RIS314322 Notulen van de raad van 1 december 2022

De eerste motie gaat over de evaluatie van de pilot. Die vraagt om de pilot grondig te evalueren een jaar na de oplevering van de woningen en ook te onderzoeken welk alternatief er is, mocht de pilot mislukken. Dat begrijpt het college. We doen dit voor het eerst. We gaan dit dus ook grondig evalueren. Ik kan deze motie dus omarmen. U vraagt ook om aandacht en focus te hebben voor de cruciale beroepsgroepen en om die ruim plek te bieden in De Venen. U roept het college op om afspraken met de WOM Den Haag Zuidwest daarover te maken. Dat doet het college graag. Ook deze motie kan het college dus omarmen. Daarmee heb ik alle moties gepreadviseerd. De voorzitter. Dat kan, maar ik zie toch nog twee interrupties.

82

Judith Klokkenburg (CU/SGP). Mijn fractie is ook van mening dat mensen met een cruciaal beroep voorrang zouden moeten krijgen op een woning. Maar waarom vindt de wethouder het daarbij belangrijk dat die mensen wel een eigen auto zouden moeten kunnen hebben? Wethouder Balster (PvdA). Cruciale beroepsgroepen zijn uiteraard ook welkom in de 80 woningen zonder auto. Daar maakt het college dus geen onderscheid in. Judith Klokkenburg (CU/SGP). Maar de motie van de VVD die u zojuist omarmt, vraagt toch juist om het reserveren van woningen mét een parkeerplek. Het college maakt daarin dus wel onderscheid. Wethouder Balster (PvdA). Ik zie, en ik snap dat ook vanuit het perspectief van de VVD, dat ze zorg heeft over of cruciale beroepsgroepen, als zij in het bezit zijn van een auto, ook een plek kunnen vinden in Den Haag Zuidwest, omdat dat goed is voor de vitaliteit. Daar kan het college in meegaan. Wij sturen verder niet op de inwoners van de 80 woningen, op bijna 1.200 woningen overigens, in het pilotgebied. Ook daar zijn de beroepsgroepen uiteraard welkom, maar dat zal dan zonder auto moeten. Dat begrijpt u. Robert Barker (PvdD). Ik had nog geen reactie gehoord op de PvdA-motie. De reden waarom ik daar met name benieuwd naar ben, is dat het college heeft gezegd niet mensen te willen voortrekken met economische binding toen Hart voor Den Haag dit voorstelde.

Daarom ben ik benieuwd hoe het college daar nu in staat. De voorzitter. Ik dacht dat het wel was gebeurd, maar we gaan even kijken of de wethouder het nog kan zeggen. Wethouder Balster (PvdA). Mocht ik dat vergeten zijn in de drukte: de motie van de Partij van de Arbeid kan het college omarmen. De motie vraagt om in de breedte - ik heb de heer Ahraui horen zeggen: in het hele plangebied - aandacht te hebben voor cruciale beroepsgroepen. Dat gaat dus niet alleen over de toewijzing in De Venen. Overigens is de praktijk dat niet iedereen bij een sloopnieuwbouwproject twee keer wil verhuizen. Niet iedereen komt dus terug. Maar ik zie dat de motie niet alleen op het sociale bezit maar ook op de koopvoorraad betrekking heeft. Er zijn manieren om voor cruciale beroepsgroepen extra ruimte te bieden. Daar hebben we bij de Dreven-Gaarden-Zichten ook voor gekozen. Robert Barker (PvdD). Waarom zegt het college hiervan dat het wel goed is om mensen die in Zuidwest werken, voor te trekken, en bij het eerdere voorstel rond de economische binding met de regio dat Hart voor Den Haag heeft gedaan, dat dit niet acceptabel was? Kan de wethouder daar iets over zeggen? Wethouder Balster (PvdA).

Bij mijn weten hebben we vandaag geen voorstel over economische binding liggen, maar het is voor Den Haag Zuidwest - dat heeft u ook al eerder kunnen lezen in het kader van het nationaal programma Den Haag Zuidwest - belangrijk om vitale beroepsgroepen op welke manier dan ook goed te binden aan en vast te houden in Den Haag Zuidwest, omdat het ongelooflijk belangrijk is dat we daar voldoende politieagenten hebben, voldoende zorgpersoneel hebben en voldoende onderwijzend personeel hebben. De manier om dat te doen, is om deze beroepsgroepen een plek te geven in de verdichtingsopgave, daar waar we woningen toevoegen. Daarom kan het college goed met deze motie uit de voeten. De voorzitter. Ik constateer dat er geen behoefte is aan een tweede termijn. De beraadslaging wordt gesloten.

83

Aan de orde is: L. Voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (GebiedsNvU) (RIS311821). De beraadslaging wordt geopend. Marieke van Doorn (D66). Voorzitter. Nogmaals met de tekst van de heer Noorlander; ik hoop dat hij zich alweer wat beter voelt. Het is altijd mooi om over een grote gebiedsontwikkeling te mogen praten. De verandering zie je ook echt om je heen, met name op de Binckhorst en Laakhavens. Laakhavens moet een gebied worden waar het fijn wandelen, buitenspelen en fietsen is, waar we 9.000 woningen toevoegen die zo belangrijk zijn, maar daarnaast een echt Haagse wijk creëren. Je wil namelijk het gevoel hebben dat je in een oud havengebied van Den Haag loopt en niet zomaar in een dertien-in-een-dozijn omgeving. Daar heeft de heer Noorlander in de commissie al aandacht voor gevraagd, met wat voorbeelden, zoals Little C in Rotterdam, en het ontwikkelen van een eigentijdse Nieuwe Haagse School als bouwstijl. Hij gaat er dan ook van uit dat dit wordt meegenomen en verwerkt in het beeldkwaliteitsplan en de ontwikkelstrategie. Hij zou graag horen, en ik in zijn plaats, van de wethouder of dat zo is. Als laatste punt graag aandacht voor deelmobiliteit in de gebiedsontwikkeling. In de nota van uitgangspunten staat hier nu niets over beschreven. Wij kunnen ons niet voorstellen dat er geen ruimte voor gereserveerd wordt.

We willen graag vragen aan de wethouder of hij een toezegging kan geven dat in de ontwikkelstrategie ook opties voor deelmobiliteit verwerkt worden. Hinke de Groot (CDA). Voorzitter. In Laakhavens ligt een kans om echt iets moois te maken. Kansen voor het vormgeven van de toekomst van onze stad. Die toekomst moet wat het CDA betreft bestaan uit een saamhorige wijk waar iedereen zich thuis voelt, in een veilige en groene buurt. Waar studenten en starters betaalbaar kunnen wonen, vlakbij het station, en waar voldoende voorzieningen en ontmoetingsplekken zijn. Dat gaat niet vanzelf. Dat hebben we de afgelopen jaren ook gezien. Het bewonersaantal is toegenomen, maar de doorstroming van bewoners is ook hoog. Het CDA heeft al eerder opgeroepen tot het sneller realiseren van voorzieningen en groene buitenruimte in Laakhavens. Maar de afdoening die we hebben gelezen roept ook de vraag op of we voldoende sturen op het bouwen van woningen hand in hand met voorzieningen. In de wijk leven nu al zorgen over de leefbaarheid, bijvoorbeeld over de overlast van passanten bij de Verheeskade. Er komen mooie plannen voor een dynamisch Laakhavens, met een centraal groen stadspark. Ik hoop echt dat dit daadwerkelijk werkelijkheid wordt. Want het zou echt een gemiste kans zijn als straks het meeste groen in een coffeeshopboot aan de Verheeskade terug te vinden is.

