RIS313867 bijlage 2

Ingediende zienswijzen en concept-beantwoording op de concept-transitievisie warmte Overzicht Nummer #01 #02 #03 #04 #05 #06 #07 #08 #09 #10 #11 #12 #13 #14 #15 #16 #17 #18 #19 #20 #21 #22 #23 #24 #25 #26 #27 #28 #29 #30 #31

Datum ingediend 01-03-2022 11-03-2022 19-03-2022 24-03-2022 30-03-2022 02-04-2022 05-04-2022 15-04-2022 20-04-2022 21-04-2022 03-05-2022 18-05-2022 20-05-2022 21-05-2022 22-05-2022 22-05-2022 22-05-2022 22-05-2022 22-05-2022 23-05-2022 23-05-2022 23-05-2022 23-05-2022 23-05-2022 23-05-2022 16-05-2022 02-05-2022 18-05-2022 22-05-2022 23-05-2022 2022-05-11

Indiener Wijkinitiatief DuurSaam Benoordenhout Privé persoon Privé persoon Privé persoon Wijkinitiatief De Duurzame Zeehelden (Mede namens) Buurtschap Centrum 2005 CMAG BV Privé persoon Privé persoon Wijkchallenge Zet de Ketel op 55 Regentesse-Valkenboskwartier Privé persoon Bewonersorganisaties Archipel-Willemspark, Duttendel-Wittebrug, Van Stolkpark en Buurtschap Centrum 2005 Bewonersoverleg Duinoord - Werkgroep Duurzaam Duinoord Stichting Gemeentelijke Belangen Energievoorziening Privé persoon (namens een groep van 10 betrokken bewoners uit het Statenkwartier) Gebiedscooperatie Wijk25, Mariahoeve en Marlot Privé persoon Cooperatie Duurzame Vruchtenbuurt en Cooperatie Sterk op Stroom Vereniging Vogelwijk Energie(k) en werkgroep Warmtevogel Privé persoon Vestia** Eneco Staedion** Privé persoon Den Haag Fossielvrij Haag Wonen** Dunea Arcade** Privé persoon Privé persoon Buurtenergie Statenkwartier

** Voor Vestia (#21), Staedion (#23), Haag Wonen (#26) en Arcade (#28) geldt dat er (deels) een gezamenlijke zienswijze is ingediend. Deze gezamenlijke zienswijze en de beantwoording van het college is opgenomen bij #21. Daar waar een woningcorporatie ook apart een individuele zienswijze heeft ingediend, wordt bij de respectievelijke woningcorporatie op ingegaan.

2

#1 Wijkinitiatief DuurSaam Benoordenhout 1-3-2022 De gemeente Den Haag heeft de conceptversie van de Transitievisie Warmte (TVW) en het achtergronddocument TVW rapport van Overmorgen eind 2021 gepubliceerd. Dit document van het wijkinitiatief DuurSaam Benoordenhout, gesteund door de Wijkvereniging Benoordenhout, betreft een zienswijze op de TVW met als doel om de belangen van onze wijkbewoners te behartigen en onze zorgen uit te spreken over de TVW. De inhoud van deze reactie is in lijn met de Wijk Warmte Visie (WWV) die het wijkinitiatief in mei 2021 heeft opgesteld en met de gemeente heeft gedeeld. Wij gaan over de inhoud van dit stuk graag met de gemeente in gesprek. Wat vindt het wijkinitiatief van de Transitievisie Warmte (TVW)? Het wijkinitiatief mist handelingsperspectief in het TVW. De visie van de gemeente maakt geen scherpe keuzes en laat bepaalde wijken, waaronder het Benoordenhout, in grote onzekerheid. Wij vertrouwen erop dat de gemeente in 2022 ook voor onze wijk met een duidelijk handelingsperspectief komt.

Reactie college Het college gaat graag in op de uitnodiging om met elkaar in gesprek te gaan over de transitievisie warmte. Dit gesprek heeft inmiddels plaatsgevonden.

De transitievisie warmte laat zien welke warmteoplossing waar in de stad een goede oplossing zou kunnen zijn. Benoordenhout is een gele wijk op de kaart. Het handelingsperspectief voor de ‘gele wijken’ lijkt nu inderdaad onduidelijk te zijn. Dit was geenszins de bedoeling van het college. Het college hecht sterk aan een duidelijk handelingsperspectief voor bewoners en ondernemers. Aanpassing TVW: het college past de TVW aan door het handelingsperspectief te verduidelijken. Voor de ‘gele’ wijken betekent dit: inzet op de hybride warmtepomp, inzet op isolatie, overstappen naar koken op inductie en de aanschaf van zonnepanelen daar waar mogelijk. Dit zal het college nadrukkelijker omschrijven. Ook wordt de kaart in de TVW aangepast. Na de transitievisie warmte volgen uitvoeringsplannen. Zie ook pagina 7 van de concept-transitievisie warmte. Hierin staat opgenomen dat de transitievisie warmte het startpunt vormt van uitvoeringsplannen per buurt, wijk of gebied. Genoemde punten (een visie en een plan van aanpak) worden hierin opgenomen. Bij de uitvoeringsplannen worden de belanghebbenden betrokken. Wensen, zorgen en consequenties van de overstap naar schone energie die bij het maken van uitvoeringsplannen naar voren komen, kunnen leiden tot aanpassingen bij de herijking van de transitievisie warmte.

