RIS314594 Bijlage 1 Kwaliteitsplan A3 interactief

Reuring: hoogste dichtheid, meeste mensen op straat,

Reuring: De hoogste dichtheid, de meeste mensen op kleine straat. Actieve actieve plint, korrel, plint, kleine korrel. Ruimte voor altijd levendig. ontmoeting en voorzieningen. Altijd levendig. Geen tot weinig ruimteintensieve functies en infrastructuur.

bouwblok

Rust: breder aanbod van

Rust: Breder aanbod van woonconcepten, ruimte voor woonconcepten, ruimte voor klimaatadaptatie en recreatie. basis klimaat en recreatie, Basisvoorzieningen en kantoren voorzieningen. Rustig vinden hier ruimte. Geen ruimte maar voor lawaaimakers. ‘s Avonds is het rustig, veilig. maar wel veilig.

woning

bouwblok

daktuin

Ruis: Hier mag het schuren. Ruimte Ruis: ruimte voor voor (maak)werk en een hoog tolerantieniveau waten betreft overlast. (maak)werk hoog Ruimteintensieve functies en logistiek tolerantieniveau wat vinden hier een plek, maar altijdbetreft aantrekkelijk stedelijk. overlast, en aantrekkelijk en

stedelijk. Grens structuurvisie

woning cafe straat

daktuin

Kwaliteitseisen 1. Geen toegevoegde oplossingen, maar mee-ontwerpen en ingegreren (oplossingen zonder stekker).

Kwaliteitsopgaven

2. Het gebouwontwerp draagt bij aan zowel een aangenaam microklimaat op straat (gevoel van temperatuur, wind, zon, schaduw, geluid en regen) als in het gebouw. 3. Het gebouwontwerp en de openbare ruimte zorgen in samenhang en afstemming met elkaar voor een comfortabel klimaat op straat. Ontwerp sunspots, maar ook schaduwplekken.

40% DEEL A

Het CID

60%

Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

4. Natuurlijk! Het CID is een duurzame, volhoudbare en gezonde woonen leefomgeving op de korte én lange termijn. Er wordt voorrang gegeven aan natuurlijke meervoudige oplossingen boven technische enkelvoudige. Het CID is duurzaam op korte en lange termijn; een volhoudbaar stuk stad, ook in de (verre) toekomst. Ontwikkelingen zijn bestand tegen klimaatverandering en

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit

dragen bij aan een gezonde leefomgeving (luchtkwaliteit, microklimaat). Het vergroenen en het toevoegen van water is een belangrijke bijdrage aan een gezonde leefomgeving.

5. Toepassing van maatregelen op basis van een puntensysteem groen- en natuurinVoorbeelden van thema’s die Hoe ziet het eruit? Het CID iswordt duurzaam, op korte Ontwerp en clusief bouwen conform beleid. Houtbouw toegejuigd. met respect voor de Integreer groene oplossingen in het gebouw of op bouwblok meerwaarde hebben voor een lange termijn omgeving meest brede niveau. Het ontwerp vanin hetde gebouw is onafhankelijk van zin van het woord, voor mensen, lucht, aarde en dieren. natuurlijk CID: technische toevoegingen aangenaam en draagt bij aan een ‘schonere’ leefomgeving.

7. Nieuwe ontwikkelingen mogen geen negatieve invloed op bestaande hitte-, Duurzaamheid water-, enen Vergroening en verdichting gaan circulariteit Hoedroogteproblematiek werkt het & hoe is het toekomstbestendig? in hand hebben, maarhand dragen liever bij aan het verminderen van de problemen Gebouwen in hun positionering en volume-opbouw zorgen Klimaatadaptief binnen de ontwikkeling én in de omliggende gebieden. voor een comfortabel klimaat op straat. Doe uitspraken over sunspots, schaduw-spots en windniveaus.

problemen binnen de ontwikkeling én in de omliggende gebieden. Ontwikkelingen bieden kansen voor ecologie.

4. Natuurlijk!

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Natuurlijke meervoudige oplossingen hebben de voorkeur boven technische enkelvoudige oplossingen. Dus liever een

Ga naar Het woordenboek

boom voor de deur dan een airco binnen, en liever een singel dan een waterplein, liever de trap dan de lift, liever de fiets

Energietransitie

dan de auto, et cetera.

>40% Deze natuurlijke oplossingen hebben ook impact op de identiteit, biodiversiteit, het microklimaat op straat, sociale

Toetsing en proces

cohesie en mobiliteit binnen het CID. Ze dragen bij aan een ‘schoon’ CID waar het milieu zo min mogelijk onnodig belast wordt.

DEEL C

Vergroening is een belangrijk thema en hangt samen met de verdichting in het CID. In de Wegwijzer Klimaatadaptatie wordt ‘Groen, tenzij’ als ontwerpprincipe geïntroduceerd als effectieve klimaatadaptieve oplossing.

“Groen voor verbetering aag komt terug als horizontale buitenruimtes zoals daktuinen. verblijfskwaliteit, vermindering n datcentral een bijdrage levert aanhittestress, biodiversiteit; opvang regen, duurzame

innovation district

KWALITEITSPLAN p. 27

Kwaliteitsgroen Energietransitie

2. Voor iedereen

3. Mix

Biodiversiteit

8. Nieuwe ontwikkelingen versterken de biodiversiteit van de stad en respecteren de op bestaande hitte-, water-, en droogteproblematiek, Materialisering omgeving inbijde brede zinvanvan maar dragen bij voorkeur aan het verminderen de het woord (mensen, lucht, aarde, dieren, insecten). Nieuwe ontwikkelingen hebben geen negatieve invloed

natuurlije omgeving en bijdrage biodiversiteit ”

“Schoonheid is natuurvriendelijke en natuurlijke materialisering. Schoonheid is de dieren verwelkomen.”

Bron: STADgesprek 12 okt 2022

Bron: STADgesprek 12 okt 2022

Kwaliteitsopgaven

DEEL A

5. Slim verdichten

+ + +

+ + + +

Het CID Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid

De ambitie in het CID is om de verdichting die noodzakelijk is om de groei van de stad op te vangen te gebruiken om de leef- en verblijfskwaliteit van het gebied te verhogen. Oftewel: de kansen van slim verdichten benutten.

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

stadsmobiliteit. Een verdicht CID is niet mogelijk als het autogebruik niet afneemt. De ruimte is immers nodig voor vergroening, openbare ruimte voor langzaam verkeer, om de verblijfskwaliteit te vergroten en gebouwde functies. Door verdichting wordt de nabijheid vergroot. Meer mensen krijgen de kans om hun dagelijks leven dichtbij huis te

lopen en fietsen – wat niet alleen minder ruimte in beslag

met de toenemende ruimtebehoefte. Hiermee worden

neemt maar vooral beter is voor de gezondheid en leidt

legio voordelen behaald zoals meer banen, opleidingen en

tot fijnere openbare ruimte. De fysieke gezondheid van de

voorzieningen om uit te kiezen. Waardoor een hoogstedelijk,

bewoners en bezoekers van het CID wordt positief beïnvloed

prettig stuk stad ontstaat dat bovendien ook op lange

door dagelijks te bewegen.

gedurende alle momenten van de dag. Op alle schaalniveaus

Verdichting zorgt voor levendigheid; ook dit draagt bij aan

gehouden met levendigheid – ook met de nadelen die dit

termijn sociaal en economisch robuust is. Met inbreiding in plaats van uitbreiding gaan we op

een prettigere openbare ruimte. Niet alleen doordat er op ooghoogteniveau meer afwisseling is, maar ook omdat de

werkgebieden. Ook voor het CID geldt dat we haar

kans op ontmoeting en sociale interactie vergroot wordt en

6. Economisch topmilieu

groeiopgave bínnen het bestaande plangebied oplossen. De

onveilige of onprettige (openbare) ruimte vermindert door

voordelen die dit in potentie biedt, willen we zoveel mogelijk

meer ‘eyes on the street’.

