Document · PDF

RIS314990 Rekenkameronderzoek 'Meer doen met meedoen', bewonersparticipatie in de energietransitie

Gemeenteraad 5 juli 2023, gemeente Den HaagBij agendapunt: Voorstel van de Rekenkamer Den Haag inzake het rekenkameronderzoek ‘Meer doen met meedoen’, onderzoek naar bewonersparticipatie in de energietransitie (RIS314990)25.153 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

RIS297284 Raadsbesluit ‘Voorstel van het college inzake Actieplan Burgerparticipatie 2016-2020: Samen leven is samen kiezen en samen doen’, Gemeenteraad, 21 september 2017, p.1.

Dit rekenkameronderzoek richt zich op zelfsturende én beleidsbeïnvloedende participatie. Zelfsturende participatie houdt in dat bewoners zelf initiatieven nemen. Bij deze vorm van participatie ondernemen bewoners zelf actie. Beleidsbeïnvloedende participatie betekent dat bewoners mee kunnen denken over gemeentelijk beleid. Hierbij ligt het initiatief bij de gemeente en krijgen bewoners de mogelijkheid om deel te nemen.100 Beleidsbeïnvloedende participatie bestaat, zoals beschreven in de Hoofdlijnenbrief Burgerparticipatie 2016-2020, volgens de gemeente uit een aantal niveaus, die samen de ‘participatieladder’ vormen. Dit is ook de definitie van de ladder zoals de rekenkamer deze voor dit onderzoek gehanteerd heeft. Het gaat om de volgende niveaus101: o

Raadplegen: belanghebbenden mogen hun mening geven, wensen delen en ideeën brengen en mogen voorkeuren kenbaar maken die bij de beleidsvorming betrokken worden;

Adviseren: belanghebbenden mogen binnen vooraf gestelde kaders een antwoord geven op een, door de gemeente, gestelde vraag;

Coproduceren: de gemeente en de belanghebbenden maken samen plannen binnen de vooraf gestelde kaders;

Meebeslissen: belanghebbenden mogen een bindende keuze maken binnen de vooraf gestelde kaders.

100

RIS293550 Commissiebrief ‘Hoofdlijnenbrief Burgerparticipatie 2016-2020 – pijlers en aanpak’, College van Burgemeester en Wethouders, 5 april 2016, p.3-4. 101

RIS293550 Commissiebrief ‘Hoofdlijnenbrief Burgerparticipatie 2016-2020 – pijlers en aanpak’, College van Burgemeester en Wethouders, 5 april 2016, p.3-4.

Bijlage 4: Overzicht activiteiten van de gemeente per casus Op basis van de analyse van documenten en de interviews die wij hebben afgenomen bij bewoners en uitvoerders in de zeven casussen, geven wij hieronder een beknopt overzicht van de inzet van de gemeente voor het benaderen en betrekken van bewoners:

Het Stedelijk Energieplan en de Transitievisie Warmte Voor zowel het Stedelijk Energieplan als de Transitievisie Warmte heeft de gemeente diverse netwerkgesprekken georganiseerd, waarbij kleine groepjes bewoners hun mening konden geven over het betreffende onderwerp. Voor het Stedelijk Energieplan heeft de gemeente ook ‘SEP-talks’ en een flitspeiling georganiseerd, waarbij bewoners bevraagd zijn over de energietransitie. Voor de Transitievisie Warmte is een enquête uitgezet onder bewoners en is er een zienswijzeprocedure gehouden.102

Statenkwartier In het Statenkwartier heeft het bewonersinitiatief Statenwarmte dertien wijkbijeenkomsten georganiseerd waarbij bewoners konden aansluiten. Tijdens die wijkbijeenkomsten kwam telkens een ander onderwerp aan bod, zoals bijvoorbeeld het technisch onderzoek in de wijk. In deze wijk heeft het bewonersinitiatief ook een 'meningspeiling' over een nieuwe warmtebron en inloopspreekuren georganiseerd.103

Mariahoeve In Mariahoeve heeft de gemeente bijeenkomsten – in de vorm van ‘rondetafelgesprekken’ – en werksessies georganiseerd over bijvoorbeeld de techniek of de financiële aspecten van de energietransitie.104

102

RIS306869 Raadsbesluit Bijlage 2 'SEP-Talks 2020: In gesprek met de stad over de energietransitie', Gemeenteraad, 16 december 2020, p.3-4; Interviews ambtelijke organisatie; Intern document ' SEP Netwerkgesprek - Verslag deelsessies, 26-062020'; Intern document '200925 Verwerking reacties consultatie SEP'; Intern document ' Transitievisie warmte – 210831 Zienswijzeperiode TVW'; Intern document ' Transitievisie warmte - 210409 Mentiresultaten Netwerkgesprek'; Intern document ' Transitievisie warmte – FW Stadspanel rapport – Schone energie in huizen'; Intern document ' Transitievisie warmte Stadspanel_Rapportage_Schone energie huizen_21_05_11'; Intern document ' Transitievisie warmte – overzicht overleg TVW'; Intern document ' Transitievisie warmte – Verslag Netwerkbijeenkomst 9 april'. 103

Interviews ambtelijke organisatie; Interview bewoners; Intern document 'Statenkwartier - Bijlage documentatie-uitvraag aan projectleiders casussen - reactie Statenkwartier'; Intern document 'Verslag wijkbijeenkomst Statenwarmte van 25 november 2020 Eindrapportage'; Intern document ' Statenkwartier - Bijlage documentatie-uitvraag aan projectleiders casussen - reactie Statenkwartier'. 104

Interview ambtelijke organisatie; Intern document 'Mariahoeve19 - Ronde tafel VvE's Mariahoeve 12 juli 2018 - presentatie'; Intern document 'Mariahoeve17 - Ronde tafel bewoners initiatieven sheets 14 juni'; Intern document 'Mariahoeve18 Mariahoeve rondetafel VVE 5-4 Verslag'; Intern document 'Mariahoeve17 - Ronde tafel bewoners initiatieven notulen 14-06-18'; Intern document 'Mariahoeve16 - notulen ronde tafel gesprek bewoners Mariahoeve; Intern document 'Mariahoeve14 - Verslag Mariahoeve rondetafel Bedrijven 12062018'; Intern document 'Mariahoeve22 - 20190404 presentaties energietransitie Mariahoeve'; Intern document 'Sfeerimpressie Vervolgsessie Energietransitie Mariahoeve'.

Vruchtenbuurt In de Vruchtenbuurt heeft het bewonersinitiatief Warm in de Wijk bijeenkomsten georganiseerd waarbij bewoners informatie van de gemeente kregen over de energietransitie. Tijdens deze bijeenkomsten werden bewoners zelf ook bevraagd over tal van onderwerpen. Ook heeft Warm in de Wijk, in samenwerking met onder andere de gemeente, in deze wijk een enquête over het warmtenet onder de bewoners verspreid. Daarnaast zijn inloopspreekuren georganiseerd en informatiebrochures in de brievenbussen van bewoners gestopt.105

Zuidwest In Zuidwest heeft de gemeente een bijeenkomst gehouden voor leden van de Algemene leden vergadering (ALV) van een flat die in de aanvraag voor de Proeftuin Aardgasvrije Wijken is genoemd. In samenwerking met onder andere woningcorporaties zijn flyers onder die bewoners verspreid.106

Molenwijk-Puntpark In Molenwijk-Puntpark heeft Duurzaam Den Haag voor de bewoners een duurzaamheidsavond met een diner georganiseerd. Daarnaast is er een energiequiz in de wijk geweest, een regentonnenactie, een informatieve wandeling waarbij verduurzamingsmaatregelen aan bod kwamen en een workshop ‘koken op inductie’. Niet alle activiteiten in deze wijk zijn ingegeven vanuit het thema energietransitie, maar ook vanuit meer algemene thema’s, zoals duurzaamheid en energieverbruik.107

105

Interview ambtelijke organisatie; Interview bewoners; Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210701 Uitnodigingsbrief bewonersavond 15 juli_def'; Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210922 Vraag maar raak – Vruchtenbuurt'; Intern document 'Vruchtenbuurt - ALV 17 november 2021 geannoteerde agenda'. 106

Interview ambtelijke organisatie; Intern document 'ZuidWest1 - concept-communicatie aanpak wijk (HR3)'; Intern document 'ZuidWest1 - 01557 Meppelweg Gasloos_v5'; Intern document 'ZuidWest1 - FT-1148 Meppelweg 964-994A brief gasloos'; Intern document 'ZuidWest1 - 20190321 brief bewoners proeft bouwl'. 107

Interview ambtelijke organisatie; Interview bewoners; Interview externe organisatie; Intern document 'Molenwijk-Puntpark 2022 ET-O2 Projectplan tav GDH - Opdracht 2 Bewonersplatform Energietransitie GDH-DDH'; Intern document 'MolenwijkPuntpark - 2022 Werk en prestatieafspraken GDH-DDH versie 24012022'; Intern document 'Molenwijk-Puntpark - 2022 ET-03 Projectplan tav GDH - Opdracht 3 Buurten ondersteunen GDH-DDH'; Intern document 'Uitvraag dec-jan 2022 MolenwijkPuntpark - 2022 ET-O4 Projectplan tav GDH - Opdracht 4 Communicatie GDH-DDH'; Intern document 'Molenwijk-Puntpark - ETprojectplan 2021 tav GDH - S2 Opdracht 3'; Intern document 'Molenwijk-Puntwijk 1.1 b Planning activiteiten 2021 opdracht 3'.