3

Het wijkinitiatief zet ook vraagtekens bij de gekozen strategie van de gemeente. De gepresenteerde opties lijken immers met elkaar in concurrentie. Zodra meer bewoners voor de hybride warmtepomp oplossing kiezen zullen naar verwachting minder bewoners over willen stappen op een warmtenet omdat ze niet twee keer een investering willen en/of kunnen doen en niet twee keer gedoe willen. Het wijkinitiatief zou graag zien dat er maar één transitie nodig is en niet twee zoals nu voorgesteld lijkt te worden in de TVW. Gezien de bouw in onze wijk (met vier op de vijf huizen zonder spouwmuur) lijkt de optie van een warmtenet op 70 graden de beste oplossing. In de tussentijd kunnen wijkgenoten –in lijn met de TVW -verder met het isoleren van de eigen woning.

De transitievisie warmte wordt minimaal elke vijf jaar herijkt. Zo blijft het mogelijk de laatste (technische) ontwikkelingen en inzichten te incorporeren in de transitievisie warmte. Voor een aantal buurten laat de transitievisie warmte de hybride warmtepomp als goede oplossing zien. De keuze om ook hybride warmtepompen mee te nemen in de toekomstige warmteopties is zorgvuldig tot stand gekomen. Dit sluit ook aan bij landelijk beleid.1 Op korte termijn zorgen hybride warmtepompen direct voor een vermindering van veel CO2-uitstoot, vaak zonder dat er direct ingrijpende aanpassingen nodig zijn aan de woning. Daarnaast blijft het aantrekkelijk om stapsgewijs isolatie aan te brengen, omdat de hybride warmtepomp efficiënter werkt bij lagere temperaturen. Een hybride warmtepomp heeft een technische levensduur van gemiddeld 15 jaar en een economische levensduur van 10 jaar. De hybride warmtepomp staat daarmee een keuze op de langere termijn voor andere oplossingen (zoals warmtenetten, volledig elektrische warmtepompen of een mix daarvan) niet in de weg. Op de langere termijn kunnen (technische) ontwikkelingen in die wijken immers mogelijk andere oplossingen ook aantrekkelijk maken. Bijvoorbeeld doordat wetgeving van kracht wordt waarin de energietransitie een kader krijgt en/of ontwikkelingen in technologie, prijzen en tarieven.

Ook de ruimte in de ondergrond heeft invloed op de haalbaarheid van verschillende oplossingen. Om deze redenen wordt, zoals eerder genoemd, de transitievisie warmte minimaal elke vijf jaar herijkt. Aanpassing TVW: bovenstaande verduidelijking van de bedoeling, het doel en de samenhang met andere schone warmteopties voor de hybride warmtepomp wordt opgenomen in de transitievisie warmte.

1

Kamerbrief Normering hybride warmtepompen (kenmerk 2022-0000266629), 17 mei 2022

4

De centrale punten van aandacht zijn samen te vatten in drie thema’s: 1.De visie voor de gele wijken ontbreekt nagenoeg en geeft geen handelingsperspectief voor bewoners. 2.De technische onderbouwing van de routes is summier. 3.Draagvlak komt in het geding, doordat o.a. de inspanningen van bewonersgroepen en collectief eigenaarschap beperkt wordt ondersteund.

Het college gaat hieronder apart in op elk punt.

1.Visie voor de gele wijken ontbreekt

Zoals duidelijk werd bij het tweede punt van deze zienswijze, wordt het handelingsperspectief voor de ‘gele’ wijken verduidelijkt in de transitievisie warmte. Daarnaast is in bovenstaande punten duidelijk geworden dat de transitievisie warmte in de toekomst steeds verder wordt uitgewerkt, bij de herijking van de transitievisie warmte, maar ook bij het opstellen van de uitvoeringplannen. Zie ook het antwoord hierboven.

Visie en urgentie Voor bijna de halve stad (voor 45% van de woningen) heeft de gemeente nog geen visie ontwikkeld. Den Haag kiest ervoor om in de TVW de warmteoptie voor de gele wijken open te laten, met de woorden “Voor 2030: warmteoptie nog onduidelijk en hybride WP mogelijk. Voor 2040: warmteoptie nader te bepalen: warmtepomp, warmtenet of een mix.” In het rapport wordt het handelingsperspectief voor deze wijken onvoldoende duidelijk • Komt er een tijdlijn met concrete stappen die naar een concrete visie en plan van aanpak per wijk leidt? • Komt er een duidelijke prioritering van wijken die eerst (tot 2030) worden aangepakt (zie bijv. de punten-methodiek in de TVW Delft en Wassenaar), en wat de koers is voor wijken die nog niet aangepakt worden? Tevens straalt het rapport onvoldoende urgentie uitwaardoor de kans op frustratie naderhand bij bewoners die wel aan de slag gaan met een mogelijk “verkeerde” keuze reëel is. Nergens wordt duidelijk dat we dit ‘moeten halen’ en dat we er als gemeenschap iets voor over hebben.

Uit het rapport van Overmorgen spreekt een minder afwachtende houding. Hier wordt voor de gele wijken een zogenaamde Energiemix geïdentificeerd. Omdat niet één preferente oplossing is aan te dragen definieert Overmorgen verschillende oplossingen die naast elkaar gerealiseerd zullen worden. • Zou de gemeente overwegen om aan te sluiten bij de visie van Overmorgen, en zo een concreter handelingsperspectief te schetsen? • Hoe kunnen wijkende voorgestelde energiemix uitwerken? • Hoe kunnen de wijken de collectieve voorkeursvariant definiëren?

