RIS314649 Verbeter medische zorg dakloze mensen bijlage

SOCIAAL MEDISCHE ZORG AAN DAKLOZE MENSEN: HANDREIKING VOOR IMPLEMENTATIE VAN BOUWSTENEN IN DE PRAKTIJK

Igor van Laere Ronald Smit Maria van den Muijsenbergh

Sociaal medische zorg aan dakloze mensen in Nederland: handreiking voor implementatie van bouwstenen in de praktijk

1

“Men hoort slechts die vragen, waarop men in staat is antwoord te geven” Friedrich Nietzsche - Die fröhliche Wissenshaft

2

Inhoud Inleiding .............................................................................................................................................................. 5 Definitie sociaal medische zorg ........................................................................................................................... 6 Bouwstenen sociaal medische zorg aan dakloze mensen ................................................................................. 7 Bouwsteen 1 - eenduidige manier van verwijzing, intake en begeleidingsplan............................................... 8 1.1 Sociaal medisch team .................................................................................................................................... 8 1.1.2 Doelstelling sociaal medisch team ......................................................................................................... 8 1.1.3 Organisaties............................................................................................................................................ 8 1.1.4 Taken ...................................................................................................................................................... 8 1.1.5 Disciplines...............................................................................................................................................

8 1.1.6 Scholing .................................................................................................................................................. 9 1.2 Locatie Centraal Meldpunt Dakloze Personen ............................................................................................ 10 1.2.1 Uitgangspunten centrale locatie .......................................................................................................... 10 1.2.2 Faciliteiten centrale locatie .................................................................................................................. 10 1.3 Aanmelding centraal meldpunt dakloze personen ..................................................................................... 11 1.4 Sociaal medische intake .............................................................................................................................. 13 1.4.1 Sociale intake ....................................................................................................................................... 15 1.4.2 Medische intake proces ....................................................................................................................... 17 1.4.3 Inloopspreekuur straatdokter ..............................................................................................................

18 1.5 Maatschappelijke opvang ........................................................................................................................... 19 1.5.1 Uitkomst en vervolg op onderzoek recht op opvang ........................................................................... 21 1.6 Briefadres .................................................................................................................................................... 22 1.7 Uitkering ...................................................................................................................................................... 24 1.8 Schulden ...................................................................................................................................................... 26 1.8.1 Aanvraag schuldhulpverlening ............................................................................................................. 26 1.8.2 Processtappen binnen de schuldhulp nader uitgewerkt ...................................................................... 28 1.9 Medische intake .......................................................................................................................................... 31 1.9.1 Medische beoordeling..........................................................................................................................

31 1.9.2 Hulpvraag ............................................................................................................................................. 31 1.9.3 Beoordelingsinstrumenten .................................................................................................................. 32 1.9.4 Zorguitvoering ...................................................................................................................................... 33 1.10 Begeleidingsplan ....................................................................................................................................... 34 1.10.1 Overzicht sociaal medische problemen en afspraken ........................................................................ 34 1.10.2 Multidisciplinair overleg ..................................................................................................................... 35 Bouwsteen 2 – Begeleiding door trajectmanager ........................................................................................... 36 2.1 Taken ........................................................................................................................................................... 36 2.2 Begeleidingsplan .........................................................................................................................................

36 2.3 Opvolging .................................................................................................................................................... 36 3

Bouwsteen 3 – De inzet van ervaringsdeskundigen ........................................................................................ 37 3.1 Selectie en opleiding ................................................................................................................................... 37 3.2 Resultaatgebieden ...................................................................................................................................... 37 Bouwsteen 4 - Straatdokterspraktijk en ziekenboeg in de maatschappelijke opvang .................................. 38 4.1 Inloopspreekuur .......................................................................................................................................... 38 4.2 Financiering en declaratie ........................................................................................................................... 38 4.3 Bereikbaarheid ............................................................................................................................................ 38 4.4 Samenwerkingsafspraken ketenpartners.................................................................................................... 38 4.5 Regelingen (on)verzekerden .......................................................................................................................

40 4.5.1 Verzekerden ......................................................................................................................................... 40 4.5.2 Eigen risico en vergoedingen ............................................................................................................... 40 4.5.3 Meldpunt onverzekerden..................................................................................................................... 40 4.5.4 EU onderdanen .................................................................................................................................... 40 4.5.5 Ongedocumenteerden vreemdelingen ................................................................................................ 40 4.6 Ziekenboeg maatschappelijke opvang ........................................................................................................ 41 5 Lessen van de straat ...................................................................................................................................... 42 5.1 Monitor & evaluatie .................................................................................................................................... 42 5.2 Beleidsinformatie preventie dakloosheid ...................................................................................................

42 5.3 Beleidsinformatie dakloosheid en sociale zorg ........................................................................................... 42 5.4 Beleidsinformatie dakloosheid en medische zorg....................................................................................... 43 Bijlagen ............................................................................................................................................................. 44 A.

Taakomschrijving disciplines sociaal medisch team dakloze mensen ..................................................... 44

B.

Formulier sociale intake dakloze mensen ................................................................................................ 47

C.

Formulier acties en afspraken dakloze mensen ....................................................................................... 53

D.

Bewindvoering en mentorschap .............................................................................................................. 54

E.

Formulier medische intake dakloze mensen ........................................................................................... 58

Colofon .............................................................................................................................................................. 72

4

Inleiding Deze handreiking is bedoeld voor hulpverleners, bestuurders en beleidsmakers om de sociaal medische zorg voor dakloze mensen te versterken en verbeteren. De handreiking is gebaseerd op kennis en ervaring van professionals uit de praktijk. Met vier bouwstenen wordt de sociaal medische zorg stap voor stap opgebouwd, van aanmelding, intake, begeleiding en uitstroom tot en met het verzamelen van gegevens die bijdragen aan een monitor voor het verkrijgen van inzicht voor het versterken van preventie van dakloosheid en verbeteren van opvang en zorg voor hen die dakloos zijn geraakt. Nederlandse Straatdokters Groep (NSG) onderzoek onder straatdokterspraktijken in Nederland in de periode 2014-2015 toonde drie belangrijke knelpunten aan: 1) De specifieke leefomstandigheden, ervaringen en kenmerken van de populatie dak- en thuislozen belemmert de toegang tot en gebruik van reguliere medische zorg. 2) Grote verschillen tussen gemeenten en GGD-en in aandacht, organisatie en financiering van zorg voor deze doelgroep.

3) Tekort aan deskundig personeel door gebrek aan specifieke scholing en richtlijnen voor een gestructureerde aanpak.1 Benaderd en ondersteund door de Adessium Foundation heeft de NSG samen met de afdeling eerstelijnsgeneeskunde van het Radboudumc in de periode 2016-2018 onderzoek verricht naar organisatie, inhoud en financiering van de sociaal medische zorg aan dak- en thuisloze mensen. Deze verkenning leverde vier bouwstenen om op structurele wijze deze zorg in de praktijk in alle gemeenten te implementeren en nader te ontwikkelen.2 Met steun van de Adessium Foundation en Stichting Dioraphte heeft de NSG in de periode 2019-2021, in samenwerking met ambtenaren van centrumgemeente Gouda, het leger des Heils en de lokale GGD, de bouwstenen aan de praktijk getoetst en verder ontwikkeld. Het resultaat is weergegeven in onderhavige handreiking en kan voor andere gemeenten als model dienen voor het nader ontwikkelen en versterken van sociaal medische zorg aan dakloze mensen in Nederland.