Bijlage 5: Maatwerk op casusniveau Onderstaande tabel geeft in de linker kolom weer wat de criteria zijn waaraan kaders voor bewonersparticipatie zouden moeten voldoen. Deze criteria zijn opgesteld op basis van zowel gemeentelijk beleid als uitgangspunten beschreven in het Klimaatakkoord en door het Sociaal Cultureel Planbureau.108 In de overige kolommen is voor elke casus aangegeven in hoeverre in de kaderstellende documenten aan de criteria wordt voldaan. In de voetnoten is genoteerd in welk document de betreffende informatie is opgenomen:

Vruchtenbuurt

Ja109

Ja110

Ja111

Ja112

Nee, geen plan op schrift

Ten behoeve van welk besluit/doel wordt geparticipeerd

Nee

Ja, maar voor bewoners niet duidelijk113

Ja114

Ja115

Ja116

Nee

MolenwijkPuntpark

Mariahoeve

Nee, geen plan op schrift

Zuidwest

Statenkwartier

Wie mogen meedoen met participatie

Het stedelijk Energieplan

De Transitievisie Warmte

Criteria waaraan kaders voor bewonersparticipatie moeten voldoen

108

RIS306921 Raadsmededeling ‘Haags samenspel’, College van Burgemeester en Wethouders, 14 december 2020; 'Niet buiten de burger rekenen!’, Sociaal en Cultureel Planbureau, Van den Broek, A., Steenbekkers, A., Van Houwelingen, P. & Putters, K., 2016; Klimaatakkoord. 109

Intern document 'Transitievisie warmte - 10094657 - nota poho tvw mz (002).docx'; Intern document 'Transitievisie warmte – 1 Participatievoorstel TVW – 210316 betrokkenheid stakeholders TVW'. 110

Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3a, 2020 Wijkbijeenkomsten voorjaar', p. 2.

111

Intern document 'Mariahoeve - Participatiedocument Mariahoeve 5-12-2019'; Intern document 'Mariahoeve - E-mail Mariahoeve - 13-1-2022, bij bijlage; 'Adressenbestand nieuwsbrief Mariahoeve''; Intern document 'Mariahoeve25- 210930 memo update stadslab Mariahoeve'; Intern document 'Mariahoeve25 - Aanpak Stadslab Mariahoeve versie sept 2021'. 112

Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210701 - Communicatie en Participatieplan Warm in de Wijk_ versie 2'.

113

Interview ambtelijke organisatie.

114

Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3a, 2020 Wijkbijeenkomsten voorjaar, p. 2'.

115

Intern document 'Mariahoeve - Participatiedocument Mariahoeve 5-12-2019, p. 5-6'; Intern document 'Mariahoeve13 - Plan van aanpak Mariahoeve 10-01-2022'. 116

Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210701 - Communicatie en Participatieplan Warm in de Wijk_ versie 2'.

Wanneer start en einde traject zijn

Nee

Ja117

Ja118

Deels, niet van hele traject.119

Ja120

Nee

Deels, niet voor hele traject.121

Wat het niveau van participatie is

Nee

Ja122

Deels123

Pas in 2022, lang na start traject124

Deels125

Nee

Wat rollen en verantwoordelijkheden gemeente en betrokkenen zijn

Nee

Ja, maar pas na start traject.126

Ja127

Nee

Hoe de gemeenteraad wordt meegenomen in het proces

Nee

Nee, maar ook niet relevant voor dit project.

Nee

117

Intern document 'Transitievisie warmte - 210127 Offerte Gem. Den Haag - TVW.pdf'.

118

Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3a, 2020 Wijkbijeenkomsten voorjaar, p. 2'.

119

Intern document 'Mariahoeve12 - Project Klimaatneutraal Mariahoeve 2030 ND versie '; Intern document 'Mariahoeve Ambities Mariahoeve versie1'. 120

Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210701 - Communicatie en Participatieplan Warm in de Wijk_ versie 2'.

121

Intern document 'Molenwijk-Puntwijk 2.1 a Projectplan Nieuwe Energie en Groen in de Buurt.pdf'.

122

Intern document 'Transitievisie warmte - 210127 Offerte Gem. Den Haag - TVW.pdf'; Intern document 'Transitievisie warmte - 210831 Zienswijzeperiode TVW.docx'; Intern document 'Transitievisie warmte - 10094657 - nota poho tvw mz (002).docx'; Intern document 'Transitievisie warmte - 2 FW Bevestiging RE Uitwerking meerwerk TVW Den Haag - 20210322 Oplegger afspraken offerte TVW Den Haag.pdf'. 123

Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3a, 2020 Wijkbijeenkomsten voorjaar, p. 2'.

124

Intern document 'Mariahoeve - p&c-plan Mhoeve 002'.

125

Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210701 - Communicatie en Participatieplan Warm in de Wijk_ versie 2'.

126

Intern document 'Mariahoeve - p&c-plan Mhoeve 002'.

127

Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210701 - Communicatie en Participatieplan Warm in de Wijk_ versie 2'.

Bijlage 6: Beschrijving betrokkenheid van bewoners per casus Deze bijlage bevat een beschrijving van Bevinding 6 op casusniveau. Op basis van de analyse van documenten en de interviews die wij hebben afgenomen met bewoners en uitvoerders in de zeven casussen, geven wij hieronder een beknopt overzicht van de breedte van de vertegenwoordiging van bewoners die betrokken zijn geweest bij participatie, het niveau van participatie en of bewoners hebben kunnen meepraten over beslissingen gerelateerd aan een warmteoplossing:

Het Stedelijk Energieplan De gemeente heeft gesproken met diverse stakeholders, waaronder een stichting die als vertegenwoordiger van Haagse bewoners optrad (Duurzaam Den Haag) en een woningbouwcorporatie. Deze stakeholders konden meepraten over de inhoud van het Stedelijk Energieplan. Onder een groep van ongeveer 100 bewoners zijn in dat kader meningen opgehaald over de energietransitie en met een aantal van hen is ook verder gesproken over de energietransitie. De nadruk lag daarbij op het peilen van de kennis van bewoners over de energietransitie en op communicatie- en informatiebehoeften van bewoners. Daarnaast hebben bewonersinitiatieven en 'duurzame koplopers' gereageerd op de tekst van het SEP. Volgens de opstellers van het Stedelijk Energieplan is ook gebruik gemaakt van de inbreng van, onder meer, bewoners op een eerder beleidsplan (de Haagse Energie Strategie), dat niet is afgerond.128

De Transitievisie Warmte Voor dit document zijn koplopers benaderd om hun mening te geven. Daarnaast is via het Stadspanel (een vaste groep bewoners in Den Haag die met regelmaat een digitale vragenlijst krijgen voorgelegd) een enquête voorgelegd. Hier reageerden 904 mensen op. De gemeente heeft voor de Transitievisie Warmte ook een zienswijzeprocedure uitgevoerd waarbij bewoners de mogelijkheid hebben gekregen om te reageren op de Transitievisie Warmte. Bewoners (waaronder de koplopers) werden door de gemeente actief op deze mogelijkheid gewezen.129

128

Zie ook norm 5; Interview ambtelijke organisatie; RIS306869 Raadsbesluit Bijlage 2 ‘SEP-talks 2020: In gesprek met de stad over de energietransitie, Gemeenteraad, 16 december 2020; Intern document '200925 Verwerking reacties consultatie SEP'; Intern document ' SEP Netwerkgesprek - Verslag deelsessies'. 129

Interview ambtelijke organisatie; Intern document '210831 Zienswijzeperiode TVW'; Intern document ' Transitievisie warmte - Stadspanel_Rapportage_Schone energie huizen_21_05_11'; Intern document ' Transitievisie warmte – FW Stadspanel rapport – Schone energie in huizen'; Intern document ' Transitievisie warmte - 210409 Mentiresultaten Netwerkgesprek'; Intern document ' Transitievisie warmte – Verslag Netwerkbijeenkomst 9 april'.

