontmoetingsplekken toegevoegd om verschillende
lagere snelheden) en de geparkeerde auto: minder
functies en mensen bij elkaar te brengen.
parkeerplaatsen in de openbare
directe omgeving gebruik kunnen maken deze
Werken en Economie
het er precies uit komt te zien. Voor de uitvoering van de visie is, naast de richt-
ruimte, meer op eigen terrein en in garages. Het openbaar
Economische functies worden zo veel mogelijk bij
vervoer wordt beter, richting
elkaar gezet, zodat deze functies elkaar versterken.
centrum én regio.
Op de kaart zijn hiervoor de locaties aangegeven, zoals de Leyweg en het ZKD, maar ook langs de lange lijnen (in plinten; de ruimte op de begane grond met de entree aan de straatzijde) en rondom ov-haltes. Mensen beleven hun omgeving op ooghoogte. De plint is niet alleen vanuit economie belangrijk. Ook op de uitstraling van de straat heeft het veel invloed. Daarom zorgen we dat er in de plinten
5
Inhoud
Voorwoord
2
Samenvatting
4
1. Inleiding
8
1.1 Vergezicht Zuidwest 2040 1.2 Wat is de Structuurvisie Zuidwest 2040 ? 1.3 Vertrekpunt 1.4 Terugblik participatiebijeenkomsten 1.5 Samenhang andere ontwikkelingen 1.6 Proces
2. Kracht van Zuidwest – eigenschappen om trots op te zijn 2.1 Historie 2.3 Parels van Zuidwest
3. Uitdagingen en aandachtspunten 3.1 Gezondheid slechter dan gemiddeld Den Haag 3.2 Leefbaarheid is onvoldoende 3.3 Werkloosheid, armoede en schuld 3.4 Voorzieningen passen niet altijd goed 3.5 Bereikbaarheid: autogericht en grote afstanden 3.6 Eenzijdige en gedateerde woningvoorraad 3.7 Duurzaamheid vraagt om veel ingrepen 3.8 Groen kan nog beter
4. Gewenste kwaliteiten op weg naar 2040 Het kompas van 2040 4.1 Prettig samenleven 4.2 Groei en ontwikkeling 4.3 Groene, stedelijke leefomgeving
6
10 11 12 14 16 19
20 23 30
32 35 38 39 39 40 41 42 43
44 46 47 49 50
5. Ambities – keuzes voor Zuidwest richting 2040 5.1 Ruimte voor ontmoeting 5.2 Buurten voor iedereen 5.3 Leefbaar en Veilig 5.4 Opgroeien, ontwikkelen en onderwijs 5.5 Werken en economie 5.6 Voorzieningen op maat 5.7 Gezonde, groene, duurzame leefomgeving 5.8 Fijn wonen 5.9 Bereikbaarheid en duurzame mobiliteit 5.10 Kansenzones voor het samenbrengen van ambities
6. Ruimtelijke uitwerking van de visie en Integrale visiekaart
52 56 58 60 66 67 69 74 80 86 94
98
6.1 De ruimtelijke basis voor de visie 100 6.2 Integrale visiekaart 106 6.3 Ontwerpprincipes: harde kaders voor de ontwikkeling van Zuidwest 108
7. Keuzes voor Zuidwest - gebiedsgericht 7.1 Moerwijk 7.2 Morgenstond 7.3 Bouwlust & Vrederust
8. Uitvoering
112 114 116 118
120
8.1 Inleiding 8.2 Kaders voor ontwikkelingen 8.3 Ontwikkelstrategie 8.4 Plan-MER 8.5 Evaluatie en monitoring
122 122 124 125 126
Begrippenlijst Bijlage: Spelregelkader voor Zuidwest
127 129
7
1. Inleiding
8
Stadskantoor Leyweg
9
1.1
Vergezicht Zuidwest 2040 Den Haag Zuidwest scoort in 2040 weer op alle fronten op het Haags gemiddelde. Wat heeft Zuidwest dan te bieden aan haar bewoners op het gebied van wonen, leefomgeving, veiligheid, mobiliteit en ontwikkelkansen? We geven in deze visie een overzicht van een aantal integrale ambities voor Zuidwest in 2040: de gezamenlijke stip op de horizon.
“Ik zou best nog wel een keertje net als vroeger in
• Een prettig en veilig Zuidwest - In 2040
• Zuidwest biedt kansen om jezelf te ontwikkelen
Moerwijk willen wonen”. In O, O, Den Haag, het lijf-
is Zuidwest een sterk en geliefd deel van
- In 2040 moet Zuidwest uitgroeien tot een plek
lied van onze Harrie Jekkers, komt het gevoel boven
Den Haag. De buurten zijn groen en aantrek-
om je te kunnen ontwikkelen. Het onderwijs is
dat aansluit bij de ambitie van alle betrokken
kelijk en hebben elk hun eigen karakter. Er zijn
veilig en aantrekkelijk voor leerlingen in Zuidwest
partijen: geef Zuidwest weer perspectief en hoop,
voldoende woningen en een passende plek voor
en de omgeving. Inwoners hebben kansen
geloof in de toekomst. Samen kunnen we Zuidwest
iedereen. Het openbaar vervoer is goed en je
binnen de wijk om na hun schooltijd werk te
tot een vernieuwd en eigentijds deel van de stad
kunt ook makkelijk lopend en fietsend je bestem-
vinden in of nabij de wijk. De wijk geeft kansen
transformeren, waar mensen met verschillende
ming bereiken.
aan inwoners om zich te blijven ontwikkelen in
achtergronden graag wonen, werken, zich kunnen
hun werk en in hun vaardigheden.
ontwikkelen en waar de bewoners een veiliger
• Mensen voelen zich thuis - Zuidwest is in 2040 een
en aantrekkelijker woonomgeving krijgen. Daar
gebied met een sterke sociale cohesie, waar alle
moeten we met elkaar de schouders onder zetten:
betrokken partijen de handen ineenslaan om de
interessante bestemmingen in de wijken
de gemeente, bewoners, bedrijfsleven, allianties
buurten en wijken leefbaarder te maken. Mensen
gekomen: sportieve of culturele evenementen,
en maatschappelijke partners. Deze uitdagingen
willen zich thuis voelen in hun wijk en zijn er trots
een culturele broedplaats of museum. Hierdoor
vragen dan ook om een gezamenlijke aanpak.
op. Het aanbod van voorzieningen op orde.
is het imago van Zuidwest versterkt en heeft
Hoe ziet Zuidwest er in 2040 uit?
• Iedere buurt een eigen karakter - Er zijn nieuwe
iedere buurt een eigen herkenbaar karakter gekregen.
10
1.2 Wat is de Structuurvisie Zuidwest 2040 ? Wat is Zuidwest?
Wat is een structuurvisie?
beleid, maatschappelijke ontwikkelingen en het
Zuidwest is een groot woongebied aan de rand van
In een structuurvisie staat beschreven hoe de
monitoren van de gestelde ambities. Zo wordt
Den Haag. Het ligt tegen Rijswijk en het Westland
gemeente de ontwikkeling van een gebied over
het nadenken over de toekomst een terugkerend
aan. Zuidwest bestaat uit verschillende wijken:
een lange periode voor zich ziet. Het gaat hierbij
onderdeel in de aanpak voor Zuidwest. Uiteraard
Moerwijk, Morgenstond en Bouwlust Vrederust.
om de ruimtelijke onderdelen van het gebied: dus
zal de gemeente hierbij de bewoners, ondernemers
Samen met het Zuiderpark en de Uithof vormen
alles wat je kan zien, aanraken, horen en ruiken.
en organisatie in Zuidwest betrekken.
deze wijken het deel van de stad dat vaak Zuidwest
De visie stelt doelen voor de gebouwen, bomen
wordt genoemd. Zuidwest heeft ongeveer
en planten, wegen en de rest van de ruimte
De gemeente gebruikt de structuurvisie om keuzes
70.000 inwoners en heeft een aantal bijzondere
buitenshuis. Door hier van tevoren goed over na te
te maken: wat is wel de bedoeling en wat niet?
kenmerken. Het is ruim opgezet, groen en er zijn
denken verwachten we de problemen van vandaag
Ook helpt dit de gemeente om afspraken te maken
mooie gebouwen. Er zijn ook problemen zoals
grotendeels te kunnen oplossen. Ook zorgen we
met andere partijen, zoals woningcorporaties,
verouderde woningen, armoede en criminaliteit.
voor een prettige leefomgeving in 2040, waar we
gebiedsontwikkelaars en bewoners. Samen werken
met plezier kunnen wonen, werken en recreëren.
we toe naar een mooie toekomst voor Zuidwest.