DEEL C

benutten – vandaar dat we spreken van ‘slim verdichten’. De toename van het aantal bewoners, bezoekers en

Het draagvlak voor een afwisselend programma wordt

werkenden geeft een impuls aan het bestaande: dit geldt

door verdichting verhoogd. Dit is bevorderlijk voor een

voor bestaande voorzieningen (meer klanten / bezoekers),

aantrekkelijke en (economisch) gezonde mix, en leidt er

bestaande openbare ruimte (intensiever gebruik), bestaande

bijvoorbeeld toe dat een wooncarrière in dezelfde buurt

woon- en werkruimte (meer vraag naar) en bestaande

mogelijk is. En dat er meer menging van bevolkingsgroepen,

infrastructuur en mobiliteitssystemen (intensiever gebruik).

leefstijlen en culturen plaatsvindt. Dit geeft beter uitdrukking

Dit kan mogelijk nadelen opleveren; het verhoogt de (markt-)

aan de heterogeniteit en inclusieve stad.

druk en leidt in het slechte geval tot congestie, drukte,

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 28

overlast, etc. Slim verdichten gaat daarom ook om het

Een meer ‘particulier’ voordeel van verdichting is, tot slot,

verhogen van het comfort en de woon- en verblijfskwaliteit

dat er ook kansen liggen. Slim verdichten gaat over het

in drie zones: reuring, rust en ruis. Want als het toenemende

zo goed mogelijk benutten van het bestaande en kan dus

ruimtegebruik wél in goede banen wordt geleid, leidt het

ook gaan over een gebouw optoppen, het dak gebruiken,

vooral tot meerwaarde voor de stad en haar stedelijkheid.

binnenterreinen (beter) gebruiken of dubbelgebruik van een ruimte. Dit vergroot bovendien weer de levendigheid

Denk aan draagvlak voor voorzieningen, wat ook de

van de onderbenutte ruimtes in het CID – op verschillende

(financiële) haalbaarheid verbetert – waardoor o.a. de

hoogteniveaus, plekken binnen de ruimtelijke structuur op

mobiliteitstransitie dichterbij komt. Immers: er wordt meer

verschillende momenten van de dag.

en efficiënter gebruik gemaakt van openbaar vervoer en deelmobiliteit. Hierdoor wordt het mogelijk om beter,

Voorbeelden van thema’s die bijdragen aan slimme verdichting: Collectieve oplossingen Dichtheid Hoogbouw

het grondgebied van het CID niet groeit, gaan we slim om

een duurzame manier om met de bestaande woon- en

Toetsing en proces

Verdichting gaat niet alleen over ruimte efficiënt benutten, maar ook over fijne ruimte creëren

vervoersbewegingen nodig zijn; en bovendien stimuleert het

5. Slim verdichten

7. Haal er meer uit dan erin zit

Verdichting gaat hand in hand met vergroening en minder autogebruik en stimuleert lopen en fietsen

Het aantal ruimtegebruikers gaat toenemen, maar omdat

3. Mix 4. Natuurlijk!

de keuzevrijheid voor de reiziger en verduurzaamt de

organiseren. Dit zorgt ervoor dat er überhaupt minder

II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

sneller en met meer alternatieven te reizen. Dit vergroot

Hoe ziet het eruit? Er wordt efficiënt met de beschikbare ruimte omgegaan. Er wordt ontworpen op meervoudig en intensief ruimtegebruik wordt ruimte geboden aan afwisseling en er wordt rekening

Energie-efficiëntie Agglomeratievoordelen Ga naar Het woordenboek

met zich mee kan brengen.

Hoe werkt het & hoe is het toekomstbestendig? Er is afwisseling op alle niveaus: op ooghoogte niveau door een afwisselende programmamix, in de hoogte door verschillende bouwhoogtes en in de openbare ruimte. Hier gaat het om het veilig en prettig ruimte bieden aan alle ruimtegebruikers met hun eigen behoeften, maar ook om de verschillende manieren van vervoer in de stad – waarbij vooral meer ruimte voor langzaam verkeer en voor deelmobiliteit nodig is. Dagelijks bewegen en een gezonde levensstijl worden hierdoor automatisch gestimuleerd. De effecten van verdichting moeten inzichtelijk gemaakt worden; zowel de korrelmaat als de gewenste bouwhoogtes. De maximale bouwhoogtes worden gebiedsspecifiek bepaald. De locaties van de gewenste standpunten worden bepaald op basis van lange lijnen, stations, entrees van de stad, en belangrijke openbare ruimte. Ook dit kan in gebiedsspecifiek beleid worden meegegeven. Op basis van de standpunten wordt het effect van hoogbouw op ooghoogte inzichtelijk gemaakt.

Benutting bestaande stad Benutting HOV

Kwaliteitsopgaven

DEEL A

5. Slim verdichten

Het CID Samenhang met de stad

Hoogbouw Er zijn vele manieren om te stad te verdichten en intensiever

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid

te gebruiken. Daarbij is hoogbouw maar slechts een van de mogelijkheden, naast intensieve laagbouw en middelhoog bouw. Hoogbouw is dus zeker geen doel opzich! Omdat hoogbouw niet alleen aan de verdichtingsopgave maar ook aan de leesbaarheid van de stad kan bijdragen, wordt hoogbouw in het CID (enkel) gebruikt om de kwaliteit

II. Lange lijnen verbinden de stad

van de stad te vergroten. Er is daarom alleen onder strenge

III. Eigen karakter per deelgebied

voorwaarden ruimte voor hoogbouw in het CID:

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

3. Mix 4. Natuurlijk!

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Hoogbouw wordt geregisseerd en geclusterd, logisch gepositioneerd in de stad Er zijn goede overgangen naar de omgeving Hoogbouw is Haags

Toetsing en proces

In verblijfsgebieden is het aangenaam verblijven op straat DEEL C

Vormgeving van hoogbouw in families en clusters, door te organiseren vanuit ooghoogte perspectief

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 29

Lees meer over Hoogbouw

FSI Den Haag (huidige dichtheid) - Bron: Rudifun 2022 Er zijn verschillende vormen om tot hoge(re) dichtheid te komen; van intensieve laagbouw, via middelhoogbouw tot hoogbouw.

Kwaliteitsopgaven

DEEL A

Het CID Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

6. Economisch topmilieu Het CID kenmerkt zich door een breed economisch profiel dat bijdraagt aan een robuuste, diverse en innovatieve Haagse economie. De Haagse economie en haar functieprofiel is sinds jaar en dag zeer verweven met het Rijk als werkgever. Den Haag wil toewerken naar een breder economisch profiel dat minder afhankelijk is van de rijksoverheid alleen. Hierbij wordt weliswaar uitgegaan van de krachten en kansen die het Rijk biedt aan de stad, maar dit wordt aangevuld met een mix

Kwaliteitsopgaven

van aanbod van ander werk, voorzieningen en diensten. Zo wordt een meer divers, breder en vernieuwender economisch

1. Verblijfskwaliteit

profiel gerealiseerd dat aan een breed publiek werk biedt.

2. Voor iedereen

Uitgangspunt is te allen tijde de Haagse economie en deze

3. Mix

veerkrachtig te maken vanuit haar eigen DNA; Den Haag als Stad van Vrede en Recht.

4. Natuurlijk!

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Binnen het CID verschillen deelgebieden ten opzichte van elkaar in programma en functiemix. Zo is er duidelijk onderscheid tussen stationsgebieden (concentratie hoogstedelijke voorzieningen) en het Beatrixkwartier (waar ruimte is voor innovatie, start ups, campussen,

Toetsing en proces

hoofdkantoren) en de andere gebieden in het CID, waar ook andere vormen van economie een plek krijgen (inclusief de maakindustrie). De buurten in de schil rondom de stationsgebieden zijn meer geschikt voor maatschappelijke

DEEL C

$ ¥€

of culturele voorzieningen. In Den Haag zijn verschillende clusters te herkennen (Legal & Policy, Security, Impact). Opgave voor de rijksinstanties is om zich - net als het andere werk - gastvrij te presenteren en zo toegankelijk en bereikbaar te zijn voor bewoners en bezoekers van het CID.

+ + +

Naast een meer traditioneel werkprogramma wordt bij deze verbreding van het ecomisch profiel ook ruimte geboden aan start-ups, aan bedrijfsverzamelgebouwen, lichte maakindustrie en nieuwe opleidingen en talent; de nieuwe economie. Om innovatie mogelijk te maken is uitwisseling tussen opleidingen en werk cruciaal. Daarnaast

KWALITEITSPLAN p. 30

Plekken voor kruisbestuiving, samenwerking en ontmoeting zijn nodig om innovatie tot stand te brengen

moeten er plekken voor ontmoeting en kruisbestuiving zijn; gestimuleerd of geregisseerd (denk aan co-working spaces of incubators) maar ook spontaan (in een koffiebar, lobby of flexpwerkplek bijvoorbeeld).