Voor het Stedelijk Energieplan en de Transitievisie Warmte uit de (casus)wijken Voor het opstellen van het Stedelijk Energieplan en de Transitievisie Warmte is naast het bovenstaande, gebruik gemaakt van informatie die via de participatietrajecten in wijken is opgehaald. Bewonersinitiatieven in de stad hebben via verschillende overleggremia, zoals het focusgroepenoverleg, het Haags Energienetwerk, netwerkgesprekken en de - door Duurzaam Den Haag georganiseerde - Werkgroep Warmte input kunnen leveren op de Transitievisie Warmte.130

Statenkwartier In deze wijk is de bewonersparticipatie niet door de gemeente georganiseerd. Een groep bewoners, verenigd onder de naam ‘Statenwarmte’, heeft in het kader van een plan voor de overstap naar een andere warmtebron een groot deel van de wijk (circa de helft) bereikt. Ongeveer 100 bewoners hebben actief deelgenomen aan het project in deze wijk. Statenwarmte heeft de wijk bereikt met informatie en via deelname aan werkgroepen waarin bewoners konden meedenken en meepraten over het proces van participatie en de transitie naar een andere warmtebron. Het lijkt niet te gaan om het meebeslissen over fundamentele beslissingen gerelateerd aan de overstap naar een nieuwe warmtebron. In deze wijk lijken echter ook nog geen definitieve beslissingen te zijn genomen die zijn gerelateerd aan de overstap naar een andere warmtebron. Statenwarmte werd ondersteund door de gemeente, tot uit een meningspeiling die door Statenwarmte werd georganiseerd, bleek dat er geen meerderheid in de wijk was voor een overstap naar een andere warmtebron. De gemeente heeft daarna in de woorden van de betrokken bewoners ‘niets meer van zich laten horen’.131

Mariahoeve In deze wijk is de participatie door de gemeente zelf georganiseerd. De gemeente heeft hier met een groep, bestaande uit een koplopersgroep van 90 tot 100 bewoners en vertegenwoordigers van verschillende stakeholders in de wijk (vastgoedeigenaren en corporaties), gesproken in de voorbereiding op het Wijkenergieplan (WEP). Het WEP is uiteindelijk niet doorgegaan, maar tijdens de voorbereiding hiervan zijn onder meer wel

130

RIS306869 Raadsbesluit Bijlage 3 ‘Stedelijk energieplan’, Gemeenteraad, 16 december 2020, p.3; RIS299076 Commissiebrief ‘Update energietransitie’, 8 februari 2018, College van Burgemeester en Wethouder; Interview SEP; Interview TVW; Intern document '200925 Verwerking reacties consultatie SEP'; Intern document ' Transitievisie warmte – overzicht overleg TVW'. 131

Interview bewoners; Interview ambtelijke organisatie; Intern document 'Statenkwartier - Onderzoeksrapportage Statenkwartier Statenwarmte eindversie'; Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3a, 2020 Wijkbijeenkomsten voorjaar'; Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3b, 2020 Meningspeiling'; Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3c, 2020 Wijkenergieplan'; Intern document 'Statenkwartier - Verslag wijkbijeenkomst via zoom van 25 november 2020 Statenwarmte'.

verschillende varianten voor nieuwe warmtebronnen besproken met als doel tot een voorkeursoplossing te komen. Bewoners konden hierover meedenken en meepraten met de gemeente. In Mariahoeve lijken nog geen definitieve beslissingen te zijn genomen die zijn gerelateerd aan de overstap naar een andere warmtebron. Op dit moment heeft een groep van ongeveer 10 bewoners binnen die koplopersgroep regelmatig contact met elkaar en de gemeente. Zo neemt dit groepje van bewoners regelmatig deel aan bijeenkomsten. De overige bewoners van de wijk zijn alleen geïnformeerd over de energietransitie.132

Vruchtenbuurt In de Vruchtenbuurt wordt de participatie, net als in het Statenkwartier, georganiseerd door een bewonersinitiatief, Warm in de Wijk. Ook deze organisatie is actief met het informeren van de wijk met bijvoorbeeld publicaties in de wijkkrant en inloopspreekuren. Er zijn bijeenkomsten georganiseerd waarbij tussen de 25 en 75 mensen aanwezig zijn geweest en er is een enquête onder 350 bewoners gehouden. 133 Leden van de coöperatie (inwoners van de Vruchtenbuurt) hebben ook mee kunnen beslissen. Inmiddels heeft Warm in de Wijk meer dan de benodigde 500 intentieverklaringen opgehaald van bewoners in de Vruchtenbuurt die daarmee aangeven geïnteresseerd te zijn in deelname aan een warmtenet. De voorkeur voor een warmtebron ligt voor een deel van deze wijk bij een midden-temperatuur warmtenet.134 Bewoners in de Vruchtenbuurt hebben met het bewonersinitiatief samen gesproken over de voor- en nadelen van dit warmtenet. 135

Zuidwest Hier is niet echt een traject voor bewonersparticipatie opgezet. De gemeente heeft wel met corporaties en Vereniging van Eigenaars (VVE's) samengewerkt in het traject van de energietransitie. De corporaties informeren vervolgens bewoners van complexen waar daadwerkelijk overgestapt zal gaan worden. Bewoners hebben daar ook ruimte om mee te beslissen, voor zover het aanpassingen aan hun eigen woning betreft. 136 Een corporatie moet toestemming hebben van meer dan 70% van de bewoners om aanpassingen door te

132

Interview ambtelijke organisatie; Interview bewoners; Intern document 'Mariahoeve19 - Ronde tafel VvE's Mariahoeve 12 juli 2018 - presentatie'; Intern document 'Mariahoeve17 - Ronde tafel bewoners initiatieven sheets 14 juni'; Intern document 'Mariahoeve17 - Ronde tafel bewoners initiatieven notulen 14-06-18'; Intern document 'Mariahoeve16 - notulen ronde tafel gesprek bewoners Mariahoeve'; Intern document 'Mariahoeve12 - Project Klimaatneutraal Mariahoeve 2030 ND versie 1'. 133

Interview ambtelijke organisatie; Interview bewoners; Intern document 'Vruchtenbuurt - Communicatieactiviteiten Vruchtenbuurt - september 2021 (1)'; Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210922 Vraag maar raak - Vruchtenbuurt'. 134

Interview bewoner

135

'Duurzame warmte in de Vruchtenbuurt', website Warm in de Wijk, (datum onbekend), https://warmindewijk.nl/de-500voorbij/, geraadpleegd op: 10 augustus 2022; 'Warm in de Wijk', website Warm in de Wijk, (datum onbekend), https://warmindewijk.nl/wp-content/uploads/2022/08/WidW-A5-brochure-juli22.pdf, geraadpleegd op: 17 november 2022. 136

Interview ambtelijke organisatie; Intern document 'ZuidWest2 - Input voor rekenkameronderzoek naar participatie in Zuid West_AvN'.

kunnen voeren.137 In Zuidwest is aan drie VVE's een Energie Maatwerk Advies (EMA) door de gemeente aangeboden. De EMA laat zien welke energiebesparende maatregelen een VVE kan nemen, wat het oplevert en hoeveel het kost.138 De uitkomsten zijn gepresenteerd aan de VVE besturen. Bij één VVE zijn de uitkomsten van het onderzoek ook met de Algemene Leden Vergadering (ALV) van de VVE gedeeld. Bij de ALV waren vijf of zes particuliere eigenaren aanwezig.139

Molenwijk-Puntpark In deze wijk wordt de bewonersparticipatie georganiseerd door de stichting Duurzaam Den Haag. Elk jaar is er een bijeenkomst voor wijkbewoners georganiseerd waar informatie is gegeven (soms op een zeer praktisch niveau). Aan deze bijeenkomsten hebben (de afgelopen drie jaar) telkens 40 tot 50 personen meegedaan. Er is ook een actiever betrokken buurtteam waarmee maandelijks gesprekken worden gevoerd. Gemiddeld nemen zes mensen hieraan deel. Ook over eventuele warmteoplossingen in de wijk zijn bewoners geïnformeerd en hebben de mogelijkheid gekregen om vragen te stellen. Verder dan 'informeren' lijkt deze vorm van participatie niet te gaan. In deze wijk lijken echter nog geen definitieve beslissingen te zijn genomen die zijn gerelateerd aan de overstap naar een andere warmtebron.140

137

Dit geldt niet alleen voor de energietransitie, maar is een norm bij elke aanpassing (verbouwing en/of sloop/nieuwbouw).