In deze structuurvisie staan bestaand beleid en nieuwe ambities benoemd, maar voor het eerst op een samenhangende manier toegepast op het gebied Den Haag Zuidwest. De visie is de basis voor alle ontwikkelingen die
‘We’ doen het samen!
een plek moeten krijgen in Zuidwest. De structuur-
Wanneer erin deze visie gebruik gemaakt wordt van ‘we’,
visie doet dit op de belangrijkste punten. Er blijft
wordt de gemeente in samenwerking met haar partners
daarna nog ruimte om de details uit te werken.
bedoeld. Hieronder vallen ook de bewoners, ondernemers
De visie kijkt naar een periode tot en met het jaar
en andere gebruikers van Zuidwest. Wanneer de samen-
2040. Dat is een lange periode en het kan zo zijn
werking met een specifieke partner wordt bedoeld met
dat er tot 2040 nog dingen zullen veranderen.
‘we’ dan worden die partners apart genoemd.
0
Daar blijft ook ruimte voor. De visie biedt kaders voor de lange termijn, die staan vast. Tegelijkertijd biedt het voldoende ruimte voor flexibiliteit. Het gaat hierbij niet om radicale koerswijzigingen, maar bijstellingen door bijvoorbeeld gewijzigd Het gebied Zuidwest t.o.v. Den Haag
11
1.3
Vertrekpunt Doel van de structuurvisie Zuidwest is vandaag de dag kwetsbaar op een aantal onderwerpen. Met deze structuurvisie willen we eraan bijdragen dat Den Haag Zuidwest weer een gebied wordt om trots op te zijn. In 2040 is Zuidwest een aantrekkelijk Haags woon- en werkgebied: met fijne woningen, veilige en prettige straten en buurten, goede bereikbaarheid, meer werkgelegenheid, goed onderwijs en sterke voorzieningen. Gewoon een wijk waar mensen willen zijn en blijven. De mensen die je kent en ontmoet in de wijk maakt dat mensen zich er thuis voelen. Het vertrekpunt voor de visie bestaat uit drie onderdelen: urgentie, verdichting en behoud van kwaliteiten.
Erasmuspark Den Haag Zuidwest
Urgentie
Verbetering en differentiatie van de woningvoorraad
Er speelt veel in Zuidwest. Het gebied scoort op
In Den Haag Zuidwest bestaat ongeveer 68% van
voor de Stad (2016, RIS 295016) voorzien dat in de
bijna alle vlakken slechter dan het Haags gemid-
de woningvoorraad uit corporatiewoningen uit de
periode 2016-2040 binnen de huidige stadsgrenzen
delde. Zuidwest heeft een slechte score op de
jaren ‘50 en ‘60 waarvan veel woningen verouderd
50.000 woningen worden toegevoegd. Verbetering
Leefbaarometer en Prettig Wonen monitor. Er is
zijn . Daarom worden woningen gerenoveerd,
van de leefomgeving wordt tevens verkregen door
bovengemiddeld veel criminaliteit. De woning-
maar ook gesloopt en vervangen. Daarnaast
de inzet op mobiliteitstransitie, arbeid en extra
voorraad is sterk verouderd. Voorzieningen sluiten
voegen we ook nieuwe woningen toe. Dit helpt
voorzieningen.
niet aan op de behoefte van bewoners. De gezond-
om meer afwisseling in de woningvoorraad in
heid van inwoners is slechter dan gemiddeld. Dit is
Zuidwest aan te brengen en de woonkwaliteit
slechts een greep van de problemen die spelen.
en leefbaarheid in Zuidwest te verbeteren.
Zuidwest en haar inwoners verdienen beter. Het is
Het verdichten zien we als basis om verbeteringen
enorm belangrijk om nu met een sterke visie voor
aan te brengen in Zuidwest. Tevens levert deze
de toekomst te komen.
verdichting een bijdrage aan het woningtekort in Den Haag. De gemeente heeft in de Agenda Ruimte
12
Behoud van kwaliteiten Het is belangrijk om alles wat nu al zo mooi is in Zuidwest te beschermen. De groene uitstraling van Zuidwest blijft hoe dan ook behouden. Dat is niet vanzelfsprekend, daarin moet worden geïnvesteerd. Parken, singels en lanen worden beschermd en waar het kan verder versterkt om bewoners een prettige en gezonde woonomgeving te bieden, maar ook om de biodiversiteit te vergroten en de veranderingen van het klimaat en de energievoorziening op te kunnen vangen. Bouwontwikkelingen dragen bij aan deze groene uitstraling. Ze voegen waarde toe aan een aantrekkelijke uitstraling van de openbare ruimte in de wijk. Ook heeft de gemeente onderzoek gedaan naar kenmerkende gebouwen en structuren in Zuidwest. Er zijn buurten, bouwblokken en gebouwen die cultuurhistorisch waardevol zijn. Als er woningen worden gesloopt en/of toegevoegd dan moeten we rekening houden met deze waarden.
Groene singel in Den Haag Zuidwest
13
1.4
Terugblik participatiebijeenkomsten In het najaar van 2021 hebben bewoners, ondernemers en anderen uit Zuidwest tijdens tien participatiebijeenkomsten meegedacht over de toekomst van Zuidwest. De centrale vraag tijdens de participatie was: ‘Wat moet er gebeuren om ervoor te zorgen dat Den Haag Zuidwest in de toekomst een fijne plek is om te wonen, te leven en te werken?’
In de eerste reeks verkennende bijeenkomsten
hoogbouw, net als het aantal toe te voegen sociale
‘plaats voorzieningen bij elkaar en zorg voor goede
spraken de bewoners in Morgenstond veel over
woningen vragen op.
looproutes er naartoe’. In de visie wordt aan deze
onderwerpen die hen nu bezighouden op het
14
onderwerpen aandacht besteed.
gebied van leefbaarheid, zoals overlast, onderhoud
Tijdens de vervolgbijeenkomsten noemden
en veiligheid. Ook werd aandacht gevraagd voor
bewoners de volgende aandachtspunten voor de
Aan deze structuurvisie is een participatienotitie
oudere jeugd, werd het gemis van een HAVO/
structuurvisie: ‘versterk het groene karakter van
toegevoegd. Daarin is uitgebreid het participatie-
VWO-school genoemd en benoemden zij dat de
Zuidwest door meer variatie in het groen en in
proces beschreven. Ook is opgenomen op welke
verdichting en de effecten ervan de leefbaarheid
de openbare ruimte en meer ruimte voor natuur,
wijze bewonersparticipatie in Zuidwest verder
verder onder druk zet. In Moerwijk maken de
speelplekken en het behoud van de volkstuinen’,
vorm krijgt en waar nodig deze verbeterd kan
bewoners zich zorgen over de kwaliteit van (ook
‘het groen en meer ruimte voor ontmoetings-
worden. Zoals de opgave om een breder en diverser
particuliere) woningen, overbewoning, armoede,
plekken, zowel binnen als buiten, zorgen voor
participatiebereik te realiseren via onder meer een
criminaliteit en de huisvesting van meer zorgdoel-
levendigheid en sociale samenhang in de wijk’,
participatiewerkplaats in Zuidwest.
groepen in de wijk. Saamhorigheid en het belang
‘meer variatie in gebouwen(stijlen), mooie gevels
van elkaar kunnen ontmoeten is veelgenoemd in
en speelse gebouwen, met ruimte voor hoogte-
Moerwijk. Tijdens de eerste avonden in Bouwlust/
accenten’, ‘de centrale Escamp-sportvelden zijn te
Vrederust gaven veel bewoners aan in onzekerheid
gesloten en liggen voor veel bewoners te ver weg’,
te verkeren over hun woontoekomst in de wijk.