De basis moet op orde, wat het CDA betreft, voordat er hier nog duizenden woningen bij gaan komen. Daarom onze motie Basis op orde in Laakhavens: roept het college op te versnellen met het leefbaarder maken van de buurt en hierbij aandacht te besteden aan: minder steen, meer groen; veilige oversteekplaatsen; en met prioriteit tot een aanpak te komen voor de overlast rondom de Verheeskade; met bewoners te kijken welke knelpunten als eerste aangepakt kunnen worden en hiervoor een gebiedsmanager aan te wijzen die deze problemen kan adresseren en op orde brengen; de balans van voorzieningen en bewonersaantal nauwkeurig in de gaten te houden en de raad halfjaarlijks te informeren over de stand van zaken. Ten slotte wil ik aandacht vragen voor studenten. Laakhavens is bij uitstek een plek voor het realiseren van studentenwoningen, vlakbij de onderwijsinstelling en het station. We zien nu al dat de duurste studentenwoningen in Den Haag zijn en dat veel studenten noodgedwongen op de kamer bij hun ouders moeten blijven wonen. Laten we daarom deze kans grijpen om meer studentenkamers beschikbaar te krijgen voor studenten in gemeenschappelijke huizen; goed voor sociale verbanden en het bestrijden van eenzaamheid. Daarom zullen we zo meteen ook de motie die de ChristenUnie/SGP zal indienen voor meer studentenkamers, gaan steunen. De voorzitter.

Door mevrouw De Groot wordt de volgende motie (L.1 CDA) ingediend: 84

Motie L.1 CDA Basis op orde in Laakhavens De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 1 december 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (GebiedsNvU) (RIS311821), Constaterende, dat: • Laakhavens de afgelopen jaren snel flink is gegroeid in bewonersaantal; • er veel huurwoningen bij zijn gekomen in het gebied, maar de voorzieningen nog niet op orde zijn. Te denken valt aan genoeg oversteekplaatsen, parkeerplekken, weinig of eenzijdig aanbod van voorzieningen in het gebied; • de doorstroming van bewoners in het gebied hoog is; • bewoners veel frustraties hebben over onveilige verkeerssituaties, straten met veel steen en weinig groen, onveiligheid en overlast van passanten bij de Verheeskade.

Overwegende dat: • voor het bouwen van een mooi en saamhorig Laakhavens het van belang is zowel te investeren in de toekomstige voorzieningen en groen, als ook het aanpakken van de leefbaarheidsproblemen nu al spelen en de huidige bewoners ervaren; • de gemeente al gesprekken voert met buurtbewoners over het verbeteren van de leefbaarheid, maar nog geen concrete resultaten geboekt zijn; • het belangrijk is om de huidige situatie en de leefbaarheid te verbeteren voordat er nog meer bewoners bij komen in het gebied; • het aangekondigde initiatievenloket een goede stap in de richting is om verbetervoorstellen voor de wijk te ondersteunen, maar dat meer stappen op korte nodig zijn om de huidige situatie van onveiligheid en overlast aan te pakken. Roept het college op: • te versnellen met het leefbaarder maken van de buurt en hierbij aandacht te besteden aan: o Minder steen, meer groen; o Veilige oversteekplaatsen; o En met prioriteit tot een aanpak te komen voor de overlast rondom de Verheeskade; • met bewoners te kijken welke knelpunten als eerste aangepakt kunnen worden en hiervoor een gebiedsmanager aan te wijzen die deze problemen kan adresseren en op orde brengen; • de balans van voorzieningen en bewonersaantal nauwkeurig in de gaten te houden en de raad halfjaarlijks te informeren over de stand van zaken. En gaat over tot de orde van de dag.

De motie maakt onderdeel uit van de verdere beraadslaging. Constant Martini (Hart voor Den Haag). Voorzitter. De visie geeft een goed, helder en inzichtelijk beeld van hoe een binnenstedelijke verdichting eruit kan gaan zien. Maar de visie zoals die voorligt, is niet helemaal zoals wij ons die voorstellen. Straks zal ik ter afsluiting van mijn verhaal ook zes moties indienen om te kijken of we de visie toch een beetje een andere kant op kunnen drukken. Wij vinden de Laakhavens die we nu maken, te veel afgesloten van de stad. Het wordt veel eerder een soort middeleeuws kasteel, weliswaar wat groot, dan een open gebied waar je makkelijk naartoe gaat. Dat komt natuurlijk door de spoordijk, die met hoogbouw wordt gelardeerd, en door de plaat van Rossi, die aan de andere kant de boel afsluit. De maquette is daar zeer helder over. Dat geldt ook voor de verkeersafwikkeling als het gaat om de Vaillantlaan, Calandstraat en Neherkade, want ik vrees dat zowel de Calandstraat als het hele nieuwe Laakhavengedeelte alleen nog maar een grote verkeersafvoerpijp wordt.

85

Dan het vraagstuk van de menselijke maat. Wij geloven niet dat als je nog eens 9.000 woningen neerzet in dat gebied, er dan een menselijke maat ontstaat. Eerder een onmenselijke maat als je in ogenschouw neemt dat men Laakhaven-West consequent buiten het integrale plan houdt. Daar zijn ook nog 2.000 woningen gerealiseerd. En bij station Moerwijk komen ook nog torens te staan. Die bewoners trekken allemaal naar het gebied waar bijvoorbeeld het stadspark zit. Het stadspark moet de parel worden van het gebied, maar het is zo klein. Al die mensen moeten daar gaan recreëren, moeten daar hun plezier hebben, maar het gebied wordt tegelijkertijd ook opengesteld voor mensen uit de Schilderswijk en Laakkwartier. Dat kan allemaal niet in zo'n klein parkje. Je zou dus gewoon een park moeten inrichten dat bijvoorbeeld doorloopt van de Calandkade naar de Waldorpstraat. Dan krijg je tenminste een beetje een leefbaar iets. Minder woningen, meer groen, daar komt het dan op neer. Ook over de mensen die daar woonachtig zijn of zullen moeten gaan wonen, is wel een paar opmerkingen te maken. Ik maak er twee. Ik denk allereerst dat we de internationale studenten als verschijnsel eigenlijk wel vaarwel kunnen zeggen. Zoiets was te lezen in de Volkskrant van de afgelopen week, maar ook in de Tweede Kamer beginnen nu opmerkingen te komen.

Ik geloof dat zij ook heeft uitgesproken om geen dan wel veel minder internationale studenten naar Nederland toe te halen, dus ook naar Den Haag. Dat is een voordeel, omdat de ruimte die dan ontstaat, veel beter en meer kan worden besteed aan huisvesting voor ouderen, want het Rijk vindt dat een derde van de nieuwbouw ten goede moet komen aan de ouderen. Daar ben ik wel blij om, want 80-plus is natuurlijk dicht bij mij in de buurt. Tot slot. Het verblijfsklimaat op straatniveau zal een strakke plintenstrategie vergen. Wij denken dat een toezegging over een HIM, een investeringsmaatschappij die die plinten beheert, op zijn plaats zou zijn. Dan heb je ook tenminste een stevig instrument. Uitgangspunt moet ook zijn dat er zo veel mogelijk bedrijfsactiviteiten moeten worden behouden. Dat was in de jaren tachtig, toen een vorig bestemmingsplan van dat gebied aan de orde was, al heel duidelijk, want toen constateerden we al dat er een groot tekort aan bedrijfsruimte en bedrijfshuisvesting in de stad was. Dat is er niet minder op geworden, dus we moeten zeer zuinig zijn en zeer veel mogelijkheden creëren om ook de bedrijvigheid in dat gebied te kunnen vasthouden. Dan heb ik hier een zestal moties, zoals aangekondigd. Wilt u de dicta allemaal horen, voorzitter? De voorzitter. Graag, want wij hebben er hier vijf. We gaan meekijken welke wij missen.

Constant Martini (Hart voor Den Haag). Ik heb hier de motie Ontwikkelvisie Laakhavens is niet integraal. Ik vraag hierin om de ontwikkeling welke in Laakhaven-West en Petroleumhaven heeft plaatsgevonden, te betrekken. Dan heb ik de motie Laakhavens en ouderenzorg en huisvesting. Daarin vragen wij om meer rekening te houden met de demografische ontwikkelingen in de stad. Dat betekent dat er meer aandacht moet zijn voor gelijkvloerse woningen, geclusterde verpleegzorgplekken en voor mensen met dementie die behoefte hebben aan enige vorm van zorg. Dan heb ik een motie over de bescherming van de bevolking. Die heet Mag ik dan bij jou. Dat is een oproep om de parkeergarage in Laakhaven Centraal geschikt te maken om bescherming te bieden ingeval wij in een noodlottig conflict getrokken worden, zoals dat elders in Europa gebeurd is, zoals u weet in de Oekraïne. Dan heb ik een motie Te veel op elkaar. Het is duidelijk dat wij vinden dat er geen 9.000 nieuwbouwwoningen gerealiseerd moeten worden, maar 7.000, wat toch al een vreselijk aantal is. Sebastian Kruis (PVV). Als het gaat over de motie om die bunker te maken in Laak, is het dan mogelijk om aan het dictum toe te voegen om die dan ook binnen twee weken te realiseren, zodat we daar met zijn allen naartoe kunnen gaan als Marokko de WK-finale speelt? Constant Martini (Hart voor Den Haag).