De buurten waar de transitievisie warmte een hybride warmtepomp als goede oplossing benoemt, sluiten reeds aan bij de beschrijving van de Energiemix in het rapport van Over Morgen (zie RIS310739). In paragraaf 2.3 (pagina 14) zijn de mogelijke opties beschreven voor ‘gele’ buurten, hybride warmtepompen, warmtenetten, WKO’s, kleinschalige collectieve netten, enzovoorts. De uitwerking van de voorgestelde energiemix geschiedt middels de uitvoeringsplannen per buurt. Hierbij hoort inderdaad ook een tijdlijn. Zie voor meer informatie ook de antwoorden hierboven. De prioritering van buurten, wijken of gebieden volgt later middels een zogeheten routekaart. Ten opzichte van het rapport van Over Morgen is in de eindsituatie de optie met hybride warmtepompen weggelaten. Hybride warmtepompen passen niet in het eindbeeld, omdat deze aardgas, waterstof of groen gas blijven gebruiken. Aardgas past niet in een duurzame (fossielvrije) warmtevoorziening en Den Haag wil niet rekenen op grootschalige inzet van groen gas

5

Verschil TVW Den Haag en Overmorgen in 2040-routes In het achtergrondrapport worden een aantal wijken in 2040 aangemerkt als “warmtenet en hybride warmtepomp”, bijvoorbeeld wijken in Centrum (lichtgroen), terwijl de gemeente deze wijken in 2040 al definitief als “Warmtenet” aanwijst (donkergroen). Het 2040-kaartje van Overmorgen telt vijf kleuren terwijl die van de gemeente vier kleuren telt. • Wat is de overweging geweest achter deze precisering in de route? • Kan de Gemeente uitleggen waarom zij is afgeweken van het rapport van Overmorgen? 2.Summiere technische onderbouwing van routes Twee transities en vollooprisico Eén van de voorgestelde routes voor de gele wijken is om eerst over te stappen op hybride en later over te stappen op een warmtenet. • Realiseert de gemeente zich dat dit twee transitiemomenten zijn voor bewoners met twee keer investeringen en twee keer gedoe in huis? En dat de investering in de hybride-optie mogelijk niet terugverdiend kan worden als overstappen op warmtenet bij wet verplicht zou worden? • Hoe bevorder je (uiteindelijke) collectieve oplossingen in een wijk waarin je alles eerst 10 jaar op zijn beloop laat? Goedwillende mensen gaan dan hybride warmtepompen aanschaffen en dat maakt de eventuele collectieve oplossing later steeds moeilijker.

Mogelijk zijn de consequenties van “begin maar met hybride warmtepompen” niet goed doorgedacht vanuit de optiek van de bewoner! Wat in elk geval zou helpen is wanneer de gemeente transparant is over zijn overwegingen. • Hoe denkt de gemeente het vollooprisico te vermijden, wanneer mensen nu massaal op hybride overgaan zodat er in de toekomst niet voldoende aansluitingen zijn voor een warmtenet om dit economisch rendabel te maken?

en waterstof, omdat de toekomstige beschikbaarheid en betaalbaarheid nog zeer onzeker zijn. De belangrijkste reden om lichtgroen uit de transitievisie warmte-kaart te halen, was het uitgangspunt dat in 2040 geen gebruik meer gemaakt wordt (en geen groen gas / waterstof voorzien). In die gedachte is de hybride warmtepomp in 2040 geen optie (meer).

•

De aanschaf van een hybride warmtepompen en (verder) isoleren is altijd een goede (eerste) stap. Met hybride warmtepompen kan relatief makkelijk, vaak zonder ingrijpende aanpassingen in de woning, op korte termijn de CO2-uitstoot flink verminderd worden. Warmtenetten zullen in deze wijken niet op korte termijn aangelegd worden, collectieve oplossingen zijn hier verder weg. Het is dus aannemelijk dat hybride warmtepompen die de komende jaren aangeschaft worden, reeds afgeschreven/terugverdiend zijn eer zich een andere oplossing aandient in de wijk. Ook de technische levensduur (om en nabij de 15 jaar) is dan zeer waarschijnlijk reeds bereikt. Dit maakt de hybride warmtepomp (en verdere isolatie) geen verloren investeringen. De komende jaren zullen ontwikkelingen in die wijken mogelijk andere oplossingen ook aantrekkelijk maken. Zodra het moment zich aandient om collectief (als dat de beste optie is) over te gaan op een schone warmtevoorziening, is de situatie met hybride warmtepompen die in de wijk soms net nieuw zijn en soms al bijna afgeschreven niet heel anders dan

6

de huidige situatie met aardgasketels, waar dat ook voor geldt. De uitdaging om tot een goede warmteoptie te komen zit bij deze wijken niet in het verbeteren van de modellering. Zowel warmtenetten als all-electric zijn in deze wijken om verschillende redenen moeilijk realiseerbaar. Wat een goede keuze is zal veel meer worden bepaald door toekomstige ontwikkelingen in technologie, marktordening en prijzen. Consensus tussen modellen Er zijn drie modellen gebruikt: 1. Het model van Overmorgen,2. Het ‘openingsbod’ van Stedin, en 3. De Startanalyse van PBL. Voor de gele wijken blijken deze drie modellen geen overeenstemming te geven over de optimale warmtetechniek, waardoor een voorkeursrichting niet eenduidig gegeven kan worden. Het Overmorgen rapport geeft als oorzaken de “complexiteit van het verduurzamen van vooroorlogse bebouwing, bijvoorbeeld als het gaat over de kosten van maatregelen en de ruimte voor nieuwe infrastructuur in de ondergrond. “ • Welke stappen gaat de gemeente nemen (in samenspraak met de andere stakeholders Stedin, …) om te komen tot een meer eenduidige modellering? •In hoeverre is rekening gehouden met de informatie uit de Wijk WarmteVisie (WWV) van het wijkinitiatief? Uit deze visie blijkt o.a. dat het aanleggen van een warmtenet op korte termijn (2030) de laagste kosten met zich meebrengt.