Hoe ziet het eruit? Een diverse stedelijke economie toont zich als een

Een nieuwe economie is gebaat bij afwisseling en diversiteit - zeker in hóe er gewerkt kan worden (nieuwe vormen van werkplekken)

afwisselende mix van voorzieningen, diensten, kantoren,

$

Voorbeelden van thema’s die bijdragen aan een Economisch topmilieu: Innovatie Evenwichtig in de basis Campus Adaptief Ga naar Het woordenboek

opleidingen, lichte maakindustrie, andere werkplekken en economische basisvoorzieningen (stadsdistributie, onderhoud van de stad, circulair government). Natuurlijk zijn er de grote werkgevers en (rijks-)instanties, maar ook aan nieuwe industrie geeft het CID uitdrukkelijk ruimte. Voor innovatie is ontmoeting en zichtbaarheid belangrijk; voor een gastvrije stad geldt dit evenzeer. Zet het werk in

Zet op economische toplocaties in op werken, leren en innoveren. Zorg voor geschikte ruimtes voor economisch programma

maak publiek toegankelijke lobby’s van (ook) werkgebouwen. In een florerende stedelijke economie is weinig leegstand waar te nemen.

Hoe werkt het & hoe is het toekomstbestendig? Een sterk economisch profiel is veerkrachtig: het gedijt op zowel specialisatie (Vrede en Recht bijvoorbeeld) als diversificatie. De mix van functies is dus evenwichtig, zodat de economie tegen een stootje kan en zich kan aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Dit vereist flexibiliteit in de invulling van gebouwen, en dus adaptieve ontwerpen in architectuur en op bouwblokniveau. Sturing op de programmering is belangrijk om grip te ruimte efficient benut wordt (geen leegstand). Houd rekening met ruimtelijke en financiële diversiteit en flexibiliteit.

Diversiteit Clustering Wijkeconomie Betaalbare werkruimte

de (spreekwoordelijke) etalage door de plint te benutten en

houden op de (betaalbare) vierkante meters voor werk, zodat

central innovation district

+ + + +

€£

£¥

Maak de Haagse economie veerkrachtig vanuit haar eigen DNA Breng opleidingen en werk dicht bij elkaar om vernieuwing te stimuleren

Kwaliteitsopgaven

$ ¥€

6. Economisch topmilieu

DEEL A

Het CID

+ + + ruimtelijk-economische ontwikkelvoorwaarden

Samenhang met de stad

€£

£¥

+ + + + 21 central innovation district

20

$

ruimtelijk-economische ontwikkelvoorwaarden ruimtelijk-economische ontwikkelvoorwaarden 22

22

Ruimtelijke ontwikkelvoorwaarden

Cluster DEEL B

Een concentratie binnen een bepaald ruimtelijk-economische gebied van onderwijs, ontwikkelvoorwaarden

Kernkwaliteiten 21 central innovation district

ondernemers en overheid die aan hetzelfde thema werken. De gebiedsagenda’s rondom de drie stationsgebieden geven drie

belangrijke clusters aan: Policy Campus (CS), College Campus (HS) en ICT Security Campus (Laan van NOI).

Ruggengraat

I. Eeuwige Haagse Schoonheid

II. Lange lijnen verbinden de stad

Sturen op:structuur van pleinen, straten, De verbindende (en herkenbare) • Een specifiek thema per gebied en strategie bedenken welk III. Eigen karakter per deelgebied parken, OV die de clusters onderling en met elkaar verbinden. programma hier bij hoort (triple helix). Denk aan de Turfmarkt of• de Het Prinses Beatrixlaan. gebied herkenbaar maken: denk aan openbare ruimten,

Kwaliteitsopgaven •

1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

•

3. Mix

‘anchor’ gebouwen en events. Wat maakt dit gebied herkenbaar als cluster? Een goed ecosysteem: niet alleen grote werkgevers, maar ook ruimte voor broedplaatsen, start-ups, innovatie, onderwijs. Wat zit er al in de cluster en wat ontbreekt? Onderdelen van het ecosysteem goed met elkaar verbinden: nabijheid of goede infrastructuur.

op: RuggengraatSturen Ruggengraat • Een specifiek thema per gebied en strategie bedenken welk programma hier bij hoort (triple helix).

22

23 central innovation district

Ontmoeting vindt plaats op maaiveld: straten, pleinen, parken, plinten. Er zijn drie hoofdstructuren te onderscheiden: Zone 1: Hoge mate van levendigheid op straat. Publiekstrekkers, opleidingen, horeca, cultuur, grote kantoren, hoge kwaliteit openbare ruimte. Zie ook ‘reuring’

De verbindende (en herkenbare) structuur van pleinen, De verbindende (en herkenbare) structuur van pleinen, straten, straten, • Het gebied herkenbaar maken: denk aan openbare ruimten, OVclusters die de clusters onderling en met elkaar verbinden. parken, parken, OV die de onderling en met elkaar verbinden. ‘anchor’ gebouwen en events. Wat maakt dit gebied als cluster? Denk aan de Turfmarkt of deherkenbaar Prinses Beatrixlaan. Denk aan de Turfmarkt of de Prinses Beatrixlaan. •

Een goed ecosysteem: niet alleen grote werkgevers, Sturen op: maar ook ruimte voor broedplaatsen, start-ups, innovatie, • Het verbinden of concentreren van activiteit. aan onderwijs. Wat zit Denk er al in de cluster en wat ontbreekt? meer langzaam verkeer• verbindingen ofvan eenhet plein/straat Onderdelen ecosysteem goed met elkaar verbinden: waar iedereen samen komtnabijheid en waar ondernemers, overheid, of goede infrastructuur. onderwijs aan het zelfde thema werken. Er is onderscheid te maken in verschillende schaalniveaus. • Schaal 1: een cluster (straat of plein) Indicatieve Ecologie inspiratie: • clusters Schaalin2:het verbinding met andereter clusters (op fiets-loop CID op basis van ambities Bron:met Landscape Ecology Principles Richard T.T. Forman 1996 afstand of goed bereikbaar OV) en huidige situatie

•

Schaal 3: positie regionaal/(inter)nationaal (stationslocaties)

Beatrixkwartier

Zone 2: Groen-blauwe Ecologie ter inspiratie: aders, parken, woonstraten. ruimtelijk-economische ontwikkelvoorwaarden 26 ruimtelijk-economische ontwikkelvoorwaarden 24 Laan vandistrict NOI / ICT Security 25 central innovation Bron: Landscape Ecology Principles Richard T.T. Forman 1996 Maatschappelijke Campus 5. Slim verdichten voorzieningen, buurtcafé. Indicatieve clusters in het Ecologie ter inspiratie: Zie ook ‘rust’ CID op basis van ambities Bron: Landscape Ecology Principles Richard T.T. Forman 1996 Kop van Binckhorst 6. Economisch topmilieu en huidige situatie Reuring: De hoogste Sturen op: Zone 3: Excellente 7. Haal er meer uit dan erin zit College Campus dichtheid, de meeste • Hoe de botsingskans vergroot kan worden tussen logistiek. Startups, CS / Policy Campus mensen op straat. Actieve r r de verschillende specialisten tegenover hoe het evenementenruimte, grote r ruis De Centraal korrelgrootte van gebouwen of plinten die de dichtheid van Mengen brengt veel voordelen met zich mee (metromix). Een Laakhaven plint, kleine korrel. r r aantrekkelijk gemengd stuk stad kan worden. Bijvoorbeeld korrel gebouwen. Zie ook Beatrixkwartier Ruimte diversiteit voor ontmoeting Toetsing en proces r reuring r bepaalt.

Denk aan superspecialisatie een goede mix aan single en mix op het plek met superspecialisatie vraagt echter om een concentratie ‘ruis’ bij Laan vantenant NOI, meer Centrum r r en voorzieningen. Altijd r rust Beatrixkwartier. multi tenant gebouwen en levendigheid op straat door een hoog aan ondernemers en onderwijs in dichte nabijheid. Aan ontwikkelvoorwaarden de ruimtelijk-economische central innovation district Laan van NOI / ICT Security 26 r r r r r 27 levendig. Geen tot weinig r Levendige plinten: • Het raamwerk voor reuring, rust en ruis kan helpen bij het Campus frequente plint. andere kant kant kan woningbouw en voorzieningen zorgen ruimte-intensieve functies gebouwen met op de maken van keuzes. en infrastructuur. voor reuring in weekenden en avonden en daarmee het begane grond een functie • Reuring: cultuur, retail, horeca, bijeenkomst Kop van Binckhorst die ontmoeting stimuleert. DEEL C 25 central innovation district vestigingsklimaat vergroten. • Rust: maatschappelijke voorzieningen, wonen, kantoren Sturen op: Rust: Breder aanbod van Dit is voornamelijk nietCollege Campus • Ruis: hinder, events,om experiment woonconcepten, ruimte • Een ecosysteem van grote en kleine bedrijven innovatie wonen. voor klimaatadaptatie en groei toe te laten. De korrelgrootte van gebouwen of plinten die de dichtheid van Laakhaven en recreatie.

