RIS314208 Bijlage Zwart Manifest Rapport Gemeente Den Haag definitief maart 2024 Redacted

Rapport beleidsonderzoek Zwart Manifest Gemeente Den Haag Projectplan (deel 1) en Inventarisatie en Analyse (deel 2)

Maart 2024 Projectleider: Gemeente Den Haag Inclusief Samenleven - Stad en Bestuur

Inhoudsopgave Deel 1 Projectplan ............................................................................................................................................................................................................................................................. 7 1.

2.

Inleiding ...................................................................................................................................................................................................................................................................... 7 1.1

Aanleiding .......................................................................................................................................................................................................................................................................7

1.2

Achtergrondinformatie ...............................................................................................................................................................................................................................................7

1.3

Maatschappelijke aandacht voor discriminatie en racisme ...........................................................................................................................................................................8

1.4

Doelgroep afbakening.................................................................................................................................................................................................................................................9

1.5

Wat is anti-Zwart racisme .........................................................................................................................................................................................................................................9

1.6

Uitingsvormen anti-Zwart racisme...................................................................................................................................................................................................................... 10

1.7

Institutioneel racisme............................................................................................................................................................................................................................................... 10

Onderzoek Zwart Manifest ................................................................................................................................................................................................................................. 11 2.1

Inleiding ........................................................................................................................................................................................................................................................................ 11

2.2

Doel en vraagstelling ............................................................................................................................................................................................................................................... 12

2.3

Onderzoeksmethode ................................................................................................................................................................................................................................................ 13

2.4

Aandachtspunten ...................................................................................................................................................................................................................................................... 13

2.5

Uitsluitingsmechanismen ........................................................................................................................................................................................................................................ 14

2.6

Drie belangrijke pijlers ............................................................................................................................................................................................................................................. 16

2.7

Gefaseerde aanpak ................................................................................................................................................................................................................................................... 16

2.8

Evaluatie .................................................................................................................................................................................................................................................................... 168

Deel 2 Inventarisatie en Analyse ................................................................................................................................................................................................................................... 1 1.

Inleiding ...................................................................................................................................................................................................................................................................... 1 Aanleiding.................................................................................................................................................................................................................................................................................1 RAPPORT ZWART MANIFEST

1

Doel- en vraagstelling...........................................................................................................................................................................................................................................................1 2.

Methode & Aanpak.................................................................................................................................................................................................................................................. 2 Data ............................................................................................................................................................................................................................................................................................2 Methode en aanpak analyse ..............................................................................................................................................................................................................................................2 Beperkingen van het onderzoek .......................................................................................................................................................................................................................................3

3.

Analyse........................................................................................................................................................................................................................................................................ 5 3.1 Educatie ..................................................................................................................................................................................................................................................................................6 Inleiding ....................................................................................................................................................................................................................................................................................6 Inventarisatie gemeentelijk beleid....................................................................................................................................................................................................................................6 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ........................................................................................................................................................................................................................

12 Hiaten domein Educatie ................................................................................................................................................................................................................................................... 28 Conclusie domein Educatie............................................................................................................................................................................................................................................. 31 3.2 Zorg & Welzijn .................................................................................................................................................................................................................................................................. 33 Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................................................. 33 Inventarisatie gemeentelijk beleid.................................................................................................................................................................................................................................

33 Haags Coalitieakkoord........................................................................................................................................................................................................................................................ 36 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ............................................................................................................................................................................................................................. 37 Zwart Manifest: Zorg & Welzijn..................................................................................................................................................................................................................................... 37 Gemeentelijk beleid ........................................................................................................................................................................................................................................................... 37 Bijbehorende beleidsnota’s, documenten en overige bronnen ............................................................................................................................................................................

37 Hiaten domein Zorg & Welzijn ...................................................................................................................................................................................................................................... 50 Conclusie domein Zorg & Welzijn ................................................................................................................................................................................................................................ 53 3.3 Huisvesting ......................................................................................................................................................................................................................................................................... 55 RAPPORT ZWART MANIFEST

2

Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................................................. 55 Inventarisatie gemeentelijk beleid................................................................................................................................................................................................................................. 55 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ........................................................................................................................................................................................................................ 59 Hiaten domein Huisvesting ............................................................................................................................................................................................................................................. 64 Conclusie domein Huisvesting .......................................................................................................................................................................................................................................

66 3.4 Arbeidsmarkt...................................................................................................................................................................................................................................................................... 67 Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................................................. 67 Inventarisatie gemeentelijk beleid................................................................................................................................................................................................................................. 67 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ........................................................................................................................................................................................................................ 76 Hiaten domein Arbeidsmarkt .........................................................................................................................................................................................................................................

85 Conclusie domein Arbeidsmarkt ................................................................................................................................................................................................................................... 88 3.5 Economische gelijkheid .................................................................................................................................................................................................................................................. 90 Inleiding ................................................................................................................................................................................................................................................................................. 91 Inventarisatie gemeentelijk beleid................................................................................................................................................................................................................................. 91 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ........................................................................................................................................................................................................................

96 Hiaten domein Economische gelijkheid.................................................................................................................................................................................................................... 101 Conclusie domein Economische gelijkheid ............................................................................................................................................................................................................. 102 3.6 Politiek & Overheid ....................................................................................................................................................................................................................................................... 103 Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................................................... 103 Inventarisatie gemeentelijk beleid...............................................................................................................................................................................................................................