Toepasbaarheid van hybride warmtepompen Door de toename van hybride warmtepompen, zonnepanelen en gebruik van elektrische auto’s zal het elektriciteitsnet moeten worden verzwaard. De netbelasting wordt groter naarmate er meer hybride warmtepompen worden ingezet. • Heeft de gemeente voor de gele wijken in de TVW met Stedin gecheckt of de netcapaciteit voldoende is om de overgang naar hybride systemen in combinatie met elektrisch rijden, inductie koken en zonnepanelen aan te kunnen? • Heeft de gemeente zicht hoe sturing wordt gegeven op de netverzwaring? Voelt de gemeente zich minimaal ‘mede verantwoordelijk’ voor realisatie van een voldoende netwerkcapaciteit in de toekomst?

De huidige lucht-water warmtepompen genereren geluid (tot 55dB). Sinds 1 januari geldt voor warmtepompen een geluidsnorm op de erfgrens van max 40/45 dB (’s nachts/overdag). In veel flats

• •

Hoe de verfijning tot stand komt is, is inmiddels in bovenstaande antwoorden aan bod gekomen. Zoals ook door uzelf aangegeven, kan een voorkeursrichting niet eenduidig gegeven worden. Ook naar de Wijk WarmteVisie (WWW) wordt gekeken, net als de andere relevante modellen. Een warmtenet wordt dan ook nadrukkelijk niet uitgesloten.

Stedin is één van de partners die is betrokken bij de totstandkoming van de transitievisie warmte. Op dit moment doen er zich, in tegenstelling tot veel andere plekken in het land, weinig problemen voor op het net in Den Haag. Het college is er echter van doordrongen dat congestie (verstopping in het elektriciteitsnetwerk) ook in de gemeente Den Haag een rol kan gaan spelen in de toekomst. Ook in Den Haag zullen forse investeringen nodig zijn en zal volop ingezet moeten worden op netverzwaring. De uitdagingen die de elektrificatie van de stad met zich meebrengt vragen om een integrale aanpak. Aanpassing TVW: Deze tekst wordt opgenomen in de transitievisie warmte. Het college houdt rekening met het feit dat (hybride) luchtwaterwarmtepompen niet overal mogelijk zijn in de stad,

7

(VVE’s) en hoogbouw is er geen ruimte om de warmtepomp ver van de buren te plaatsen. Dit maakt individuele (hybride) warmtepompen voor het Benoordenhout beperkt toepasbaar. In het Benoordenhout valt ca 40% van de woningen onder deze categorie van VvE’s (> 7 appartementen) en hoogbouw. • In hoeverre houdt de gemeente rekening met de beperkte toepasbaarheid van luchtwaterwarmtepompen als gevolg van storend (verboden) geluid? • Erkent de gemeente dat hierdoor het handelingsperspectief van bewoners beperkt wordt?

Bronnen voor warmtenet Zowel de RES als Overmorgen zien Geothermie als belangrijke warmtebron(potentieel 3-4 PJ). Dit komt niet terug in de TVW. Het expliciet maken van geothermie zou handelingsperspectief bieden voor voorbereiding op warmtenetten i.p.v. investeren in hybride systemen. •Zijn er plannen om in de gele wijken ook geothermiebronnen te installeren in de toekomst?

3.Draagvlakkomt in het geding Bewonersinitiatieven Er wordt weinig recht gedaan aan de inspanningen van bewonersinitiatieven. Er wordt wel over bewoners en hun organisaties gesproken, maar de rol van bewonersinitiatieven blijft onderbelicht • Overweegt de gemeente om daar waar de gemeente nu nog geen voorkeur heeft uitgesproken de mening van bewonersinitiatieven mee te nemen in de besluitvormingsprocedure van de gemeente? • Hoe gaat de gemeente er bestuurlijk voor zorgdragen dat de gebouweigenaren tussen nu en 2040 een overstap zullen maken (blz. 17)? Het is nu niet duidelijk waarom de gebouweigenaren dat zouden doen.

vanwege het type woning, of gebrek aan ruimte voor de binnen- of buitenunit. Ook bij de eerder genoemde kamerbrief van het Rijk over de mogelijke verplichting van hybride warmtepompen vanaf 2026, is genoemd dat nog uitgewerkt moet worden hoe vastgesteld moet worden welke woningen hiervoor geschikt zijn. Wat betreft geluid: de techniek staat niet stil en de (hybride) warmtepompen worden steeds stiller. Ook fabrikanten houden de (nieuwe) wet- en regelgeving aan en passen hun producten hierop aan. Het college ziet voor geschikte woningen geen verminderd handelingsperspectief van bewoners door de nieuwe geluidseisen. Het college ziet geothermie (net als andere lokale bronnen) als onmisbaar in de energietransitie. Geothermiebronnen zijn dan ook de belangrijkste beoogde warmtebron voor warmtenetten in Den Haag. Dit geldt ook voor ‘gele’ wijken in het geval er daar op de lange termijn een warmtenet wordt gerealiseerd. Voor de ‘gele’ wijken is dit echter verder weg dan de andere wijken op de kaart. De transitievisie warmte is een visiedocument, die het startpunt vormt van de nader op te stellen uitvoeringsplannen per buurt, wijk of gebied. Bij uitvoeringsplannen worden de belanghebbenden betrokken. Zeker ook de bewonersinitiatieven, die de gemeente vaak goed kent en daar waar mogelijk ondersteunt.