138

Intern document 'ZuidWest1 - Boekje_EMA_Wezelrade123-153a'.

139

Interview ambtelijke organisatie.

140

Interview ambtelijke organisatie; Interview externe organisatie; Interview bewoners; Intern document 'Molenwijk Puntpark 2022 ET-O2 Projectplan tav GDH - Opdracht 2 Bewonersplatform Energietransitie GDH-DDH'; Intern document 'MolenwijkPuntpark - 2022 Werk en prestatieafspraken GDH-DDH versie 24012022'; Intern document 'Molenwijk-Puntpark - Memo WGW & Koepel projectplan 2021 tav GDH concept maart2021'; Intern document 'Molenwijk-Puntwijk 2.2 a Slides Energierijk Molenwijk_Puntpark 2019'.

Bijlage 7: Beschrijving terugkoppeling per casus Deze bijlage biedt extra onderbouwing bij Bevinding 7. Op basis van de analyse van documenten en de interviews die wij hebben afgenomen met bewoners en uitvoerders in de zeven casussen, geven wij hieronder een beknopt overzicht van de wijze waarop met de inbreng van bewoners is omgegaan:

Het Stedelijk Energieplan De externe partij die de participatie organiseerde, heeft zorgvuldig verslag gemaakt van de participatieactiviteiten. Deze verslagen zijn deels als bijlagen gevoegd bij het Stedelijk Energieplan. In één van de verslagen is opgenomen welke punten door het college (bij monde van de wethouder) zouden worden overgenomen.141 Uit de stukken die wij hebben geanalyseerd blijkt dat de ambtelijke organisatie gestructureerd heeft bijgehouden welke input is geleverd en of en hoe dit zal worden verwerkt in het Stedelijk Energieplan.142 In de definitieve versie van het Stedelijk Energieplan is de verwerking echter niet meer te herleiden. In het proces van aanpassen van het concept tot een definitieve versie zijn de reacties vanuit het participatietraject namelijk verwijderd.143 Afgezien van de stukken die openbaar zijn (als bijlage bij het Stedelijk Energieplan gepubliceerd), is niet gebleken dat de gemeente of de externe partij aan bewoners heeft teruggekoppeld hoe hun inbreng is verwerkt.144

De Transitievisie Warmte Ook in deze casus zijn verslagen gemaakt van diverse participatieactiviteiten.145 Uit ons onderzoek blijkt echter niet dat de gemeente gestructureerd heeft bijgehouden welke inbreng is geleverd door bewoners (en andere stakeholders) en hoe dit is verwerkt. Wel is het resultaat van een bewonersenquête als bijlage bij de Transitievisie Warmte gevoegd en daarmee is een deel van de inbreng voor de gemeenteraad zichtbaar.146 Daarbij is echter niet aangegeven wat met de uitkomst is gedaan. In het voorjaar van 2022 heeft de gemeente het concept voor de Transitievisie Warmte voor inspraak vrijgegeven. In dit kader zijn ook

141

RIS306869 Raadsbesluit Bijlage 2 'SEP-Talks 2020: In gesprek met de stad over de energietransitie', Gemeenteraad, 16 december 2020. 142

Intern document 'SEP1 - 200925 Input consultatie ontwerp-SEP'.

143

Interview ambtelijke organisatie.

144

Interview ambtelijke organisatie; Interview bewoners.

145

Intern document 'Transitievisie warmte - Stadspanel_Rapportage_Schone energie huizen_21_05_11'; Intern document 'Transitievisie warmte - Verslag Netwerkbijeenkomst 9 april concept'. 146

Intern document 'Transitievisie warmte - RIS310442_Bijlage_Transitievisie_Warmte'.

informatiebijeenkomsten voor bewoners georganiseerd.147 De uitkomsten van de inspraakprocedure zullen samen met het definitieve voorstel voor de Transitievisie Warmte aan de raad worden voorgelegd.148

Voor het Stedelijk Energieplan en de Transitievisie Warmte uit de (casus)wijken Het bewonersinitiatief in het Statenkwartier heeft met de gemeente contact gehad over zowel het Stedelijk Energieplan als de Transitievisie Warmte, maar de inbreng vanuit het initiatief zou volgens de bewoners alleen 'ter kennisgeving aangenomen' zijn.149

Statenkwartier In het kader van dit onderzoek heeft de rekenkamer enkele verslagen ontvangen van bijeenkomsten met bewoners die in de wijk zijn georganiseerd en één rapport van een onderzoek dat door het bewonersinitiatief is uitgevoerd.150 Het onderzoeksrapport en een aantal van de verslagen zijn gepubliceerd op de website van Statenwarmte.151 Van de verslagen is niet duidelijk in hoeverre informatie hieruit is verwerkt in plannen of besluitvorming. Zoals eerder aangegeven is de planvorming in het Statenkwartier gestopt nadat een ander initiatief ‘Aardgasblij’ ontstond en uit een meningspeiling onder bewoners bleek dat een meerderheid niet voor een overstap van aardgas naar een andere warmtebron was.152

Mariahoeve Van de verschillende gesprekken die in de wijk zijn gevoerd, heeft de gemeente verslagen gemaakt. Deze verslagen zijn voor zover wij dit konden achterhalen ook teruggelegd bij de bewoners(groepen) waarmee was gesproken, of ze zijn opgenomen in nieuwsbrieven die via

147

RIS311980 Commissiebrief ' Informatiebijeenkomsten concept-transitievisie warmte', College van Burgemeester en Wethouder, 4 april 2022. 148

Interview ambtelijke organisatie. Bij het schrijven van dit onderzoeksrapport was het inspraakproces nog niet afgerond. De rekenkamer heeft dus geen oordeel kunnen vormen over de wijze van verwerking van de reacties van bewoners in het kader van deze inspraakprocedure. 149

Interview bewoners.

150

Intern document 'Statenkwartier - Verslag wijkbijeenkomst via zoom van 25 november 2020 Statenwarmte'; Intern document 'Statenkwartier - Onderzoeksrapportage Statenkwartier Statenwarmte eindversie'. 151

'Verslag wijkbijeenkomst 4 maart 2020', website Statenwarmte, 27 mei 2020, https://www.statenwarmte.nl/2020/05/27/verslag-wijkbijeenkomst-4-maart-2020/, geraadpleegd op: 17 november 2022; 'Rapporten en Achtergronden', website Statenwarmte, (datum onbekend), https://www.statenwarmte.nl/rapportenachtergronden/, geraadpleegd op: 17 november 2022; 'Statenzoom', website Statenwarmte, (datum onbekend) Zoom met Statenwarmte – Statenwarmte, geraadpleegd op: 7 december 2022; '6e wijkbijeenkomst 17 april 2019', website Statenwarmte, 17 april 2019, 6e Wijkbijeenkomst 17 april 2019 – Statenwarmte, geraadpleegd op: 7 december2022; '4e wijkbijeenkomst 25 november 2018', website Statenwarmte, 25 november 2018, 4e Wijkbijeenkomst 25 november 2018 – Statenwarmte, geraadpleegd op: 7 december 2022. 152

Interview ambtelijke organisatie; Interview bewoners.

koplopers zijn verspreid.153 Bewoners geven zelf aan dat niet altijd duidelijk was uit welke gesprekken welke informatie is opgehaald. Ook was voor hen niet duidelijk wat er verder met de opgehaalde informatie is gedaan.154 Uit ons onderzoek is ook niet duidelijk geworden op welke wijze informatie uit de gesprekken in Mariahoeve is verwerkt. Mede omdat het om een pilot-wijk gaat, is een deel van de plannen waarover is gesproken, waaronder het Wijk Energieplan (WEP), uiteindelijk niet doorgegaan.155 De input die hiervoor is geleverd, is dus ook niet verwerkt in deze plannen.