Of dat kan, weet ik niet, maar ik weet dat de heer Van Asten veel kan. Dus als de motie overgenomen wordt, denk ik dat het binnen twee weken wel voor elkaar is! Dan heb ik een stedenbouwkundige supervisor voor Laakhavens in mijn programma staan. Dat is om te zorgen dat het ontwikkelen van het gebied los gaat van alle verhoudingen die er binnen de

86

ambtelijke dienst zitten en om als je een deelopdracht doet, je er ook steeds voor zorgt dat die dan in een juiste maatvoering en met begeleiding plaatsvindt, zodat de bouwplannen worden bewaakt. De voorzitter. Dan zijn het er vijf. Door de heer Martini, daartoe gesteund door mevrouw Verdonk, wordt de volgende motie (L.3 Hart voor Den Haag) ingediend:

Motie L.3 Hart voor Den Haag Laakhavens en ouderenzorg en huisvesting De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 10 november 2022, ter bespreking van de integrale visie Laakhavens. Constaterende, dat: • de integrale Ontwikkelvisie Laakhavens zich niet richt op de te verwachten bevolkingsopbouw over 20 jaar • er geen strategie in de integrale visie is opgenomen die voldoende rekening houdt, met deze demografische ontwikkeling • de noodzakelijke ondersteunende zorg zoals wijkverpleging, mantelzorg en ondersteunende vrijwilligers niet alleen vanuit de wijk zullen komen. Overwegende dat, • afgelopen woensdag de ministers De Jonge en Helder bekend hebben gemaakt dat van het nieuwbouwprogramma van het kabinet met een omvang van 900.000 woningen er 290.000 voor ouderen geschikt moeten zijn en 40.000 geclusterde verpleegzorgplekken voor mensen met dementie (Programma Wonen en Zorg voor Ouderen) • dit voor Laakhavens betekent dat 1/3 van de nieuwbouw gelijkvloerse woningen moeten zijn en geclusterde verpleegzorgplekken voor mensen met dementie; • het aantal van 80-plussers explosief zal toenemen.

Spreek uit, met de uitwerking van de integrale visie meer rekening te houden met deze demografische ontwikkelingen, de daaruit voortvloeiende behoefte aan gelijkvloerse woningen, geclusterde verpleegzorgplekken voor mensen met dementie en met de vraag naar wijkzorg, mantelzorg en vrijwilligerswerk. En gaat over tot de orde van de dag. De voorzitter. Door de heer Martini worden de volgende moties (L.4 Hart voor Den Haag, L.5 Hart voor Den Haag, L.6 Hart voor Den Haag en L.7 Hart voor Den Haag) ingediend:

Motie L.4 Hart voor Den Haag Laakhavens supervisor De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 10 november 2022, ter bespreking van de integrale visie Laakhavens. Constaterende, dat: • gedurende de looptijd van deze visie, - 20 jaar - een continue proces van afwegen, afstemmen en beoordelen noodzakelijk zal zijn. Overwegende dat, • dat op basis van de Ontwikkelvisie Laakhavens, vele uitwerkingen in deelplannen zullen volgen;

87

•

vele onderwerpen en uitvoeringsbesluiten op dit ogenblik in al zijn consequenties nu niet te overzien zijn.

Draagt het college op om een onafhankelijke stedenbouwkundige supervisor aan te wijzen voor het gehele ontwikkelgebied van Laakhavens, (deelgebied Hollands Spoor, Centraal en Laakhaven-west en Petroleumhaven), met als opdracht om de voortgang te begeleiden en te bewaken en bij elk bouwplan en deelplan een oordeel aan raad en college te geven. En gaat over tot de orde van de dag.

Motie L.5 Hart voor Den Haag Mag ik dan bij jou? De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 10 november 2022, ter bespreking van de integrale visie Laakhavens. Constaterende, dat: • in de ontwikkelvisie Laakhavens wordt een grote ondergrondse parkeergarage aangelegd; • deze garage kan voor meerdere functies worden gebruik; • de oorlog in de Oekraïne laat zien dat de bevolking niet gespaard wordt voor oorlogshandelingen. Raketten en drones kunnen grote schade aanrichten. De vluchtelingen uit de Oekraïne die in Den Haag zijn aangekomen vertellen daarover. Niet aannemelijk is dat Nederland op korte termijn in een oorlogssituatie terecht kan komen. Uitgesloten kan het evenwel niet; • in Den Haag zijn nauwelijks voorzieningen voor onze inwoners om te schuilen ingeval er een gewapend conflict uitbreekt. Er zijn geen metrostations waar bij gevaar geschuild kan worden; • gelet op de huidige internationale politieke spanningen is het verstandig om over te gaan tot het treffen van voorzorgmaatregelen in de hele stad. Overwegende dat, • er een grote parkeergarage in de Laakhavens wordt aangelegd; • er voor de inwoners geen beschermende voorzieningen zijn in het Laakkwartier.

Spreekt uit; De ondergrondse parkeergarage in Laakhavens Centraal geschikt te maken om bescherming te bieden aan de inwoners van dit gebied, ingeval er een gewelddadig conflict uitbreekt, waarbij Nederland al dan niet in NAVO verband betrokken is. En gaat over tot de orde van de dag.

Motie L.6 Hart voor Den Haag Ontwikkelvisie Laakhavens is niet integraal De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 10 november 2022, ter bespreking van de integrale visie Laakhavens. Constaterende, dat: • de integrale Ontwikkelvisie Laakhaven niet integraal is en dat er veel meer woningen in Laakhavens zullen zijn dan nu in de ontwikkelvisie is aangegeven namelijk de plusminus 2100 woningen van Laakhavens West en de 9.000 van de ontwikkelvisie; • bij de bepaling van de normen inzake groen, parkeren en de Haagse referentienormen in het hele gebied Laakhavens ( Laakhavens West-Petroleumhaven, LaakhavenCentraal en Laakhaven Hollands Spoor ) niet in evenwicht met elkaar zijn.

88

Overwegende dat, • Laakhavens uit drie deel gebieden bestaat; • het derde deelgebied Laakhavens- West/Petroleumhaven in de voorliggende integrale visie niet is meegenomen; • daarmee ook het NS treinstation Moerwijk niet betrokken is bij de vormgeving van het OV; • de thans in ontwikkeling zijnde woningbouw, bij het station Moerwijk, en aan het einde van Laakhavens-West en Petroleumhaven niet betrokken worden bij de integrale ontwikkelingsvisie; • in Laakhavens-West/Petroleumhaven uitgaande van de Haagse Referentie Normen, onvoldoende voorzieningen zijn voor de bewoners in dit deel van Laakhavens en dat de uitstralingseffecten en gevolgen op de rest van Laakhavens niet opgenomen zijn in de integrale visie; • de locatie XXL-carwash/brandweer -en ambulance kazerne uitstekend geschikt is om nog eens honderden woningen in ontwikkeling te nemen; • de uitstralingseffecten van Laakhavens op de rest van de wijken van Laakkwartier onvoldoende zijn uitgewerkt. Spreekt uit dat de Integrale Ontwikkelingsvisie Laakhaven niet integraal is en dat de visie aangepast en bijgesteld dient te worden met in achtneming van wat er gerealiseerd is en nog moet gaan worden in Laakhavens-West Petroleumhaven, alsmede met de aangrenzende ontwikkelingspotentie van het station Moerwijk. En gaat over tot de orde van de dag.