Aanpassing TVW: het college benadrukt in de transitievisie warmte de relatie TVW – uitvoeringsplannen explicieter. Ook benadrukt het college in de transitievisie warmte dat, hoewel het college met de transitievisie warmte een bepaalde richting aangeeft, hiermee bewonersinitiatieven met concrete projecten niet in de weg worden gestaan en deze worden ondersteund daar waar mogelijk. Het college hecht veel waarde aan bewonersinitiatieven en ondersteunt deze waar mogelijk. Ook al geeft het college in de

8

transitievisie warmte een bepaalde richting aan, de gemeente Den Haag staat hiermee bewonersinitiatieven met concrete projecten nadrukkelijk niet in de weg.

Regelgeving De regelgeving rond beschermd stadsgezicht vormt een belangrijke beperking bij de toepassing van (gevel)isolatie en zonnepanelen. Dit is een bewuste keuze, die dwingt tot andere (duurdere) maatregelen of die maakt zelfs bepaalde keuzes onmogelijk. Die keuze wordt ten onrechte niet genoemd. • Kan de gemeente deze keuze expliciet maken? • Overweegt de gemeente om de kaders rond het beschermd stadsgezicht te versoepelen?

Collectief eigenaarschap Het collectief eigenaarschap van de warmtevoorziening is een belangrijk middel om de betrokkenheid en draagvlak voor de energietransitie te vergroten. Wanneer de gemeente een heldere visie van medebeheer geeft, zullen gebouweigenaren wellicht ook eerder de keuze maken voor de collectieve

2

Er is momenteel vanuit het Rijk een wet in de maak: de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw). Dit wetsvoorstel zou – conform de planning van het Rijk gemeenten per 2024 een zogeheten 'aanwijsbevoegdheid' geven om te bepalen welke gebieden op termijn van het aardgas af gaan. In deze conceptwet worden hier ook allerlei voorwaarden aan verbonden: het stellen van een redelijke termijn is daar een van. Er wordt nu gedacht aan acht jaar, die in lijkt te gaan na het opstellen van een uitvoeringsplan met betrokkenen. Keuzevrijheid voor bewoners blijft cruciaal, eigenaren kunnen dus - zoals de conceptwet er nu ligt - niet gedwongen worden om aangesloten te worden op een collectieve voorziening als een warmtenet. Bewoners kunnen kiezen voor een individuele oplossing of een ander alternatief. Op welke manier het college invulling gaat geven aan de Wgiw moet nog worden bepaald. Het college onderschrijft en onderkent dat beschermde stadsgezichten het nemen van bepaalde verduurzamingsmaatregelen soms gecompliceerder kunnen maken. Denk aan uitwendige gevelisolatie of zonnepanelen.

Op pagina 67 van het nieuwe coalitieakkoord heeft het college het volgende opgenomen: “Ook voor beschermde stadsgezichten en monumenten actualiseren we de regels om het makkelijker te maken om te verduurzamen, rekening houdend met de monumentale waarde.” 2 De Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw), die op het moment van schrijven opgesteld wordt door het Rijk, biedt hierin naar verwachting mogelijkheden. Het is de bedoeling dat gemeenten meer sturingsmogelijkheden krijg om in het kader van de wijkgerichte aanpak de aanleg en exploitatie van

Coalitieakkoord Den Haag 2022-2026 ‘Voor een stad die tegen een stootje kan’, RIS313189.

9

oplossing en daarop willen wachten. • Overweegt de gemeente om collectief eigenaarschap hoog op de agenda te zetten? Kleinschalig collectief In Den Haag wordt het segment “kleinschalig collectief” door Overmorgen gezien als het grootste segment (25%) van de verduurzaming. Dat is zelfs groter dan de warmtenetten (22%) (zie pag. 17).Het is niet als zodanig herkenbaar terug te vinden in de TVW. Een voorbeeld van kleinschalig collectief is een groep bewoners die besluiten om met een gezamenlijke grondgebonde warmtepomp hun huizen te verwarmen. • Hoe kan de Gemeente dit als speerpunt maken voor concrete uitvoeringsplannen?

Vertel het eerlijke verhaal: waarom wordt er nog geen oplossing geboden? Uit diverse bronnen blijkt dat de gemeente zelf te weinig handelingsperspectief heeft. In de RES, hoofdstuk 3.3 wordt aangegeven dat de gemeenten onvoldoende instrumentarium hebben om op integrale wijze sturing te geven aan de lokale warmte transitie. Ook is er nog geen warmtewet 2.0 en biedt het rijk onvoldoende richtinggevende handvatten. Wanneer dit belangrijke oorzaken zijn voor het gebrek aan visie, dan lijkt het verstandig ook dit deel van het verhaal te delen met de bewoners. Wanneer de gemeente zich kwetsbaarder zou opstellen zou dit het vertrouwen kunnen verhogen. Ook zou het helpen de leesbaarheid van de TVW te verbeteren zodat die voor een breder publiek begrijpelijk is.