Vruchtenbuurt De input van bewoners op stedelijke plannen (het Stedelijk Energieplan en de Transitievisie Warme) is namens vertegenwoordigers van het bewonersinitiatief gegeven.156 Terugkoppeling van de inbreng is één op één gebeurd tijdens overleggen. Daarnaast is de conceptversie van de Transitievisie Warme voorgelegd aan deze vertegenwoordiging. Na discussie over een deel van die tekst, is dat deel verwijderd.157 Het bewonersinitiatief ervaart de informatie die is opgenomen over hun initiatief als belemmerend, omdat in de Transitievisie Warmte voor een langere tijdshorizon is gekozen dan hun eigen doelstelling. Het is belemmerend voor het initiatief omdat bewoners dan twijfelen of de gemeente het project wel belangrijk genoeg vindt. Dat heeft invloed op het handelingsperspectief van het bewonersinitiatief, volgens het initiatief zelf.158

Zuidwest In Zuidwest heeft geen beleidsbeïnvloedende participatie plaatsgevonden.159

Molenwijk-Puntpark Acties en bijeenkomsten die binnen de wijk zijn georganiseerd, zijn in verslagen vastgelegd. Deze zijn ook teruggekoppeld aan de bewoners die hebben deelgenomen. De afgesproken acties zijn opgepakt.160 Duurzaam Den Haag (de stichting die de bewonersparticipatie organiseert in Molenwijk-Puntpark) heeft namens deze wijk input geleverd voor de stedelijke

153

Interne documenten: Mariahoeve.

154

Interview bewoners.

155

Interview ambtelijke organisatie.

156

Interview ambtelijke organisatie; Interview bewoners.

157

Zie ook Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

158

Interview bewoners.

159

Interview ambtelijke organisatie; Uitvraag dec-jan 2022 Zuidwest.

160

Interview ambtelijke organisatie; Interview externe organisatie; Interview bewoners.

plannen (het Stedelijk Energieplan en de Transitievisie Warmte). Het is niet duidelijk wat er met deze input is gedaan.161

161

Interview externe organisatie; Interview bewoners.

Bijlage 8: Koerswijzigingen gemeente De doelen en het tijdpad van de energietransitie zijn, terwijl participatietrajecten nog liepen, verschillende keren gewijzigd. Ook zijn verschillende besluitvormingsprocessen tussentijds stopgezet. Dat komt enerzijds door beslissingen die de gemeente zelf heeft genomen. Anderzijds komt dat omdat gemeenten nog onvoldoende instrumenten hebben om de regierol - die hen in het Klimaatakkoord voor de bestaande bouw is toebedeeld - in te vullen. De regierol is nog niet wettelijk vastgelegd. Gemeenten hebben bijvoorbeeld nog geen bevoegdheid om te besluiten om woningen van het gas af te halen.162 Hieronder gaan wij in op welke koerswijzigingen hebben plaatsgevonden.

Het doel en tijdpad van de energietransitie zijn de afgelopen jaren veranderd Het beoogde tijdpad voor de energietransitie is in de afgelopen collegeperioden verschillende malen aangepast. Zo is in de coalitieakkoorden voor de perioden 2010-2014 en 2014-2018 aangegeven dat de gemeente streeft naar een klimaatneutrale stad in 2040.163 In 2017 heeft de gemeenteraad dit tijdpad aangepast naar 2030.164 Sindsdien houdt het college 2030 aan als tijdspad. Het doel is in de loop der tijd minder hard geworden: waar de gemeente eerst nog streefde naar een klimaatneutrale stad in 2030, is het doel nu om betekenisvolle stappen te zetten naar een klimaatneutrale stad.165 Op wijkniveau zijn ook aanpassingen doorgevoerd. Voordat de Transitievisie Warmte werd opgesteld zouden de Groene Energiewijken als eerste van het aardgas af gaan.166 In de

162

Vragen en antwoorden op de Gaswet in de Chw, memo VNG 2018; ‘Resultaten verantwoordingsonderzoek 2019 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII)', Algemene Rekenkamer, 20 mei 2020; Klimaatakkoord. Gebouwde omgeving: wijkgerichte aanpak’, 14 december 2018. 163

Coalitieakkoord 2010-2014: Deze coalitie heeft de ambitie dat Den Haag in 2040 klimaatneutraal is; Coalitieakkoord 201418: in 2040 klimaat-neutrale stad te zijn; Raadsvoorstel “Op naar een duurzame warmtevoorziening in 2040” (juni 2017). 164

Amendement: duurzame warmtevoorzieining in 2030: https://denhaag.raadsinformatie.nl/vergadering/322289#ai_3559156

165

Coalitieakkoord 2019: We streven naar een klimaatneutrale stad in 2030; RIS299794 ‘Den Haag, Stad van kansen en ambities: Coalitieakkoord 2018-2022’, Gemeenteraad, 29 mei 2018, p. 35. 166

RIS307849 Commissiebrief ‘Voortgang wijkaanpak energietransitie’, College van Burgemeester en Wethouders, 17 februari 2021.

Transitievisie Warmte is dit veranderd en gaan niet alle Groene Energiewijken167 meer als eerste van het aardgas af.168

Koerswijzigingen in besluitvorming Ook in besluitvorming zien wij dat de gemeente regelmatig van richting is veranderd of dat bepaalde besluiten - ondanks al gestarte participatietrajecten - nog niet zijn genomen. Hieronder volgt een overzicht van belangrijke besluiten die in de gemeente zijn genomen of nog moeten worden genomen. Daar waar relevant hebben wij beschreven op welke manier verandering van besluiten impact hebben op participatietrajecten. Nog geen besluiten genomen169: Wijkuitvoeringsplannen (wettelijk vereist) Besluitvormingsproces tussentijds beëindigd: Haagse Energie Strategie Toen de gemeente de Haagse Energiestrategie (HES) opzette, heeft zij veel gesproken met externe partijen en bewoners. Uiteindelijk heeft het college besloten de HES niet af te ronden en vast te stellen, maar een Stedelijk Energieplan te maken. Dit komt gedeeltelijk overeen met wat de HES had moeten worden, maar verschilde ook op een aantal punten daarvan.170 Wijk Energie Plannen

167

TVW, De 10 Groene Energiewijken - inclusief tijdpad zoals vermeld in de TVW - zijn: Moerwijk-Oost (TVW: voor 2030 van het gas af), de Noordpolderbuurt (2030), het Koningsplein (onduidelijk), Ypenburg (Ypenburg als zodanig niet genoemd, wel individuele delen waarvan gedeeltelijk wel is aangegeven wanneer ze overgaan op een alternatieve energiebron en gedeeltelijk niet), de Vruchtenbuurt (tijdpad en warmteoptie (nog) onduidelijk, van bewoners begrepen dat dit 2040 is), de Vogelwijk (tijdpad onduidelijk, warmteoptie nog niet duidelijk), het Statenkwartier (tijdpad en warmteoptie nog onduidelijk), de Binckhorst/CID (tijdpad onduidelijk, wel alternatieve bron duidelijk), Den Haag Zuidwest (tijdpad onduidelijk, wel alternatieve bron duidelijk) en Mariahoeve (2030). 168

TVW, De 10 Groene Energiewijken zijn: Moerwijk-Oost (TVW: voor 2030), de Noordpolderbuurt (2030), het Koningsplein (onduidelijk), Ypenburg (Ypenburg als zodanig niet genoemd, wel individuele delen waarvan gedeeltelijk wel is aangegeven wanneer ze overgaan op een alternatieve energiebron en gedeeltelijk niet), de Vruchtenbuurt (tijdpad en warmteoptie (nog) onduidelijk, van bewoners begrepen dat dit 2040 is), de Vogelwijk (tijdpad onduidelijk, warmteoptie nog niet duidelijk), het Statenkwartier (tijdpad en warmteoptie nog onduidelijk), de Binckhorst/CID (tijdpad onduidelijk, wel alternatieve bron duidelijk), Den Haag Zuidwest (tijdpad onduidelijk, wel alternatieve bron duidelijk) en Mariahoeve (2030). 169

Peildatum: september 2022, net voor feitelijk wederhoor.

170

Interview ambtelijke organisatie.