Reuring: DeCentraal hoogste • Slim omgaan met gebieden met een grove korrel. Denk aan Sturen op: Belangrijke Basisvoorzieningen en diversiteit bepaalt. Denk aan een goede mix aan single tenant en dichtheid, de meeste de Binckhorst waar grote plots ingezet kunnen worden voor • Hoe de botsingskans vergroot kan worden tussen ontmoetingsplekken in het Centrum Ecologie ter inspiratie: kantoren vinden hier mensenmulti op straat. Actieve grote events. Iets wat elders in het CID niet kan. CID. Stationsgebieden, de verschillende specialisten tegenover tenant gebouwen en levendigheid op straat door een hoog hoe het Bron: Landscape Ecology Principles Richard T.T. Forman 1996 ruimte. Geen ruimte voor plint, kleine korrel. het centrum en in mindere • Het verkleinen van de korrelgrootte van de plint in aantrekkelijk gemengd stuk stad kan worden. Bijvoorbeeld frequente plint. lawaaimakers. ‘s Avonds is Ruimte voor ontmoeting mate de verbindende centrummilieu gebieden zoals het Beatrixkwartier. superspecialisatie bij Laan van NOI, meer mix op het het rustig, maar wel veilig. en voorzieningen. Altijd straten. Bijvoorbeeld meer horeca in de plint. Beatrixkwartier. levendig. Geen tot weinig • Het raamwerk voor reuring, rust en ruis kan helpen bij het Ruis: Hier mag het ruimte-intensieve functies maken van keuzes. schuren. Ruimte voor en infrastructuur.

• Reuring: cultuur, retail, horeca, bijeenkomst (maak)werk en een hoog tolerantieniveau wat betreft • Rust: maatschappelijke voorzieningen, wonen, kantoren Rust: Breder aanbod van overlast. Ruimteintensieve • Ruis: hinder, events, experiment woonconcepten, ruimte tervinden inspiratie: functiesEcologie en logistiek voor klimaatadaptatie Bron: Landscape Ecology Principles Richard T.T. Forman 1996 hier een plek, maar altijd en recreatie. Grote kantoorlocaties aantrekkelijk en stedelijk. Basisvoorzieningen en

Korrelgrootte

Functiemenging

Korrelgrootte

central innovation district

KWALITEITSPLAN kantoren vinden hier

ruimte. Geen ruimte voor lawaaimakers. ‘s Avonds is

Ecologie ter inspiratie: Bron: Landscape Ecology Principles Richard T.T. Forman 1996

Grote onderwijslocaties

O m p d o

Z v s o c h r

Z a M v Z

CS / Policy Campus

4. Natuurlijk!

p. 31

inn 23 central 23

Z lo e 27 k ‘r

L g b d D w

B o C h m s

Kwaliteitsopgaven

DEEL A

Het CID Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid

7. Haal er meer uit dan erin zit De ambitie in het CID is om slimme combinaties te maken, koppelkansen te benutten en te profiteren van alles wat er al is en wat er gebeurt in het CID. Maak hiervoor slimme combinaties en los alle opgaven (op voorhand) op.

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

3. Mix 4. Natuurlijk!

ingezet voor kwaliteit. Het combineren kan op verschillende

invulling in de plint. Er moeten uitspraken worden gedaan

manieren, waarbij geldt hoe complexer de menging, hoe

over een succesvolle plintregie en een gelaagdheid in het

hoger de meerwaarde is. Meervoudige oplossingen zijn

economisch programma.

om de stad beter te maken. Uitgangspunt hierbij is dat

Een gezonde leefomgeving met positief effect op de fysieke en mentale gezondheid in een gezond leefmilieu.

Voorbeelden van thema’s die meerwaarde leveren aan het meer er uit halen dan erin zit: Adaptiviteit Kwaliteitsgroen Variatie Beweging Meervoudig ruimte gebruik van openbare ruimte en daken Gezondheid

de stedelijkheid van de stad (de hoge dichtheid met alle voorzieningen) gezien én benut wordt als een hefboom. In

naar gekeken wordt. Kijk voorbij de plangrens voor collectieve meerwaarde. Ingrepen die slechts één probleem oplossen zijn per definitie dimensionaal. Haal meer uit de interactie tussen denken&

KWALITEITSPLAN

Hoe werkt het & hoe is het toekomstbestendig?

voor voorzieningen en een wisselwerking tussen de diverse

niet goed genoeg. Ga voor multi- functioneel/inzetbaar/

p. 32

gebouwen worden niet geaccepteerd.

nodig zorgt een plintregisseur er voor dat er ruimte blijft

worden opgaven op voorhand opgelost doordat er integraal

central innovation district

collectiviteit. Enkelvoudige technische oplossingen aan

is. De beschikbare ruimte wordt optimaal gebruikt en

6. Economisch topmilieu

DEEL C

ruimtegebruik zowel gebouwd als onbebouwd, adaptief,

intensiveren van voorzieningen en oplossingen noodzakelijk

het middel; collectieve meerwaarde creëren is het doel

Kijk altijd voorbij de eigen scope om slimme combinaties te maken

Met name in de plint, maar ook daarboven. Meervoudig

delen; shared mobility, shared space, shared economy. Waar

het CID worden de voordelen van stedelijkheid omarmd en

Toetsing en proces

ruimte voor meervoudig en veranderend ruimtegebruik.

In hoogstedelijke gebieden is ruimte schaars, waardoor het

5. Slim verdichten

7. Haal er meer uit dan erin zit

Gebouwen zijn toekomstbestendig en adaptief. Ze bieden

Op gebiedsniveau is meerwaarde te behalen door meer te

II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

Hoe ziet het eruit?

doen, of theorie & praktijk waardoor innovaties ontstaan.

Ga naar Het woordenboek

DEEL A

Toetsing & proces

Het CID Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten

Advisering van ontwikkelingen De ambities voor het CID worden vervat in opgaven die zich

Dit kwaliteitsdocument is een vervolg op de Structuurvisie

verhouden tot de huidige context: de kernkwaliteiten. Dit zijn

CID en bepaalt met het bestaand ruimtelijk beleid de kaders

opgaven in brede zin, maar het zijn allen opgaven die leiden

van het CID.

tot een mooi, leefbaar en toekomstbestendig verdicht stuk stad. De overkoepelende advisering over ontwikkelingen

Het Kwaliteitsplan is een gemeentelijk beleidsdocument

gebeurt volgens deze basisprincipes:

dat invulling geeft aan de beoogde omgevingskwaliteit van het CID. Het Kwaliteitsplan formuleert de ambities

I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

De ontwikkelingen in het CID moet de rest van Den Haag beter maken en Den Haag profiteert van de investeringen van het CID.

voor omgevingskwaliteit van het CID en geeft daarmee

Doel is om de verdichting zo plaats te laten vinden dat

Ontwerpers en opstellers van (toekomstige) gebiedskaders

het de wijken en buurten, en heel Den Haag beter maakt.

dienen er concreet uitwerking aan te geven en inzichtelijk te

Dit wil zeggen dat toe te voegen bouwvolumes zowel

maken hoe ze dat doen.

richting aan het opstellen van (toekomstige) gebiedskaders zoals Ontwikkelvisies, Beeldkwaliteitsplannen, Ontwikkelstrategieën en Buitenruimteplannen. De ambities in het Kwaliteitsplan zijn kwalitatief geformuleerd, waarbij per ambitie het te bereiken doel wordt beschreven en verbeeld.