103 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ...................................................................................................................................................................................................................... 107 Hiaten Politiek & Overheid ........................................................................................................................................................................................................................................... 120 Conclusie domein Politiek & Overheid ..................................................................................................................................................................................................................... 122 RAPPORT ZWART MANIFEST

3

3.7 Justitie & Veiligheid ....................................................................................................................................................................................................................................................... 124 Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................................................... 124 Inventarisatie gemeentelijk beleid............................................................................................................................................................................................................................... 124 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ...................................................................................................................................................................................................................... 128 Hiaten domein Justitie & Veiligheid ...........................................................................................................................................................................................................................

139 Conclusie domein Justitie & Veiligheid ..................................................................................................................................................................................................................... 141 3.8

Hervorming antidiscriminatievoorzieningen .................................................................................................................................................................................................. 143

Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................................................... 143 Inventarisatie gemeentelijk beleid............................................................................................................................................................................................................................... 143 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ...................................................................................................................................................................................................................... 146 Hiaten domein Hervorming ADV’s ............................................................................................................................................................................................................................ 151 Conclusie domein Hervorming ADV’s ......................................................................................................................................................................................................................

153 3.9 Media.................................................................................................................................................................................................................................................................................. 154 Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................................................... 154 Inventarisatie gemeentelijk beleid............................................................................................................................................................................................................................... 154 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ...................................................................................................................................................................................................................... 155 Zwart Manifest: Media ....................................................................................................................................................................................................................................................

155 Gemeentelijk beleid ......................................................................................................................................................................................................................................................... 155 Hiaten domein Media...................................................................................................................................................................................................................................................... 156 3.10 Kunst & cultuur ............................................................................................................................................................................................................................................................. 158 Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................................................... 158 Inventarisatie gemeentelijk beleid...............................................................................................................................................................................................................................

158 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ...................................................................................................................................................................................................................... 163 RAPPORT ZWART MANIFEST

4

Hiaten domein Kunst & Cultuur .................................................................................................................................................................................................................................. 171 Conclusie domein Kunst & Cultuur ............................................................................................................................................................................................................................ 174 3.11 Sport ................................................................................................................................................................................................................................................................................. 176 Inleiding ............................................................................................................................................................................................................................................................................... 176 Inventarisatie gemeentelijk beleid...............................................................................................................................................................................................................................

176 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ...................................................................................................................................................................................................................... 179 Hiaten domein Sport ....................................................................................................................................................................................................................................................... 183 Conclusie domein Sport ................................................................................................................................................................................................................................................. 185 3.12 Nazorgpakket nazaten ................................................................................................................................................................................................................................................ 186 Inleiding ...............................................................................................................................................................................................................................................................................

186 Inventarisatie gemeentelijk beleid............................................................................................................................................................................................................................... 186 Vergelijkende analyse Zwart Manifest ...................................................................................................................................................................................................................... 190 Hiaten domein Nazorgpakket nazaten ...................................................................................................................................................................................................................... 196 Conclusie domein Nazorgpakket nazaten ................................................................................................................................................................................................................ 198 4.

Algemene conclusies .......................................................................................................................................................................................................................................... 200 Centrale conclusies en algemene hiaten ................................................................................................................................................................................................................... 200 Uitsluitingsmechanismen ............................................................................................................................................................................................................................................... 203

RAPPORT ZWART MANIFEST

5

Rapport beleidsonderzoek Zwart Manifest Gemeente Den Haag Deel 1

Projectplan

Maart 2024 Projectleider: Gemeente Den Haag Inclusief Samenleven - Stad en Bestuur

RAPPORT ZWART MANIFEST

6

Deel 1 Projectplan 1. Inleiding “Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie […] op welke grond dan ook, is niet toegestaan.” De beleidsnota “Op weg naar een inclusieve samenleving” is gewijd aan het recht van gelijke behandeling. Het mag niet uitmaken waar iemand vandaan komt, wie iemand is of wil zijn of wat iemand gelooft. 1 Toch komen discriminatie en racisme nog op veel terreinen in onze samenleving voor.

1.1 Aanleiding Naar aanleiding van een door de raad in 2021 ingediende motie 'Zwart Manifest als leidraad’ heeft er een verkennend gesprek plaatsgevonden met een aantal makers van dit manifest. Doel van dit gesprek was het kennisnemen van het Zwart Manifest en de mogelijke invulling van het beleid op antiracisme te bespreken. Hieruit is de opdracht voortgevloeid om een verkennend beleidsonderzoek uit te voeren met het Zwart Manifest als leidraad.

1.2 Achtergrondinformatie De Verenigde Naties hebben de periode 2015-2024 uitgeroepen tot The International Decade for People of African Descent. Doel van dit initiatief is de positie van mensen van Afrikaanse herkomst op sociaal, economisch, cultureel, burgerlijk en politiek niveau te verbeteren. (International Decade for People of African Descent | United Nations) Als het specifiek gaat om de positie van Zwarte mensen in Europa, dan valt op dat zij in vergelijking met andere, voornamelijk witte Europeanen een problematische en achtergestelde positie hebben op verschillende gebieden, zoals de arbeidsmarkt, de woningmarkt en in openbare ruimtes. (European Commission, 2018; FRA, 2018; Nwabuzo, 2015).