‘realiseer een groter kunst- en cultuuraanbod’,
Bij andere bewoners leverden de verdichting en de
‘verbind het openbaar vervoer met de regio’,
Participatiebijeenkomst over de structuurvisie
15
1.5
Samenhang andere ontwikkelingen Wat is de structuurvisie niet?
niet onder deze structuurvisie vallen. Een onder-
Programma Zuidwest
Deze structuurvisie gaat alleen over maatregelen
werp als gezondheid of veiligheid kan niet alleen
In het Programma Zuidwest 2040 staan net
die je buiten kunt zien, aanraken, horen en ruiken
in een structuurvisie worden opgelost. Hier is ook
zoals in de structuurvisie de bewoners centraal.
in Zuidwest. Het doel is dat deze maatregelen
ander beleid (plannen en afspraken) voor nodig.
Het programma is een aanpak om blijvende veran-
bijdragen aan het oplossen van de problemen.
Bovendien zijn er bepaalde beleidsstukken die
deringen te realiseren, waarin projecten en allerlei
Toch zijn er ook andere maatregelen nodig om de
voor heel Den Haag gelden, dus ook voor Zuidwest.
andere activiteiten in samenhang worden uitgevoerd.
sociale maatschappelijke problemen in Zuidwest
De Woonvisie 2030 is een voorbeeld van een beleids-
Het accent ligt in het programma Zuidwest bij de
op te lossen. Dan gaat het over voorlichting,
stuk die een belangrijke relatie heeft met deze
kansen op een goede toekomst voor de jeugd. Er zijn
armoedebestrijding, onderwijsverbetering,
structuurvisie.
zes groepen die samenwerken met meer dan honderd
vermindering van overlast, samenwerkingen en
partners die het Verbond van Zuidwest hebben
afspraken tussen partijen. Dit zijn maatregelen die
ondertekend op 8 juli 2021.
Leefcirkel brede aanpak programma Zuidwest 1. Alliantie Onderwijs: Gelijke onderwijskansen. Ambitie: Zuidwest is een goede plek om op
Ambitie: Zuidwest is in 2040 veiliger en leef-
te groeien en je te ontwikkelen, met gelijke
baarder dan in 2019 en bewoners en onderne-
onderwijskansen
mers voelen zich veiliger.
2. Alliantie Werk en economie: Perspectief op
5. Alliantie Gezondheid: Wel zo gezond.
werk. Ambitie: Zuidwest is er voor iedereen
Ambitie: In 2040 is de ervaren gezondheid van
perspectief op werk, ontwikkeling en zinvolle
de inwoners van Zuidwest net zo goed als die
dagbesteding. Zuidwest is schuldenvrij.
van de inwoners van de rest van Den Haag
3. Alliantie Wonen en leefomgeving: Fijn wonen
6. Alliantie Sociale samenhang en participatie:
in Zuidwest. Ambitie: In 2040 ervaren de bewo-
Thuis en gekend. Ambitie: Zuidwest is een
ners Zuidwest als een veilige en aantrekkelijke
gebied waar mensen zich thuis voelen en
woon- en leefomgeving, die duurzaam, groen,
gekend worden in wat ze nodig hebben.
gezond en goed bereikbaar is.
16
4. Alliantie leefbaarheid en veiligheid: Veilig!
De weg naar een betere toekomst is gebaseerd
De structuurvisie voor Zuidwest zal in de
of deze visie wordt vastgesteld als structuurvisie
op de kwaliteit die Zuidwest van oorsprong ook
woorden van de Omgevingswet een ‘omge-
Zuidwest of als omgevingsprogramma. Deze visie
had. Het was en is een wijk waar je als kind kan
vingsprogramma’ zijn (niet te verwarren met
kan beschouwd worden als een gebiedsgerichte
ontplooien, de basis legt voor een goede baan en
het programma Zuidwest 2040, dat hiervoor is
uitwerking (omgevingsprogramma) van de op te
waar je graag wilt wonen. Zuidwest heeft zoveel
beschreven). Het moment van vaststellen bepaalt
stellen omgevingsvisie.
te bieden, kent tientallen wijken en buurten met ieder een eigen dynamiek en diversiteit. De uitdaging is om de enorme energie en ambities bij de
Wat is de Omgevingswet?
jeugd en hun ouders aan te grijpen en vanuit dat
De Omgevingswet is een nieuwe wet die in werking zal treden. Deze nieuwe wet vervangt allerlei
perspectief onze inspanningen en activiteiten te
wetten op het gebied van wonen, werken, verkeer en milieu. Met de Omgevingswet wil de overheid
bezien voor de komende twintig jaar.
de regels voor ruimtelijke ontwikkelingen makkelijker maken en de kwaliteit van de leefomgeving
0
verbeteren. Zo komt er meer overzicht over wat er wel en niet mogelijk is in een bepaald gebied. In Zuidwest willen bewoners in alle leeftijden en
Denk aan het starten van een bedrijfje, het aanpassen van je huis of het kappen van een boom.
inkomensgroepen het gevoel hebben dat dit de
Met de Omgevingswet krijgt iedere gemeente straks één omgevingsvisie (een toekomstvisie)
plek is waar ze kunnen werken aan hun toekomst.
en één omgevingsplan (met regels voor bouwen op en gebruiken van grond). Nu zijn dat vaak nog
Dit vraagt om een veilige en goede woon-, werk- en
tientallen bestemmingplannen. Daarnaast mag een gemeente omgevingsprogramma’s maken
leefomgeving, op maat ontwikkelde voorzie-
voor gebieden (zoals Zuidwest) en onderwerpen (zoals geluid).
ningen, goede gezondheidszorg, maar vooral
Het idee van de Omgevingswet is dat een gemeente zo’n omgevingsvisie en omgevingsplan niet
ook het behoud en het benutten van de sociale
meer maakt voor tien jaar, maar
verbanden. De manier waarop Zuidwest wordt
voor altijd. Dan past de gemeente
ingericht heeft hier invloed op: de gebouwen,
de visie en het plan wel elk jaar (of
woningen, plekken om te werken, voorzieningen,
om het jaar) aan, zodat ze altijd
wandelroutes, OV-verbindingen, parkeren en
actueel zijn. Ook is het idee dat de
fietsen stallen, winkels en de buitenruimte (met
gemeente eerst de omgevingsvisie
groen en water). Deze structuurvisie/dit gaat
maakt, daarna eventueel program-
hierover.
ma’s en dan het omgevingsplan.
Omgevingsvisie
In de vierde stap worden gekeken of er redenen zijn om dit beleid
We maken nu een visie voor de toekomst van
aan te passen. Dit heet werken
Zuidwest. Op dezelfde manier gebeurt dit voor
in de ‘beleidscyclus’ (zie plaatje).
heel Den Haag. Dat gebeurt in de ‘Omgevingsvisie
De structuurvisie Zuidwest is ook
Gemeente Den Haag’. Volgens de Omgevingswet
een omgevingsprogramma, maar
(zie kader) moet elke gemeente één omgevingsvisie
deze is al klaar voordat de omgevingsvisie klaar is. Dat mag.
hebben voor het hele gemeentelijke grondgebied.