Motie L.7 Hart voor Den Haag Te veel op elkaar De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 10 november 2022, ter bespreking van de integrale visie Laakhavens. Constaterende, dat: • met het realiseren van het voorgenomen bouwvolume in Laakhavens, de menselijke maat volledig uit het zicht verdwijnt. Overwegende dat, • de Integrale ontwikkelvisie Laakhavens een belangrijke bijdrage moet leveren aan de huisvestingsbehoeften in Den Haag; • de visie uitgaat van 9.000 woningen tussen de 25 en 160 meter hoogte; • deze 9.000 woningen worden gebouwd voor actieve, fitte nieuwe bewoners; • er onvoldoende woonruimte beschikbaar is voor Haagse gezinnen; • er te veel naar de toekomstige behoefte aan (te)kleine woningen gekeken wordt; • er voor een gemêleerde bevolkingsopbouw te weinig ruimte is; • 8m2 groen in het hartje van het stenen stadscentrum te weinig is, zeker in vergelijking met bijvoorbeeld Zuidwest waar 16m2 de norm is. Spreekt als zijn mening uit; dat voor een leefbare stadswijk gebaseerd op de menselijke maat, in Laakhaven uitgegaan moet worden van 7.000 nieuwbouwwoningen in plaats van de 9.000. En gaat over tot de orde van de dag. De moties maken onderdeel uit van de verdere beraadslaging. Sebastian Kruis (PVV). Voorzitter. Ik zeg altijd: als je geen visie hebt, moet je ook niks ontwikkelen.

Wat je hier nu ziet, is weer hetzelfde als we in alle andere stadsdelen zien, namelijk gewoon lukraak 89

woningen bijbouwen en dan zien we het allemaal wel. Eigenlijk vatte net mevrouw De Groot het voor mij heel goed samen. Die zei namelijk, en ik citeer mevrouw De Groot: eerst moet de basis op orde zijn. Het punt is, mevrouw De Groot, dat de basis niet op orde is. Die is nu al niet op orde in heel veel delen van Den Haag. We doen nu al allerhande concessies als het gaat om voorzieningen. Dankzij onderwijspartij D66 gaan inmiddels tientallen schoolklassen in Den Haag nog maar vier dagen per week naar school. Ik heb daar al vaker aandacht voor gevraagd. Dat is de basis zoals die nu in Den Haag is. Het feit dat er nu een stadsdeel komt met mogelijk nog 9.000 woningen laat dus al zien dat dat in Den Haag nooit op orde gaat komen. Hinke de Groot (CDA). Ik was natuurlijk getriggerd. Allereerst is dit mooi om te horen, want dan kan de PVV onze motie vast van harte steunen om de basis op orde te brengen in Laakhavens. We verbeteren daarmee de leefbaarheid. Er zijn ook veel mensen op zoek naar betaalbare woningen, ook die uit onmisbare beroepsgroepen. Hoe kijkt de PVV daarnaar? Daar moeten we toch juist woningen voor gaan realiseren? Sebastian Kruis (PVV). Nou, nee. Ik zie ook wel de problemen op de woningmarkt, maar die hebben te maken met zowel de vraag- als aanbodzijde.

Nu zien we dat de focus in de gemeenteraad enkel ligt op de aanbodzijde, van: o, er zijn te weinig woningen, dus o, moeten we heel veel woningen gaan bijbouwen. Maar je zou ook eens moeten kijken of we al die mensen wel in Den Haag willen. Het is misschien iets nieuws wat ik hier zeg, maar in mijn optiek is Den Haag vol. Dat mag ik ook best weleens gezegd hebben. Ik wil dus niet al die mensen erbij. Soms moet je ook gewoon zeggen wat je echt vindt en dan is dit wel een goed moment daarvoor. Wat was de eerste vraag ook alweer? Hinke de Groot (CDA). Mijn vraag was de volgende. We hebben ook te maken met onmisbare beroepsgroepen waarvoor we juist woningen moeten bouwen. Wat doen we nou juist voor de mensen die de stad draaiende houden, dus de leraar, de politieagent, de mensen in de bouw die ons helpen met het noodzakelijke verduurzamen en isoleren van woningen? Zo kan ik nog heel veel opnoemen. Daar moeten we toch woningen beschikbaar voor maken? Er ligt nu bij uitstek een kans in Laakhavens om dat te gaan realiseren. Bent u het daarmee eens? Sebastian Kruis (PVV). Nee, totaal niet. Ik ben ook niet voor voorrang voor cruciale beroepen. Ik ben voor voorrang voor Hagenaars en Hagenezen. Ik vind dat meerjarig verblijf in Den Haag de belangrijkste factor zou moeten zijn die meeweegt in het toewijzen van woningen.

We zien nu jaarlijks een enorme instroom als gevolg van de massa-immigratie. We zien dat in Den Haag tienduizenden arbeidsmigranten worden gehuisvest die allemaal in het Westland werken en hier Haagse woningen bezet houden. Daar moeten we eens wat aan doen. We moeten ook nu de kans grijpen die er ligt, want elk nadeel heeft zijn voordeel. Als nu de kassen leeg komen te staan in het Westland omdat ze niet meer de energieprijzen kunnen betalen, is dat aan een kant goed nieuws en moeten we ervoor zorgen dat we die arbeidsmigranten op een verantwoorde manier terug laten gaan naar waar ze vandaan komen. Daar moeten we eens wat aan gaan doen. Dan kunnen we duizenden woningen vrijspelen in Den Haag, waar we dan allemaal leraren en zorgpersoneel kunnen huisvesten, bijvoorbeeld. De voorzitter. Mevrouw De Groot, voor de laatste maal. Hinke de Groot (CDA). Ik vind het een beetje onduidelijk wat de PVV nou exact wil. Ooit kende ik de PVV als partij voor, los van wat dat betekent voor de gewone Nederlander, de hardwerkende mensen in Nederland. Nu ligt er bij uitstek een kans om daar betaalbare woningen voor te creëren. Mijn constatering is dat de PVV die kans volledig laat liggen. Dat vind ik jammer. Sebastian Kruis (PVV). Nee, dat is dus echt niet zo. Juist die hardwerkende Nederlander is erbij gebaat dat we ook opkomen voor die hardwerkende Nederlander.

We zien hier bijvoorbeeld een partij, D66, die enkel nog maar bezig is met het pleasen van arbeidsmigranten en mensen uit Afrika. Nee, niet iedereen. Iedereen behalve Nederlanders, mevrouw Verduin, … De voorzitter. Via de voorzitter spreken! 90

Sebastian Kruis (PVV). Via de voorzitter, mevrouw Verduin. De voorzitter. Niet reageren dan als er wat wordt geroepen. Sebastian Kruis (PVV). Dan moet ik ook niet reageren, via de voorzitter. De voorzitter. Gaat u verder met uw betoog. Sebastian Kruis (PVV). Nee, ik ben ervan overtuigd. Dat behoefte enige uitleg. Dit is echt het beste voor Hagenaars en Hagenezen en Scheveningers: dat je opkomt voor die mensen en je niets aantrekt van allerhande internationale belangen. Neem bijvoorbeeld de internationale studenten. Alleen al in Den Haag zijn er circa tweeduizend internationale studenten. Dat zijn allemaal mensen die Haagse kamers bezet houden voor Nederlandse studenten. Dan ga ik dus niet er nog tweeduizend kamers bij bouwen. Ik zou er gewoon voor kiezen om die tweeduizend internationale studenten te weren en zo die kamers vrij te spelen voor Nederlanders. Want we hebben toch ook onderwijsinstellingen voor Nederlanders? We zitten hier toch niet om half Nigeria op te leiden? Het moet hier gaan om Nederlanders. Die moeten we voorrang geven. Dat was ik ook helemaal eens met de heer Uduba. We moeten Nederlanders de kans laten pakken om hier in Den Haag op te groeien. Dat is voor mij een heel simpel verhaal. Dan wat betreft uw motie: daar ga ik dus tegen stemmen. Het is namelijk zo'n opendeurenmotie, weet je wel.