1

Beleidsnota: Op weg naar een inclusieve samenleving, Antidiscriminatiebeleid Den Haag 2021

RAPPORT ZWART MANIFEST

7

De achtergestelde positie van zwarte mensen, met name in Europa, is terug te voeren naar de periode van Europees kolonialisme en de transAtlantische slavenhandel en slavernij. Negatieve beelden en ideeën over Zwarte mensen in onze hedendaagse samenleving zijn vooral afkomstig uit die tijd (NiNsee, 2021). Beleid en interventies die daarmee samenhangen, moeten daarom vanuit dit historische perspectief worden bekeken en ontwikkeld. Het Europees Parlement heeft zijn lidstaten in 2019 opgeroepen om anti-Zwart racisme te behandelen als specifieke vorm van racisme, en daar proactief beleid voor te ontwikkelen. In Nederland hebben (veel) Zwarte mensen ook een gemarginaliseerde positie in de samenleving en komt anti-Zwart racisme veelvuldig voor op allerlei terreinen, onder andere binnen het onderwijs, op de arbeids- en woningmarkt en in de openbare/sociale ruimte. Bij veel instanties wordt anti-Zwart racisme geschaard onder ‘discriminatie op grond van etniciteit/huidskleur/herkomst’ en bestaat hier geen specifieke aandacht voor. Dit wordt ook duidelijk wanneer er wordt gekeken naar het (lokale) antidiscriminatiebeleid, waar gemeenten een centrale rol in spelen. Antizwart racisme wordt in dit beleid (voornamelijk) gekaderd in de categorie ‘etniciteit/afkomst’. 2

1.3 Maatschappelijke aandacht voor discriminatie en racisme Discriminatie en racisme vanwege huidskleur zijn thema’s die in Nederland steeds meer op de publieke voorgrond zijn komen te staan. Voorbeelden die hebben geleid tot meer aandacht voor dit anti-zwart racisme zijn onder meer: Black Lives Matter (BLM) In de zomer van 2020 vonden overal ter wereld grote Black Lives Matter-protesten plaats. Wereldwijd gingen mensen de straat op om te protesteren tegen het politiegeweld en de dood van de Amerikaanse George Floyd. Zijn dood werd een symbool van intolerantie en onrecht. Ook in Nederland waren in juni 2020 duizenden mensen op de been om racisme als institutioneel probleem onder de aandacht te brengen. Toeslagenschandaal Het toeslagenschandaal bij de Belastingdienst, waarbij burgers werden bestempeld als fraudeur enkel op basis van kenmerken als nationaliteit, geloof of etniciteit, heeft Nederland wakker geschud.

2 KIS, Erken en herken anti-Zwart racisme als specifieke vorm van discriminatie voor effectief beleid: Erken en herken anti-Zwart racisme als specifieke vorm van discriminatie voor effectief beleid | Kennisplatform Inclusief Samenleven (kis.nl)

RAPPORT ZWART MANIFEST

8

Zwarte Piet De jaarlijkse discussie omtrent de kleur van Zwarte Piet. Voorstanders van Zwarte Piet zien de helper van Sinterklaas als een onschuldige traditie. Tegenstanders zien hem als symbool van racisme. Etnisch profileren van de politie Het regelmatig staande houden door de politie van mensen vanwege hun ras, huidskleur, religie of etnische afkomst bij opsporing en handhaving. Bewustwording van het Nederlandse koloniale verleden Het Nederlandse koloniale verleden heeft diepe sporen nagelaten. Kolonisatie ging immers gepaard met slavenhandel, onderdrukking en exploitatie. Een gevoelig onderwerp in Nederland. Want wat was b.v. de Nederlandse rol in de slavenhandel in Suriname? Uit bovenstaande voorbeelden blijkt dat er nog veel te doen is. Erkenning van institutioneel racisme, de relevantie van ons koloniaal verleden en het feit dat een eenmalige actie niet het probleem zal oplossen. Discriminatie en racisme uitbannen vergt een lange adem.

1.4 Doelgroep afbakening Als we in dit plan van aanpak spreken over zwarte mensen, gaat het over mensen van (deels) Afrikaanse komaf die zichzelf identificeren of geïdentificeerd worden als Zwart (Beweging Zwart Manifest, 2021). Het gaat om mensen die (oorspronkelijk) afkomstig zijn uit het continent Afrika en in Nederland terecht zijn gekomen via migratie of vanuit het Europese trans-Atlantische slavernijverleden. Het gaat zowel over mensen die in Nederland zijn geboren, over als mensen die elders zijn geboren.

1.5 Wat is anti-Zwart racisme Anti-Zwart racisme is een specifieke vorm van discriminatie en racisme gericht op mensen, groepen, instellingen, eigendommen, instituties en/of religieuze voorzieningen van (vermeende) Afrikaanse herkomst die als ‘Zwart’ worden geracialiseerd. Deze vorm van racisme is in de hedendaagse Nederlandse samenleving gebaseerd op en wordt er in stand gehouden door de ideeën over ‘ras’ die geworteld zijn in een lange geschiedenis van kolonialisme en slavernij. Bij anti-Zwart racisme wordt er nadruk gelegd op uiterlijke kenmerken, zoals huidskleur en etnische herkomst. Het heeft betrekking op groepen mensen uit diverse culturen en met uiteenlopende etniciteiten. Anti-Zwart racisme wordt ook wel aangeduid met ‘Afrofobie’. Die term verwijst naar de discriminatie van dezelfde groep mensen (Cain & Wijdenbosch, 2017). Deze twee termen kunnen naast elkaar bestaan. Echter, fobie in ‘Afrofobie’ verwijst specifiek naar angst. Het probleem van anti-Zwart racisme is breder dan dat, het zit complexer in elkaar (Polkamp, 2020; Zeefuik, 2020). Daarom wordt in dit plan van aanpak gebruikt gemaakt van de benaming ‘anti-Zwart racisme’. RAPPORT ZWART MANIFEST