#2 Privé persoon 11-3-2022 Beste, Hierbij willen wij onze zienswijze naar voren brengen t.a.v. de warmte transitie. Wij wonen aan de Finnenburg in Mariahoeve. Een nieuwbouwwijk die is opgezet in 2009 en die

de collectieve warmtesystemen te bevorderen. Ook krijgen gemeenten instrumenten om publieke belangen beter te waarborgen. Het college volgt de ontwikkelingen van deze conceptwet op de voet en is ook gesprekpartner, samen met de G4 en G40, van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. In de transitievisie warmte is klein collectief onderdeel van de optie warmtepompen. Een klein collectief onderscheid zich minder op basis van techniek van individuele oplossingen en meer op basis van de organisatievorm. Klein collectief is aantrekkelijk, omdat het financieel, energetisch en voor wat betreft ruimtegebruik efficiënter is dan individuele oplossingen. Initiatieven van bewoners worden ondersteund. Aanpassing TVW: Er komt meer aandacht voor klein-collectieve oplossingen in de TVW. Zie hoofdstuk 4.5. De transitievisie warmte geeft aan dat de gemeente met name een regiefunctie heeft. De gemeente Den Haag heeft geen eigen energiebedrijf en legt zelf dus geen bronnen, kabels en leidingen aan. Daarnaast is de gemeente van het gros van de gebouwen in Den Haag geen eigenaar. Ook heeft de gemeente binnen de huidige wettelijke kaders beperkte mogelijkheden. Om deze reden pleit de gemeente Den Haag bij de Rijksoverheid voor betere wetgeving en meer financiële slagkracht.

De gemeente is actief betrokken bij de invulling van de concept-Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en de concept-Wet collectieve warmte (Wcw) Deze instrumenten zijn nodig om samen met andere betrokkenen goede besluiten te nemen over investeringen in de warmtetransitie. Aanpassing TVW: In de transitievisie warmte gaat het college uitgebreider in op huidige en toekomstige wetgeving. Reactie college De kaarten voor de schone warmteopties in 2030 en 2040 geven op CBS-buurtniveau aan wat voor het grootste deel van een buurt een goede optie is. Voor delen van de wijk,

10

sindsdien nog is uitgebreid met nog een nieuwbouwwijk die aan zowel de Finnenburg als de Hongarenburg grenst. Wij maken sterk bezwaar tegen het voornemen om heel Mariahoeve – inclusief de nieuwbouw – op een warmtenet aan te sluiten. Een aansluiting op een warmtenet is erg duur – zowel qua investering als kosten voor de eindgebruiker – en je wordt volledig afhankelijk van een monopolist die de warmte aanbiedt. Het enige alternatief waar je voor kunt kiezen om hier onderuit te komen, is dat een volledig elektrische warmtepomp. Wat niet voor iedereen betaalbaar is of qua installatie mogelijk is. Veel efficiënter zou het zijn om de nieuwbouwwoningen in Mariahoeve te subsidiëren voor hybride warmtepompen. Al deze woningen zijn voortreffelijk geïsoleerd, waardoor dit een hele goede optie is en er een enorme besparingen op gas plaatsvinden. Vrijwel alle nieuwbouw woningen hebben een plat dak, wat deze woningen ook nog eens zeer geschikt maakt voor zonnepanelen. Zeker in combinatie met zonnepanelen zouden hybride warmtepompen dus ook niet leiden. Nu zal dit sowieso geen probleem zijn wanneer er voor wordt gekozen.

#3 Privé persoon 19-3-2022 Geachte heer/mevrouw, Bij deze mijn zienswijze op de transitievisie warmte. Ik lees dat voor het warmtenet gedacht wordt aan restwarmte van industrie uit Rotterdam. Bij mijn weten is deze industrie volledig fossiel. Als dat klopt vermoed ik dat hier de gedachte achter zit van een tijdelijke oplossing om de aanleg van het net rendabel te maken. In dit verband 1 hoofdvraag met 3 subvragen: 1. De vraag is of de fossiele industrie daarmee naast zijn hoofdactiviteit geen extra inkomstenbron krijgt om zo rendabel te blijven en of we daarmee geen lock-in creëren waardoor de transitie naar hernieuwbare/CO2 vrije opties wordt vertraagd.

bijvoorbeeld een aantal straten, kan dus een andere oplossing beter zijn. Er is dan ook ruimte om die andere oplossingen toe te passen. De transitievisie warmte houdt niet in dat er een verplichting ligt om aan te sluiten op een warmtenet, het geeft aan wanneer er mogelijk op aangesloten kan worden. Het kan dus zijn dat het voor uw nieuwbouwcomplex logischer is om te werken met een warmtepomp of een klein collectief lage temperatuur warmtenet, terwijl voor Mariahoeve in zijn algemeenheid een midden temperatuur warmtenet voor de hand ligt. In de meeste nieuwbouwwoningen ligt een hybride variant niet voor de hand, maar ook dat kan voor uw complex anders liggen. Aanpassing TVW: Bovenstaande nuancering, dat er ruimte is voor lokaal maatwerk binnen de voorgestelde route in de kaarten, wordt opgenomen in de transitievisie warmte. Reactie college WarmtelinQ transporteert restwarmte. Dit is warmte die bij de industrie niet wordt benut en in de Maas wordt geloosd. Door deze warmte in te zetten voor woningen hoeven minder woningen verwarmd te worden met aardgas. In de Europese richtlijn voor hernieuwbare energie is restwarmte (ook wel afvalwarmte) gelijkgesteld aan hernieuwbare energie. Den Haag heeft alle warmtebronnen nodig. Met WarmtelinQ tracé Vlaardingen - Den Haag kan jaarlijks ongeveer 2PJ naar Den Haag worden vervoerd. Dit is ongeveer 20% van de warmtevraag.