'De basis moet op orde zijn.' Komt er ooit een motie dat de basis niet op orde hoeft te zijn? Het is echt zo'n motie waar iedereen voor gaat stemmen. Dat kan ik u nu al op een presenteerblaadje geven. Als partijen het belangrijker vinden dat ze moties aangenomen krijgen dan dat ze daadwerkelijk iets voor onze stad betekenen, dan steun ik ze liever niet meer. Daar ga ik vandaag heel principieel in zijn. Speciaal om die reden zal ik als enige waarschijnlijk tegen uw motie stemmen. Samir Ahraui (PvdA). Voorzitter. De Partij van de Arbeid is blij dat we met deze visie voor Laakhavens een eerste stap zetten op weg naar een nieuwe Laakhavens. Niet alleen maar torens, maar samen met bewoners en ondernemers een mooie, nieuwe wijk bouwen, voor nu en in de toekomst. Zoals in de commissie aangegeven, hebben wij nog wel vragen over de verdere uitwerking. Dat is logisch, gezien de verschillende documenten die wij nog zullen ontvangen. Het college gaf aan dat er nog een beeldkwaliteitsplan, een buitenruimteplan en een ontwikkelvisie aankomen komend jaar. In deze plannen moeten nog belangrijke keuzes worden gemaakt om het een mooie en betaalbare wijk voor iedereen te laten worden.

De Partij van de Arbeid zal zich voor Laakhavens blijven hardmaken voor betaalbare ruimte voor bedrijven die werk bieden aan praktisch opgeleiden van bijvoorbeeld het ROC, een goede verdeling van de sociale woningbouw, zodat iedereen aan het park of aan het water kan wonen, een groene en toegankelijke openbare ruimte voor bewoners en ondernemers, een betere verbinding van Laakhavens met onder andere Laakkwartier door zo snel mogelijk bruggen, fiets- en ov-routes aan te leggen en te verbeteren. We zien de verdere uitwerking dan ook met veel enthousiasme tegemoet. Over de nota van uitgangspunten die we vandaag op de agenda hebben staan, hebben wij nog twee aanvullende vragen. Om de auto te kunnen laten staan, is het voor bewoners belangrijk dat het ov een goed alternatief is. Dat laat in sommige delen van Laakhavens richting station Hollands Spoor soms nog te wensen over. We vroegen ons af of de wethouder kan toezeggen dat in de ontwikkelvisie ook een strategie voor een ov-ontsluiting zal worden meegenomen. Daarnaast zijn maatschappelijke voorzieningen als scholen essentieel voor de ontwikkeling van het gebied. Maar ook voorzieningen als huisartsen, tandartsen en ruimte voor cultuur zijn van groot belang. Kan de wethouder aangeven of de realisatie en het sturen op dit type voorzieningen ook zullen worden meegenomen in de ontwikkelvisie? Isabel Bos (GroenLinks). Voorzitter.

Ik kan me voor veel punten aansluiten bij de inbreng van de Partij van de Arbeid. Ik zou graag mijn inbreng nog willen richten op twee onderwerpen: de verbinding en de sociale veiligheid. 91

Een van de uitgangspunten van de GebiedsNvU voor Laakhavens is namelijk verbinding. Een verbinding die ervoor moet zorgen dat de toekomstige bewoners op korte afstand alles kunnen vinden wat zij zoeken. Verbinding die ervoor moet zorgen dat bewoners elkaar onderling ontmoeten. En verbinding die ervoor moet zorgen dat het gebied goed aansluit op de omgeving. In het kader van dat laatste wil ik er vandaag voor pleiten om van de Laakhavens geen eiland te maken. Mijn fractie is groot tegenstander van een harde knip, waarbij de afstand tussen bewoners in het oude en het nieuwe Laak breder zal voelen dan het Laakkanaal. Ik hoor ook zorgen van bewoners hierover. In dit GebiedsNvU zien we mooie eerste stappen om voor de nodige verbinding te zorgen, maar ik hoor nu graag van de wethouder hoe hij ervoor zal zorgen dat het Laakkanaal geen harde grens zal vormen. Specifiek heb ik dan de vraag hoe bewoners uit het hele stadsdeel worden betrokken bij deze verbinding. Als ik in de wijk loop, hoor ik heel veel mooie ideeën. Het zou mooi zijn als die ideeën ook hun weg weten te vinden naar de tekentafel. Dan nog een tweetal vragen over de sociale veiligheid tijdens de bouwwerkzaamheden.

Eerder diende mijn fractie de motie Maak een punt van sociale veiligheid in, die vroeg om een quickscan uit te voeren en daarin inzichtelijk te maken hoe de sociale veiligheid tijdens de bouwwerkzaamheden geborgd kan worden. Mijn fractie vraagt zich af of deze quickscan, die zou plaatsvinden in het HS Kwartier, inmiddels is uitgevoerd en welke lessen hieruit getrokken kunnen worden. Is het college ook van plan om op andere plekken zo'n quickscan uit te voeren, specifiek in dit gebied? Het huidige gebied kent namelijk al wat uitdagingen op het gebied van sociale veiligheid. Het is niet altijd fijn om er 's avonds rond te lopen. Laten we er dus vooral voor zorgen dat ook tijdens de werkzaamheden iedereen hier met een fijn gevoel door de ruimte kan bewegen. Robert Barker (PvdD). Voorzitter. Over het vorige plan waren we negatief en hier zijn we eigenlijk heel positief over. De belangrijkste vraag is alleen of het werkelijkheid wordt. Daarnaast is de vraag natuurlijk hoe groen de openbare ruimte daadwerkelijk wordt. Krijgen we een park of eigenlijk meer een parkeerdek waar weinig ruimte is voor hoge bomen en infiltratie van regenwater? Om hierop te sturen hebben we een amendement meegenomen met de titel Een park is meer dan een parkeerdek.

Hierin wordt een dictumpunt toegevoegd waarin wordt gesteld dat uitgewerkt wordt hoe zoveel mogelijk onverharde hoogwaardige groene buitenruimte in het park gerealiseerd kan worden, waarbij het streven is dat niet meer dan de helft van het park zich op een parkeerdek bevindt. De voorzitter. Door de heer Barker wordt het volgende amendement (L.A PvdD) voorgesteld:

Amendement L.A PvdD Een park is meer dan een parkeerdek De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 1 december 2022, ter bespreking van voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (GebiedsNvU) (RIS311821). Besluit om het volgende dictumpunt toe te voegen: uit te werken hoe zoveel mogelijk onverharde hoogwaardige groene buitenruimte in het park gerealiseerd kan worden waarbij het streven is dat niet meer dan de helft van het park zich op een parkeerdek bevindt. Het amendement maakt onderdeel uit van de verdere beraadslaging. Fatima Faïd (HSP). Voorzitter. Het college wil vrijplaatsenbeleid gaan maken. Echter, de enige vrijplaats van Den Haag moet begin volgend jaar alweer weg uit haar pand. Het is dus zaak om het beleid nú te maken. Volgens ons is Laakhavens uitermate geschikt voor een vrijplaats. Ik dien de motie Ruimte voor vrijplaats in Laakhavens in. Die verzoekt het college in Laakhavens plek te maken voor een vrijplaats zoals De Samenscholing, waar de piraten van de toekomst een plek kunnen vinden. Rutger de Ridder (VVD). Mevrouw Faïd zegt dat dit een goede plek is voor een vrijplaats. Waar baseert ze dat op?

92

Fatima Faïd (HSP). Laakhavens is natuurlijk een heel mooi gebied. Vrijplaatsen zoeken altijd een beetje de randen op van de stad. Dit gebied is een beetje aan de rand van de stad. Dus wij denken: het kan makkelijk in Laakhavens. Of u moet als VVD een andere plek hebben. Dan hoor ik dat natuurlijk heel graag, want dan kunnen we het daarover hebben. Rutger de Ridder (VVD). Ik ga - ik wilde bijna zeggen: godzijdank - niet over vrijplaatsen in deze fractie. De randen van de stad, zegt mevrouw Faïd, maar dit is natuurlijk niet de rand van de stad. Dit wordt het hart, de kern, het CID, onderdeel van het centrum van Den Haag. De rand van de stad is toch Ypenburg of zo? Fatima Faïd (HSP). Daar zegt u natuurlijk iets fantastisch: de kern, het hart van het centrum. En wat missen we dan in de kern en het hart van het centrum? Een vrijplaats, want ook zij hebben recht op een plek in die mooie, fantastische kern van u. De voorzitter. Door mevrouw Faïd wordt de volgende motie (L.10 HSP) ingediend:

Motie L.10 HSP Ruimte voor vrijplaats in Laakhavens De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 1 december 2022, ter bespreking van de Commissiebrief: Inventarisatie sociale woningbouw Scheveningen Haven (RIS310640), Constaterende, dat: • het college in het coalitieakkoord zegt vrijplaatsenbeleid wil maken; • het college in het coalitieakkoord zegt het belangrijk te vinden dat er plek is voor tegencultuur; • Laakhavens een eigentijds nautisch element behoeft. Overwegende, dat: • Vrijplaats de Samenscholing voortkomt uit Vrijplaats de Vloek; • deze vrijplaats zeker nautische elementen in zich had vanwege de plek in de Scheveningse haven; • deze vrijplaats en de verbinding met piraten een eigentijdse nautische invulling geeft aan het oude havenbekken van weleer in de Laakhavens. Verzoekt het college: • in Laakhavens plek te maken voor een vrijplaats zoals de Samenscholing, waar de piraten van de toekomst een plek kunnen vinden. En gaat over tot de orde van de dag. De motie maakt onderdeel uit van de verdere beraadslaging. De voorzitter. Ik heb net mevrouw Klokkenburg om onverklaarbare redenen overgeslagen. Ik vraag haar nu het woord te nemen, met excuus. Judith Klokkenburg (CU/SGP). Excuus aanvaard, voorzitter. Het voordeel van dat ik na mevrouw Faïd ben, is dat ik het spreekgestoelte niet meer naar beneden hoef te doen! Voorzitter.