17
Gebiedsontwikkelingen en programma’s Er lopen al verschillende gebiedsontwikkelingen
van kansenongelijkheid, gezondheidsverschillen
zoals op het terrein van de voormalige brandweer-
en Schuldenlab070 in heel Den Haag. Er zijn
kazerne aan de Assumburgweg, de herontwik-
gebiedsagenda’s en wijkagenda’s in de maak.
keling van de Dreven-Gaarden-Zichten en in de
Deze producten zien we niet los van elkaar, maar
omgeving van de Schaloenstraat. Programma’s
moeten op elkaar aansluiten en elkaar versterken.
gericht op de energietransitie en de strategie
De structuurvisie is de basis en helpt om die
voor de mobiliteitstransitie hebben (een deel
samenhang duidelijk te maken.
van) hun aandacht gericht op Zuidwest. Andere
Landelijk en regionaal beleid
gemeentelijke plannen gaan over de aanpak
Regiodeal
Omgevingsvisie Den Haag
Structuurvisie Zuidwest
Projecten
Gebiedsagenda PUK’s en (Gebieds) NvU’s
Wijkagenda Programma Zuidwest
Uitvoeringsprogramma
Samenhang structuurvisie ten opzichte van andere programma’s en projecten’
18
1.6
Proces
Voordat deze visie gemaakt kon worden is veel onderzoek gedaan. Het werd steeds duidelijker dat het nodig was om na te denken over Den Haag Zuidwest als geheel. In 2019 is daar een start mee gemaakt met de gebiedsverkenning “Bestemming Zuidwest”. Alle kennis over wat er nu speelt en nog gaat spelen in dit gebied is verzameld. Hieruit zijn
KANSENKAART
de belangrijkste doelen voor de visie naar voren gekomen. Daarna is gesproken met partijen in Zuidwest en moesten de belangrijkste ruimtelijke
NU
keuzes worden gemaakt. Die keuzes zijn terug te
RUIMTELIJK RAAMWERK
lezen in de structuurvisie die nu voor ligt en zijn gebaseerd op de onderzoeken die terug te vinden zijn in de bijlagen.
?
School
MER Winkel
VOORZIENINGEN PROGRAMMA Het gaat om: • Het voorzieningenprogramma Zuidwest 2040
ONTWIKKELSTRATEGIE STUREN
KWALITEITSPLAN
FACILITEREN
2040
• Het ruimtelijk raamwerk Zuidwest 2040 • De Kansenkaart/verdichtingsstrategie Zuidwest 2040 • Onderzoek naar cultuurhistorische waarden in Zuidwest • Het milieueffectrapport Onderliggende onderzoeken/deelproducten van de structuurvisie
19
2. Kracht van Zuidwest – eigenschappen om trots op te zijn
20
Invictus Games 2022 // Bron: David van Keulen
21
Structuurplan Dudok uit 1949 // Bron: Het Haags Gemeentearchief
22
Heeswijkplein 1954
2.1 Historie Het begin van Zuidwest
(toen vanwege de verzuiling) goed met elkaar
Al in 1908 werden de eerste plannen voor Zuidwest
overweg konden. Er was veel onderling contact
gemaakt. De bekende ontwerper van gebouwen
tussen buren. Bewoners van toen praten nog
en steden Berlage begon hiermee. Als eerste werd
steeds met enthousiasme en heimwee over die
het Zuiderpark gerealiseerd, toen een stukje van
tijd. Zuidwest groeide in de jaren zestig en zeventig
Moerwijk. Na de Eerste en Tweede Wereldoorlog
uit tot één van de grootste nieuwbouwgebieden in
waren veel nieuwe huizen nodig in Nederland.
Nederland. Het was een levendig gebied met veel
Hiervoor werd in Den Haag het gebied Zuidwest
winkels, buurthuizen, scholen, sportverenigingen
gekozen. Het was nodig om hier in korte tijd veel
en andere voorzieningen. Er kwamen veel jonge
betaalbare huizen te bouwen. Het waren de wijken
gezinnen en actieve burgers in dit bruisende deel
van hoop en geloof in de toekomst, bestemd voor de
van de stad wonen en werken.
Erasmusweg 1955
verpleegkundige, de leraar, de chauffeur en de agent. Deze uitbreiding van de stad werd ontworpen door Dudok, de opvolger van Berlage. Hij koos voor een
Verdere ontwikkeling van de wijken
inrichting met veel groen. Lanen, singels, parken
Vanaf 1980 vertrokken veel bewoners naar nieuwe
en pleinen zorgden voor een gevoel van ruimte.
plekken. In de jaren ’80 vertrokken veel bewoners
In dit deel van de stad stonden de buurt en de
naar Zoetermeer en eind jaren ’90 vertrokken
wijk centraal. In Moerwijk was dit terug te zien
bewoners naar Wateringseveld, Ypenburg en
in de zorgvuldig ingerichte binnentuinen en het
Leidschenveen. De woningen in Zuidwest raakten
uitbundige verenigingsleven. In Morgenstond was
verouderd en er kwamen steeds meer mensen met
het winkelcentrum Leyweg het belangrijkste punt
een kleinere portemonnee in de wijken te wonen.
in de wijk. Toen al bediende het winkelcentrum
Vanaf de jaren negentig is een aantal buurten
meer bewoners dan alleen uit Morgenstond.
flink gerenoveerd, maar tijdens de economische
In Bouwlust en Vrederust had elke buurt zijn eigen
crisis van 2008 viel dit stil. Daarnaast kwamen
kleinschalig winkelcentrum.
er steeds meer kwetsbare mensen in de sociale
Oorspronkelijk karakter van de wijk
Dreef 1963
huurwoningen wonen. Er verdwenen steeds meer winkels en andere voorzieningen. Dit zorgde voor
De buurten ontwikkelden zich tot hechte gemeen-
een neerwaartse spiraal. Alles bij elkaar spelen
schappen. Hier woonden mensen die mét hun
nu flink wat problemen in de wijken. Dit wordt in
verschillen in leeftijd, leefstijl en levenshouding
hoofdstuk 3 beschreven. Bron: Het Haags Gemeentearchief
23
2.2 Kernkwaliteiten Groen en ruimte in overvloed
Uithof. Daarnaast zijn er grotere groenstructuren
turen in het landschap: een dijk, gesloten boska-
Zuidwest is één van de meest groene wijken van
aanwezig met sportvelden en volkstuinen tussen
mers met een jong bomenbestand en groene
de stad dankzij de vele parken, bomen en gemeen-
de wijken en is er een netwerk van groene singels
bomenlanen, open historische polders. Langs de
schappelijke groene binnentuinen. Dit deel van de
en stroken door Zuidwest heen.