Doctors for Homeless Foundation Nederlandse Straatdokters Groep december 2021

1 Laere I van, Muijsenbergh M van den, Smit R, Slockers M. Basiszorg voor daklozen is urgent probleem. Straatdokters bepleiten landelijk beleid. Medisch Contact 2015; 70(8): 340-43. 2 Laere I van, Smit R, Muijsenbergh M van den. Op weg naar toegankelijke en goede sociaal medische zorg voor dak- en thuislozen in

Nederland. Nederlandse Straatdokters Groep, Radboudumc Nijmegen, 2018.

5

Definitie sociaal medische zorg Sociaal medische zorg is het integrale en persoonsgerichte aanbod van sociale zorg voor het behouden of verkrijgen van onderdak, inkomen, schuldhulpverlening en bezigheden en medische zorg ter preventie en stabilisatie van problemen door verslaving, psychiatrische stoornissen, verstandelijke beperkingen, lichamelijke aandoeningen, gebitsproblemen en ontoereikende voeding. De stappen vooraf richten zich op professionals met sociaal-medische ervaring en beleidsmakers die overwegen om in een gemeente de sociaal medische zorg voor dakloze mensen te organiseren en/of verbeteren. Aanbevolen wordt dat elke centrumgemeente beschikt over een straatdokter3 Inventariseer dakloosheid en beleid opvang en zorg. Doel van deze fase is op hoofdlijnen een beeld van de problematiek in de regio te krijgen en het agenderen hiervan. Start vooraf met een inventarisatie van de aard en omvang van de populatie dakloze mensen en het aanbod van opvang en zorg in de gemeente. Bepaal wie de probleemhouder is, meestal is dat de gemeente, welke partijen actief zouden kunnen en willen zijn in het organiseren en leveren van de sociaal medische zorg. Verricht een probleemanalyse van wat nu gebeurt, wat de huidige knelpunten zijn en kom met alle betrokkenen tot een prioritering en voorstellen voor een eerste oplossingsrichting. Betrek sleutelfiguren.

Voor succesvolle sociaal-medische zorg is brede samenwerking vereist tussen in ieder geval gemeente en sociaal domein (huisvesting, daklozenbeleid, Werk en Inkomen, schuldhulpverlening), GGD, maatschappelijke opvang, huisartsen, tandartsen, GGZ, verslavingszorg, ervaringsdeskundigen. Zoek dus vanaf de start contact met alle bij de opvang en zorg voor dakloze mensen betrokken sleutelfiguren binnen en buiten de gemeentelijke afdelingen. Start met een workshop waarin kansen en uitdagingen worden gedeeld. Formeer een werkgroep, stel een projectleider aan, maak een plan van aanpak en ga aan de slag. Beoordeel of de Nederlandse Straatdokters Groep (NSG) een adviserende rol kan hebben voor het helpen inventariseren, ontwikkelen en implementeren van de bouwstenen. Start een werkgroep. Stel een werkgroep samen bestaande uit een projectleider, ambtenaren van diverse gemeentelijke afdelingen en medewerkers betrokken bij de opvang en zorg aan dakloze mensen in de regio. De werkgroep stelt een agenda op met taken, acties en verantwoordelijkheden. Vanuit de inventarisatie voorafgaande aan de start van de werkgroep zijn op hoofdlijnen de knelpunten inzichtelijk gemaakt. De eerste opdracht van de werkgroep is deze verder uit te diepen en te concretiseren welke verbeterpunten en oplossingen nodig zijn.

Dit zal voor iedere regio anders zijn en moeten aansluiten bij de lokale situatie en de samenstelling van de doelgroep in de regio. Afhankelijk van de complexiteit en grootte van de regio kan dit proces een aantal maanden duren. De werkgroep komt maandelijks bijeen om de activiteiten af te stemmen en verder uit te zetten. Organiseer vooraf en per kwartaal een grote netwerkbijeenkomst over de plannen en stand van zaken, met zorgpartners, cliëntenraden en betrokken ambtenaren uit omliggende gemeenten. Besluit. Het vergemakkelijkt de implementatie wanneer het gemeentebestuur, met een positief advies van de wethouder die volksgezondheid en/of het sociaal domein in portefeuille heeft, officieel het besluit neemt om de hiernavolgende bouwstenen als basis voor een structureel plan van aanpak in te zetten. Gebruik deze handleiding voor het verbeteren van opvang en zorg aan dakloze mensen in uw regio.

3 Slockers M. Sterfte, ziekte en toegang tot zorg bij dak- en thuislozen. Erasmus Universiteit, Department of Public Health, 2021.

6

Implementatie. Na besluitvorming kan de werkgroep aan de slag met het implementeren van de plannen. Evaluatie. Het is wenselijk om na een halfjaar en vervolgens jaarlijks te evalueren in hoeverre de oorspronkelijke plannen uitgevoerd zijn, welke elementen minder goed lukten en waarom, en welke lessen voor de toekomst daaruit getrokken kunnen worden om vervolgens de plannen aan te passen.

Bouwstenen sociaal medische zorg aan dakloze mensen Deze handreiking voor toegankelijke en goede sociaal medische zorg aan dakloze mensen in Nederland is gebaseerd op de volgende bouwstenen: 1. Bouwsteen 1: eenduidige manier van verwijzing, intake en begeleidingsplan Voor de centrale toegang tot sociaal medische zorg voor dakloze mensen kan worden verwezen naar een of meer locaties in de gemeente. Een multidisciplinair sociaal medisch team verricht een integrale intake. Aan de hand van een sociale en medische intake worden gegevens verzameld, geanalyseerd, samengevat en systematisch geregistreerd (aangepast aan de lokale situatie). Het sociaal medisch team stelt tijdens een multidisciplinair overleg een probleemgericht begeleidingsplan met concrete doelen op. 2. Bouwsteen 2: begeleiding door een trajectmanager van de gemeente, GGD, GGZ of een voorziening van de Maatschappelijke Opvang bij alle stappen die nodig zijn voor diagnostiek, herstel, stabilisatie en doorstroom naar een voorziening of huisvesting met persoonsgerichte zorg voor de lange termijn. Dit is een hulpverlener die optreedt als spil tussen de dakloze persoon, zorgverleners en instanties. Deze heeft doorzettingskracht om vastgestelde knelpunten op te lossen en zaken georganiseerd te krijgen. Deze bouwsteen wordt in deze handreiking niet verder uitgewerkt. 3.

Bouwsteen 3: het inzetten van ervaringsdeskundigen uit de doelgroep om hen te betrekken bij de trajecten bestaande uit toeleiding naar (verdere) zorg en ondersteuning van dakloze mensen en uitdragen van ervaringsdeskundigheid. Ook deze bouwsteen wordt hier niet verder uitgewerkt. 4. Bouwsteen 4: huisartsenzorg/straatdokterspraktijk en ziekenboeg. Laagdrempelig toegankelijke inloopspreekuren zijn aanwezig op de locaties waar daklozen zich bevinden. Straatdokters en straatverpleegkundigen houden op vaste tijden spreekuren. Ziekenboegbedden zijn een noodzakelijk onderdeel van de maatschappelijke opvang voor observatie, diagnostiek, herstel, stabilisatie en gerichte doorstroom van de doelgroep. Naar de omvang en aard van de zorgbehoeften van de doelgroep dienen dergelijke bedden flexibel inzetbaar te zijn. Over indicatiestelling, uitvoering en financiering van de ziekenboegbedden dienen lokaal duidelijke afspraken te bestaan.