De ChristenUnie/SGP is positief over het herontwikkelen van de Laakhavens. Het is een flink gebied, waar bedrijvigheid en wonen goed gecombineerd zouden moeten kunnen worden en waar een deel van de woningbouwopgave gerealiseerd kan worden. Voor de ChristenUnie/SGP is het van groot belang dat er voldoende en betaalbare bedrijfsruimte in het gebied blijft en dat ondernemers die willen blijven, ook kunnen blijven. We zien dan ook uit naar de ontwikkelstrategie, waarin dit nog veel verder uitgewerkt zal zijn. 93

In een gebied met vooral woningen in hoogbouw is het van belang dat mensen elkaar kunnen blijven ontmoeten. Waar je in een eengezinswoning je buren ontmoet wanneer je de tuin aan het doen bent, bijvoorbeeld, is dat in hoogbouw veel minder aan de orde. Er is minder ruimte voor natuurlijke ontmoeting. Daarmee heb je risico dat er geen sprake is van samenleven, van gemeenschap. Daar moeten we dus expliciet rekening mee houden, anders wordt het een wijk waar mensen elkaar niet kennen, niet naar elkaar omkijken en langs elkaar heen leven. Daarom dien ik een motie in waarvan het dictum luidt: verzoekt het college in de nog te ontvangen ontwikkelstrategie op te nemen hoe de ontwikkeling van - ook niet-commerciële - ontmoetingsruimten in nieuwbouw in Laakhavens kan worden gerealiseerd. De Laakhavens is bij uitstek een goed gebied voor studenten om te wonen: dicht bij de hogeschool, het ROC, het centrum en HS. De raad heeft zich meerdere malen uitgesproken voor de bouw van meer onzelfstandige studentenhuisvesting, oftewel kamerbewoning. Maar er wordt maar niks gebouwd. Collega De Groot noemde het ook al.

Daarom heb ik een motie samen met haar geschreven, waarvan het dictum luidt: verzoekt het college in lijn met eerder aangenomen voorstellen in te zetten op de realisatie van onzelfstandige studentenwoningen in Laakhavens en de raad te informeren over de realisatie hiervan in een volgende voortgangsrapportage; te onderzoeken welke obstakels er zijn voor de bouw van onzelfstandige studentenwoningen in Den Haag en de raad te informeren over mogelijke oplossingen voor deze obstakels. De voorzitter. Door mevrouw Klokkenburg wordt de volgende motie (L.8 CU/SGP) ingediend:

Motie L.8 CU/SGP Bouwen voor gemeenschappen in Laakhavens De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 1 december 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (GebiedsNvU) (RIS311821), constaterende, dat: • in de ontwikkelvisie Laakhavens wordt benoemd dat “er [...] een aantrekkelijk vestigingsklimaat gerealiseerd [wordt] met een interessant plintprogramma en levendige ontmoetingsplekken”; overwegende, dat: • er nog geen concrete plannen zijn voor de invulling van de plinten of de realisatie van inpandige ontmoetingsplekken; • het belangrijk is om in te zetten op ruimte voor ontmoeting om zo niet alleen te huizen te bouwen, maar ook een gemeenschap; verzoekt het college: • in de nog te ontvangen ontwikkelstrategie op te nemen hoe de ontwikkeling van - ook nietcommerciële - ontmoetingsruimten in nieuwbouw in Laakhavens kan worden gerealiseerd, en gaat over tot de orde van de dag. De voorzitter. Door mevrouw Klokkenburg, daartoe gesteund door mevrouw De Groot, wordt de volgende motie (L.9 CU/SGP) ingediend:

Motie L.9 CU/SGP zorg voor studentenkamers in Laakhavens De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 1 december 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (GebiedsNvU) (RIS311821),

94

constaterende, dat: • in de ontwikkelvisie is opgenomen om te bouwen voor een brede doelgroep, waarbij de focus ligt op studenten, starters, samenwonende stellen, empty-nesters, ouderen en stadsgezinnen; • er geen concrete plannen zijn om zogenaamde onzelfstandige studentenwoningen, woningen waarbij studenten een keuken, woonkamer en/of douche en toilet delen, te realiseren in Laakhavens; • het college de ambitie heeft uitgesproken een studentenstad te willen zijn en hieraan onder andere uitvoering geeft door uitbreiding van de Universiteit Leiden naar de Grote Marktstraat (RIS311916); • er een tekort is aan studentenhuisvesting in Den Haag en Den Haag al één van de duurste studentensteden van Nederland is om te wonen; overwegende, dat: • de eenzaamheid onder (internationale) studenten groot is en studenten daarom niet alleen behoefte hebben aan zelfstandige studio’s, maar ook aan studentenkamers waarbij meer ruimte is voor ontmoeting wat sociale verbanden stimuleert; • in de Woonagenda 2020-2023 is opgenomen om te zorgen voor voldoende studentenhuisvesting, waarbij een ambitie is genoemd om tot 2026 in totaal 3.000 studentenwoningen toe te voegen; • de gemeenteraad zich meerdere malen heeft uitgesproken voor de realisatie van meer onzelfstandige studentenkamers in nieuwbouw (RIS306440, RIS303999); • er sindsdien nog geen onzelfstandige studentenwoningen zijn gerealiseerd en

er ook geen concrete plannen zijn voor de bouw hiervan in Den Haag; • in Laakhavens veel kansen liggen voor het realiseren van studentenwoningen dicht bij de onderwijsinstellingen en het station; verzoekt het college: • in lijn met eerder aangenomen voorstellen in te zetten op de realisatie van onzelfstandige studentenwoningen in Laakhavens en de raad te informeren over de realisatie hiervan in een volgende voortgangsrapportage; • te onderzoeken welke obstakels er zijn voor de bouw van onzelfstandige studentenwoningen in Den Haag en de raad te informeren over mogelijke oplossingen voor deze obstakels, en gaat over tot de orde van de dag. De moties maken onderdeel uit van de verdere beraadslaging. Nur Icar (DENK). Voorzitter. Ik zal het vandaag niet hebben over mijn roadtrip door Europa, waar iedereen heel enthousiast over was. Ik ga gelijk over naar de moties. Ik heb een tweetal moties. De eerste heet Kleinschalige informatiebijeenkomsten in zowel de Schilderswijk en Laakkwartier over plannen en visie voor de Laakhavens CID. Het dictum luidt als volgt: verzoekt het college om vanaf 2023 kleinschalige informatiebijeenkomsten in zowel de Schilderswijk als Laakkwartier te organiseren om inwoners actief te informeren over de ontwikkelvisie van de Laakhavens/Central Innovation District en de verdere uitwerking van de plannen.