9

1.6 Uitingsvormen anti-Zwart racisme Anti-Zwart racisme manifesteert zich zowel op persoonlijk als op institutioneel niveau. Persoonlijk niveau Op persoonlijk niveau is daarbij ook nog onderscheid te maken tussen bewust en onbewust racisme. Bewust racisme Bij bewust, ofwel expliciet, anti-Zwart racisme, gaat het om openlijke en bewuste negatieve handelingen ten opzichte van Zwarte mensen (Briels, et al., 2018). Onbewust racisme Bij onbewust, ofwel impliciet, anti-Zwart racisme gaat het om ongerichte handelingen of uitspraken die niet per se racistisch bedoeld zijn, maar wel dat effect kunnen hebben (Briels et al., 2018). Institutioneel niveau Anti-Zwart racisme manifesteert zich ook op institutioneel niveau. Volgens KIS heeft ‘institutioneel racisme’ betrekking op racisme dat ingebed is in instituten. Dat kan een bedrijf, school, of uitkeringsinstantie zijn. Hierbij kan je ook denken aan o.a. discriminatie op de arbeidsmarkt, in het onderwijs en etnisch profileren.

1.7 Institutioneel racisme Institutioneel racisme betekent dat de processen, beleid en (geschreven en ongeschreven) regels van instituten ertoe leiden dat er ongelijkheid is tussen mensen van verschillende afkomst, huidskleur of religie. Het gaat om twee typen regels of processen: 1. Regels of processen die expliciet onderscheid maken en de bedoeling hebben om ongelijkheid te creëren 2. Regels of processen die niet expliciet onderscheid maken tussen groepen, maar in de praktijk wel ervoor zorgen dat de ene groep benadeeld wordt en de andere groep bevoordeeld Kenmerkend is tot slot dat institutioneel racisme structureel en collectief is: het gaat niet over incidenten en betreft niet het handelen van een specifieke medewerker van een instituut. (Felten et al., 2021a)

RAPPORT ZWART MANIFEST

10

2. Onderzoek Zwart Manifest 2.1

Inleiding

Op 25 maart 2021 lanceerde de Black Lives Matter beweging het Zwart Manifest ter bestrijding van institutioneel anti-zwart racisme en ter bevordering van zwarte emancipatie in Nederland. Het Zwart Manifest is opgesteld door een werkgroep van de volgende organisaties: • Stichting Nederland Wordt Beter (NLWB) • The Black Archives/New Urban Collective (TBA/NUC) • Black Queer & Trans Resistance NL (BQTR) • Actiegroep Kick Out Zwarte Piet (KOZP) Daarnaast is het aangescherpt met inbreng van deskundigen uit de Zwarte gemeenschap, partnerorganisaties IZI Solutions, Controle Alt Delete, Stichting We Promise, Stichting IXL Sickle Cell Awareness en Zetje In. Ook is gebruik gemaakt van materiaal dat in heel Nederland is verzameld tijdens bijeenkomsten van het collectief De Zwarte Jacobines, interviews met experts en online-enquêtes. Het document behandelt twaalf maatschappelijke domeinen, te weten: 1. Educatie 2. Zorg en welzijn 3. Huisvesting 4. Arbeidsmarkt 5. Economische gelijkheid 6. Politiek en overheid 7. Wetshandhavers, Justitie en Veiligheid 8. Hervorming anti-discriminatievoorzieningen (ADV) 9. Media 10. Kunst en cultuur 11. Sport 12. Nazorg RAPPORT ZWART MANIFEST

11

Voor elke domein zijn doelen en concrete actiepunten voor de aanpak van anti-zwart racisme nader uitgewerkt. Voor alle domeinen gelden de volgende uitgangpunten:  Bijzondere aandacht voor Institutioneel anti-zwart racisme  Intersectionaliteit op grond van afkomst, huidskleur, godsdienst, LHBTQIA+ en sekse Dat neemt niet weg dat de resultaten van het onderzoek ook bruikbaar zijn voor het tegengaan van discriminatie van andere groepen.

2.2 Doel en vraagstelling De gemeente Den Haag wil inzicht krijgen in het beleid omtrent zwart racisme. Met het Zwart Manifest als leidraad wil de gemeente komen tot een aantal concrete (zowel politiek als maatschappelijk) haalbare stappen. Deze inventarisatie is het startpunt om institutioneel en anti-zwart racisme binnen Den Haag tegen te gaan en inzicht te krijgen in de handvatten die nodig zijn om een verandering in gang te zetten. In dit onderzoek staan de volgende vragen centraal: Fase 1: Wat doet de gemeente Den Haag om met name anti-zwart racisme te bestrijden? a) In hoeverre sluit het gemeentelijk beleid aan bij de doelen en uitgewerkte actiepunten van de twaalf domeinen uit het Zwart Manifest? b) Welke hiaten zijn er binnen deze vraagstelling? c) Wat is er nodig om deze hiaten op te lossen of te verminderen? Fase 2: d) Welke uitsluitingsmechanismen kunnen worden geïdentificeerd in het gemeentelijk beleid? Naast de eigen organisatie wordt gekeken wat de overige grote G3 gemeenten doen ter bestrijding van discriminatie en (anti-zwart) racisme en hoe dit zich verhoudt tot het Zwart Manifest. Waar mogelijk worden de best-practices van de G4-gemeenten met elkaar gedeeld en vindt er regelmatig overleg plaats.