7

Bouwsteen 1 - eenduidige manier van verwijzing, intake en begeleidingsplan De gemeente beschikt over een sociaal medisch team voor dakloze mensen. Dit team is bereikbaar via een Centraal Meldpunt Dakloze Personen. Voor cliënten en hulpverlening is de wijze van toeleiding naar het meldpunt bekend. Aan de hand van een sociale en medische intake worden door het team gegevens systematisch verzameld. Tijdens een multidisciplinair overleg wordt een probleemgericht begeleidingsplan met concrete doelen opgesteld.

1.1 Sociaal medisch team 1.1.2 Doelstelling sociaal medisch team Doel van het sociaal medisch team is het inzichtelijk maken van hulpvraag van de cliënt en benodigde hulpverlening en voorzieningen voor stabilisatie en vervolgens het realiseren van een gezonde leefomgeving voor dakloze mensen; dat betekent verblijf in een eigen woonruimte, stilte en rust, veiligheid, gezondheid, dagbesteding afgestemd op behoeften en talent. 1.1.3 Organisaties In de gemeente zijn professionals beschikbaar en/of kan een team gevormd worden. Bij het team behoren de volgende organisaties en disciplines vertegenwoordigd en/of betrokken te zijn: • Gemeente, medewerker afdeling Basisregistratie Personen (BRP) voor een briefadres, participatie (werk en inkomen), maatschappelijke zorg, schuldhulpverlening, Wmo aanspraken, etc. • Maatschappelijke Opvangvoorziening • Medewerker lokaal functionerende teams; bijvoorbeeld FACT, Vangnet & Advies, Meldpunt Zorg en Overlast, Bemoeizorg GGD/GGZ. • Sociaal verpleegkundige/Verpleegkundig Specialist (VS) openbare geestelijke gezondheidszorg (OGGZ); bijvoorbeeld verbonden aan de maatschappelijke opvang, GGD, wijkteam, thuiszorg, huisartsenpraktijk. • Huisartsen, praktijkondersteuner (POH-OGGZ). • Tandartsen. • Zorgverzekeraar.

1.1.4 Taken • Bereiken, contact leggen met dakloze personen. • Sociaal en medisch beoordelen. • Leiden naar passende hulp. • Zicht houden op beloop van de realisatie van opvang en zorg. • Monitoring en evaluatie van kenmerken, problemen en zorg. 1.1.5 Disciplines Om gerichte opvang en zorg aan dakloze mensen te kunnen bieden is een sociaal medisch team nodig waarin een sociaal medewerker uit het gemeentelijk sociaal domein, een ervaringsdeskundige uit de doelgroep, een verpleegkundig specialist/sociaal verpleegkundige en een huisarts/straatdokter vertegenwoordigd zijn. Inzet van een arts is noodzakelijk vanwege de medische beoordeling, consultatie en behandeling, naast supervisie, intercollegiaal overleg en afstemming in het medisch zorgnetwerk. Een voorbeeld van een taakomschrijving van disciplines zie bijlage A.

8

1.1.6 Scholing Gebaseerd op (potentiële) sociaal medische problemen bij dakloze mensen is training gewenst voor het sociaal-medische team gericht op de volgende onderdelen. • • • • • • • • • • •

Kennis, vaardigheden en attitude rondom de kenmerken en specifieke sociale en medische problemen van dakloze mensen. Vaardigheden voor interprofessionele samenwerking en multidisciplinair overleg; met aandacht voor het gestructureerd samenvatten en presenteren van casuïstiek. Inzicht in de lokale sociale kaart. Kennis over het zorgvuldig uitwisselen van gegevens.4 Efficiënt ICT gebruik, registratie en monitoring. Het leren opschalen bij het vastlopen van het begeleidingsplan of het ontbreken ervan bij ‘moeilijke of lastige personen uit de doelgroep’. Het leren effectief, krachtgericht ondersteunen van dakloze mensen, met handhaving van maximale zelfstandigheid en zelfredzaamheid (bijvoorbeeld via de Krachtwerk methodiek). Kennis van specifieke Wettelijke regelingen. Trajectmanagement complexe problematiek en zorg. Effectief benutten van ervaringsdeskundigheid. Effectief communiceren met mensen met beperkte taalvaardigheid en beperkte gezondheidsvaardigheden en omgaan met culturele verschillen in opvattingen over gezondheid en goede zorg.

Organiseer periodiek scholing en supervisie met het team en de directe partners in de zorg.

4 Handreiking gegevensuitwisseling bemoeizorg ggdghor.nl

9

1.2 Locatie Centraal Meldpunt Dakloze Personen De gemeente is verantwoordelijk voor een voor de doelgroep, hulpverlening en burgers herkenbare centraal gevestigde locatie5 in de centrumgemeente. Voor goede sociaal medische zorg voldoet deze idealiter aan onderstaande kenmerken. 1.2.1 Uitgangspunten centrale locatie • Bereikbaar, centraal gelegen, dichtbij openbaar vervoer. • Telefoonnummer voor bereikbaarheid en communicatie. • Herkenbaar, toegankelijk, gastvrij, onafhankelijk, huiskamergevoel, open, warme plek. • Laagdrempelig, inloop zonder afspraak. • Organiseer beheergroepen die samen met de omwonenden mee praten over alle aspecten van de voorziening. • Afstemming van het aanbod van een centraal meldpunt voor dakloze mensen met overige opvangen zorgvoorzieningen, ervaringsdeskundigen, pastoraal werk en politie. • Open (aantal dagdelen) tijdens kantooruren (tijdens avond en weekend melden bij de nachtopvang). • Veiligheid, gekwalificeerde beveiliging aanwezig. • Medewerker is aanwezig op vaste dagen en tijdsblokken; creëer vastigheid. • Verpleegkundige/huisarts is aanwezig op vaste dagen en tijdsblokken; creëer vastigheid. • Medewerkers van diverse opvang en zorginstellingen die in dagelijkse praktijk samenwerken gaan bij elkaar op bezoek voor kennismaking en uitwisselen contactgegevens. Elkaar kennen maakt betere hulpverlening. Maak vrienden.

1.2.2 Faciliteiten centrale locatie • Voldoende oppervlakte naar aantal dakloze mensen. Een wettelijke richtlijn voor het aantal vierkante meters per dakloze persoon in de opvang ontbreekt. • Na oplevering is een risico-inventarisatie en evaluatie (RIE) nodig om na te gaan of aan alle eisen is voldaan op het gebied van veiligheid (noodknop), hygiëne (infectiepreventie)6 en geluidsnormen. Voldoe aan eisen bouwbesluit: ventilatie, vocht, isolatie en milieu.7 • Hygiëne: laat elke drie jaar een GGD-medewerker deskundige infectiepreventie (DIP) een beoordeling van de hygiëne uitvoeren conform RIVM-richtlijnen.8 • Sanitair toilet, douche. Werkplekken en stoelen. • Laptops, scherm/beamer voor teamoverleg en cliëntbespreking. • Privacy, aparte kamers voor voeren van privégesprekken, vertrouwelijkheid. • Biedt een overlegruimte voor gezamenlijk overleg. • Biedt straatdoktersspreekuur en ziekenboegvoorziening met minimaal 2 bedden. • Medische voorzieningen: eigen spreekkamer volgens geluidsnormen, onderzoeksbank, en benodigd instrumentarium zoals weegschaal, bloeddrukmeter, saturatiemeter, stethoscoop, voetbad, verbandmiddelen, oorspuit, otoscoop, volgens de richtlijnen van de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV)9. • Visitekaartjes (u heeft gesproken met) en flyer of poster met informatie over de voorziening.