Restwarmte kan net als aardgas hoge temperaturen leveren, die andere duurzame bronnen niet bereiken. In de transitievisie warmte is opgenomen dat nieuw aan te leggen warmtenetten en grote uitbreidingen van bestaande warmtenetten moeten kunnen functioneren op temperaturen die passen bij lokale duurzame bronnen. Zo wordt afhankelijkheid van restwarmte vermeden. Ook nieuwe wetgeving kan hierin uitkomst bieden. Momenteel

11

2. Kan inzicht worden gegeven in de vergoedingensystematiek voor de warmteleveranciers?

3. Is er sprake van (meerjarige) afnamegaranties, of kunnen deze worden uitgesloten om daarmee een lock-in te voorkomen?

4. Zijn er andere manieren waarmee u lock-ins wilt voorkomen?

is lozen van restwarmte gratis. Mogelijk wordt in de Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw), die op het moment van schrijven opgesteld wordt door het Rijk, een bepaling opgenomen dat een producent van restwarmte die warmte loost, deze warmte voortaan gratis ter beschikking dient te stellen aan een warmtebedrijf. De industrie zal ook moeten verduurzamen. Daar zijn aparte plannen voor. De huidige Warmtewet bepaalt de maximumtarieven die warmteleveranciers aan klanten mogen rekenen. Er wordt berekend wat de stookkosten voor een gelijksoortig gebouw op aardgas zijn. Dat bedrag vormt het maximumtarief. Warmteleveranciers kiezen er vaak voor om lagere tarieven te rekenen dan het maximumtarief. De minister van Economische Zaken en Klimaat heeft aangekondigd te streven naar een andere manier om de tarieven te bepalen. De warmteleverancier mag dan de daadwerkelijk gemaakte kosten in rekening brengen plus een vaststaande winstopslag. Eneco heeft met Gasunie een meerjarige afspraak gemaakt om warmte te transporteren (een warmtetransportovereenkomst). Daarbij is met Uniper ook een contract getekend dat deze warmte afgeleverd wordt bij de Uniper centrale.

Eneco zal ook een leveringsovereenkomst hebben met een bron of bronnen in Rotterdam die zijn aangesloten op de warmtetransportleiding; dit betreft de afvalverbrandingsinstallatie op Rozenburg en wellicht de Uniper STEG centrale in Capelle aan den IJssel. Gemeente Den Haag heeft op geen enkele manier financiële garanties afgegeven aan Gasunie voor het aanleggen van WarmtelinQ. Een lock-in betekent dat het onmogelijk of zeer onaantrekkelijk is om van een eenmaal gekozen systeem af te stappen. Op dit moment wordt een sterke lock-in op aardgas en elektriciteit ervaren, waarbij de lock-in op elektriciteit

12

Ik lees dat de gemeente Den Haag voorwaarden stelt aan het gebruik van warmte uit deze leiding. De voorwaarden hebben volgens uw transitievisie “betrekking op duurzaamheid, voorrang voor lokale bronnen, betaalbaarheid en keuzevrijheid.” Maar wat de precieze voorwaarden zijn lees ik hierin niet terug. Althans concreter lijkt het niet te worden. Mijn verzoek is om deze voorwaarden uit te schrijven omdat ik de transitievisie als bewoner niet goed kan beoordelen, voordat hier besluitvorming over plaatsvindt.

#4 Privé persoon 24-3-2022 Goedemorgen, Via deze weg reageer ik graag als inwoner van Den Haag op de transitievisie warmte: In algemene zin zou het allemaal sneller en ambitieuzer mogen, zowel vanwege de te behalen klimaatdoelen, ter bestrijding van de energiearmoede en om onafhankelijk te worden van Russisch gas. Ook verbaas ik mij erover dat Den Haag de afgelopen tijd zoveel jaren kostbare tijd voorbij heeft laten gaan zonder duidelijkheid te geven aan burgers en zonder genoeg concrete actie te nemen. Meer specifiek vraag ik via deze weg graag aandacht voor mijn persoonlijke situatie: Mariahoeve wordt als geheel aangewezen als gebied waar een warmtenet kan komen. Er zijn veel gebouwen in de wijk waar een warmtenet inderdaad een goede oplossing zou kunnen zijn, maar er staan ook veel gezinswoningen waar ook andere oplossingen mogelijk zijn en zelfs al gekozen zijn.

minder als een probleem wordt gezien. Door nieuw aan te leggen warmtenetten niet afhankelijk te maken van één bron wordt de kans op een lock-in op restwarmte voorkomen. Daarnaast is het mogelijk om de bronnen die warmte leveren via de WarmtelinQ te wisselen. In het Stedelijk Energieplan Den Haag (zie RIS306869) zijn vijf voorwaarden beschreven: 1. Het netwerk moet geschikt gemaakt worden voor duurzame warmte (zoals geothermie). 2. Lokale duurzame initiatieven krijgen altijd voorrang bij het leveren van warmte aan Haagse huishoudens. 3. Hierbij moet ook sprake zijn van een open net en onafhankelijk netbeheer. 4. Afnemers blijven ook in de toekomst redelijke tarieven betalen en dit wordt getoetst. 5. Bedrijven die deze restwarmte leveren, moeten versneld verduurzamen. Reactie college De kaarten voor de schone warmteopties in 2030 en 2040 geven op CBS-buurtniveau aan wat voor het grootste deel van een buurt een goede optie is. Voor delen van de wijk, bijvoorbeeld een aantal straten, kan dus een andere oplossing beter zijn. Er is dan ook ruimte om die andere oplossingen toe te passen. De transitievisie warmte houdt niet in dat er een verplichting ligt om aan te sluiten op een warmtenet, het geeft aan wanneer er mogelijk op aangesloten kan worden.

Aanpassing TVW: Bovenstaande nuancering, dat er ruimte is voor lokaal maatwerk binnen de voorgestelde route in de kaarten, wordt opgenomen in de transitievisie warmte. De maatregelen die u getroffen heeft voor uw rijtjeswoning in Mariahoeve zijn verstandig en passend bij uw woning.