RAPPORT ZWART MANIFEST

12

2.3 Onderzoeksmethode Literatuurstudie Voorafgaand aan onderzoek is een literatuurstudie verricht naar anti-zwart racisme in Nederland. Het zorgt voor een conceptueel raamwerk waaraan de bevindingen van dit onderzoek gerelateerd worden. Voor definities, kenmerken en het bestaan van discriminatie en (institutioneel) racisme in Nederland is gestart met een literatuuronderzoek en deskresearch waarin wetenschappelijke literatuur is verzameld en voorbeelden zijn gezocht van diverse definities van discriminatie en (institutioneel) racisme, binnen de domeinen onderwijs, veiligheid, arbeidsmarkt en gezondheidszorg.

2.4 Aandachtspunten •

Het (inventariserend) onderzoek naar het zwart manifest beperkt zich tot het beleid van de gemeente Den Haag.

•

Institutioneel racisme krijgt in dit onderzoek bijzondere aandacht.

•

Intersectionele benadering: er zijn bijvoorbeeld mensen die zwart en moslim zijn, zwart en queer, zwart en ongedocumenteerd of zwart en vrouw met een geestelijke/ lichamelijke beperking of chronische ziekte. Zij ervaren (anti-zwart) racisme op verschillende manieren en in verschillende gradaties. In dit onderzoek is er met name specifiek op Queer beleid rekening gehouden met een intersectionele benadering vanwege de aandacht binnen het Zwart Manifest voor Zwarte Queer personen en het bestaande Queer beleid binnen de gemeente Den Haag. Solidariteit en samenwerking met andere groepen die worden getroffen door ongelijkheid. De voorstellen en actiepunten uit het Zwart Manifest kunnen ook bijdragen aan de emancipatie en kansengelijkheid van andere gemarginaliseerde groepen.

•

RAPPORT ZWART MANIFEST

13

2.5 Uitsluitingsmechanismen Dit onderzoek heeft eveneens tot doel om de gelijkwaardigheid binnen de organisatie te bevorderen. Daarvoor is het noodzakelijk om meer kennis te genereren over processen van in- en uitsluiting op basis van verschillende discriminatiegronden. De mate waarin instanties bijdragen aan processen van sociale in- en uitsluiting op basis van huidskleur of geloof verschilt waarschijnlijk per maatschappelijk domein. Voor de gemeente is het van belang te achterhalen op welke manier er sprake is van sociale in- en uitsluiting van zwarte mensen en andere gemarginaliseerde mensen, zodat zij deze kennis kan gebruiken voor het maken van beleid. Op basis van de gestelde onderzoeksvragen is het voor ECHO niet mogelijk geweest om de specifieke uitsluitingsmechanismen te identificeren binnen het gemeentelijk beleid. Daarvoor is aanvullend onderzoek wenselijk. Echter is uit de data naar voren gekomen dat onderstaande uitsluitingsmechanismen voorkomen in de organisatie. Het betrerft geen harde data maar is gebaseerd is op de informatie die gaandeweg tijdens het onderzoek uit de gesprekken is opgehaald. Onderstaand schema geeft hier een overzicht van: Soort Micro-agressie

Uitleg Een opmerking/vraag die niet beledigend bedoeld is maar wel zo opgevat kan worden.

Voorbeeld ‘Ik zie geen kleur’ ‘Ik ken ook mensen om uit andere culturen/ ik ga ook met mensen om uit verschillende culturen’ ‘Ik heb ook vrienden/buren met een donker kind’

Stereotypering

Een overdreven, versimpeld of generaliserend beeld van een groep mensen dat vaak niet overeenkomt met de werkelijkheid

‘Criminaliteit komt toch ook vaker voor bij mensen van uit die landen’

Etnocentrisme

De eigen cultuur beschouwen als het enige geldige criterium om het gedrag, de gewoonten, tradities of waarden van andere groepen, of samenlevingen te interpreteren of te waarderen

‘Je eigen etniciteit is de norm.’ Angst voor het onbekende en vrees om als ‘fout’ of racist bestempeld te worden, creëren hiaten zoals bijv. afstand en onbegrip.

Tokenisme

Iets doen (zoals het aannemen van een medewerker uit een minderheidsgroep) alleen om kritiek te voorkomen en/of de

‘Ik heb ook iemand uit een andere cultuur of met een hoofddoek aangenomen’

RAPPORT ZWART MANIFEST

14

indruk te wekken dat mensen fair worden behandeld". 1

Een zogenaamde ''token'' medewerker wordt b.v. aangenomen omdat een bedrijf, de diversiteit (etnisch, religieus, geslacht, seksuele voorkeur etc.) in het personeelsbestand wil vergroten om daarmee eventuele beschuldigingen van discriminatie tegen te gaan. Pygmalion-effect

Iemand gaat presteren naar de verwachting ‘Wij moeten nu eenmaal wat harder lopen om onszelf te bewijzen’ die gezaghebbenden van hem of haar hebben, in positieve of negatieve zin.

Effect van gelijkheidsdenken

Niet iedereen heeft hetzelfde nodig, sommige hebben meer nodig anderen minder.

‘Wij zijn toch allemaal hetzelfde’ ‘Ik zie het probleem niet’ (m.b.t. uitsluiting/discriminatie en racisme)

Als we het over gelijkwaardigheid hebben, dan gaan we ervan uit dat we iedereen gelijk behandelen afgestemd op ieders verschillende wensen en behoeften. Er wordt dus rekening gehouden met iemands identiteitskenmerk(en) en/of achtergrond. Wanneer we ons bewust zijn dat we niet gelijk aan elkaar zijn, dan erken je ook dat groepen in de samenleving te maken hebben met uitsluitingsmechanismen.