• Postvoorziening, de post van dak- en thuisloze mensen met een briefadres kan worden bezorgd en opgehaald op de centrale locatie. Contact moment. 5 Een voorbeeld is Herstart in Utrecht: https://www.legerdesheils.nl/midden-nederland/inloopvoorziening 6

https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/03/27/richtlijn-voor-opvang-van-dak--en-thuislozen-tijdens-coronacrisis-vastgesteld 7 https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/wetten-en-regels-gebouwen/bouwbesluit 8 https://www.rivm.nl/hygienerichtlijnen/dak-thuislozencentra-sociale-pensions 9 https://www.lhv.nl/uw-praktijk/lhv-bouwadvies

10

1.3 Aanmelding centraal meldpunt dakloze personen

Procesbeschrijving | Werkinstructies ten behoeve van daklozenopvang Inleiding Deze procesbeschrijvingen zijn bedoeld om alle medewerkers die dagelijks bezig zijn met de daklozenopvang binnen gemeenten een leidraad te bieden om de sociaal medische zorg aan daklozen te versterken en verbeteren. Dat begint met een eenduidige manier van verwijzing, intake en begeleiding. Aan de hand van een sociale en medische intake worden gegevens verzameld, geanalyseerd, samengevat en geadministreerd. De benodigde vervolgstappen kunnen daarna in gang worden gezet. Door het betrekken en trainen van de medewerkers die zich bezighouden met daklozenopvang binnen de gemeente, kunnen de procesbeschrijvingen in dit hoofdstuk volledig worden afgestemd op de lokale situatie en de doelgroep in de regio. Kenmerken dakloze personen •

• • • • • • • • • •

Door de tijd hebben laagopgeleide, alleenwonende mannen met schulden, verslavingsproblematiek of met justitiële contacten de grootste kans op het verlies van woonruimte. Dakloosheid is dichtbij in geval van scheiding en financiële tegenslag door gebrek aan toegankelijke woonruimte. De huisarts kan een belangrijke rol spelen in de preventie van huisuitzettingen en in de zorg voor dakloze mensen. Hierbij is een integrale, multidisciplinaire aanpak nodig. Dakloze mensen hebben problemen op meerdere levensgebieden tegelijk: huisvesting, inkomen, dagbesteding, relaties, schulden, verslaving, psychiatrie, lichamelijke gezondheid, gebit en verstandelijk vermogen. Meer dan de helft van de dakloze mensen gebruikt meerdere soorten drugs. Dakloze mensen hebben vaker dan gemiddeld last van psychoses of depressies. Ruim 30% van de dakloze mensen heeft een verstandelijke beperking, die vaak niet onderkend wordt. Er bestaan eenvoudige testen om een beperking aan te tonen. Ruim 40% van de daklozen heeft zowel ernstige lichamelijke als psychische problemen. Het daklozenbestaan leidt tot ernstige en chronische gezondheidsproblemen van de huid, luchtwegen, hart en bloedvaten, maagdarmstelsel, trauma’s en gebitsklachten. Infectieziekten als tuberculose, hepatitis, schurft en kleerluis komen bij dakloze mensen vaker voor dan onder de algemene bevolking.

Veel dakloze mensen mijden zorg, kunnen onverzekerd zijn en zijn vaak niet in staat om gezondheidsadviezen op te volgen. Dakloze mensen gaan 14 tot 16 jaar eerder dood dan andere mensen in Nederland. Bron: publicaties www.straatdokter.nl

Voorfase Door duidelijke werkafspraken en samenwerking binnen de gemeente kunnen succesvolle stappen worden gezet om de sociaal medische zorg aan daklozen te verbeteren. Dit betreft afspraken tussen de gemeente, instanties in het sociale domein (huisvesting, daklozenbeleid, Werk en Inkomen, Schuldhulpverlening), GGD, maatschappelijke opvang, GGZ, verslavingszorg, ervaringsdeskundigen, huisartsen en tandartsen gemaakt. Door het maken van afspraken weet iedereen wat er van hem/haar verwacht wordt en waar welke verantwoordelijkheden liggen. De afspraken dienen dan ook als input voor de medewerkers bij het Centraal Meldpunt Daklozen Opvang. 11

Processen en werkinstructies De volgende processen zijn uitgewerkt: 1. Aanmelding Centraal Meldpunt Daklozenopvang 2. Intake: Sociale en medische intake 3. Maatschappelijke opvang 4. Aanvraag briefadres 5. Aanvraag uitkering Om het werk zo goed mogelijk uit te kunnen voeren is ook een aantal formulieren opgesteld. Deze formulieren helpen de betrokkenen om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van de situatie van de dakloze en de nodige vervolgstappen. In de procesbeschrijvingen wordt verwezen naar deze formulieren: • • • •

Formulier sociale intake dakloze mensen (bijlage B) Formulier acties en afspraken dakloze mensen (bijlage C) Formulier medische intake dakloze mensen (bijlage D) Checklist ‘Document Centraal Meldpunt Daklozen’

Aanmelding Centraal Meldpunt Dakloze Personen Dakloze mensen kunnen via verschillende instanties of professionals worden aangemeld. Het werkproces aanmelding beschrijft hoe de aanmelding bij het Centraal Meldpunt Dakloze Personen binnenkomt en welke handelingen moeten worden uitgevoerd. Proces: aanmelding bij Centraal Meldpunt Dakloze Personen Het aanmeldproces ziet er schematisch als volgt uit:

12

Wie: sociaal medewerker 1. Melding: Melding komt binnen per telefoon, e-mail of in persoon, via cliënt zelf of

derden. Registratie melding: Medewerker registreert de manier van verwijzing, de naam van de verwijzer en de contactpersoon van het meldpunt in het systeem. Beoordeling spoed: Medewerker beoordeelt of er sprake is van (medische) spoed. Zo ja, dan wordt de melding doorgezet naar de juiste instantie (huisarts, ziekenhuispost). Controle bekend persoon: Als de cliënt bekend is bij het team/lokale zorgnetwerk dan wordt client doorverwezen naar de vaste contactpersoon die in het dossier staat vermeld. Een korte eenvoudige vraag kan de sociaal medewerker zelf beantwoorden. Controle recht op opvang: Indien cliënt geen onderdak heeft, bepaalt het Centraal Meldpunt het recht op opvang. Criteria en de te doorlopen stappen, zie 1.5.

2. 3. 4.

5.

Belangrijk: voor jongeren en gezinnen gelden specifieke afspraken. Deze afspraken zijn tussen de gemeente en betrokken instanties gemaakt en vastgelegd. Het Centraal Meldpunt is bekend met deze afspraken. Jongeren: Er zijn bijvoorbeeld specifieke afspraken over de opvang van dakloze jongeren, tot welke leeftijdsgrens of functioneringsniveau. Gezinnen: Als een gezin zich meldt bij het Centraal Meldpunt dan wordt contact opgenomen met de betreffende opvangvoorziening zoals het leger des Heils. Er volgt dan een gezamenlijke intake.

Melding vanuit andere organisatie of regiogemeente Het Centraal Meldpunt kan ook een melding binnenkrijgen via een andere organisatie of gemeente. Bijvoorbeeld een sociaal wijkteam. Vanaf het moment dat de melding binnenkomt wordt dezelfde procedure doorlopen als hierboven beschreven. • •

Is de persoon afkomstig uit een regiogemeente en is er opvang nodig, dan moet worden bepaald of er recht is op opvang (zie paragraaf 1.5). Bij gezondheidsproblemen en het ontbreken van een huisarts kan cliënt worden aangemeld via het Centraal Meldpunt Dakloze Personen en worden verwezen naar het inloopspreekuur van de verpleegkundige en/of straatdokter.

Na de aanmelding bij het Centraal Meldpunt start de Sociaal medische intake.