3. Mix

ruimtelijk als programmatisch en dus ook economisch

4. Natuurlijk!

bijdragen aan het versterken van de stad op het gebied

Door de wijze waarop Kwaliteitsplan CID invulling geeft

van werken, wonen, nabijheid, economie, etc. Of iets

aan omgevingskwaliteit, wordt kwaliteit bespreekbaar

extra’s brengen in stedenbouwkundig of architectonisch

in het planproces. Dit helpt de gemeente, indien

opzicht.

nodig, bij het maken van een bredere afweging waarbij

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Toetsing en proces

DEEL C

omgevingskwaliteit, de behoefte aan woningen, kantoren en

Beoordeling van ontwikkelingen getuigt van Haagse redelijkheid. Integrale beoordeling zorgt voor haalbaarheid van plannen. In algemene zin geldt voor dit kwaliteitplan het gelijkwaardigheidsprincipe; ‘aan een gesteld voorschrift hoeft niet te worden voldaan indien het beoogde resultaat aantoonbaar behaald kan worden met een gelijkwaardig alternatief’. Een ontwikkeling of ingreep moet wel altijd bijdragen aan de zeven kwaliteitsopgaven van het CID, maar kan dit op zijn eigen manier invullen door een

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 33

goedgekeurde argumentatie aan te dragen.

voorzieningen en de financiële mogelijkheden in samenhang worden bekeken. Het is van belang om de ambities en kernkwaliteiten uit het Kwaliteitsplan CID ‘levend’ te houden in het planproces van de gebiedsontwikkeling. Eerder is aangekondigd dat de gemeente een kwaliteitsteam CID gaat instellen (zie commissiebrief stadsstedenbouwer en ruimtelijk kwaliteitssysteem uit 2020, RIS307136). Over de invulling hiervan volgt een afzonderlijk voorstel.

DEEL A

Het CID Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

3. Mix 4. Natuurlijk!

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Toetsing en proces

DEEL C

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 34

C

Deel C Verdieping

Verdieping

CID

DEEL A

Het CID

+

Samenhang met de stad +

+

DEEL B

$ ¥€

€

$ ¥€

€

+ + Beleidskader + + + Het woordenboek +

£¥

+ + + +

£¥

£ $

Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

2. Voor iedereen

3. Mix 4. Natuurlijk!

I. Eeuwige Haagse Schoonheid

€

£¥

1. Verblijfskwaliteit

$

$ ¥€

Verdieping op kernkwaliteiten

Kwaliteitsopgaven

£

II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakters per deelgebied

Haagse identiteit

Een verbonden netwerk

Ruimtelijke kenmerken

Lange lijnen

Opgaven in laag dynamische gebieden

£ $

Verdieping op ontwikkelopgaven

+ + +

+ + + +

5. Slim verdichten

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Toetsing en proces

Baksteen en slagroom Markante gebouwen

Gebiedsprofielen Beatrixkwartier

Bezuidenhout-West

DEEL C

CS Laakhavens

Laan van NOI Rivierenbuurt

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 35

Schenk

Stationsbuurt

Hoogbouw

Verdieping

DEEL A

Het CID Beleidskader

Het CID Samenhang met de stad

De structuurvisie voor het CID betreft een structuurvisie in

van het CID. De Structuurvisie bouwt hierbij voort op Agenda

Gereedschapskist openbare ruimte (bijlage Structuurvisie)

de zin van de Wet ruimtelijke ordening (Wro, artikel 2.3):

De Gereedschapskist laat strategieën zien hoe een

Ruimte voor de Stad (RIS295016, 2016), de verschillende

het vormt het inhoudelijk kader voor het beoordelen van

kwalitatief hoogwaardig stuk stad ontstaat met een

gebiedsagenda’s (RIS301328) voor de prioritaire gebieden

initiatieven en op te stellen bestemmingsplannen in het

consistent kwaliteitsniveau. Hierin wordt ingegaan op de

(NOI, HS en CS, 2018) en de ambities van het CID staan

gebied. De gemeente Den Haag biedt door middel van

inrichting, het gebruik en het beheer van de openbare

omschreven in de CID Agenda 2040 (RIS302327, 2019).

de structuurvisie een integrale langetermijnvisie op de

ruimte. De leefomgeving moet klimaatbestendiger, schoner

Dit kwaliteitsdocument is een vervolg op de Structuurvisie CID en bepaalt met het bestaand ruimtelijk beleid de kaders

DEEL B Kernkwaliteiten

RIS305178 Structuurvisie CID (2021)

I. Eeuwige Haagse Schoonheid

ruimtelijke ontwikkeling van het gebied, ten aanzien van het

en gezonder worden. De openbare ruimte in het CID kan

Hier volgt een overzicht van relevant beleid voor

ruimtelijk raamwerk, de mobiliteitsstrategie, programmering

alleen kwalitatief hoogwaardig zijn, als de ruimteclaims die

II. Lange lijnen verbinden de stad

ontwikkelingen in het CID. Dit geldt niet als totaal overzicht

van economische functies en woningbouw en duurzaamheid.

verband houden met bebouwing zo veel mogelijk inpandig

III. Eigen karakter per deelgebied

en overig beleid kan worden gevonden en geraadpleegd via het raadsinformatiesysteem.

Kwaliteitsopgaven

opgelost worden zodat voorzieningen voor nieuwe energie Onderdeel van de Structuurvisie CID zijn een aantal bijlagen

en klimaatadaptieve maatregelen de ruimte krijgen. De

die ingaan op de ruimtelijke ontwikkeling en kwaliteit van het

ambities van de thema’s gaan samen, maar zitten elkaar

gebied.

soms in de weg, met name omdat de bovengronds- on

1. Verblijfskwaliteit

ondergrondse ruimte in het CID beperkt is.

2. Voor iedereen

Inspiratiedocument (bijlage Structuurvisie)

3. Mix

In het inspiratiedocument wordt aan de hand van ruimtelijke

4. Natuurlijk!

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

kenmerken en een raamwerk van rust, reuring ruis het WAT ZIEN WE

Kansen voor nieuw Den Haag

1

CID ingedeeld. Hiermee wordt gestuurd op verdichting en menging in het CID op de juiste plek. Het raamwerkplan

Structuurvisie CID Den Haag Ontwerp

7. Haal er meer uit dan erin zit

Gemeente Den Haag 21 april 2020

Een mondiaal economisch knooppunt waar gewerkt wordt aan een betere, veiligere en CID agenda 2040 rechtvaardigere wereld in de 21ste eeuw

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 36

en dynamische woon- en werkomgevingen naast elkaar kunnen bestaan.

Toetsing en proces

DEEL C

garandeert een gezonde balans waarin rustige woonmilieus

Verdieping

DEEL A

Het CID Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

3. Mix 4. Natuurlijk!

RIS298448 EyelineSkyline (2017) Hoogbouw is geen middel op zich, maar één van de

RIS303550 Economische visie Den Haag+ 2030 (2019)

instrumenten waarmee -mits goed gekozen- kwaliteit,

De economische visie zorgt voor een groeiende Haagse

gesprek met de stad moet worden gevoerd. De transitie

identiteit en karakter kan worden gegeven aan de stad.

economie, waar iedereen van profiteert. De economie van

zet in op een mobiliteitsverschuiving door voorrang te

Beleid Energietransitie

Deze nota reikt regels en ambities aan voor nieuwe

2030 zal fundamenteel anders zijn dan die van vandaag.

geven aan ruimte efficiënte, schone, slimme en veilige

Klimaatadaptief beleid: Wegwijzer Klimaatadaptatie

hoogbouwontwikkelingen. Doel is de ruimtelijke kwaliteit

Door digitalisering, verduurzaming en technologische

mobiliteit; een integrale organisatie van deur-tot-deur;

Kadernota Openbare Ruimte

en duurzaamheid van de stad op de lange termijn te

ontwikkelingen verandert de wereld om ons heen. Daar

en een verandering in reisgedrag stimuleren.

Nota Straatbomen

Ruim baan voor de fiets, fietsstrategie Den Haag 2040

Kantorenstrategie 2018-2030 De gebruiker centraal 2.0

waarborgen en het vestigingsklimaat te versterken.

bereiden we ons op voor. Wij zetten onder meer in op

RIS307513 Haagse referentienormen (2021)

CID is met de Binckhorst de groeimotor van de Haagse en

Een instrument voor een integrale aanpak van

regionale economie. Rond de drie stations CS, NOI en HS en

gebieds-ontwikkelingen door middel van een Haagse

de Binckhaven bevinden zich de economische topmilieus.

referentienormen voor maatschappelijke voorzieningen.

Klik hier

•

Meer relevant Haags beleid voor ontwikkelingen in het CID Haagse Woonagenda

StrategieMobiliteitstransitie RIS302960 • •

‘Kiezen voor verkeersveiligheid’,

Overig beleid kan worden geraadpleegd via het

verkeersveiligheidsstrategie Den Haag 2030 RIS305028

raadsinformatiesysteem.