Wennetjessloot aan de rand van de Uithof ligt
stad heeft een heldere opbouw, dankzij de bomen-
een waterrijk gebied met eilanden, veel vogels en
lanen, singels, parken en pleinen. Voorbeelden
Het Zuiderpark ligt aan de rand van Zuidwest,
wandelpaden door de natuur. Het Melis Stokepark
zijn de singels door Vrederust, Morgenstond en
richting het centrum. Voor bewoners en bezoekers
ligt naast de Leyweg en heeft een belangrijke bete-
Moerwijk, maar ook de buurtparken en pleintjes.
is hier veel ruimte om te ontspannen. Er zijn
kenis voor de omliggende wijken. Hier zijn veel
Wat erg bijzonder is, is dat de bomen oud en
verschillende bloementuinen, beweegroutes
speelmogelijkheden, wandelpaden en zitplekken
daarom mooi volgroeid zijn.
en speelplaatsen. Het natuurgebied Uithof is
in een mooie omgeving. Naast deze parken zijn
onderdeel van de groene rand van Den Haag en is
er ook verschillende sportverenigingen midden
In dit deel van de stad is ook een aantal grote
daarmee een groene schakel tussen Zuidwest en
in het groen. Al het groen in de wijk is goed
bijzondere parken aanwezig: het Zuiderpark en de
het Westland. De Uithof heeft bijzondere struc-
verspreid: overal waar je komt is er wel iets van groen of natuur in de buurt. Het groen in de stad kan je weer onderverdelen in verschillende soorten groen: stadsgroen, buurtgroen en blokgroen. Stadsgroen is het groen dat je terugvindt in de
Wat is groen? Onder ‘groen’ verstaan we bomen, gras, bloemen, natuur en water. Het gaat om begroeiing en
heb je het buurtgroen dat voornamelijk terugkomt bij speel- en hondenuitlaatplekken. Vervolgens is er groen rondom het bouwblok en de woning.
beplanting. Groen kan dus ook blauw, paars, geel of rood zijn.
Dit is het groen van de bewoners zelf, hun eigen
Het groen in de stad kan je weer onderverdelen in verschillende soorten groen: stadsgroen,
tuin of in het geval van Zuidwest het groen van
buurtgroen en blokgroen. Stadsgroen is het groen dat je terugvindt in de parken, sportvelden en
de corporaties of VvE’s. Ook de groenstroken, gras-
de volkstuinen. Daarnaast heb je het buurtgroen dat voornamelijk terugkomt bij speel- en honden-
veldjes en bomenlanen in de straat en rondom de
uitlaatplekken. Vervolgens is er groen rondom het bouwblok en de woning. Dit is het groen van de
huizen vallen onder groen rondom het bouwblok.
bewoners zelf, hun eigen tuin of in het geval van Zuidwest het groen van de corporaties of VvE’s.
Dit samen zorgt voor de fijne groene uitstraling
Ook de groenstroken, grasveldjes en bomenlanen in de straat en rondom de huizen vallen onder
waar bewoners zo trots op zijn!
groen rondom het bouwblok. Dit samen zorgt voor de fijne groene uitstraling waar bewoners zo trots op zijn!.
24
0
parken, sportvelden en de volkstuinen. Daarnaast
Goede verkeersstructuur
Cultuur in Zuidwest zit niet alleen in de
Toen de wijk werd gebouwd was de auto het
gebouwen. Ook de geschiedenis van de Haagse
vervoersmiddel van de toekomst. De straten en
Popmuziek heeft hier zijn wortels. Harrie Jekkers
wegen in Zuidwest zijn daarom ruim opgezet.
groeide op in Moerwijk en zong daarover in O O
De duidelijke ruimtelijke opzet van het gebied
Den Haag. De band Q65 kwam uit Zuidwest.
heeft gezorgd voor veel lange lanen die buurten met elkaar verbinden met de auto. Hierbij is ook
Het Zuiderpark is in de jaren ‘20-’30 aangelegd
gedacht aan de voetgangers en fietsers. Ook het
naar het ontwerp van Berlage. Het is het eerste
openbaar vervoernetwerk is goed. Er lopen veel
Nederlandse voorbeeld van een volkspark. Het is
tram- en buslijnen door het gebied en station
dan ook een Rijksbeschermd Stadsgezicht. Midden
Moerwijk verbindt Zuidwest met de rest van
in het Zuiderpark ligt een grote vijver. Daaromheen
Nederland. Toch is de reistijd met de tram naar de
zijn allerlei voorzieningen te vinden, zoals: speel-
grote stations nu veel te lang. De basis voor alle
plaatsen, stadsboerderij, ‘eetbare’ tuin, horeca,
vervoersmiddelen is op orde, maar er kan nog veel
zwembad en het Openluchttheater. Bijzondere
verbeterd worden.
kwaliteiten zijn de eendenkooi, het Scheepstra- en
Kunst, cultuur en historie in de openbare ruimte
Ligthartmonument (Ot en Sien) en de monumentale hoofdingang aan het Veluweplein. De Sportcampus, waarin allerlei sportactiviteiten
Zuidwest is voor een groot deel in de jaren ‘50
plaatsvinden, is ook in het Zuiderpark te vinden.
gebouwd. Dat is op veel plekken nog duidelijk
Er loopt een kunstroute langs verschillende kunst-
voelbaar. Het bijzondere is dat de originele opzet
werken door het park. Ten slotte is er ook ruimte
van de wijken op veel plekken bewaard is gebleven.
voor bijzondere evenementen.
Dit is te zien in de manier waarop de straten en
Speelvoorziening in binnentuin
Tophalte Leyweg
bouwblokken zijn opgebouwd. Een ander herkenbaar element uit de jaren ‘50 is de stijl van de woningen. Een aantal gebouwen is aangewezen als monument. De typische portiekflats uit de jaren ‘50 zijn hier in allerlei verschijningsvormen te vinden. Als je goed oplet zie je dat de gevels steeds net anders zijn vormgegeven. Ten slotte is er op allerlei plekken kunst in de openbare ruimte te vinden. Dit kan op gevels van gebouwen of op zichzelf staande objecten zijn.
Lokale bedrijvigheid
25
Economisch interessante plekken
Allerlei soorten voorzieningen
ningen, en de onderwijslocaties. Bewoners geven
In en om Zuidwest bevinden zich verschillende
In de wijken en buurten in Zuidwest wonen
aan dat niet alle voorzieningen even dichtbij zijn en
economisch interessante plekken. Bijvoorbeeld
veel verschillende mensen, waardoor de vraag
dat de voorzieningen niet altijd aansluiten bij hun
bedrijventerrein Zichtenburg, Kerketuinen,
naar voorzieningen ook groot en verschillend is.
wensen.
Dekkershoek (ZKD), de Schilde en, de Leyweg, Pand
In Zuidwest zijn er allerlei soorten voorzieningen.
Zuidwest en de Sportcampus. Daar is het midden-
Voor de bewoners zijn er mogelijkheden om
Wijk met veerkracht
en kleinbedrijf (mkb) actief in de zorgzorg, bouw,
onderwijs te volgen, ruimte om te ontspannen
De kracht van bewoners in Zuidwest en de inzet die
energie en de maakindustrie (het maken van
en de dagelijkse boodschappen te doen in ieders
zij leveren voor anderen is indrukwekkend. Er zijn
producten). Daarmee heeft Zuidwest de potentie
eigen buurt. De meeste voorzieningen in Zuidwest
veel initiatieven van bewoners om de wijken een
om bij te dragen aan de gewenste verbreding van
hebben een maatschappelijke functie. Dit zijn
stukje mooier te maken. Er zijn initiatieven in de
de economie. De sportcampus heeft de potentie
de sportlocaties, zorg-, kunst- en cultuurvoorzie-
wijk, zoals gezamenlijke moestuinen, samen koken
uit te groeien tot een plek waar met bedrijvig-
en samen knutselen. Dit zorgt voor een gevoel van
heid op het gebied van zorg, maar ook in de
gemeenschappelijkheid en sociale samenhang.
sportindustrie.
Mensen hebben oog voor elkaar. In het bijgaande kader zijn een aantal van dit soort initiatieven toegelicht van bewoners. Ze zijn erg afwisselend, net als de bewoners van Zuidwest. De rijke variatie aan culturen in Zuidwest is bijzonder. Deze initiatieven brengen mensen samen. Met hun inzet maken ze de wijk een beetje mooier. Het is duidelijk dat de wijk geliefd is onder bewoners.