1.4 Sociaal medische intake Na de aanmelding bij het Centraal Meldpunt volgt de intakeprocedure. Bij de intake wordt een zo volledig mogelijk beeld verkregen van de sociale en medische situatie van de dakloze persoon. De intake bestaat dus uit zowel een sociale intake als een medische intake. Bij de intake zijn de sociaal medewerker (sociale intake), de verpleegkundige, de trajectmanager en de huisarts/straatdokter betrokken (medische intake).

13

Proces: Intake Het totale proces ziet er schematisch als volgt uit:

Het intakeproces start met de sociale intake die wordt uitgevoerd door de sociaal medewerker, gevolgd door een medische intake waarbij de verpleegkundige of verpleegkundig specialist (VS) de medische situatie beoordeelt, problemen deelt en zo nodig doorverwijst naar de betrokken huisarts/straatdokter. Na deze stappen wordt gezamenlijk de voortgang van alle acties gewaarborgd.

14

1.4.1 Sociale intake Tijdens de sociale intake wordt beoordeeld of iemand recht heeft op opvang en zorg in de regio, of direct onderdak geregeld moet worden en of er hulp nodig is voor het verkrijgen van een briefadres, een uitkering en andere voorzieningen zoals schuldhulpverlening, bijzondere bijstand of begeleiding vanuit de WMO. Voorts of er sprake is van een situatie waarvoor verwijzing naar verpleegkundige of straatdokter noodzakelijk is (zie paragraaf 1.4.3). Proces: Sociale intake Schematisch ziet de sociale intake er als volgt uit:

Wie: sociaal medewerker

1. Uitleg: Medewerker geeft aan de hand van een checklist bij de start van het intakegesprek uitleg over: • Wat doet het Centraal Meldpunt Dakloze Personen • Hoe het proces eruit ziet • Recht op cliëntvertegenwoordiging bij aanvraag WMO • Rechten en plichten • Verwachtingen • Wachttijden • Veiligheid • Privacy: uitleg over privacyregels en verzoek cliënt om schriftelijke toestemming voor het delen van informatie binnen en buiten het team. 2. Uitvoering sociale intake: Tijdens de sociale intake wordt aan de hand van een vragenlijst een beoordeling van de sociale situatie verricht (formulier bijlage B). Vervolgens worden de procedures doorlopen die van toepassing zijn, zoals opvang (paragraaf 1.5), briefadres (paragraaf 1.6), uitkering (paragraaf 1.7) en schulden (paragraaf 1.8). 3. Overhandiging overzicht acties en afspraken: na de sociale intake ontvangt de cliënt een overzicht van de acties en afspraken (formulier bijlage C). 4. Aanwijzing trajectmanager: Wijs binnen het sociaal medisch team een uitvoerend trajectmanager aan voor deze cliënt. 5. Afspraak voor medische intake: Na de sociale intake wordt een afspraak gemaakt voor de medische intake (paragraaf 1.9). Als de verpleegkundige/VS op locatie is kan de medische intake direct plaatsvinden. 6.

Samenvatting sociale situatie: Medewerker geeft ter voorbereiding op de medische intake een samenvatting van de psychosociale situatie aan verpleegkundige/ VS. Hiervoor worden de antwoorden op de vragen uit bijlage B samengevat. 15

7. Inschrijving bij zorgverzekering: Medewerker zorgt voor inschrijving bij de zorgverzekeraar waarmee een collectieve verzekering is afgesloten door de gemeente, volgens vaststaande procedure (die per gemeente kan verschillen). 8. Inzet voorzieningen en uitvoeren acties. Medewerker start de processen die van toepassing zijn en voert gemaakte afspraken en acties uit. 9. Planning vervolggesprekken. Waar nodig worden vervolggesprekken gepland en gevoerd. Bijvoorbeeld als geen hulpverlener betrokken is, of meer tijd nodig is voor probleeminventarisatie en/of hulpacties (noteer op formulier bijlage C).

Uitleg van formulier bijlage B: Systematische beoordeling sociale situatie Doorloop met de client de volgende onderwerpen: • • • • • • • • • • • • •

Wens cliënt: in welke gemeente hij/zij opgevangen wil worden Vaststellen identiteit Laatste inschrijf- verblijfadres Huidige verblijflocatie Oorzaken en duur dakloosheid Netwerk: Wie behoren tot het sociale netwerk (personen uit de huiselijke kring of andere personen met wie de cliënt een sociale relatie onderhoudt) en waar wonen zij? Werk en inkomen: Bestaand werk en/of dagbesteding en/of onderwijs (informatie van de cliënt zelf en gemeente van herkomst). Financiën en schulden Taalvaardigheid: kan betrokkene lezen en schrijven in het Nederlands? Zorgverzekering: zorgverzekeraar en premieachterstand Hulpnetwerk: Lopende hulpverlenings- of ondersteuningstrajecten (informatie van de cliënt zelf en gemeente van herkomst). Veiligheid: Actuele criminele activiteiten en/of maatregelen (informatie van cliënt zelf en (zorg) veiligheidshuis). Digitale vaardigheid. Toets of cliënt voldoende digitaal vaardig is.

16

Uitleg van Formulier bijlage C: Acties en afspraken Na afloop van het intakegesprek worden de processen die van toepassing zijn gestart. Hierbij worden afspraken gemaakt over wie wat oppakt: cliënt zelf, de trajectmanager of hulpverlening in de opvang • Maatschappelijke Opvang (paragraaf 1.5) • Regelen geldig ID • Bankrekening • Briefadres (paragraaf 1.6) • Uitkering (paragraaf 1.7) • Schulden (paragraaf 1.8) • Zorgverzekering • Inschrijving bij huisarts/straatdokterspraktijk • DigiD • Overlijdensverzekering • Inschrijving woningnet • Op orde brengen administratie • Kluis voor persoonlijke eigendommen

1.4.2 Medische intake proces Na het eerste deel van de intake, het sociale proces, kan ook de medische intake starten. Dit is de systematische beoordeling van de gezondheid, leefstijl en zorg van de dakloze persoon door een verpleegkundige/Verpleegkundig Specialist (VS) of huisarts/straatdokter. Alhoewel in paragraaf 1.9 meer in detail wordt ingegaan op de daadwerkelijke medische beoordeling, beschrijven we hier alvast de processtappen. Dit is van belang, zodat alle betrokken medewerkers een volledig beeld hebben van de gehele intakeprocedure en de onderlinge samenhang van acties en afstemmingsmomenten duidelijk is. Actie: verpleegkundige /VS, huisarts, straatdokter, trajectmanager 1. Registratie: verpleegkundige/VS legt bevindingen vast in een medisch registratiesysteem. Dit is bij voorkeur het Huisartsen Informatie Systeem (HIS), of een systeem waartoe ook de huisarts toegang heeft. 2. Bepaling spoed: Verpleegkundige/VS bepaalt aan de hand van een systematische beoordeling van de gezondheid, of het (direct) betrekken van de huisarts noodzakelijk is. 3. Inschrijving bij huisarts: Als de cliënt nog geen eigen huisarts heeft, wordt hij/zij ingeschreven bij de huisarts/straatdokter of behandeld als passant. 4. Passant: Maak afspraak (met zorgverzekeraar) over de duur van passant zijn.

Is client na drie maanden nog in beeld en niet ingeschreven bij een andere huisarts dan kan deze bijvoorbeeld op naam worden ingeschreven in de huisartspraktijk.