Voordat de Wijk Energie Plannen stop werden gezet, was hierover al wel gecommuniceerd met de stad en waren participatietrajecten opgestart.171 Groene Energiewijken De Groene Energiewijken172 – een groep van Haagse wijken waarop de gemeente had ingezet om daar als eerste over te gaan op schone energie – zijn nu losgelaten. Dat blijkt uit de Transitievisie Warmte waarin de groene energiewijken als aanduiding voor deze wijken niet meer wordt gebruikt.173 Wel besluiten genomen, maar inhoudelijk geen keuzes gemaakt: Transitievisie Warmte Na het participatietraject zal de Transitievisie Warmte wel worden vastgesteld. In de Transitievisie Warmte voor de wijken worden echter nog geen harde besluiten genomen. Daardoor kan het ook voor bewoners lastiger zijn om te zien wat er met hun inbreng is gedaan. Het besluit voor een bepaald alternatief voor aardgas (zoals een warmtepomp of warmtenet bijvoorbeeld) wordt namelijk nog niet genomen in de Transitievisie Warmte: er wordt alleen aangegeven welke keuze voor de hand ligt of dat er meerdere opties zijn.174 Communicatieplannen stopgezet: Stadsbrede communicatiecampagne 'de wijken in op de zeepkist' Op stadsniveau was een communicatiecampagne in de maak, die uiteindelijk is stopgezet. De gemeente had dit plan al wel aangekondigd en getoetst bij participanten in de wijk Mariahoeve.175

171

Onder andere in Statenkwartier, Mariahoeve, Molenwijk-Puntpark.

172

RIS307849 Commissiebrief ‘Voortgang wijkaanpak energietransitie’, College van Burgemeester en Wethouders, 17 februari 2021. 173

RIS310442 Commissiebrief Bijlage 'Transitievisie warmte', College van Burgemeester en Wethouders, 3 november 2021.

174

RIS310442 Commissiebrief Bijlage 'Transitievisie warmte', College van Burgemeester en Wethouders, 3 november 2021, p.1.

175

Interview ambtelijke organisatie.

Zuidwest176

176

Interview ambtelijke organisatie.

Bijlage 9: Inbreng ambtelijke organisatie met het feitelijk wederhoor Voor bevinding 3: Voor bevinding 3 heeft de ambtelijke organisatie met het feitelijk wederhoor (najaar 2022) nog nieuwe documenten over bewonersparticipatie aangeleverd. Het gaat hierbij om documenten van Haags Samenspel (opgesteld in het najaar van 2021) en om een aantal recentere participatiedocumenten (van najaar 2022) waarvan de implementatie gepland staat in begin 2023. Deze documenten hebben er niet toe geleid dat bevinding 3 en 4 veranderen. De opgestuurde kaders dragen bij aan de veelheid aan documenten waarin kaders voor participatie zijn opgenomen. Het is hierbij niet duidelijk hoe deze documenten zich tot elkaar verhouden. Ook hier is gebleken dat (net als bij de andere kaderstellende documenten) geen van de geïnterviewde ambtenaren voor de casussen bekend waren met al deze documenten. Daarnaast bieden de meest recente documenten geen gemeentebreed kader voor bewonersparticipatie (in de energietransitie). Deze documenten zijn namelijk gericht op participatie in gebieds- en planontwikkeling. Tot slot geldt voor deze documenten ook dat deze niet concreet genoeg zijn of dusdanig zijn uitgewerkt om richting te kunnen geven aan ambtenaren in de uitvoering.

In het stappenplan van Haags Samenspel wordt bijvoorbeeld niet voldoende richting gegeven aan ambtenaren, omdat dit stappenplan vooral bestaat uit vragen die door de ambtenaren zelf ingevuld kunnen worden .

Voor bevinding 5: Voor bevinding 5 heeft de ambtelijke organisatie met het feitelijk wederhoor (najaar 2022) nog nieuwe documenten over bewonersparticipatie aangeleverd. In de documenten wordt aandacht besteed aan het evalueren van de participatie. In een aantal van deze documenten wordt bijvoorbeeld genoemd dat er een participatieverslag moet worden opgesteld waarin geëvalueerd wordt op het participatieproces. Een volledige strategie is hier echter nog niet in opgenomen. Zo staat niet beschreven hoe vaak of op welke momenten (behalve aan het eind van het participatietraject) er geëvalueerd moet worden. Het voorstel om reflexief te monitoren biedt wel handvatten om evaluaties in de praktijk te borgen. Ten tijde van de uitvoering van het onderzoek was dit voorstel echter nog beleid in uitvoering waardoor wij niet konden beoordelen in hoeverre dit daadwerkelijk bijdraagt aan systematisch leren en het borgen hiervan.

Bijlage 10: Voorwaarden voor participatie Onderstaande tabel bestaat uit een overzicht van voorbeelden van minimale voorwaarden waaraan bewonersparticipatie zou moeten voldoen (zie Hoofdstuk 6 over de aanbevelingen). De focus/kern van het participatietraject

Gemeentebreed is duidelijk: 1. Hoe het college de gemeenteraad meeneemt in het proces. Per participatietraject is duidelijk: 2. Wat het onderwerp is van het participatieproces. 3. Ten behoeve van welk doel/besluit bewoners participeren. 4. Hoe participatie aan het bovenliggende doel/besluit kan bijdragen. 5. Wanneer de start en het eind van het participatietraject is. 6. Op welk niveau van de participatieladder bewoners mogen participeren (raadplegen, adviseren, coproduceren of meebeslissen). 7. Wat de rollen en verantwoordelijkheden zijn van de gemeente en betrokkenen.

Inbreng van bewoners Gemeentebreed is duidelijk: 8. Hoe de gemeente de input van bewoners, per niveau van de participatieladder, verwerkt. Zie aanbeveling 1 en 3. 9. Hoe de gemeente terugkoppelt aan participerende bewoners over de verwerking van hun inbreng. 10. Hoe het college terugkoppelt aan de gemeenteraad over de inbreng van participerende bewoners en de verwerking van hun inbreng bij besluitvoorstellen. Per participatietraject: 11. Op welke wijze en op welk tijdstip bewoners inbreng kunnen leveren. 12. Hoe de inbreng van participerende bewoners wordt vastgelegd. 73

13. Hoe de inbreng van bewoners wordt verwerkt. Zorg hierbij voor een waarheidsgetrouwe weergave van de inbreng van bewoners en beschrijf de inhoudelijke afweging die gemaakt is om de inbreng al dan niet in het voorstel te verwerken. 14. Hoe de inbreng met bewoners wordt gedeeld. Het bereiken van doelgroepen

Per participatietraject is duidelijk: 15. Welke doelgroepen de gemeente wil bereiken (welke doelgroepen mee mogen doen met de participatie). 16. Hoe de gemeente deze doelgroepen wil bereiken. 17. Hoeveel participanten minimaal moeten meedoen met een participatietraject.

Betekenis van bewonersparticipatie

Gemeentebreed is duidelijk: 1. Wat de definitie is van bewonersparticipatie in Den Haag. Gebruik hiervoor een definitie die is vastgesteld op gemeentelijk niveau. Zie: Actieplan Burgerparticipatie 2016-2020 (RIS295898). 2. Wat de participatieladder inhoudt en uit welke treden/participatieniveaus de ladder bestaat. In dit algemene kader werkt de gemeente de niveaus van participaties uit. Per participatietraject is duidelijk: 3. Welke rol de gemeenteraad heeft in het participatieproces.

Maatwerk en leerstrategie

Gemeentebreed is duidelijk: 4. Aan welke criteria maatwerk moet voldoen en bij welke situatie welk maatwerk hoort. 5. Op welke manier de gemeente systematisch leert van ervaringen. Zie aanbeveling 5.

Communicatie

Per participatietraject is van belang dat: 6. De gemeente aanvullende afspraken met bewoners over rollen, verantwoordelijkheden en wederzijdse verwachtingen maakt. Hierbij moet de gemeente minimaal met bewoners bespreken en vastleggen: -

Wat de participerende bewoners van de gemeente kunnen verwachten gedurende het participatietraject; 74

Wat de gemeente van de participerende bewoners mag verwachten gedurende het participatietraject;

Waar de gemeente verantwoordelijk voor is gedurende het participatietraject;

Waar de bewoners verantwoordelijk voor zijn gedurende het participatietraject of waar zijn verantwoordelijk voor willen zijn.