Strategie mobiliteitstransitie Den Haag 2022 – 2040 RIS310664

Door de voorzieningenbehoefte voor onderwijs, zorg, welzijn, cultuur, groen en spelen uit te drukken in vierkante meters

Binnenstadsplan 2030

per 1.000 woningen, voorziet dit document in de behoefte

In Den Haag zien we de natuur als belangrijk onderdeel

om de maatschappelijke opgaven mee te nemen in de

van onze stad. Een stad met een vitale stadsnatuur is een

stedelijke ontwikkeling.

gezonde stad. We hebben al eDit gaat over het gebied tussen

Haagse hoogbouw

6. Economisch topmilieu

Bij natuurinclusief bouwen houden ontwikkelaars rekening

Mobiliteitstransitie

met beschermde diersoorten en de hoeveelheid groen

•

Haagse Referentienormen maatschappelijke voorzieningen

Eyeline en Skyline

de grachten en de wisselwerking met het CID.

RIS301953 Puntensysteem voor groen- en natuurinclusief bouwen (2019)

Toetsing en proces

hoofdlijnenbrief mobiliteitstransitie (RIS302361, 2019): doelstellingen en oplossingsrichtingen waarmee het

voldoende huisvesting in aantrekkelijke werkmilieus. Het

5. Slim verdichten

7. Haal er meer uit dan erin zit

•

Klik hier

De Haagse Nota Mobiliteit (RIS180762, 2011) is het Fotograaf Luuk Kramer

op, aan en rondom gebouwen. De gemeente hanteert

verkeersplan van de gemeente waarin staat hoe Den

een puntensysteem om deze manier van bouwen aan te

Haag nu en in de toekomst goed bereikbaar en leefbaar

moedigen.

blijft. Het motto in de Haagse Nota Mobiliteit is ‘bewust

15 november 2017

kiezen, slim organiseren’.

RIS305824 Nota Stadsnatuur (2020)

DEEL C

•

Nota parkeernormen CID en Binckhorst (RIS306160,

In Den Haag zien we de natuur als belangrijk onderdeel

2020): met deze nota wordt voorgesteld om bij de

van onze stad. Een stad met een vitale stadsnatuur is

nieuwbouw minder parkeerplaatsen aan te laten leggen

een gezonde stad. We hebben al een goede basis. Om dit

dan we de afgelopen 20 jaar gewend waren te doen.

zo te houden, en waar mogelijk te versterken, is de Nota

De stationsgebieden in het CID zijn bij uitstek geschikt

Stadsnatuur opgesteld. Hierin gaan wij aan de slag voor een

om je te voet en te fiets te verplaatsen. Het OV is hier

gezond stadsecosysteem met meer biodiversiteit.

altijd dichtbij. Daarnaast kan een palet aan deelmobiliteit voorzien in een deel van de vervoervragen. Het hebben van een eigen auto is hierdoor voor veel toekomstige

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 37

bewoners en gebruikers van dit gebied minder noodzakelijk.

Nota Stadsnatuur Voor een leefbaar en biodivers Den Haag

PUNTENSYSTEEM VOOR GROEN- EN NATUURINCLUSIEF BOUWEN Gemeente Den Haag

26 SEPT 2018

Verdieping

CID

DEEL A

Het CID

+

Samenhang met de stad +

+

DEEL B

$ ¥€

€

$ ¥€

€

+ + Beleidskader + + + Het woordenboek +

£¥

+ + + +

£¥

£ $

Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

2. Voor iedereen

3. Mix 4. Natuurlijk!

I. Eeuwige Haagse Schoonheid

€

£¥

1. Verblijfskwaliteit

$

$ ¥€

Verdieping op kernkwaliteiten

Kwaliteitsopgaven

£

II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakters per deelgebied

Haagse identiteit

Een verbonden netwerk

Ruimtelijke kenmerken

Lange lijnen

Opgaven in laag dynamische gebieden

£ $

Verdieping op ontwikkelopgaven

+ + +

+ + + +

5. Slim verdichten

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Toetsing en proces

Baksteen en slagroom Markante gebouwen

Gebiedsprofielen Beatrixkwartier

Bezuidenhout-West

DEEL C

CS Laakhavens

Laan van NOI Rivierenbuurt

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 38

Schenk

Stationsbuurt

Hoogbouw

Verdieping

DEEL A

Het woordenboek

Het CID Samenhang met de stad

adaptiviteit agglomeratievoordelen (gezond) bewegen

DEEL B

I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

3. Mix 4. Natuurlijk!

in de stad een toevluchtsoord zijn voor bedreigde soorten.

talentontwikkeling, ondernemerschap en een goed

Gebouwen zijn aanpasbaar aan andere functies, nieuwe

Op legio manieren biedt groen in de stad mogelijkheden

toekomstperspectief voor jongeren. Opleidingen

wensen en eisen. De stadsplattegrond is eeuwig; de invulling

voor versterking van de biodiversiteit en het CID draagt

richten zich op de banen van de toekomst en leven lang

biodiversiteit

is flexibel in de tijd. Verschillende functies en gebouwen

hieraan actief bij. Nieuwe ontwikkelingen in het CID

ontwikkelen. Hiermee wordt de arbeidsmarkt versterkt;

campus

kunnen onafhankelijk van elkaar wijzigen in de tijd. Dit vraagt

leveren meerwaarde op voor de soortenrijkdom én voor

iets op het niveau van de constructie van gebouwen.

de al aanwezige organismen. Dit betekent het respecteren

collectieve oplossingen

Kernkwaliteiten

Adaptiviteit

dichtheid duurzaamheid en circulariteit energie-efficiëntie

Agglomeratievoordelen

voorkomende soorten (de huidige bewoners van het groen), en bijvoorbeeld diervriendelijke maatregelen treffen in

verbetering van de verblijfskwaliteit door de relatie

en huishoudens zich concentreren in nabijheid vanwege

gebouwen en in de buitenruimte.

tussen binnen en buiten te activeren. Een betere

gastvrijheid

(sectorspecifieke) locatie- of urbanisatievoordelen zoals

verblijfskwaliteit stimuleert de economie.

gebouwentrees

een gespecialiseerde arbeidsmarkt, de mogelijkheid om

Campus

gezondheid

voorzieningen te delen of de mogelijkheid tot het creëren

Fysieke plek of gebied waar onderwijs en/of bedrijven

Voor campus ontwikkeling wordt gestuurd op:

hoogbouw

van kennis en informatie. Met het CID worden veel

samenkomen rond een bepaald thema waarmee

•

impact openbare ruimte

agglomeratievoordelen behaald. De campusontwikkeling

economische ontwikkeling op een specifieke locatie

inclusie

rondom de stations in combinatie met woningbouw in hoge

bevorderd kan worden. Hier wordt een mix gezocht tussen

innovatie

dichtheden met kenniswerkers in het CID levert bij uitstek

denken, doen en leren.

klimaatadaptiviteit

agglomeratievoordelen op.

kwaliteitsgroen materialisering

(Gezond) Bewegen

ruimten, herkenbare gebouwen en events. Een divers ecosysteem met vestigingsruimte voor grote werkgevers, maar ook ruimte voor broedplaatsen en

gesloten campussen, en campussen gericht op onderwijs

start-ups, innovatie en onderwijs

6. Economisch topmilieu

stad. CID draagt hieraan bij door ruimte te geven aan

binnen min of meer hetzelfde onderwerp. Voldoende overlap

plintstrategie

•

Toegankelijkheid, bereikbaarheid en verbondenheid

wandelen/hardlopen en fietsen en sportieve inrichtingen met

om elkaar te kunnen verstaan. Verschillend genoeg om

Collectieve oplossingen

raamwerk

ruimte voor sport en spelen. Hiermee slaan we immers een

elkaar iets nieuws te kunnen leren. Een goede positionering

In nieuwe ontwikkelingen wordt gezocht naar collectieve

reuring

driedubbelslag: het is een gezonde manier van verplaatsen;

van de campussen is nodig om deze goed te programmeren.

oplossingen voor o.a. mobiliteit, circulariteit, energie,

ruis

het reduceert gemotoriseerd verkeer en daarmee lawaai,

Door de clustering binnen de campus, vergroten we

klimaat. Zoek de fysieke ruimte voor uitwisseling tussen

rust

uitstoot, parkeerdruk en congestie; en het draagt bij aan

botsingskansen.

ontwikkelingen en het delen van economische activiteiten of

segregatie

een sociale en veilige stedelijke omgeving waarbij mensen

sociale veiligheid op straat

elkaar eerder tegenkomen en kunnen groeten en er minder

We stimuleren campusontwikkeling rond de specifieke

toegankelijkheid

onveilige verkeerssituaties zijn.