17

5. Medische samenvatting: Na de medische intake deelt verpleegkundige/VS een samenvatting met huisarts/straatdokter. Dit betreft een korte beschrijving van de sociaal medische problemen, inclusief het samen met de cliënt geformuleerde voorstel voor eventuele nadere diagnostiek of behandeling. Vanuit de sociale ondersteuning is er idealiter een begeleidingsplan dat gedeeld wordt met de medische zorgverleners. Bij voorkeur wordt de samenvatting uit bijlage D opgenomen in het HIS. 6. Afspraak huisarts: Verpleegkundige/VS maakt een afspraak voor cliënt bij de huisarts/straatdokter. Locatie: in de praktijk of inloopspreekuur in de opvang. 7. Consult huisarts: Cliënt heeft gesprek met huisarts/straatdokter. De eerste keer gaat verpleegkundige/VS altijd mee ter ondersteuning van de cliënt, voor hulp bij vervolgafspraken en verder op indicatie. Afspraken worden afgestemd, geregistreerd, bewaakt en ondersteund door de trajectmanager. 8. Verwijzing: Verwijzing door huisarts naar benodigde hulpverlening en eventueel vervolgafspraak bij huisarts (reguliere hulpverlening) en/of opvolging door verpleegkundige. 9. Voortgang: Afstemming verpleegkundige/VS en huisarts/straatdokter over de voortgang van de benodigde zorg. Frequentie wordt nader bepaald, tijdens een vast moment vindt overleg plaats. 10.

Uitstroom overdracht: De cliënt wordt ingeschreven bij een andere huisarts als hij/zij in een andere buurt gaat wonen. Er moet altijd een mondelinge en schriftelijke overdracht plaatsvinden van verpleegkundige/VS naar nieuwe arts. In de overdracht worden problemen, interventies, resultaten en adviezen beschreven. 1.4.3 Inloopspreekuur straatdokter Dakloze mensen kunnen gezondheidsproblemen hebben die niet spontaan worden vermeld. Sociaal medewerkers kunnen aan dakloze mensen vragen stellen en/of observaties doen voor het inschatten van de wenselijkheid van een verwijzing naar het (inloop)spreekuur van een verpleegkundige/VS of huisarts/straatdokter. Sociaal medewerkers dienen op hun eigen observaties en intuïtie te durven vertrouwen of bij de dakloze persoon de gezondheidssituatie pluis of niet pluis is en in lijn hiervan geen schroom en drempels kennen om deze observaties te delen met een verpleegkundige/VS of huisarts/straatdokters.

(1) Vraag: Heeft u geestelijke of lichamelijke klachten en geen toegang tot een eigen huisarts of bent u onverzekerd? Ja → verwijs naar spreekuur straatdokter (2) Vraag: Gebruikt u medicijnen? Ja → heeft u genoeg medicijnen? Nee → heeft u een arts van wie u ze kan krijgen? Nee → verwijs naar spreekuur straatdokter (3) Vraag: Hoe lang geleden heeft een dokter u onderzocht? Langer dan jaar geleden→ verwijs naar spreekuur straatdokter (4) Observatie: Ziet iemand er ziek of verward uit? Ja → overleg/verwijs naar straatdokter spreekuur 18

1.5 Maatschappelijke opvang Maatschappelijke opvang is een maatwerkvoorziening zoals bedoeld in de Wet Maatschappelijk Ondersteuning (WMO 2015). Voor maatschappelijke opvang worden verplichte processtappen uitgevoerd: 1. melding, 2. aanvraag, 3. onderzoek en 4. beslissing.

Regiobinding Is iemand dakloos en verbonden aan de regio, maar kan diegene niet in het eigen netwerk terecht en is hij/zij niet in staat problemen zelf op te lossen? Dan heeft diegene in de regio de beste kans om haar/zijn leven weer op te bouwen. Dat kan zijn omdat diegene in de regio heeft gewoond, gewerkt of hier onder behandeling is (geweest) van een zorginstelling. Ook als iemand er geboren is of familie heeft, kan er binding zijn met de regio. Om uit te zoeken of er regiobinding is en te beslissen of opvang kan plaatsvinden mag twee weken de tijd worden genomen. In afwachting van een besluit moet er in ieder geval opvang geboden worden

Recht op opvang Vanuit de gemeente vindt verplicht onderzoek plaats naar het recht op opvang. In de tussentijd kan de persoon in de nachtopvang verblijven. Medewerker belt en verwijst naar betreffende organisatie in gemeente van herkomst. Voor dit onderzoek staat maximaal 2 weken. Onderdak nodig en voldoet niet aan eisen: Voor de opvang van EU-burgers kan iedere regio eigen beleidsregels opstellen. • Bijvoorbeeld 18-plus en EU-burger of vreemdeling zonder geldige verblijfspapieren. • Client mag zelf onderdak regelen als de gezondheidsconditie dit toelaat. • Als de geestelijke en/of lichamelijke conditie acuut zorgen oproept bij de medewerker verbonden aan de opvang, wordt contact gezocht met de verpleegkundige van het Centraal Meldpunt. Naar gelang dag en tijdstip kan ook de aan het team verbonden huisarts/straatdokter of de huisartsenpost (en via hen de crisisdienst) geraadpleegd worden of er sprake is van schrijnende problematiek waarvoor acute opvang en zorg is aangewezen; met eventueel stappen richting land van herkomst. EU-burgers, opvang en verblijfsrecht: EU-burgers die als werkzoekenden naar Nederland zijn gekomen hebben de eerste drie maanden van verblijf geen recht op maatschappelijke opvang.

Voor EU-burgers die tussen drie maanden en vijf jaar in Nederland verblijven, geldt dat een beroep op maatschappelijk opvang consequenties kan hebben ten aanzien van hun verblijfsrecht. Verblijf in de maatschappelijke opvang moet worden gemeld aan de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), mogelijk via Vragen.CPU.Zwolle@ind.nl. De IND beoordeelt of een beroep op maatschappelijke opvang gevolgen heeft voor het verblijfsrecht in Nederland. Cliënt moet geïnformeerd worden over de verplichte melding.

19

Belangrijk aandachtspunt voor toegang en capaciteit de opvang Het Centraal Meldpunt en de opvangvoorziening spreken af hoe zij elkaar informeren over het aantal beschikbare bedden in de opvang en de eventuele wachtlijst (capaciteit voor mannen, vrouwen, jongeren en gezinnen). De aanbeveling is om hier een standaard format voor te ontwikkelen om deze informatie met elkaar te kunnen delen.

Proces: Maatschappelijke opvang Het proces maatschappelijke opvang ziet er schematisch als volgt uit:

Actie: sociaal medewerker 1. Melding. Client meldt zich met vraag voor opvang. 2. Controle of structurele alternatieve verblijfslocatie mogelijk is. Medewerker vraagt na of client structureel ergens anders dan in opvang kan verblijven. Onderzoekt wat nodig is zodat iemand in eigen netwerk kan verblijven. 3. Controle of tijdelijke alternatieve verblijfslocatie mogelijk is. Medewerker vraagt na of iemand tijdelijk ergens anders dan in opvang kan verblijven. 4. Is opvang nodig? Medewerker checkt de opvangcapaciteit. Is er capaciteit, ga naar stap 5. Is er geen capaciteit, ga naar stap 10. Wel capaciteit: 5. Overhandiging brief ‘voorlopig verblijf’. Als iemand toegang krijgt tot de opvang dan wordt een brief voorlopig verblijf gemaakt. In deze brief staat dat toegang verleend wordt gedurende de duur van het onderzoek naar het recht op opvang in de centrumgemeente. Deze brief is ter informatie aan de cliënt en de opvang. 20