In een algemeen gemeentebreed kader staat dat: 7. De gemeente een communicatieplan opstelt. Hierin moet minimaal zijn opgenomen: -

Dat de gemeente voorafgaand aan een participatietraject met bewoners moet communiceren over hoe zij kunnen participeren;

Hoe de gemeente met bewoners communiceert;

Op welke momenten de gemeente met bewoners communiceert;

Dat de gemeente bewoners op de hoogte stelt van het plan van aanpak op projectniveau en de voorwaarden die de gemeente hierin heeft vastgelegd;

Dat de gemeente bewoners op de hoogte stelt van wijzigingen in plannen, beleidsstukken, afspraken etc.;

Dat de gemeente transparant communiceert over zaken die binnen de gemeente (nog) niet duidelijk zijn en die het participatieproces mogelijk kunnen raken;

Dat de gemeente een duidelijk aanspreekpunt aanwijst waar bewoners bij terecht kunnen met vragen en ideeën;

Dat de gemeente regelmatig aan bewoners terugkoppelt over vervolgstappen in het traject;

Dat de gemeente al gemaakte afspraken nakomt;

Dat de gemeente de communicatiemiddelen afstemt op de diverse doelgroepen.

Bijlage 11: Literatuur Bronnen Algemeen - documenten op het Raadsinformatiesysteem o

RIS173030 ‘Aan de slag!: coalitieakkoord Den Haag PvdA, VVD, D66 en CDA’, Gemeenteraad, 21 mei 2010.22

RIS273442 ‘Vertrouwen op Haagse Kracht: Coalitieakkoord 2014-2018’, Gemeenteraad, 24 juni 2014.

RIS285573 Commissiebrief Bijlage ‘Energie voor de buurt. Haags Warmte Initiatief’, College van Burgemeester en Wethouders, 24 augustus 2015.

RIS293550 Commissiebrief ‘Hoofdlijnenbrief Burgerparticipatie 2016-2020 – pijlers en aanpak’, College van Burgemeester en Wethouders, 5 april 2016.

RIS295898 Commissiebrief ‘Actieplan Burgerparticipatie 2016-2020’, College van Burgemeester en Wethouders, 16 december 2016.

RIS297284 Raadsbesluit ‘Voorstel van het college inzake Actieplan Burgerparticipatie 2016-2020: Samen leven is samen kiezen en samen doen’, Gemeenteraad, 21 september 2017.

RIS297287 Raadsbesluit 'Voorstel van het college inzake ''Op naar een duurzame warmtevoorziening in 2040''', Gemeenteraad, 21 september 2017.

RIS299076 Commissiebrief ‘Update Energietransitie’, College van Burgemeester en Wethouders, 8 februari 2018.

RIS299076 Commissiebrief Bijlage 2 ‘Programmaplan Energietransitie: Concept versie’, College van Burgemeester en Wethouders, 30 januari 2018.

RIS299794 'Den Haag, Stad van Kansen en Ambities: Coalitieakkoord 2018-2022', Gemeenteraad, 29 mei 2018.

RIS301829 Raadsbesluit Bijlage ‘Nota Duurzaamheid. Schone energie in een groene stad: De Haagse aanpak’, Gemeenteraad, 16 mei 2019.

RIS302516 Collegebesluit ‘Subsidieregeling duurzame wijkactie Den Haag 2019’, College van Burgemeester en Wethouders, 14 mei 2019.

RIS304121 ‘Samen voor de stad: coalitieakkoord 2019-2022’, Gemeenteraad, 9 december 2019.

RIS303503 Raadsmededeling ‘Programmabrief Duurzaamheid 2020’, College van Burgemeester en Wethouders, 12 september 2019.

RIS305876 Collegebesluit ‘Subsidieregeling energie uit de wijk Challenge Den Haag 2020’, College van Burgemeester en Wethouders, 14 juli 2020.

RIS306148 Raadsmededeling Bijlage ‘Programmabrief duurzaamheid 2021’, College van Burgemeester en Wethouders, 4 september 2020.

RIS306372 Raadsbesluit ‘Voorstel van het college inzake Bestedingsplan Enecomiddelen Duurzaamheid en Energietransitie’, Gemeenteraad, 16 december 2020. 76

RIS306869 Raadsbesluit Bijlage 2 'SEP-Talks 2020: In gesprek met de stad over de energietransitie', Gemeenteraad, 16 december 2020.

RIS306869 Raadsbesluit Bijlage 3 ‘Stedelijk energieplan’, Gemeenteraad, 16 december 2020.

RIS306921 Raadsmededeling ‘Haags samenspel’, College van Burgemeester en Wethouders, 14 december 2020.

RIS307311 Commissiebrief, ‘Planning stukken Energietransitie’, College van Burgemeester en Wethouders, 15 december 2020.

RIS307849 Commissiebrief 'Voortgang wijkaanpak energietransitie', College van Burgemeester en Wethouders, 17 februari 2021.

RIS308458 Raadsbesluit Bijlage 1 ‘RES 1.0: Regionale Energiestrategie Rotterdam Den Haag', Gemeenteraad, 10 juni 2021.

RIS310442 Commissiebrief Bijlage 'Transitievisie warmte', College van Burgemeester en Wethouders, 3 november 2021.

RIS311980 Commissiebrief ' Informatiebijeenkomsten concept-transitievisie warmte', College van Burgemeester en Wethouder, 4 april 2022.

Algemeen - overige documenten o

'Burgerparticipatie in de warmtetransitie', Platform 31, Buitelaar, S. & Heeger, A., 2018.

'Duurzame warmte in de Vruchtenbuurt', website Warm in de Wijk, (datum onbekend), https://warmindewijk.nl/de-500-voorbij/, geraadpleegd op: 10 augustus 2022.

‘Kader voor het vormgeven van participatie bij duurzame energieprojecten’, BZK, november 2019, https://www.greendeals.nl/sites/default/files/201911/GD%20221%20Participatie%20kaders.pdf.

'Niet buiten de burger rekenen!', Sociaal en Cultureel Planbureau, Van den Broek, A., Steenbekkers, A., Van Houwelingen, P. & Putters, K., 2016, p. 31,47.

‘Resultaten verantwoordingsonderzoek 2019 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII)’, Algemene Rekenkamer, 20 mei 2020.

'Vragen en antwoorden op de Gaswet in de Chw', Vereniging van Nederlandse Gemeenten, 12 december 2018.

Opgevraagde documenten Algemeen o

Intern document 'Participatieaanpak operationalisering TVW'.

Intern document 'Participatie Kompas - EMMA mei 2021'.

Intern document 'Plan van Aanpak - Burgerberaden Staten- en Laakkwartier'.

Intern document 'One pager Statenkwartier en Laakkwartier(2)'. 77

Mariahoeve o

Intern document 'Mariahoeve25 - Aanpak Stadslab Mariahoeve versie sept 2021'.

Intern document 'Mariahoeve - Ambities Mariahoeve versie1'.

Intern document 'Mariahoeve - E-mail Mariahoeve - 13-1-2022, bij bijlage; 'Adressenbestand nieuwsbrief Mariahoeve'.

Intern document 'Mariahoeve18 - Mariahoeve rondetafel VVE 5-4 Verslag'.

Intern document 'Mariahoeve25- 210930 memo update stadslab Mariahoeve'.

Intern document 'Mariahoeve16 - notulen ronde tafel gesprek bewoners Mariahoeve’.

Intern document 'Mariahoeve - Participatiedocument Mariahoeve 5-12-2019'.

Intern document 'Mariahoeve - Participatiedocument Mariahoeve 14-01-2021'.

Intern document 'Mariahoeve - p&c-plan Mhoeve 002'.

Intern document 'Mariahoeve13 - Plan van aanpak Mariahoeve 10-01-2022'.

Intern document 'Mariahoeve22 - 20190404 presentaties energietransitie Mariahoeve'.

Intern document 'Mariahoeve12 - Project Klimaatneutraal Mariahoeve 2030 ND versie 1'.

Intern document 'Mariahoeve17 - Ronde tafel bewoners initiatieven notulen 14-0618'.

Intern document 'Mariahoeve17 - Ronde tafel bewoners initiatieven sheets 14 juni'.

Intern document 'Mariahoeve19 - Ronde tafel VvE's Mariahoeve 12 juli 2018 presentatie'.

Intern document 'Mariahoeve14 - Verslag Mariahoeve rondetafel Bedrijven 12062018'.

Intern document 'Sfeerimpressie Vervolgsessie Energietransitie Mariahoeve'.

Molenwijk-Puntpark o

Intern document 'Molenwijk-Puntwijk 2.1 a Projectplan Nieuwe Energie en Groen in de Buurt.pdf'.

Intern document 'Molenwijk-Puntwijk 1.1 b Planning activiteiten 2021 opdracht 3'.