Haagse en regionale thema’s, omdat dit:

Denk aan één horecavoorziening waar alle werknemers

•

innovatie en groei aanjaagt. Hierdoor kunnen we kansen

van verschillende naastgelegen bedrijven samenkomen, in

benutten die nieuwe technologie te bieden heeft, en

plaats van in elk gebouw een eigen kantine. Of een centrale

Biodiversiteit gaat over variatie binnen soorten van

de ontwikkeling bevorderen van nieuwe producten

locatie voor laden en lossen/pakketservice, etc. Stimuleer

organismen en tussen soorten en ecosystemen (de

en concepten die passen bij een veranderende

samenwerking tussen ontwikkelingen.

ecologische complexen waar de organismen deel van

maatschappij. Een campus kan ook als een magneet

uitmaken). In de praktijk wordt dit vaak gelijkgesteld

werken voor de komst en groei van nieuwe bedrijven en

variatie woonprogramma

KWALITEITSPLAN

Het gebied herkenbaar maken: denk aan openbare

Er zijn diverse soorten campussen. Zo zijn er open en en op innovatie. In een campus worden thema’s geclusterd

p. 39

Een specifiek thema (en/of complementaire thema’s) per gebied en strategie om het gebied te programmeren

• •

Een gezonde stad betekent ook een beweegvriendelijke

central innovation district

de ontwikkeling van deze functies bijdragen aan de

Een agglomeratievoordeel ontstaat wanneer bedrijven

microklimaat

DEEL C

omgeving van de grote stations; •

evenwichtig

meervoudig ruimtegebruik

Toetsing en proces

de aantrekkingskracht voor talent, onderwijs en bedrijvigheid vergroot. We zetten hierbij vooral in op de

van al aanwezige beplanting, het inventariseren van

5. Slim verdichten

7. Haal er meer uit dan erin zit

•

services en diensten.

Biodiversiteit

(kennis)instellingen;

aan soortenrijkdom. De soortenrijkdom in de stad wordt beïnvloed door de stedelijke omgeving; de stad kan de soortenrijkdom van flora en fauna verbeteren. Zo kan groen

•

de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt bevordert. Campusontwikkeling draagt bij aan

Verdieping

DEEL A

Het woordenboek

Het CID Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

Dichtheid

Energie-efficiëntie

Gebouwentrees, lobby’s en overgangen

Hoogbouw

Dichtheid is een belangrijk begrip in de stedenbouwkunde en

Appartementen hebben in verhouding minder

Het aanpalende openbaar gebied (straat of plein) is het

We noemen een gebouw in Den Haag pas hoogbouw bij een

ruimtelijke ordening die uitdrukking geeft aan de intensiteit

geveloppervlak nodig dan een vrijstaand huis, waardoor

verlengstuk van het gebouw – en andersom. Een zorgvuldig

hoogte van 50 meter of meer (Eyeline Skyline). Echter zijn

en meervoudigheid van het ruimtegebruik. Een stad is geen

minder isolatie nodig is en minder energie weglekt en

vormgegeven overgang tussen deze twee werelden maakt

er ook relatieve hoogbouw accenten die lager zijn dan deze

stad en kent geen stedelijkheid zonder een bepaalde mate

verhoudingsgewijs minder Co2 uitstoot is. Daarnaast zorgt

dat de ruimte vóór het gebouw (of dat nu een woon-,

hoogte. Deze moeten zich houden aan de kwaliteitseisen

van dichtheid. Een hoge dichtheid levert op veel vlakken

het gebruik van duurzame mobiliteit (openbaar vervoer, fiets)

werk- of andere functie heeft) toegeëigend en gebruikt

van het Kwaliteitsplan. Richtlijnen en regels voor hoogbouw

bewezen voordelen op (bron: PBL, 2019): minder mobiliteit

en het meer delen of benutten van voorzieningen eveneens

kan worden, waardoor deze meer betekenis krijgt en

zijn opgenomen in EyelineSkyline Haagse Hoogbouw. In het

en energieverbruik, maar ook minder materiaal(-kosten)

voor een verhoudingsgewijs lagere uitstoot. Door volop in

prettiger wordt. Daarnaast is deze overgang belangrijk om

bouwbesluit zijn regels opgenomen een bijzondere categorie

voor infrastructuur en minder criminaliteit. En juist meer

te zetten op verdichting en hoogbouw in het CID wordt de

prettig wonen op de begane grond mogelijk te maken.

boven de 70 meter hoogte. Regelgeving voor constructie

productiviteit, vitaliteit, kleinschalige bedrijvigheid, kansen

uitstoot per woning in de stad lager.

Deze tussenzone is letterlijk een overgang tussen privé en

en brand legt op deze hoogte een overgangebied naar

openbaar domein.

bebouwing die aan andere eisen moet voldoen.

voor circulaire economie en meer lopen op het totaal aantal reizigerskilometers. En natuurlijk meer landschappelijke

Evenwichtig in de basis

kwaliteit en voedselvoorziening buiten de stad. Vanwege

Bewoners, bezoekers en ondernemers blijven zich thuis

Gebouwentrees dragen bij aan een afwisselende openbare

In het CID is hoogbouw geen doel opzich. Hoogbouw is een

deze voordelen wordt dan ook wereldwijd breed geadviseerd

voelen in de stad doordat de basisvoorzieningen steeds

ruimte en zorgen voor sociale veiligheid door ogen op

middel om te verdichten en draagt bij aan de leesbaarheid

in hoge(re) dichtheden te bouwen en in bestaande steden te

goed op orde zijn. Voorzieningen zijn voor iedereen nabij en

straat. Bovendien ontstaat er ruimte voor ontmoeting

van de stad. Enkel op plekken waar het kan en wenselijk is,

verdichten. Zo ook in Den Haag en in het CID.

toegankelijk. Kwetsbare groepen mensen en (essentiële)

en wisselwerking. Dit geldt zeker voor gebouwlobby’s –

dit gaat over thema’s zoals bereikbaarheid, ruimtelijkheid,

functies worden beschermd.

deze komen het beste tot hun recht als ze vanaf de straat

leesbaarheid en inpassing in de omgeving, is ruimte voor

3. Mix

Waarbij ook de mogelijke nadelige gevolgen van verdichting

zichtbaar zijn. De lobby’s zijn herkenbaar en toegankelijk,

hoogbouw. Enkel onder strenge voorwaarden is er ruimte

4. Natuurlijk!

of een (te) hoge dichtheid zoveel mogelijk worden

Gastvrijheid

en kennen een ruime opzet. In de lobby is ruimte voor

voor hoogbouw in het CID. Hoogbouw is alleen toegestaan,

gemitigeerd. Deze zijn uiteraard afhankelijk van de context

Gastvrijheid gaat verder dan een inclusieve stad zijn die

ontmoeting; hier kom je je buren tegen.

als het de kwaliteit van de stad vergroot.

waarin het te verdichten gebied zich bevindt; goed ontwerp

toegankelijk is voor iedereen. Gastvrijheid gaat over hartelijk

en beleid zijn dan ook cruciaal om de ongewenste effecten te

en gul zijn in het ontvangen van anderen; of dat nu bekenden

Gezondheid

Hoogbouw is opgebouwd uit een plint, stedelijke laag, toren

dempen.

of vreemden, Hagenezen, Hagenaren of bezoekers van

Fysieke en mentale gezondheid zijn belangrijk om een

en kroon.

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Toetsing en proces

DEEL C

buiten zijn. In het CID worden zij allemaal welkom geheten

prettige stad voor iedereen te kunnen zijn en blijven. Het CID

Duurzaamheid en circulariteit

– door mooie entrees het gebied in, door fijne ruimten en

en hoe deze stedelijke leefomgeving ingericht is en gebruikt

Ook in en met het CID wil Den Haag een positieve bijdrage

publiek toegankelijke lobby’s, door goede routing, door

wordt, moet bijdragen aan een gezonde levensstijl. Of dit

aan de wereld van morgen leveren. Daarom worden ‘schone’

toegankelijke vervoer-, overstap en parkeermogelijkheden, et

nu gaat om fysieke gezondheid (voldoende mogelijkheden

ontwikkelingen nagestreefd, die het milieu en de omgeving

cetera.

voor en stimuleren van beweging, sport en buitenspelen

niet onnodig belasten tijdens de bouw en in de gebruiksfase.

ter voorkoming van obesitas; fijnstofreductie; of bv. goed

In het CID worden daarom gebouwen, gebieden en

ingerichte openbare ruimte zodat lichamelijke ongelukken

infrastructuur zoveel mogelijk ontwikkeld, gebruikt en

voorkomen worden) of mentale (geen stressprikkels; het

hergebruikt zonder onnodig natuurlijke hulpbronnen uit te

kunnen ervaren van stilte en natuur; niet overschrijden van

putten, de leefomgeving te vervuilen en ecosystemen aan te

dB-normen, etc.). Daarnaast is een gezonde leefomgeving

tasten.

schoon, wordt men beschermd tegen hinder en overlast, veilig en bestand tegen klimaatverandering.