6. Verwijzing naar opvang. Medewerker verwijst cliënt naar de opvang en meldt de komst aan bij de medewerker opvang. 7. Informatie naar opvanginstelling. Medewerker stuurt nadere informatie over de cliënt (naam, BRP-registratie, briefadres) naar de ontvangende opvanginstelling. 8. Check of hulp onderweg nodig is. Medewerker schat in of cliënt hulp nodig heeft om bij de opvang aan te komen. Client weet de weg, is mobiel, kan lopen, heeft indien nodig geld voor vervoer en weet hoe vervoer te regelen? 9. Controle aankomst in opvang. Idealiter wordt gecontroleerd of de cliënt daadwerkelijk is aangekomen in de opvang. De sociaal medewerker stemt dan af met de medewerker opvang, altijd bij de eerste verwijzing en later op indicatie. ➔ Einde proces, zie 1.5.1 voor vervolg Geen capaciteit: 10. Wachtlijst opvang. Als er geen plek is in de opvang, meldt de medewerker sociale intake bij de medewerker opvang de cliënt aan voor de wachtlijst. De medewerker opvang houdt de lijst bij en onderhoudt het contact met mensen op de wachtlijst die hierover dagelijks naar de opvanginstelling kunnen bellen. 11. Alternatief verblijf. Waar nodig en mogelijk wordt alternatieve opvang aangeboden. ➔ Einde proces, zie 1.5.1 voor vervolg Functie wachtlijst: De wachtlijst dient als signaleringsfunctie voor de omvang van de populatie dakloze personen en behoefte aan opvang.

Idealiter zijn er afspraken met betreffende gemeentelijke beleidsambtenaren om signalen te registreren en delen.

1.5.1 Uitkomst en vervolg op onderzoek recht op opvang Onderzoek recht op opvang: Gedurende twee weken kan iemand worden opgevangen terwijl zijn/haar recht op opvang wordt onderzocht. Beschikking: Een beschikking tot afwijzen/toekennen voor opvang en hulptraject volgt. Onderzoeksverslag en beschikking worden verstuurd naar de cliënt. Informeren betrokkenen: Client, trajectmanager en medewerker opvang worden geïnformeerd over het besluit.

21

1.6 Briefadres Een gemeentelijke aanvraag briefadres is nodig omdat dakloze personen geen mogelijkheid hebben om zich in te schrijven op een adres in de basisregistratie personen (BRP).. Mensen zijn verplicht zich in te schrijven in de gemeente waar zij de meeste tijd verblijven; mogelijk is dit niet de centrumgemeente waar de maatschappelijke opvang zich bevindt, maar een regiogemeente waar iemand in haar/zijn netwerk verblijft. Gemeenten zijn verplicht een mogelijkheid tot briefadres te bieden. Een briefadres is nodig voor het hebben van een bankrekening, zorgverzekering, om eventueel via dit adres een uitkering aan te vragen en post te kunnen ontvangen. Om dit adres te mogen gebruiken moet de opvangvoorziening hiervoor een Toestemmingsverklaring Briefadres afgeven. Voor de dakloze persoon en de betrokken hulpverleners is het belangrijk dat de stappen duidelijk zijn wanneer in de BRP een inschrijving staat vermeld als een “adres elders”, “vertrokken onbekend waarheen (VOW)”of “in onderzoek (IO)”. De gemeente mag alleen uitschrijven als VOW als de betrokkene niet kan worden bereikt én hij/zij geen ander inschrijfadres heeft gemeld of bericht van vertrek heeft gegeven, én na gedegen onderzoek geen gegevens kunnen worden achterhaald. Soms is het mogelijk om af te wijken van de kostendelersnorm zodat een thuisloos persoon zich kan inschrijven bij iemand uit zijn netwerk.

Maar let op: dit kan alsnog invloed hebben op zaken als huurtoeslag; hierover moet de ontvanger van de huurtoeslag van tevoren zijn geïnformeerd. Hieronder volgt een voorbeeld van het werkproces rond het realiseren van een briefadres.

Proces: Aanvraag briefadres Het proces Aanvraag briefadres ziet er schematisch als volgt uit:

22

Wie: Sociaal medewerker, medewerker basisregistratie Vanaf 1 januari 2022 is een gemeente wettelijk verplicht om iemand in te schrijven op een briefadres.10 Divosa heeft een handreiking opgesteld hoe met deze verplichting om te gaan.11 1. BRP-check: Check hoe cliënt nu staat ingeschreven in BRP. 2. Toestemming briefadres: Cliënt heeft mogelijk een toestemmingsverklaring briefadres nodig om zich te kunnen inschrijven op het aangewezen adres voor briefadressen. 3. Registratie toestemming: Gemeentelijk medewerker bevestigt ontvangst van de toestemmingsverklaring, het document wordt opgenomen in registratiesysteem gemeente. 4. Gesprek afdeling BRP: Client heeft gesprek met gemeente over inschrijving. 5. Onderzoek: Onderzoek naar of de cliënt ingeschreven mag worden voor briefadres. 6. Besluit: Gemeente besluit wel/niet in te schrijven voor briefadres. 7. Opvolging briefadres: Het is van belang dat de medewerker van het Centraal Meldpunt weet welke cliënten wel/niet hun post komen ophalen. Medewerker heeft hierover contact met de opvang. 8. Einde briefadres: Indien cliënt een maand of langer uit beeld is (door mogelijk verblijf in de gevangenis, langdurige opname in een zorginstelling, verblijf buiten de regio of in het buitenland), na overleg met cliënt zelf (indien mogelijk), en na contact met betrokken hulpverleners, kan het briefadres worden beëindigd.

Voor het in onderzoek zetten van cliënten die uit beeld zijn geraakt gelden wettelijke regels voorafgaande aan deze handeling.

10

Het ambtshalve registreren van een persoon op een briefadres | Basisregistratie Personen (BRP) | Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (rvig.nl) 11 Handreiking briefadressen en het voorkomen van dakloosheid | Divosa 23

1.7 Uitkering Tijdens de gesprekken in de sociale intake wordt duidelijk dat cliënt een uitkering nodig heeft. De datum van het intakegesprek is de melddatum. Vanaf deze datum is er bij toewijzing recht op een uitkering. Bij voorkeur zijn er in een gemeente één of meerdere inkomensconsulenten specifiek verantwoordelijk voor dak- en thuisloze mensen. Hierdoor wordt de expertise gebundeld. Deze afspraak dient binnen de gemeente zelf te worden gemaakt en, indien aanwezig, bekend te zijn bij het Centrale Meldpunt.

Proces: Aanvraag uitkering Het proces Aanvraag uitkering ziet er schematisch als volgt uit:

Wie: sociaal medewerker/trajectmanager en inkomensconsulent 1. Verstrek aanvraagformulier: Sociaal medewerker geeft een aanvraagformulier/inlichtingenformulier voor een uitkering mee aan de cliënt, als de inschatting is dat de cliënt deze (gedeeltelijk) zelf kan invullen. Dit formulier kan ook meegegeven worden aan een hulpverlener om samen met cliënt in te vullen. 2. Bemiddeling bij afspraak inkomensconsulent: Sociaal medewerker maakt afspraak met de inkomensconsulent. Deze afspraak vindt binnen twee weken na het eerste gesprek plaats. De inkomensconsulent kan in de gemeentelijke registratie het intakeformulier van de cliënt raadplegen en kan overleggen met de medewerker sociale intake bij aanvullende vragen. Onderzoek wordt uitgevoerd, besluit genomen en teruggekoppeld aan Centraal Meldpunt. Onderzoek en besluit. Gemeenteonderzoek of cliënt recht heeft op gemeentelijke uitkering. Beschikking wordt verstuurd naar de cliënt.