Intern document 'Molenwijk-Puntpark - 2022 ET-O2 Projectplan tav GDH - Opdracht 2 Bewonersplatform Energietransitie GDH-DDH'.

Intern document 'Molenwijk-Puntpark - 2022 ET-03 Projectplan tav GDH - Opdracht 3 Buurten ondersteunen GDH-DDH'.

Intern document 'Molenwijk-Puntpark - ET-projectplan 2021 tav GDH - S2 Opdracht 3'.

Intern document 'Molenwijk-Puntpark - Memo WGW & Koepel projectplan 2021 tav GDH concept maart2021'.

Intern document 'Uitvraag dec-jan 2022 Molenwijk-Puntpark - 2022 ET-O4 Projectplan tav GDH - Opdracht 4 Communicatie GDH-DDH'.

Intern document 'Molenwijk-Puntwijk 2.2 a Slides Energierijk Molenwijk_Puntpark 2019'. 78

Intern document 'Molenwijk-Puntpark - 2022 Werk en prestatieafspraken GDH-DDH versie 24012022'.

Statenkwartier o

Intern document 'Statenkwartier - Beantwoording raadsvragen Statenkwartier'.

Intern document 'Statenkwartier - Bijlage documentatie-uitvraag aan projectleiders casussen - reactie Statenkwartier'.

Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3b, 2020 Meningspeiling'.

Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3a, 2020 Wijkbijeenkomsten voorjaar'.

Intern document ‘Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3a, 2020 Wijkbijeenkomsten voorjaar’.

Intern document 'Statenkwartier - Offerte Statenwarmte fase 3c, 2020 Wijkenergieplan'.

Intern document 'Statenkwartier - Onderzoeksrapportage Statenkwartier Statenwarmte eindversie'.

Intern document 'Statenkwartier - Verslag wijkbijeenkomst via zoom van 25 november 2020 Statenwarmte'.

Intern document 'Verslag wijkbijeenkomst Statenwarmte van 25 november 2020 Eindrapportage'.

Stedelijk Energieplan o

Intern document 'SEP1 - 200925 Input consultatie ontwerp-SEP'.

Intern document ' SEP Netwerkgesprek - Verslag deelsessies, 26-06-2020'.

Intern document 'SEP Netwerkgesprek - Verslag deelsessies'.

Intern document '200925 Verwerking reacties consultatie SEP'.

Transitievisie Warmte o

Intern document 'Transitievisie warmte - RIS310442_Bijlage_Transitievisie_Warmte'.

Intern document 'Transitievisie warmte - 2 FW Bevestiging RE Uitwerking meerwerk TVW Den Haag - 20210322 Oplegger afspraken offerte TVW Den Haag.pdf'.

Intern document ' Transitievisie warmte – FW Stadspanel rapport – Schone energie in huizen'.

Intern document 'Transitievisie warmte - 210409 Mentiresultaten Netwerkgesprek'.

Intern document 'Transitievisie warmte - 10094657 - nota poho tvw mz (002).docx'.

Intern document 'Transitievisie warmte - 210127 Offerte Gem. Den Haag - TVW.pdf'.

Intern document ' Transitievisie warmte – overzicht overleg TVW'.

Intern document 'Transitievisie warmte – 1 Participatievoorstel TVW – 210316 betrokkenheid stakeholders TVW'.

Intern document ' Transitievisie warmte - Stadspanel_Rapportage_Schone energie huizen_21_05_11'. 79

Intern document ' Transitievisie warmte – Verslag Netwerkbijeenkomst 9 april'.

Intern document Transitievisie warmte – 210831 Zienswijzeperiode TVW'.

Vruchtenbuurt o

Intern document 'Vruchtenbuurt - ALV 17 november 2021 geannoteerde agenda'.

Intern document 'Vruchtenbuurt - Communicatieactiviteiten Vruchtenbuurt september 2021 (1)'.

Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210701 - Communicatie en Participatieplan Warm in de Wijk_ versie 2'.

Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210701 Uitnodigingsbrief bewonersavond 15 juli_def'.

Intern document 'Vruchtenbuurt - 20210922 Vraag maar raak – Vruchtenbuurt'.

Zuidwest o

Intern document 'ZuidWest1 - Boekje_EMA_Wezelrade123-153a'.

Intern document 'ZuidWest1 - 20190321 brief bewoners proeft bouwl'.

Intern document 'ZuidWest1 - concept-communicatie aanpak wijk (HR3)'.

Intern document 'ZuidWest2 - Input voor rekenkameronderzoek naar participatie in Zuid West_AvN'.

Intern document 'ZuidWest1 - FT-1148 Meppelweg 964-994A brief gasloos'.

Intern document 'ZuidWest1 - 01557 Meppelweg Gasloos_v5'.

Documenten naar aanleiding van het feitelijk wederhoor o

Intern document 'Voorstel gezamenlijke onderzoeksagenda gemeente Den Haag en kenniscentrum GUTS Haagse Hogeschool', 10 november 2022.

Intern document 'Voorstel: Experiment reflexief monitoren'.

Intern document 'De Participatiegids voor grote ruimtelijke ontwikkelingen', najaar 2022

Intern document 'Het Participatiewerkboek', najaar 2022

Intern document 'Samenspel per stap', najaar 2022.

Intern document 'Haags Participatiekompas'

Intern document 'Trap van eigenaarschap'

Intern document 'De Haagse Participatiewerkwijze'

Interviews Mariahoeve o

Interview ambtelijke organisatie, Dienst Stedelijke Ontwikkeling.

Interview bewoners.

Molenwijk-Puntpark o

Interview ambtelijke organisatie, Dienst Stedelijke Ontwikkeling. 80

Interview externe organisatie.

Interview bewoners.

Statenkwartier o

Interview ambtelijke organisatie, Dienst Stedelijke Ontwikkeling.

Interviews bewoners.

Stedelijk Energieplan o

Interview ambtelijke organisatie, Dienst Stedelijke Ontwikkeling.

Transitievisie Warmte o

Interview ambtelijke organisatie, Dienst Stedelijke Ontwikkeling.

Vruchtenbuurt o

Interview ambtelijke organisatie, Dienst Stedelijke Ontwikkeling.

Interview bewoners.

Zuidwest o

Interview ambtelijke organisatie, Dienst Stedelijke Ontwikkeling.

Raadsvragen en moties o

RIS301834 Motie ‘Afdoening van motie 'Duidelijkheid over participatie’, College van Burgemeester en Wethouders, 2 februari 2021.

RIS302666 Motie 'Afdoening motie Ondersteuning bewonersinitiatieven energietransitie', 25 juni 2019.

RIS305734 Motie Bijlage ‘Afdoening motie Concrete stappen voor een eerlijke energietransitie’, 8 december 2020.

RIS306814 Motie Bijlage ‘Afdoening motie 50 procent lokaal eigendom bij duurzaamheidsplannen’, 15 december 2020.

RIS306897 Schriftelijke vraag Bijlage 'Antwoord van het college op de vragen van de raadsleden mevrouw Oudshoorn-van Ginderen en de heer Van der Helm, luidend: “Zorgen bij bewoners omtrent de energietransitie van het Statenkwartier"', 19 januari 2021.

Wet- en regelgeving o

'Inspraak- en Participatieverordening gemeente Den Haag 2012', 2012. Geraadpleegd op: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR11298/2

'Klimaatakkoord Den Haag', 28 juni 2019. Geraadpleegd op: https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUK EwidlKruNz5AhWfnf0HHXU9BWgQFnoECAwQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.klimaa takkoord.nl%2Fbinaries%2Fklimaatakkoord%2Fdocumenten%2Fpublicaties%2F2019% 2F06%2F28%2Fklimaatakkoord%2Fklimaatakkoord.pdf&usg=AOvVaw3MqYKtThrLDoT Tv_Gn3IOJ 81

COLOFON Rekenkamer Den Haag Leden Manus Twisk, voorzitter Pauline Reeuwijk Robert-Jaap Voorn Aan dit rapport hebben meegewerkt Arjan Wiggers, secretaris Juliette van Adrichem, projectleider vanaf april 2022 Sophie Henken, projectleider tot april 2022 Thijs Bosma Alicia Majoor Katelijne Brongers Contactgegevens Rekenkamer Den Haag Postbus 16079 2500 BB Den Haag T: 070 353 2048 Bezoekadres Stadhuis Gemeente Den Haag Spui 70 2511 BT Den Haag Datum 6 april 2023 Fotografie Jurriaan Brobbel/Gemeente Den Haag RISnummer 314990

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/12594554/1