Winkelcentrum De Stede Bron: David van Keulen
26
Bestaande initiatieven door en voor bewoners
Wijkwinkel bij Betje is een initiatief dat zich bezighoudt met het samenbrengen van bewoners. Om eenzaamheid tegen te gaan is er een plek gemaakt waar je een maaltijd kan halen, een uurtje kan knutselen of even een praatje kan komen maken met iemand. Het initiatief wordt verzorgd door verschillende vrijwilligers.
Escamp festival is een cultureel en infor-
Stichting Zuiderpark Het Zuiderpark is
matief evenement waar mensen uit Zuidwest
een van de groene parels van Zuidwest. Het is een
Theater Dakota Door heel Den Haag zijn er
naar toe kunnen gaan. Dan kom je in gesprek met
aantrekkelijk park waar je elkaar kunt ontmoeten,
locaties te vinden waar kunst en cultuur wordt
verschillende mensen die iets betekenen voor de
spelen, wandelen en sporten. Doordat het veel
aangeboden. Het theater Dakota is bedoeld voor
wijk zoals; de politie, brandweer, scholen, maar ook
bezoekers aantrekt is er steeds meer aandacht
verschillende doelgroepen. Ze kunnen kennis
zorginstellingen en woningcorporaties. Er is hier-
nodig voor de controle van het park en het
maken met kunst en cultuur op een makkelijke
door veel informatie te vinden, maar er zijn vooral
beschermen van de natuur. Stichting Zuiderpark
en bereikbare manier. In Dakota zijn theatervoor-
ook veel leuke dingen te doen! Tijdens het festival
zorgt ervoor dat er zo min mogelijk overlast is voor
stellingen, films, workshops en lessen te volgen.
is er muziek aanwezig, lekkere hapjes, workshops,
bezoekers. Ze willen het park veilig houden met zo
Het is een plek om te ontspannen en mensen te
spel- en sportactiviteiten. Op deze manier is er voor
weinig afval op de grond, overlast van geluid en
leren kennen op een creatieve manier. Bewoners
elke doelgroep - ouderen, kinderen en volwassen -
parkeren.
worden ook betrokken bij de programmering en
iets te beleven bij het Escamp festival.
Participatiekeuken In de Participatiekeuken
Pand Zuidwest is een creatieve plek waar nieuwe ondernemers terecht kunnen. Het is
krijgen de mogelijkheid eigen werk te exposeren of op te treden.
koken vrijwilligers, cliënten van de voedselbank,
een locatie waar iedereen welkom is om aan te
Escamp voor Vrouwen Escamp voor
statushouders en mensen uit het bedrijfsleven
schuiven bij de verschillende vaste ondernemers.
vrouwen organiseert zeven dagen per week
gezamenlijk voor kwetsbare doelgroepen. Er wordt
Er bevindt zich een meubelmaker, een coach voor
activiteiten zoals naailes, koffieochtenden en
gekookt met producten uit de moestuinen in
vrouwen en een vintage winkel. Naast de kleine
een meidengroep. Met deze activiteiten bereiken
de wijk en met het voedseloverschot uit super-
bedrijfjes vinden er cursussen en workshops
ze wekelijks 500 deelnemers. Verder krijgen
markten, distributiecentra, het Westland en
plaats, maar er worden ook verhalen verteld door
wekelijks 50 kinderen uit de wijk gratis bijles
uit de voedselpakketten van de voedselbank.
bewoners of mensen van buiten de wijk.
en huiswerkbegeleiding. Ook heeft de stichting
De Participatiekeuken heeft tijdens corona meer
een project opgezet om huiselijk geweld aan te
dan 100.000 maaltijden uitgedeeld.
pakken in de wijk en ondersteunen ze vrouwen om uit de bijstand te komen.
27
Moerwijk Moeders Een groep moeders uit
Made in Moerwijk Made in Moerwijk biedt mensen
Moerwijk komt wekelijks bijeen om elkaar te ontmoeten,
met een grote afstand tot de arbeidsmarkt leerwerktra-
te helpen, zijn ze bezig met taallessen en komen sommige
jecten aan zoals ‘assistent-beveiliging’ en ‘persoonlijke
vrouwen uit hun sociaal isolement. De Moerwijk Moeders
verzorging’. Ook is het een plek waar werkgelegenheid
adviseren en informeren elkaar en nodigen instanties
ontstaat doordat bewoners duurzame, recyclede en hand-
uit om te praten over thema’s zoals gezondheid, sport en
gemaakte producten maken en verkopen.
opvoeden.
Alle Kanten is een wijkbedrijf in Bouwlust waar
Stadslandbouw Staedion heeft het initiatief genomen om hun grond in te zetten voor de ontwikkeling
mensen elkaar ontmoeten en waar mensen zich kunnen
van stadslandbouw in Zuidwest, omdat ze gezien hebben
ontwikkelen. Het programma bestaat uit allerlei verschil-
dat dit mogelijk kan bijdragen tot de noodzakelijke verster-
lende trainingen en activiteiten zoals Nederlandse les,
king van de participatie en daarmee bijdraagt aan de
bingo, ondersteuning bij financiën, naailes, snuffel-
ontwikkeling van de samenleving. Bewoners vragen steeds
markten, sport en gezondheid, vergroten van je netwerk,
meer om moestuinen.
het vinden van werk en ondersteuning als je zelfstandig ondernemer wil worden.
Vakantieschool bij OBS De Wissel Tijdens
Naailes van Marlene in Buurtkamer Vrederust Marlene woont in Vrederust en geeft wekelijks driemaal vrijwillig naailes aan vrouwen. Marlene heeft de
de schoolvakanties biedt Mehr Welzijn een vakantiepro-
naaimachines en alle spullen die nodig zijn voor de lessen
gramma aan 200 kinderen op basisschool De Wissel.
gesponsord gekregen van het Internationaal Strafhof
Kinderen tussen 4 en 12 jaar kunnen meedoen aan acti-
waar haar man voor werkt. Met haar tomeloze inzet en
viteiten en workshops zoals koken, afro dance, robotica,
enthousiasme zorgt zij ervoor dat tientallen vrouwen uit
voetbaltoernooi en nog veel meer. Mehr Welzijn stimuleert
hun isolement worden gehaald.
talentontwikkeling en biedt kansen aan jongeren om op manieren bezig te zijn die nieuw voor hen zijn.
Activiteiten op het Heeswijkplein
Zuidwest Skillsclub Op de Zuidwest Skillsclub maken leerlingen uit groep 7 en 8 van het basisonderwijs kennis met verschillende beroepen en beroepsbeoefenaren. Met name voor kinderen wiens ouders niet gestudeerd hebben is de combinatie van, beroepsoriëntatie, een beeld krijgen van de context waarin beroepen worden uitgevoerd, inzicht in de mogelijkheden die het vervolgonderwijs (mbo/hbo en wo) biedt en hen bewust maakt van de route er naartoe, belangrijk. Gevel theater Dakota // Bron: David van Keulen
28
Oogstfeest buurttuin // Foto: Groene Matties
29
2.3 Parels van Zuidwest We kennen allemaal wel het Zuiderpark als parel van Zuidwest, maar er zijn ook parels die niet iedereen kent. Dit zijn een aantal bijzondere plekken in Zuidwest. Het zijn voorbeelden van plekken met een mooie uitstraling, waar mensen elkaar graag ontmoeten of waar het levendig is. Het zou mooi zijn als er meer van dit soort plekken zouden komen.
Buurtspeelplekken
Buurtmoestuinen
Voorbeeld: Cruijff Court bij Pachtersdreef, Melis Stokepark
Voorbeeld: Binnentuin Schoutendreef, tijdelijk ingevuld met moestuinen
Dankzij voetbalclub ADO Den Haag kunnen bewoners van Vrederust voetballen op een Cruijff Court.
In de (mengel)moestuinen aan de Schoutendreef ontmoeten bewoners elkaar en verbouwen ze samen voedsel.