24

Tijdelijke uitkering blokkade. Als een cliënt buiten beeld raakt is het blokkeren van de uitkering een middel om iemand weer op de radar te krijgen. Hierin kan snel geschakeld worden tussen de trajectmanager vanuit het Centraal Meldpunt en de inkomensconsulent. Bij geen contact wordt uiterlijk 1 maand na start van de blokkade de intrekking in werking gezet. In het systeem kan bijvoorbeeld per drie maanden een blokkade op betaling van de uitkering worden gezet. Dit is om ervoor te zorgen dat uitkeringen niet worden doorbetaald aan cliënten die niet meer in beeld zijn. De cliënt ontvangt dan een brief waarin wordt verzocht om contact op te nemen met de trajectmanager. Na contact rapporteert de trajectmanager een verslag over de situatie en informeert de inkomensconsulent om af te stemmen of de blokkade wordt opgeheven of aangehouden. Uitstroom en overdracht. De trajectmanager van het Centraal Meldpunt informeert de inkomensconsulent als iemand uitstroomt (woonruimte gevonden, lang uit beeld, andere redenen). De inkomensconsulent beoordeelt of overdracht naar een andere gemeentelijke afdeling moet plaatsvinden (bijvoorbeeld afdeling inkomen), handelt overeenkomstig en koppelt terug aan de trajectmanager Centraal Meldpunt.

25

1.8 Schulden Mensen die in armoede en met schulden leven hebben meer kans op gezondheidsproblemen. Daarom is een integrale aanpak van armoede, schulden en gezondheid belangrijk.12 13 Zeker in het geval mensen dakloos zijn kunnen we aannemen dat er schulden zijn. Bij voorkeur zijn er in een gemeente dan ook afspraken met één of meerdere schuldhulpverleners die specifiek verantwoordelijk zijn voor dak- en thuisloze mensen. Hierdoor wordt de expertise gebundeld. Deze afspraken dienen binnen de gemeente zelf te worden gemaakt en, indien aanwezig, bekend te zijn bij het Centrale Meldpunt voor Dakloze mensen. In enkele grotere gemeenten zijn er ook gehele organisaties die zich specifiek richten op schuldenproblematiek bij dakloze mensen en personen in de maatschappelijke opvang. Van belang is dat zowel sociale als medische hulpverleners op de hoogte zijn van de mogelijkheden en te nemen stappen voor schuldhulp. Tijdens de gesprekken in de sociale intake of tijdens het contact met zorgverleners wordt in de regel duidelijk dat de dakloze cliënt schulden heeft. Vaak gaat het dan om achterstanden en openstaande vorderingen (zoals huurschulden, boetes, premie zorgverzekering, energiekosten) die weer actueel worden zodra de cliënt in het BRP is ingeschreven en een uitkering heeft. Schuldeisers kunnen dan actief worden.

Hier dient rekening mee te worden gehouden omdat dit veel stress kan veroorzaken. Het is zodoende van belang dat bij zowel kleine als bij grote schulden de schuldhulpverlening wordt ingeschakeld. Samen met de cliënt wordt er dan een zo compleet mogelijk overzicht van de schulden en schuldeisers gemaakt. De mogelijkheden worden verkend om tijdig en gericht schuldhulp in te zetten en de financiële stress bij cliënt te verminderen.14 Vroegtijdig contact tussen schuldhulpverlening en schuldeisers (denk met name aan woningstichtingen, Centraal Justitieel Incasso Bureau (CIJB) en Belastingdienst) kan voorkomen dat de situatie verder escaleert. Voorts is het van belang in te schatten of beschermende maatregelen nodig zijn. 1.8.1 Aanvraag schuldhulpverlening Als er sprake blijkt te zijn van schuldenproblematiek en de cliënt gaat akkoord dan kan men worden aangemeld voor schuldhulpverlening. Het proces van schuldhulpverlening ziet er als volgt uit: •

• • •

• •

Aanmelding bij schuldhulpverlening: het verschilt per gemeente bij welke instantie deze aanmelding dient plaats te vinden. Vaak is dat bij de wijkteams, bij een maatschappelijk werk organisatie of bij de gemeente zelf. Kijk voor de lokale informatie op de website van de gemeente. Aanmeldgesprek: vaststellen of de cliënt recht heeft op schuldhulp en of er sprake is van crisis. Intake gesprek binnen vier weken (bij crisis binnen 3 dagen) Beschikking en plan van aanpak. In het plan van aanpak staat beschreven welke ondersteuning passend is en op welke termijn een schuldregeling mogelijk is. Het kan ook zijn dat er duurzaam financiële dienstverlening wordt beschikt. Dat richt zich niet op oplossen van, maar leven met schulden. De meeste gemeenten verwijzen dan overigens door naar onderbewindstelling. Stabilisatiefase. Deze fase heeft als doel de inkomsten en uitgaven van de cliënt in evenwicht te brengen. Pas als er een stabiele situatie is, kan er schuldregeling worden opgezet. Schuldbemiddeling of saneringskrediet. Binnen de stabilisatiefase worden ondersteunende middelen zoals budgetbeheer en beschermingsbewind opgestart. Er vindt verder onderzoek plaats naar de schuldensituatie en mogelijkheden voor een regeling. Er zijn twee keuzes. Een schuldbemiddeling wordt ingezet als het idee bestaat dat de cliënt gaandeweg het traject in staat

12 https://www.loketgezondleven.nl/gezondheidsthema/armoede-schulden-en-gezondheid 13 Nederlands Centrum Jeugdgezondheid | Handreiking ‘Omgaan met armoede in het domein Jeugdgezondheid’ (ncj.nl) 14

https://moodle.schuldenenincasso.nl/ online training voor huisartsen en praktijkondersteuners voor het signaleren en verwijzen van de gevolgen van de doorwerking van financiële problemen op de gezondheid en de gezondheidsbeleving van mensen.

26

•

•

moet worden geacht een hoger inkomen te verwerven en dus gaandeweg meer kan aflossen aan de schuldeisers. Indien nodig wordt er een minnelijke schuldsanering met afkoop (kwijtschelding) opgezet. Een saneringskrediet (afkoop van de vordering in één keer; cliënt betaalt alleen dit saneringskrediet nog terug) wordt verstrekt wanneer er mogelijk geen verbetering van de afloscapaciteit plaatsvindt. Wsnp. Bij weigering schuldeisers, is het mogelijk om een aanvraag voor de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp) in te dienen. Voor een aanvraag van de wettelijke schuldsanering moet geprobeerd zijn een minnelijke regeling tot stand te brengen. De aanvraag wordt via de schuldhulpverlenende instantie bij de rechtbank gedaan. Het verzoekschrift moet, zodra overhandigd, binnen één maand bij de rechtbank liggen. Bezwaar. Bij afwijzing van schuldhulpverlening of als de cliënt het oneens is met het plan van aanpak, kan bezwaar worden gemaakt. Eventueel kan daarbij rechtshulp worden ingeschakeld.

Let op: er is een verschil tussen schuldhulpverlening en een schuldregeling. Schuldhulpverlening bevat alle ondersteuningsmiddelen die de gemeentelijke schuldhulp heeft om de problematiek te verminderen. Denk hierbij ook aan de stabilisatiefase, budgetbeheer en bijvoorbeeld budgetcursussen. Een schuldregeling gaat uitsluitend over de wijze van afbetalen van de schulden. Op de NVVK website, de vereniging waarbij de meeste schuldhulpverlenende instanties zijn aangesloten, staan ondersteuningsvormen vermeld. Zie figuur:

Bron: https://www.nvvk.nl/page/1439/2021/09/01/Processchema-NVVK-alle-diensten-van-onze-leden