RAPPORT ZWART MANIFEST

15

2.6

Drie belangrijke pijlers

Vanuit de antiracismebeweging zijn er drie pijlers benoemd waar beleid op gestoeld moeten zijn: 1. Gelijkwaardigheid: gelijke kansen om in alle maatschappelijke sectoren/domeinen en facetten van de Nederlandse samenleving op een gelijkwaardige manier te kunnen participeren; 2. Rechtvaardigheid: het wegnemen van (on)zichtbare obstakels en uitsluitingsmechanismen binnen publieke en private organisaties uit alle maatschappelijke sectoren/domeinen en facetten van de Nederlandse samenleving 3. Representatie: enerzijds een juiste afspiegeling zijn van etnisch-culturele gemeenschappen in alle lagen van publieke en private organisaties. Denk hierbij o.a. aan strategische functies, managementteams, directies, besturen, raden van bestuur en raden van toezicht. Anderzijds het organiseren van meerstemmigheid. Oftewel het integreren van de verschillende perspectieven vanuit etnisch culturele gemeenschappen bij het tot stand komen, uitvoeren en controleren/monitoren van wet- en regelgeving en beleid.

2.7

Gefaseerde aanpak

Het stappenplan bestaat uit: Fase 1: Voorbereiding Stap 1: Plan van aanpak Voorbereiding en start onderzoek. •

Detailplanning opstellen;

•

Overleg organisaties Zwart Manifest plannen RAPPORT ZWART MANIFEST

16

•

Deelvragen formuleren voor het onderzoek

•

Afspraken maken met beleidsafdelingen m.b.t. de specifieke thema's van het ZM

•

Documentanalyse beleid G3 gemeenten: antidiscriminatiebeleid/ aanpak racisme

Fase 2: onderzoek en analyse Stap 2: Inventarisatie gemeentelijk beleid •

Raadplegen documenten: nota’s, raadsverslagen, onderzoeksrapporten;

•

Inventarisatie maken: huidige beleid (anti-zwart) racisme/ institutioneel racisme voor elk domein ZM;

•

Analyse gemeentelijk beleid: uitsluitingsmechanismen, ZM

•

Opstellen van een concept-rapport

•

Toetsing beleid G3 gemeenten: wat werkt, welke doelgroepen, welke domeinen etc.

Stap 3: Verbetervoorstellen/ impact-analyse Wat betreft rapportage en aanbevelingen: •

Inzichtelijk maken raakvlakken en/of hiaten gemeentelijk beleid: 12 domeinen ZM als leidraad gebruiken;

•

Advies met concrete stappen die genomen kunnen worden: voor elk domein/ thema van het ZM)

•

Definitieve bevindingen vastleggen in een rapportage aan opdrachtgever

RAPPORT ZWART MANIFEST

17

Stap 4: Evalueren De projectleider: •

Onderzoekt of de vooraf gestelde doelen zijn gerealiseerd

•

Geeft aanbevelingen voor het vervolg

2.8

Evaluatie

In december 2022 heeft de afdeling Inclusief Samenleven de opdracht ontvangen om het gemeentelijk beleid te verkennen aan de hand van het Zwart Manifest. Het Zwart Manifest omvat twaalf thema’s die vrijwel alle beleidsterreinen van de gemeentelijke organisatie bestrijken. Er zijn voor dit onderzoek voor alle thema’s gesprekken gevoerd met collega’s vanuit verschillende diensten die betrokken zijn bij de totstandkoming van het beleid. Van de gesprekverslagen en relevante documenten heeft het expertisebureau ‘Echo’ een uitgebreide analyse gemaakt met daaraan verbonden conclusies, aan de hand van de van tevoren opgestelde onderzoeksvragen. Deze analyse heeft bijgedragen aan de kwaliteit en diepgang van het onderzoek. Na ruim een jaar is het onderzoek ‘Zwart Manifest’ tot afronding gekomen. De gemeente Den Haag heeft door middel van dit onderzoek inzicht willen krijgen in het beleid omtrent zwart racisme met het Zwart Manifest als leidraad, om vervolgens te komen tot een aantal concrete zowel politiek als maatschappelijk haalbare stappen. De intentie van dit onderzoek is om te beoordelen welke adviezen van het Zwart Manifest passen binnen de invloedssfeer van de gemeentelijke organisatie en hoe deze te implementeren c.q. te bevorderen zijn en daarmee tot een inclusiever beleid te komen.

In de analyse, deel twee van dit rapport, is per thema omschreven in hoeverre het gemeentelijk beleid aansluit bij de doelen en uitgewerkte punten van het Zwart Manifest en welke hiaten er uit de data naar voren zijn gekomen. Uit het onderzoek is over het algemeen gebleken dat veel punten van het Zwart Manifest niet terug komen in de specifieke doelen van het gemeentelijk beleid. Dit heeft onder andere te maken met het feit dat het huidige beleid dat is opgesteld om discriminatie te bestrijden, vooral gericht is op antidiscriminatie in het algemeen. Daarmee is het beleid toegespitst op meerdere gemarginaliseerde groepen en niet specifiek op één doelgroep. Daarnaast zijn veel punten van het Zwart Manifest belegd bij het Rijk of andere betrokken organisaties. De analyse van dit rapport geeft een uitgebreider overzicht van de stand van zaken op het gebied van diversiteit en inclusie, binnen de verschillende afdelingen van de organisatie.