Buurthuizen/initiatieven
30
Buurtmoestuin Schoutendreef // Foto: Groene Matties
Voorbeeld: De Moerwijk Coöperatie
Buurtparken
Winkelstraten/winkelcentrum
Vanuit de buurtkamer op het Heeswijkplein komt de Moerwijk Coöperatie met creatieve projecten voor een beter Moerwijk.
Voorbeeld: Melis Stokepark
Voorbeeld: Almeloplein
Het kleurrijke Melis Stokepark is een speelplaats voor iedereen.
Aan twee grote straten grenst het Almeloplein met een mooie mix aan winkeliers.
Buurtspeeltuin Pachtersdreef
Luchtfoto Melis Stokepark
31
3. Uitdagingen en aandachtspunten
32
Portiekflat Morgenstond-Oost
33
Het vorige hoofdstuk laat zien dat er in Zuidwest veel is om trots op te zijn. Er gaat helaas ook een hoop mis. Op bijna alle vlakken scoort Zuidwest slechter dan de rest van Den Haag (zie Zuidwest in cijfers). Voorbeelden zijn het gemiddelde inkomen, het aantal mensen dat bijstand krijgt en het veiligheidsgevoel in de wijken. Dit maakt dat mensen buiten Zuidwest vaak niet positief zijn over dit deel van de stad. Maar ook bewoners van Zuidwest zelf zijn vaak ontevreden over hun woonomgeving.
Het figuur hiernaast geeft een aantal belangrijke cijfers van de uitdagingen weer. Vervolgens beschrijven we de aandachtspunten per onderwerp.
34
3.1 Gezondheid slechter dan gemiddeld Den Haag Zoals in de cijfers is te zien, is de gezondheid van bewoners van Zuidwest zorgelijk. Zes van de tien inwoners is langdurig ziek. Als je vandaag de dag overlijdt in Moerwijk heb je gemiddeld twaalf jaar korter gezond geleefd dan Hagenaars in de andere wijken. Om de gezondheid te verbeteren is veel nodig. Veel inwoners moeten worden geholpen om uit de problemen te komen en om gezonder te gaan leven. De omgeving waarin mensen wonen kan bijdragen aan een betere gezondheid. Een slechte luchtkwaliteit buitenhuis, geluidsoverlast en vocht- en schimmelproblemen in woningen hebben een negatief effect. Op mentaal vlak kan eenzaamheid bijdragen aan een ongezond leven. En in Den Haag Zuidwest wonen relatief veel mensen met geestelijke gezondheidsproblemen. In Zuidwest wonen momenteel veel jongeren ten opzichte van het Haags gemiddelde. Er komen steeds meer ouderen in verhouding tot jongeren, dit heet vergrijzing. De gezondheidscijfers kunnen hierdoor mogelijk nog slechter uitvallen, omdat er meer ouderen zullen zijn in Zuidwest. Die groep heeft over het algemeen meer gezondheidsproblemen.
35
Overgewicht komt relatief veel voor in Zuidwest. Mensen bewegen te weinig. Dit hangt samen met het gemiddeld lage inkomen. Over het algemeen geldt dat hoe armer, hoe ongezonder mensen zijn. De (regelmatige) sportdeelname in stadsdeel Escamp, waar Zuidwest deel van uitmaakt, blijft achter bij de gemiddelde sportdeelname in Den Haag. Daarbij moet specifieke aandacht uitgaan naar doelgroepen die nu achterblijven in sport- en beweegdeelname (senioren, Hagenaars met een beperking en Hagenaars met een lager inkomen). Onderzocht is in hoe intensief de huidige sportvelden in Den Haag Zuidwest worden gebruikt: Voor Den Haag Zuidwest geldt dat op sommige parken en velden, volgens de zogenoemde bespelingsnorm, sprake is van overbespeling van velden en op andere parken en velden is sprake van bespeling van velden van net rond de minimale bespelingsnorm van velden. De aanwezige sportaccommodaties worden gemiddeld genomen naar behoren gebruikt, maar zouden mogelijk nog beter, met name overdag, ingezet kunnen worden. Er zal onderzocht worden of, hoe en in welke mate het aanbod afgestemd kan worden op de behoeften en mogelijkheden van bewoners. De speelvoorzieningen zijn vaak niet aantrekkelijk. Het aantal interessante routes door de wijken voor voetgangers, skaters, en dergelijke is beperkt.
36
Leefbaarheidscirkels // Bron: Den Haag in Cijfers
37
3.2 Leefbaarheid is onvoldoende Leefbaarheid is de mate waarin de omgeving
lager dan in de rest van Den Haag. In Zuidwest zijn
tieve effecten op de gezondheid, leefbaarheid en
aansluit bij de eisen en wensen van de mens.
er relatief weinig ontmoetingsplekken. Ruimte om
veiligheid.
Die omgeving bestaat uit zaken als gebouwen
elkaar te ontmoeten is belangrijk voor bewoners
en de openbare ruimte, maar ook het onderhoud
om elkaar te leren kennen en van elkaar te kunnen
De bewoners van Zuidwest voelen zich onveiliger
daarvan. Ook bestaat het uit sociale aspecten zoals
leren. De tevredenheid over de woonomgeving is
dan bewoners in andere delen van Den Haag.
omgang met de buren, ontmoeting en sociale
laag. Dit komt vooral door de problemen met de
Momenteel komen gevallen van jeugdcriminali-
samenhang (zie kader). De sociale samenhang is
woningen zelf: de soms slechte staat heeft nega-
teit, ondermijnende criminaliteit (bijvoorbeeld drugshandel) en zware criminaliteit (bijvoorbeeld geweld, inbraak, overvallen) vaker dan gemiddeld voor in Zuidwest. Ook doordat er veel winkels en gebouwen leeg staan, ontstaat er een gevoel van onveiligheid met onveilige locaties en situaties. Door de leegstand maar ook door het ontwerp en de inrichting van de omgeving zijn er veel plekken waar men ongezien crimineel gedrag kan vertonen of overlast kan veroorzaken.
Leefbaarheid is …
0
Leefbaarheid is de mate waarin je omgeving voldoet aan wat je nodig hebt en wenst. Dit bestaat uit een aantal zaken: woningen, bewoners, voorzieningen, veiligheid en de kwaliteit van de omgeving. Vertaling van de leefbaarometer (BZK) op kaart voor de wijk Zuidwest
38
3.3 Werkloosheid,
armoede en schuld
3.4 Voorzieningen passen niet altijd goed In de wijk zijn verschillende soorten voorzieningen
In Zuidwest zijn er genoeg basisscholen, maar
Over het algemeen daalt de koopkracht van de
te vinden, zoals winkels, sportaccommodaties
er is geen HAVO en/of vwo-school. Momenteel
Nederlander, terwijl de kloof tussen arm en rijk
en scholen. Bewoners geven echter aan dat ze
staan veel panden leeg in winkelstraten en in
steeds groter wordt. Het gemiddeld inkomen in
niet altijd tevreden zijn over het aanbod van
winkelstrips. Wanneer meer mensen in Zuidwest
Zuidwest ligt veel lager dan het gemiddelde in
voorzieningen. De afstand tot voorzieningen,
komen wonen, zal een tekort aan bepaalde
Nederland, maar de inkomensverdeling is de afge-
zoals de huisarts, wordt vaak als te groot ervaren.
voorzieningen ontstaan op het gebied van zorg,
lopen jaren nauwelijks veranderd.