Een ander belangrijk punt voor DENK is dat het gebied niet alleen bewoond zal worden door studenten en jongeren. Dit gebied moet er voor iedereen zijn, ook voor Haagse senioren. Daarom dien ik de motie Cultuursensitieve seniorenwoningen en groepswoningen meenemen in de verdere uitwerking van de integrale ontwikkelvisie Laakhavens-CID in. Het dictum is: verzoekt het college om (de realisatie van) cultuursensitieve seniorenwoningen en groepswoningen mee te nemen in de verdere uitwerking van de plannen naar aanleiding van de integrale ontwikkelvisie Laakhavens. Rutger de Ridder (VVD). Ik heb twee vragen. De eerste is ter verduidelijking en gaat over 'kleinschalige bijeenkomsten'. Participatie doen we toch altijd in kleinschaligheid? Het lijkt een beetje

95

alsof we de Fokkerterminal gaan afhuren om daar participatie te gaan doen. Dat is niet wat u beoogt, volgens mij. Mijn tweede vraag is wat u precies verstaat onder 'cultuursensitieve woningen'. Nur Icar (DENK). De informatiebijeenkomsten beogen de participatie vroegtijdig te bevorderen. We merken, als er grootschalige projecten zijn in bepaalde wijken, dat er weinig animo voor is of dat weinig mensen eropaf komen. Hoe eerder we ermee beginnen, des te meer we de mensen kunnen informeren. Wat betreft de tweede vraag: bij cultuursensitieve seniorenwoningen en groepswoningen kun je denken aan groepswoningen waarbij je rekening houdt met verschil tussen culturen en daardoor maatwerk hebt voor de verschillende Hagenaars die we hebben. Den Haag is een heel diverse stad. Ik wil dat we daar een bredere blik op werpen en ervoor zorgen dat iedereen op die manier bediend wordt. Rutger de Ridder (VVD). Dan is in ieder geval helder wat 'kleinschalig' is. Voor mij zou dat dan betekenen 'fijnmazig', maar goed, dat is een semantische discussie. Maar over die cultuursensitieve woningen: wat wil dat dan zeggen in die woningen? Een woning is toch uiteindelijk ook een woning? Nur Icar (DENK). Ik wil niet in herhaling treden. Ik heb het antwoord al gegeven. De voorzitter. De heer De Ridder neemt daar geen genoegen mee. Hij probeert het nog eenmaal. Rutger de Ridder (VVD). Ik bedoel het serieus.

Mijn fractie wil graag goed afwegen wat ermee bedoeld wordt. Als de heer Icar bedoelt dat het een bepaalde uitstraling moet krijgen, dan vind ik dat heel raar. Maar als er echt een diepere gedachte achter zit, zoals, weet ik veel, een kleinere kamer voor ouders of andere dingen, dan kan ik er misschien nog iets mee. Nu kan ik er niet zoveel mee. Nur Icar (DENK). Bij oprechte interesse en om mijn eigen spreektijd te sparen wil ik u straks wel bijpraten over cultuursensitieve woningen, cultuursensitieve zorg en hoe dat zich vertaalt in de praktijk. De voorzitter. Door de heer Icar, daartoe gesteund door de heer Mahmood, worden de volgende moties (L.11 DENK en L.12 DENK) ingediend:

Motie L.11 DENK cultuursensitieve seniorenwoningen en groepswoningen meenemen in de verdere uitwerking van de integrale ontwikkelvisie Laakhavens/CID De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 1 december 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (GebiedsNvU) (RIS311821). Constaterende, dat: • dat het college van plan om 9.000 woningen te realiseren in de Laakhavens/ Central Innovation District; • het voornamelijk gaat om kleine woningen van 20 t/m 40 m2 bedoeld voor studenten en jongeren; • er in de ontwikkelvisie nog geen oog is voor het huisvesten van senioren in dit gebied. Overwegende, dat: • het belangrijk en wenselijk is dat senioren niet buitengesloten worden bij een groot project als deze; • het belangrijk en wenselijk is dat ook senioren in de Laakhavens/ Central Innovation District gehuisvest zullen worden; • het wenselijk is dat er ook cultuursensitieve seniorenwoningen en groepswoningen gerealiseerd worden voor senioren.

96

Verzoekt het college: • om (de realisatie van) cultuur sensitieve seniorenwoningen en groepswoningen mee te nemen in de verdere uitwerking van de plannen n.a.v. de integrale ontwikkelvisie Laakhavens. en gaat over tot de orde van de dag.

Motie L.12 DENK kleinschalige informatiebijeenkomsten in zowel de Schilderswijk en Laakkwartier over plannen en visie voor de Laakhavens/ CID De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 1 december 2022, ter bespreking van het Voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (GebiedsNvU) (RIS311821); Constaterende, dat: • het college van plan om 9.000 woningen te realiseren in de Laakhavens/ Central Innovation District; • door de verdichting van het gebied de verkeersintensiteit op de S-wegen in en rond de Schilderswijk en Laakkwartier zal toenemen; • de bereikbaarheid en toegankelijkheid van de Schilderswijk reeds flink onder druk staat sinds het plaatsen van de beruchte pollers en wegafsluitingen; • het realiseren van de ontwikkelvisie van het college ook grote gevolgen en effecten zal hebben voor de bewoners de Schilderswijk en Laakkwartier; • er reeds een inloopbijeenkomst CID heeft plaatsgevonden; • er nog geen informatiebijeenkomsten hebben plaatsgevonden in de aangrenzende wijken. Overwegende, dat: • het belangrijk en wenselijk is dat de gemeente ook de bewoners van de Schilderswijk en Laakkwartier tijdig en op een laagdrempelige manier informeert over de plannen en ontwikkelvisie van het college m.b.t. de Laakhavens/ het Central Innovation District.

Verzoekt het college: • om vanaf 2023 kleinschalige informatiebijeenkomsten in zowel de Schilderswijk en Laakkwartier te organiseren om inwoners actief te informeren over de ontwikkelvisie van de Laakhavens/ Central Innovation District en de verdere uitwerking van de plannen. en gaat over tot de orde van de dag. De moties maken onderdeel uit van de verdere beraadslaging. Rutger de Ridder (VVD). Voorzitter. Laakhavens is een van de grote plannen van ons stadsbestuur om de ontwikkeling en de groei van de stad in goede banen te leiden. Laakhavens is misschien wel een van de sterkste voorbeelden van bouwen dicht op ov-knooppunten. Een gebied waar, als we eenmaal klaar zijn, hoogstedelijke kwaliteit is: veel groen, winkels, makkelijk bereikbaar, fijne appartementen en een eigentijdse Nieuwe Haagse School. De ontwikkeling van de Laakhavens staat of valt met hoe wij die uitvoeren, hoe we als gemeente ook regie houden op de ontwikkeling. Volgens mij is het verstandig om daarbij zo strak als mogelijk aan de wind te varen qua voorwaarden aan kwaliteit en uitstraling. We zijn hier immers bezig om het publieke belang, enerzijds het toevoegen van betaalbare woningen, anderzijds het maken en behouden van een stad waar het fijn leven is, te realiseren. Daar hoort ook een overheid bij die in organisatie en competenties voldoende in huis heeft om die lange adem te hebben.

We laten ruimte voor de markt, maar een goede markt heeft een sterke marktmeester. Die rol ligt bij het publiek gezag. Dus ik roep het college op in de ontwikkelstrategie ook helder te maken hoe we dat dan ook echt gaan doen, hoe we die regie gaan houden.

97

Als ik denk aan kwaliteit, zie ik vooral mooie architectuur voor me. Het is daarbij noodzakelijk om architectuur te ontwikkelen die bij elkaar past en elkaar versterkt. Geen ratjetoe aan modernistisch nihilistische architectuur, maar architectuur die we met trots 'Laakhavenarchitectuur' kunnen noemen; iets wat verwijst naar de havens van vroeger. Daarbij hoort dan wel dat we architecten iets minder de ruimte geven dan we gewend zijn, maar hen juist de opdracht bieden om binnen een aantal randvoorwaarden gebouwen te bedenken die echt tijdloos zijn. Daarom de motie Laakhavenarchitectuur als norm, met als dictum: roept het college ertoe op om in het beeldkwaliteitsplan Laakhavens een hoofdstuk op te nemen over de architectuur van het te ontwikkelen gebied, waarbij gewerkt moet worden naar een eigentijdse Nieuwe Haagse School voor het Laakhavengebied; dat dit hoofdstuk onder meer ingaat op voorbeelden van gewenste architectuur en daar regels voor opstelt zodat het voor ontwikkelaars en de raad duidelijk is welke soort bebouwing we kunnen verwachten. Sebastian Kruis (PVV). Misschien is dit een keer een mooi onderwerp voor een werkbespreking, zodat we met de hele raad ernaar kunnen kijken. Want als we het enkel aan de smaak van het college overlaten, houd ik mijn hart vast. Dan krijg je weer zo'n Stichthage-debacle, om maar een voorbeeld te noemen.