RAPPORT ZWART MANIFEST

18

Om de hiaten op te kunnen lossen is het noodzakelijk om de bewustwording op dit thema binnen de organisatie te vergroten en de noodzakelijke kennis op dit gebied te bevorderen. Het is cruciaal om deze barrières te doorbreken door open communicatie en bewustwording binnen een veilige omgeving en setting. Om dit te kunnen bewerkstelligen is het eveneens noodzakelijk om voldoende capaciteit te creëren, zodat diversiteit en inclusie op professionele wijze in alle lagen van de organisatie kunnen worden uitgerold en geborgd. De expertise om discriminatie en racisme binnen de organisatie te bestrijden en gelijkwaardigheid te bevorderen kan intern vanuit de diensten P&O Diversiteit & Inclusie en S&B Inclusief Samenleven (OCW) worden uitgedragen. Waar nodig kan er een beroep worden gedaan op externe professionals, waarbij het aan te bevelen is om de kennis in te zetten van experts uit de specifieke doelgroepen. Op dit moment wordt de rol van de aanjaagteams Diversiteit & Inclusie herstructureerd. Zodra de vernieuwde rol van de aanjaagteams D&I duidelijk is, kunnen dezen meer van toegevoegde waarde zijn bij het uitrollen en borgen van diversiteit en inclusie binnen de organisatie. ‘De Verenigde Naties hebben de periode 2015-2024 uitgeroepen tot The International Decade for People of African Descent.

Doel van dit initiatief is de positie van mensen van Afrikaanse herkomst op sociaal, economisch, cultureel, burgerlijk en politiek niveau te verbeteren. (International Decade for People of African Descent | United Nations).’ Dit onderzoeksrapport biedt een grondige analyse van diversiteit en inclusie binnen onze organisatie in het kader van deze resolutie. Het doel van dit initiatief, om de positie van mensen van Afrikaanse herkomst te verbeteren, staat hierin centraal. In dit onderzoek komt naar voren dat diversiteit en inclusie over het algemeen nog geen prioriteit lijken te hebben binnen de organisatie. Het onderzoek heeft wel al bewustzijn gecreëerd en enkele positieve acties in gang gezet. Met het oog op deze VN-resolutie die in 2024 afloopt, is het goed om te evalueren wat er in deze periode al is bereikt. Het is de organisatie dan ook aan te bevelen om diversiteit en inclusie hoog op de agenda van de organisatie te plaatsen. Het cruciale startpunt ligt bij het vergroten van het bewustzijn. Dit bewustzijn, gecombineerd met concrete actiepunten, bevordert een organisatie die veilig is en waar iedereen gelijkwaardig is. Aanbevelingen omvatten het verdelen van eigenaarschap, het inzetten van bewustwordingstrajecten, kennisbevordering en een vastberaden aanpak om de ongelijkheid op de werkvloer aan te pakken.

Deze evaluatie benadrukt dan ook dat diversiteit en inclusie geen tijdelijke agenda-items mogen zijn, maar een integraal onderdeel van onze organisatiecultuur moeten worden met als doel dat deze inzichten leiden tot concrete veranderingen, waardoor onze organisatie een voorbeeld wordt van gelijkwaardigheid, rechtvaardigheid en representatie.

*Note: De schuin gedrukte tekstdelen zijn te lezen als aanbevelingen

RAPPORT ZWART MANIFEST

19

Rapport beleidsonderzoek Zwart Manifest Gemeente Den Haag Deel 2

Inventarisatie en analyse van het beleid van Gemeente Den Haag met het Zwart Manifest als leidraad

Maart 2024 Auteur: ECHO, Expertisecentrum Diversiteitsbeleid Zuid-Hollandlaan 7 2596 AL Den Haag www.echo-net.nl In opdracht van Gemeente Den Haag

Deel 2 Inventarisatie en Analyse 1. Inleiding Dit onderdeel betreft een inventarisatie en analyse van gespreksverslagen en beleidsdocumenten en maakt deel uit van een verkennend, vergelijkend en inventariserend beleidsonderzoek van Gemeente Den Haag. De focus is hierbij gericht op de verkenning van het gemeentelijk beleid rondom het tegengaan van anti-zwart racisme met het Zwart Manifest als leidraad. Het zwart manifest is voor dit onderdeel tevens als analysekader gebruikt.

Aanleiding , Projectleider onderzoek Zwart Manifest van de Gemeente Den Haag (de opdrachtgever) heeft ECHO Expertisecentrum Diversiteitsbeleid benaderd voor de analyse van gespreksverslagen en beleidsdocumenten. De verslagen zijn het gevolg van gesprekken van de projectleider met representanten (de respondenten) van afdelingen binnen de Gemeente Den Haag om beter inzicht te krijgen in het beleid van de gemeente omtrent anti-zwart racisme. Met het Zwart Manifest als leidraad wil de gemeente komen tot een aantal concrete (zowel politiek als maatschappelijk) haalbare stappen. Deze inventarisatie is het startpunt om institutioneel en anti-zwart racisme binnen Den Haag tegen te gaan en inzicht te krijgen in de handvatten die nodig zijn om een verandering in gang te zetten. Het voorgaande hoofdstuk biedt inzicht in wat in dit proces voor de Gemeente Den Haag van belang is geweest en wat de focus is voor de gesprekken en de vragen die tijdens de gesprekken zijn gesteld.