De sportvoorzieningen die er zijn, zijn onvoldoende
onderwijs, cultuur en vermaak. Bovendien wordt
uitnodigend om mensen meer te laten bewegen
de Nederlandse cultuur diverser. Een groot deel
Veel inwoners van Zuidwest kennen meerdere
en/of sporten. Bewoners zijn niet altijd tevreden
van de bewoners van Zuidwest heeft een migra-
problemen op sociaal en economisch gebied. Deze
over winkelcentrum Leyweg: het winkelaanbod is
tieachtergrond. Dit is vooral in Moerwijk het geval.
multiproblematiek leidt bij deze inwoners tot een
beperkt en de levendigheid mist. Veel bewoners
Dit zorgt er ook voor dat de behoefte aan voorzie-
grotere afstand tot de arbeidsmarkt. Langdurige
vinden dat Zuidwest levendiger mag worden.
ningen afwisselender zal zijn.
werkloosheid, armoede en schulden komen vaak voor in de wijken. Bijna de helft van de bewoners heeft moeite om rond te komen. Corona heeft hier nog meer druk op gegeven. Armoede brengt nieuwe sociale problemen met zich mee. Gebouwen verloederen, er komt meer criminaliteit en mensen voelen zich minder veilig. Ook heeft armoede negatieve effecten op de gezondheid. Het bieden van werk dichtbij geeft de mensen van Zuidwest zicht op een verbetering van hun bestaanszekerheid. Extra uitdagingen hierbij zijn de veranderingen in de arbeidsmarkt. De arbeidsmarkt verandert door de opkomst van nieuwe technieken en een daarbij veranderende vraag naar kennis. Al deze ontwikkelingen vragen om weerbaarheid en wendbaarheid van mensen en ruimte en flexibiliteit in de wijk om hierop te kunnen inspelen. Winkelcentrum Leyweg // Bron: David van Keulen
39
3.5 Bereikbaarheid: autogericht en grote afstanden Veel aandachtspunten voor bereikbaarheid liggen
auto’s verder toegenomen dan waarmee in de
wandelen en fietsen en minder snel de auto
bij het verkorten van de afstand en reistijd tot
jaren ‘50 rekening gehouden werd. Ook zijn auto’s
pakken. En dat leidt tot meer beweging en een
voorzieningen zoals markten, winkels en scholen.
gemiddeld groter geworden. Daardoor is steeds
gezondere leefstijl. Het openbaar vervoer moet
Ook is er aandacht nodig voor het vergroten van
meer parkeerruimte in de openbare ruimte toege-
aantrekkelijker worden, zowel voor reizen binnen
het aantal werkplekken die goed bereikbaar zijn.
voegd en is de auto nu erg dominant aanwezig in
Zuidwest als voor reizen naar het centrum van
het straatbeeld. Veel voorzieningen zijn goed te
Den Haag en de regio. Voorzieningen rondom
Bij de bouw van Zuidwest in de jaren ‘50 was er
bereiken met de auto, maar aan de fietser en de
Zuidwest (ZKD, Haga-ziekenhuis, station Moerwijk)
veel aandacht voor de auto, omdat dit toen als
voetganger is niet altijd even goed gedacht: op veel
zijn vanuit de wijk zelf niet altijd makkelijk te
vervoermiddel voor de toekomst werd gezien.
plekken wordt hard gereden; oversteken is voor
bereiken met het openbaar vervoer. Het is vaak niet
Dat is in de structuur van de wijk nog goed te
voetgangers en fietsers gevaarlijk.
mogelijk om fietsen goed te stallen bij OV-haltes.
zien. Er is veel ruimte voor brede wegen en voor parkeren. In de loop der tijd is de hoeveelheid
Dit geldt overigens ook voor de woningen en bij de Fiets- en wandelroutes moeten verbeterd worden.
voorzieningen.
Dit draagt eraan bij dat bewoners sneller gaan
De auto is dominant in Zuidwest
40
Beperkte voorzieningen rondom station Moerwijk // Bron: Valerie Kuypers
3.6 Eenzijdige en gedateerde woningvoorraad Het huidige aanbod van woningen in Zuidwest
waaruit bewoners vertrekken als het beter met ze
een huis woont) en deze vraag zal blijven groeien.
heeft meer variatie nodig. Er zijn te veel van
gaat bouwen we voor deze bewoners woningen
Dit geldt vooral voor jongeren en ouderen. Hier
dezelfde soort woningen, namelijk: kleinere,
in Zuidwest waar ze een wooncarrière kunnen
zijn te weinig passende woningen voor. Een ander
goedkopere woningen. Dit zijn veelal portiekflats.
realiseren. Tegelijkertijd zijn er in Zuidwest
aandachtspunt is de behoefte aan woningen waar
De woningen zijn gedateerd en voldoen niet meer
tekorten aan woningen die wat groter en duurder
senioren lang kunnen blijven wonen. Woningen
aan de eisen van de huidige tijd. Opmerkelijk aan
zijn. Huidige bewoners die willen verhuizen naar
moeten goed toegankelijk zijn en hier moet zorg
dit woongebied is het hoge percentage sociale
een duurdere woning binnen de wijk vinden nu
aan huis mogelijk zijn. En er blijft vraag naar
huurwoningen: bijna 70%. Dit is veel hoger dan
geen plek. Jongeren en starters kunnen nu moei-
appartementen en eengezinswoningen voor
in de rest van Den Haag. Toch zijn er binnen de
lijk een huis kopen. Ook komen er steeds meer
gezinnen. Ook willen we in Zuidwest onderdak
gemeente nog tekorten aan dit soort woningen.
éénpersoonshuishoudens (één persoon die in
bieden aan studenten.
Om te voorkomen dat Zuidwest een wijk wordt
Eenzijdige woningvoorraad
Gedateerde woningvoorraad
41
3.7 Duurzaamheid vraagt om veel ingrepen Momenteel hebben de gebouwen in dit deel van de stad een slechte score op het gebied van energie. Het energieverbruik en daarmee de energierekeningen zijn hoog. Het gasnetwerk is verouderd en is aan vervanging toe. In heel Nederland is het de bedoeling dat er ten eerste energie bespaard wordt en ten tweede minder fossiele energie verbruikt wordt en meer duurzame energie wordt opgewekt (schone en hernieuwbare vormen van energie). Zo worden de gevolgen van klimaatverandering verminderd. De ondergrond in Zuidwest is goed te gebruiken voor het duurzaam verwarmen van gebouwen. Hiervoor kan warmte uit de bodem gebruikt worden. Er zijn in dit gebied daarom al een aantal proefprojecten gestart, zoals de aardwarmtecentrale. Zuidwest kan het eerste gebied in Den Haag worden dat meer energie opwekt dan het zelf gebruikt.
Aardwarmtecentrale aan de Leyweg
42
3.8 Groen kan nog beter Zuidwest is groen. Toch is niet al het groen aantrekkelijk en goed bruikbaar. Daarmee wordt bedoeld dat je er nu vooral naar kan kijken en niet zo makkelijk gebruik van kunt maken. Het groen van de parken en groenzones heeft ook niet altijd de gewenste kwaliteit. De groene verbindingen zouden robuuster en op sommige plekken breder moeten. Op veel plekken ligt het groen naast brede wegen. Dus is het niet fijn om er te verblijven. Ook is groen niet altijd openbaar, maar hoort het bijvoorbeeld bij een sportveld of volkstuin. Binnentuinen kunnen beter benut worden. Het is steeds belangrijker dat groen ook bijdraagt aan het opvangen van water of het bieden van verkoeling tijdens erg warme dagen. Ook moet groen bijdragen aan biodiversiteit (grote variatie in planten en dieren). Daarvoor is de beplanting die er nu is te eenzijdig. Bovendien zijn de groene lanen, singels en parken nu niet altijd goed met elkaar verbonden, en zijn ze soms onvoldoende omvangrijk voor bomen, planten en dieren om goed te kunnen groeien. Als groen maat heeft en verbonden is kunnen dieren zich makkelijker verplaatsen en ontstaan er aantrekkelijke routes voor de bewoners.