Dit is een heel omvangrijk en breed thema, en juist die

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 40

breedte schept enorm veel kansen om een positieve impact

In een gezonde leefomgeving zijn vanzelfsprekend ook

te maken. Variërend van energie, lucht, bodem of water, tot

gezondheidszorg en gezond voedsel bereikbaar voor

materiaalgebruik, klimaat, mobiliteit of programma.

iedereen.

Verdieping

DEEL A

Het woordenboek

Het CID Samenhang met de stad

DEEL B Kernkwaliteiten I. Eeuwige Haagse Schoonheid

Impact openbare ruimte

Klimaatadaptiviteit

Meervoudig ruimtegebruik

Plintstrategie

Voor een prettig verblijfsklimaat is het zaak de negatieve

Om bestendig te zijn tegen diverse weersinvloeden en

Om de druk op de ruimte in het CID te verlagen en om zo

De plint is het onderste gedeelte van een gebouw (de begane

impact van andere functies op de openbare ruimte zo

extremer weer (nu en met het veranderende klimaat ook op

slim mogelijk de beschikbare ruimte te gebruiken, wordt

grond), dat het gebouw en programma laat landen op straat.

beperkt mogelijk te houden. Verstorende effecten (of dit nu

lange termijn) te kunnen opvangen in de stad, is het nodig

dubbel gebruik van ruimte aangemoedigd. Zoals platte

De plint wordt beschouwd als zone die ook meer dan één

gaat om esthetiek, ruimtebeslag, onveiligheid, vervuiling of

het CID klimaatadaptief in te richten. Het tegengaan van

daken die gebruikt kunnen worden voor waterberging,

bouwlaag hoog kan zijn. Een ruime verdiepingshoogte

iets anders; van verkeer en parkeren tot installaties op het

hittestress, het opvangen van piekbuien en het voorkomen

verblijf of bewegen; flexibele openbare ruimte zoals een

zorgt voor flexibiliteit in gebruik. Er is ruimte voor innovatie,

dak en technische ruimtes die grenzen aan het openbaar

van droogte zijn belangrijke doelen – waaraan zowel

marktplein dat ook voor urban sports, stijldansen of

experiment, debat, kennisuitwisseling en talentontwikkeling

gebied) maken het immers minder aantrekkelijk ergens

gebouwen als buitenruimten kunnen bijdragen.

evenementen gebruikt kan worden door bepaalde markering,

(op alle opleidingsniveaus). Dit vraagt flexibiliteit in

materialisering of faciliteiten zoals stroompunten; of een

gebouwen, onder andere voldoende grote vloeren.

langer te blijven dan strikt noodzakelijk is.

II. Lange lijnen verbinden de stad

III. Eigen karakter per deelgebied

Inclusief

Kwaliteitsgroen

restaurant dat overdag tafels verhuurt als flexdesks in een

In het CID gaan verdichten en vergroenen hand in hand.

co-working space.

De plint is in grote mate bepalend voor de sfeer op straat.

In een inclusieve stad komen alle inwoners tot hun recht,

Om dit groen van betekenis te laten zijn, zodat het past

ongeacht hun leeftijd, levensfase, verblijfsduur, geslacht of

bij de doelstellingen voor het CID en iets toevoegt aan de

Microklimaat

op straat gedurende de dag en bieden voor ieder wat wils,

herkomst. Verschillen worden gewaardeerd en benut. In een

Haagse identiteit als Groene Stad, werken we in het CID

Het weer beïnvloeden kan niet, maar wel het klimaat op

op elk moment van de dag door middel van OMA-plinten

inclusieve samenleving voelen de inwoners zich onderdeel

aan kwalitatief groen. Dit groen is van een bepaalde maat

straat door te ontwerpen op zon, wind, regen, schaduw.

(Ochtend, Middag en Avond programma wordt afwisselend

van de stad Den Haag en hun directe wijk of buurt. Ze

en schaal zodat het gebruikt kan worden (voor bewegen en

Afwisselende plekken met beschutting voor regen, zon en

gepositioneerd in de plint). Een hoogfrequente plint met

kunnen een beroep doen op hun sociale omgeving. Er is

sporten) en verblijfskwaliteit heeft. Maar hiermee heeft het

schaduw worden zorgvuldig ontworpen en afgestemd op

een opeenvolging van voordeuren (voor diverse functies)

3. Mix

een sterke sociale basis. In het CID worden verschillende

ook ecologische waarde voor bijvoorbeeld de biodiversiteit,

het gebruik van de openbare ruimte. Nieuwe ontwikkelingen

zorgt voor mensen op straat. Dit betekent niet dat er overal

4. Natuurlijk!

woondoelgroepen bediend en wordt burger in het proces

en heeft het een positieve impact op het klimaat in de

moeten leiden tot een passend en aangenaam microklimaat,

levendige functies in de plint moeten zitten, goed wonen is

sterk betrokken en gewerkt aan de sociale basis.

stad. Natuurlijk is kwaliteitsgroen openbaar toegankelijk

passend bij het gebruik. In onderzoeken wordt gekeken

ook een kwaliteit op de begane grond.

voor iedereen: gastvrij, inclusief en dus zonder (letterlijke

naar het huidige windklimaat, toekomstige bebouwing

Iedereen heeft toegang tot hetgeen de stad te bieden heeft:

of figuurlijke) drempels. De invulling van het groen is

en omgeving. Windhinder wordt beoordeeld conform het

Afhankelijk van de plek in het raamwerk van Rust Reuring

ongeacht culturele achtergrond, leeftijd, opleidingsniveau

onderdeel van de uitwerking op gebiedsniveau. Het doel is

beleid met als ambitie een aangenaam en prettig klimaat in

Ruis kan een specifieke strategie worden gemaakt, waarop

of wat dan ook is iedereen in het CID van betekenis en heeft

multifunctioneel groen met verschillende gezichten, functies

deopenbare ruimte. Activiteiten en de gewenste windklasse

ook regie gevoerd kan worden. Zo krijgt elke functie de beste

dezelfde kansen.

en rollen in de stad.

worden gedefinieerd in gebiedsspecifiek beleid zoals ;

plek. Sommige plinten bieden ruimte aan beschermde en/

Ontwikkelvisie, Beeldkwaliteitsplan, Ontwikkelstrategie en

of betaalbare werktuimtes om ze voor het CID te behouden.

Innovatie

Onder groen verstaan we in dit document ook de kwaliteit

Buitenruimteplan.

Bijvoorbeeld placemakers, start-ups, werk voor praktisch

Innovatie is cruciaal om als stad vooruit te komen en

van water. Blauw is een vorm van het groene netwerk.

Kwaliteitsopgaven 1. Verblijfskwaliteit 2. Voor iedereen

5. Slim verdichten 6. Economisch topmilieu

7. Haal er meer uit dan erin zit

Toetsing en proces

DEEL C

central innovation district KWALITEITSPLAN p. 41

antwoorden te vinden op grote vraagstukken, ook voor

Functies dragen optimaal bij aan een aangenaam verblijf

opgeleiden en maakindustrie. Het microklimaat op straat, in het kantoor of woning

Den Haag. Innovatie vindt plaats als de condities goed

Materialisering

en op daken draagt bij aan leefbaarheid en vergroot de

Denk aan een plintregisseur of plint bv. om dit goed te

zijn, en het CID kan daar een rol in spelen: er is een zekere

In het CID wordt de voorkeur gegeven aan natuurlijke

verblijfskwaliteit in het CID. Hierbij is het uitgangspunt

organiseren.

mate van specialisatie nodig en uitwisseling – verwachte

of natuurvriendelijke materialisering. Dit betekent

lowtech: liever bomen op straat dan een airco binnen.

én onverwachte ontmoetingen tussen mensen die elkaar

bouwmaterialen kiezen met een lage CO2-belasting, met zo

Richtlijnen voor plinten in hoogbouw zijn opgenomen in

begrijpen (thematische specialisatie) maar die ook

min mogelijk impact op het klimaat of de biodiversiteit in de

EyelineSkyline Haagse Hoogbouw

van elkaar kunnen leren. Een goed interactiemilieu is

stad en met een kleine footprint. Circulair materiaalgebruik,