Doel- en vraagstelling De volgende onderzoeksvragen, opgesteld door de Gemeente Den Haag, komen in dit rapport aan bod: 1. Wat doet de gemeente Den Haag om met name anti-zwart racisme te bestrijden? 2. In hoeverre sluit het gemeentelijk beleid aan bij de doelen en uitgewerkte actiepunten van de twaalf domeinen uit het Zwart Manifest? 3. Welke hiaten zijn er binnen deze vraagstelling? 4. Welke uitsluitingsmechanismen kunnen worden geïdentificeerd in het gemeentelijk beleid? RAPPORT ZWART MANIFEST

1

2. Methode & Aanpak Data De data bestaat uit aangeleverde gespreksverslagen/transcripties en relevante (beleids)documenten. De opdrachtgever heeft 31 gespreksverslagen aangeleverd, plus een aantal emailverslagen. De respondenten van dit onderzoek betreffen beleidsmedewerkers, managers en directieleden die binnen de gemeente werkzaam zijn op de thema’s van de 12 domeinen van het Zwart Manifest. De gesprekken zijn geanonimiseerd in de deels geredigeerde verslagen en deels getranscribeerde teksten die zijn geleverd aan ECHO Expertisecentrum Diversiteitsbeleid ter analyse en uitwerking. De gesprekken zijn gericht op het achterhalen van informatie over gemeentelijk beleid en beleidsontwikkelingen t.o.v. de onderwerpen die in het Zwart Manifest worden besproken. Ook zijn relevante (beleids)documenten waarnaar is verwezen in de gesprekken aangeleverd voor de analyse. Naast deze aangeleverde data is ter contextualisering van de data incidenteel gebruik gemaakt van overige bronnen die openbaar beschikbaar zijn online, zoals nieuwsberichten, webpagina’s en documenten uit de RIS. Volledigheidshalve moet opgemerkt worden dat ECHO niet betrokken was bij de ontwikkeling van de onderzoeksvragen noch bij de dataverzameling. ECHO vertrouwt er op dat de dataverzameling door de opdrachtgever zorgvuldig afgehandeld is.

ECHO vertrouwt er op dat en voor het gebruik van hun (geanonimiseerde) gegevens. De opdrachtgever is verantwoordelijk voor het borgen van deze zorgvuldigheid.

Methode en aanpak analyse De aangeleverde gespreksverslagen en transcripties zijn ingevoerd in de datamanagementsoftware Quirkos, waarna een thematische analyse is de respondenten schriftelijk, al dan niet mondelijk zijn geïnformeerd over het onderzoek en ook toestemming hebben gegeven voor hun deelname uitgevoerd. Thematische analyse houdt in het beoordelen en coderen van data, zowel inductief als deductief, om zowel bestaande onderzoeksvragen als herhalende thema's uit de dataset te verkennen door de identificatie van patronen die categorieën voor analyse worden.3

3

Fereday, Jennifer, en Eimear Muir-Cochrane (2006). "Demonstrating rigor using thematic analysis: A hybrid approach of inductive and deductive coding and theme development." International journal of qualitative methods 5, no. 1: 80-92.

RAPPORT ZWART MANIFEST

2

Aan de hand van de verwijzingen in de gesprekken zijn beleidsdocumenten ook bestudeert en verwerkt in de analyse. Op basis van de onderzoeksvragen zijn de volgende aspecten verkent in de data en verwerkt in dit rapport: •

Inventarisatie gemeentelijk beleid. Er is op basis van onderzoeksvraag 1, aan de hand van de gespreksverslagen en beleidsstukken, geïdentificeerd wat de gemeente op het moment van dataverzameling beleidsmatig doet op het gebied van met name anti-zwart racisme bestrijding. N.a.v. de doel- en vraagstelling werd er hierbij ook rekening gehouden met beleid dat zich richt op diversiteit, de bestrijding van andere vormen van discriminatie en het bevorderen van de sociale positie van andere gemarginaliseerde groepen (in zoverre dit beleid relevant is t.o.v. het Zwart Manifest). In dit rapport wordt deze inventarisatie samengevat per hoofdstuk.

•

Vergelijkende analyse met als kader het Zwart Manifest. Ten behoeve van onderzoeksvraag 2 is er op deductieve wijze per actiepunt van het Zwart Manifest gekeken naar of en hoe het gemeentelijk beleid en de huidige beleidsontwikkelingen hierop aansluit. Per domein is dit uitgewerkt in een vergelijkend analysekader.

•

Identificatie van hiaten. Onderzoeksvraag 3 bevraagt zich welke hiaten er zijn binnen de vraagstelling. In de vergelijkende analyse met het Zwart Manifest zijn hiaten geïdentificeerd. Ook zijn er in de gesprekken door respondenten zelf hiaten in het beleid benoemd. Van deze hiaten is per domein een overzicht gemaakt in dit rapport. In de algemene conclusies worden ook algemene hiaten aangekaart.

•

Identificatie van uitsluitingsmechanismen. ECHO is ook gevraagd om onderzoeksvraag 4 mee te nemen in de analyse. Deze onderzoeksvraag komt in ‘fase 2’ van het onderzoek in het Plan van Aanpak van de gemeente terug. Hiervoor is ECHO door de opdrachtgever specifiek verzocht om de uitsluitingsmechanismen die zijn genoemd in het Plan van Aanpak—waaronder institutioneel racisme, micro-agressie, stereotypering, etnocentrisme, tokenisme, het pygmalion-effect, stereotype threat en het effect van gelijkheidsdenken—voor zover mogelijk te identificeren in de data. De uitkomsten hiervan worden besproken in de algemene conclusies.