Dat vond die jarenzeventiggeneratie prachtig mooi. Smaak is heel gevoelig. Rutger de Ridder (VVD). Op zich ben ik dat heel erg met u eens. Volgens mij hebben we afgesproken in de commissie Ruimte dat we het beeldkwaliteitsplan terugzien in de commissie en daar erover spreken. Maar er komt later vandaag hopelijk nog een motie van mijn hand waarin we het iets breder trekken naar alle beeldkwaliteitsplannen die nog komen, om een gedegen gesprek te houden. Sebastian Kruis (PVV). Dat zal, maar we moeten het natuurlijk gewoon hebben over de architectuur in brede zin in Den Haag. Als het enkel over de Laakhavens gaat, is het niet in de breedste zin des woords. Dat er nog een motie aankwam, wist niet, want ik heb geen glazen bol hier. Rutger de Ridder (VVD). Nee, dat snap ik. Het is uit het hart gegrepen: we moeten het veel over architectuur hebben; ietsje meer richting, ietsje meer strak aan de wind varen. Volgens mee heb ik in de PVV een medestander. Hinke de Groot (CDA). Volgens mij zijn we allemaal voor mooie architectuur. Ik weet dat de heer De Ridder daar ook veel over weet. Maar ik weet ook dat niet alle raadsleden dat doen. Hoe groot moet de invloed van de politiek zijn? Want wat wij nu mooi vinden, is over tien jaar misschien niet mooi. De heer De Ridder zegt dat we minder ruimte moeten geven aan architecten. Hoe ver moet die politieke invloed reiken? Rutger de Ridder (VVD).

Daar kunnen we een heel groot en breed debat over voeren. Dat moeten we ook vooral doen. Wat ik vandaag beoog, is om in het beeldkwaliteitsplan dat al in ontwikkeling is, nog iets meer richting en sturing te geven aan de architectuur. Dan kunnen we daar het debat over voeren en naar aanleiding van die latere motie mogelijk in een bredere bespreking breder het debat erover voeren. Hinke de Groot (CDA). Begrijp ik daaruit goed dat de heer De Ridder het ermee eens dat we niet als raad over architectuur moeten gaan en nog steeds architecten ruimte moeten bieden en alleen sturing en algemene lijnen kunnen meegeven? Rutger de Ridder (VVD). Op zich zijn we het daarover eens, maar we hebben gezien dat algemene lijnen tot desastreuze resultaten kunnen leiden, bijvoorbeeld als we kijken naar de paviljoens op Scheveningen; en dan hebben we het allemaal goed gedaan. Dus we moeten volgens mij ietsje strakker die regels interpreteren of in ieder geval opschrijven. De voorzitter. Door de heer De Ridder wordt de volgende motie (L.13 VVD) ingediend:

98

Motie L.13 VVD Laakhavenarchitectuur als norm De raad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen op 1 december 2022, ter bespreking van voorstel van het college inzake integrale ontwikkelvisie Laakhavens (Gebieds NvU) (RIS311821). Constaterende dat: • de integrale ontwikkelvisie Laakhavens een gebieds Nota van Uitgangspunten is waar op hoofdlijnen de ontwikkelrichting van de Laakhavens wordt beschreven; • in 2023 een beeldkwaliteitsplan naar de gemeenteraad komt waarin beschreven staat hoe de ontwikkelvisie vertaald wordt in ruimtelijke beeldkwaliteit. Overwegende dat: • het van belang is dat de Laakhavens een eigenstandige uitstraling, die het nu nog niet heeft, krijgt die past bij het gebied; • succesvolle wijken bestaan uit architectuur die in samenhang is ontworpen, zonder uniform te zijn; • het daarom belangrijk is dat in het beeldkwaliteitsplan niet alleen in algemene normen wordt gesproken maar ook over architectonische vormentaal. Roept het college op: • om in het beeldkwaliteitsplan Laakhavens een hoofdstuk op te nemen over de architectuur van het te ontwikkelen gebied, waarbij gewerkt moet worden naar een eigentijdse Nieuwe Haagse School voor het Laakhavengebied; • dit hoofdstuk onder meer ingaat op voorbeelden van gewenste architectuur en daar regels voor opstelt zodat het voor ontwikkelaars en de raad duidelijk is welke soort bebouwing we kunnen verwachten.

En gaat over tot de orde van de dag. De motie maakt onderdeel uit van de verdere beraadslaging. Wethouder Van Asten (D66). Dank, voorzitter, en dank, raad en vooral commissie. Volgens mij hebben we een heel prettige, uitgebreide, soms wat jolige maar in ieder geval kwalitatief goede discussie gevoerd over een plan dat bij u toch in goede aarde is gevallen: 'Dynamische Laakhavens!', de ontwikkelvisie voor Laakhavens Hollands Spoor. Het zijn prachtige plannen om flink woningbouw toe te voegen aan dit gebied, op een goede manier, op een groene manier, met ruimte voor Haagse inwoners van alle leeftijden, dicht bij voorzieningen. Voorzieningen worden er ook nog eens verder toegevoegd. Dit is natuurlijk een visie. Zoals u zag in wat ik u heb toegestuurd en uitgereikt, is dit het eerste onderdeel van waar we mee aan de slag gaan. De ontwikkelvisie, het beeldkwaliteitsplan, de ontwikkelstrategie en het buitenruimteplan vormen uiteindelijk samen het kader waarbinnen de ontwikkelaars, de woningbouwcorporaties, de bedrijven en natuurlijk de gemeente gaan werken om ervoor te zorgen dat dit echt een prachtig stukje stad wordt. We gaan de komende jaren dus nog flink spreken over Laakhavens, vooral als u vandaag dit voorstel aanneemt. Er is een aantal moties en een amendement ingediend en er zijn wat opmerkingen gemaakt. Ik ga ze langs.

Het amendement van de Partij voor de Dieren is het eerste in de administratie. Dat gaat in op het grote park dat we daar willen gaan aanleggen. De helft van de financiering hebben we daarvoor inmiddels rond weten te krijgen in de landelijke rondes die daarvoor zijn. Daar zijn we natuurlijk erg blij mee, maar een half park is geen park; zo had de motie misschien ook mogen heten. Er moet een heel park komen en ook echt een goed park. Het college kan het amendement van harte steunen. We willen graag een goede worteling van de bomen. Dat kan natuurlijk nooit echt heel diep op een parkeerdek. Daar komt uiteraard wel een goede laag aarde overheen, maar voor echte bomen heb je

99

echt Haagse wortels nodig. Dit amendement biedt daarvoor mooie handvatten. Wij zouden dus graag adviseren het aan te nemen. Dan kom ik bij de moties, allereerst de motie Basis op orde van het CDA. Daar hebben we al goed over gesproken in de commissie. Uiteraard willen we ervoor zorgen dat gedurende de hele ontwikkeling dit gebied goed op orde blijft, zeker ook omdat er, zeker rondom de Haagse Hogeschool, al veel mensen wonen. Sinds twee jaar bestaat er een leefbaarheidsoverleg voor de Laakhavens, onder regie van het stadsdeel en de gebiedsregisseur. Daarin komen zaken als leefbaarheid, veiligheid, parkeren, afval en overlast ter sprake. Die pakken we aan op het moment dat het nodig is. Afhankelijk van die thema's werken we ook met de bewoners samen om te kijken welke verbetering we willen doen. Dat doen we mede door schouwen die regelmatig georganiseerd worden. Dit jaar zijn er drie schouwen geweest rondom veiligheid, mobiliteit, groen en afval. Dan wordt er gekeken hoe we deze problematiek kunnen aanpakken. Dat blijven we absoluut doen. Er is een Initiatievenloket Laak, waar mensen ideeën kunnen delen voor de tijdelijkheid of om de leefbaarheid in Laak te verbeteren. Dat werken we samen met de bewoners uit om te kijken of ze ook daadwerkelijk gerealiseerd kunnen worden.