In mijn eigen woning in Mariahoeve – rijtjeshuis – heb ik bijvoorbeeld al zonnepanelen op het dak geplaatst en (als tussenoplossing) 2 jaar geleden een hybride warmtepomp laten installeren, waardoor

13

mijn gasverbruik met 70-80% gedaald is. Daarnaast heb ik een goed geisoleerd huis en kook ik elektrisch. Over 15 jaar wil ik geheel van het gas af door installatie van een warmtepomp (dan dus 0% gasverbruik). Ik denk dus dat een mix van warmtepompen (voor gezinswoningen) en warmtenetten (voor appartementengebouwen en flats) voor Mariahoeve gepaster zou zijn. Alvast bedankt voor het betrekken van mijn reactie bij de transitievisie. #5 Wijkinitiatief De Duurzame Zeehelden (Mede namens) 30-3-2022 Beste mensen, collega-duurzaamheidsprofessionals, Hierbij maak ik - mede namens wijkinitiatief De Duurzame Zeehelden – bezwaar tegen de vaststelling van de transitievisie warmte (TVW) voor Den Haag. Inhoud en proces zijn in mijn ogen niet zorgvuldig tot stand gekomen. Tav de inhoud merk ik op dat op de duurzaamheid van hoge temperatuur restwarmte uit de Rotterdamse haven veel valt af te dingen. Het is misleidend dat u het als zodanig presenteert. Had u een zorgvuldig participatieproces doorlopen, dan had u dit beslist anders gedaan. Laat de bewoners van Den Haag beslissen wat zij als duurzame bronnen beschouwen en laat ons bewoners ook zien dat er tijdig en in toereikende mate lokale – Haagse – duurzame bronnen beschikbaar zijn. Hiernaar is immers ook onderzoek gedaan. Wees transparant in wat er onderzocht is en gaat worden.

Publiceer het, van voornemen tot eindrapport, maak een overzichtelijke website met al het materiaal op een rij (en nee, dat is niet de portal met raadsstukken).

Grootschalig en met urgentie inzetten op betaalbare energiebesparing en isolatie en het organiseren en ondersteunen daarvan zouden in uw visie in grote letters vooraan in de management samenvatting moeten staan. Dát is duurzaam. Ook voor de portemonnee. En het draagt bij aan het woongenot. Dit is de eerste en echt inclusieve stap op weg naar duurzame en schone energie die bewoners mobiliseert en in staat stelt de broodnodige eigen verantwoordelijkheid te nemen. Deze boodschap zou niet mogen ontbreken in uw visie. Dat doet zij wel…

Reactie college Het college interpreteert deze reactie als zienswijze op de concept-transitievisie warmte. De reactie van het college hierop is hieronder opgenomen. Het college vindt het belangrijk om zoveel mogelijk lokale bronnen te gebruiken. Dit is ook één van de Haagse uitgangspunten. Op pagina 9 van de concept-transitievisie warmte wordt dit uitgebreider uitgelegd. Den Haag heeft echter niet de luxe om bronnen uit te sluiten. Dat geldt ook voor WarmtelinQ. Wat de duurzaamheidscomponent van WarmtelinQ betreft: momenteel wordt het gros van de restwarmte (gratis) geloosd in de Maas. In de Europese richtlijn voor hernieuwbare energie is restwarmte (ook wel afvalwarmte) gelijkgesteld aan hernieuwbare energie. In de Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw), die op het moment van schrijven opgesteld wordt door het Rijk, is opgenomen dat een producent van restwarmte die warmte loost, deze warmte voortaan om niet ter beschikking dient te stellen aan een warmtebedrijf voor zover dat bedrijf hierom verzoekt en dit feitelijk mogelijk maakt voor de producent (zie artikel 6 lid 1 van het wetsvoorstel). Het college onderschrijft het pleidooi om in te zetten op energiebesparing en isolatie.

Op pagina 1 van de concepttransitievisie warmte is daarom het volgende opgenomen: “De eerste en makkelijkste stap is zorgen voor betere isolatie en ventilatie van woningen en gebouwen en aangepaste verwarming zodat we allemaal minder energie verbruiken.”

14

Tav het proces: ‘Vrijgegeven voor inspraak’, zo lezen wij. De gemeente wenst conform de Omgevingswet te werken. Wij hebben geen voorafgaan participatieplan gezien. We lezen achteraf hoe de gemeente bewoners heeft betrokken: een enquete, gesprekken met koplopers, een inspraakvoornemen, in een toelichtende brief aan de raad – niet aan de bewoners.

Dit is een visiedocument. Het bindt in principe alleen de gemeente. Maar in het document worden bronnen toegewezen aan wijken. Dat heeft grote consequenties voor de fysieke leefomgeving van bewoners, voor de maatregelen die zij moeten treffen, voor hun portemonnee, en de ingrepen die derden komen doen achter hun voordeur wat zij dan moeten gedogen. En daarna grote gevolgen voor de betaalbaarheid van hun energievoorziening. Je sorteert hier voor op die gevolgen. Op dit document zullen energiebedrijven investeringsbeslissingen baseren. En dit document gaat uit van een hoge temperatuur warmtevoorziening waarvan de inpassingsprocedure nog niet klaar is, en waartegen door de Raad en andere partijen beroep wordt aangetekend bij Raad van State, een op zijn zachtst gezegd wankele basis, en wellicht zelfs een ongeoorloofde basis.

Den Haag zet hier al vol op in. Met het gemeentelijke loket Hou van je Huis (waaronder óók de VvE-balie en de Huurbalie vallen) wordt bewoners gratis advies over energie besparen en isoleren geboden. Ook heeft de gemeente Den Haag uitgebreide subsidieregelingen en worden tal van bewonersinitiatieven en –groepen ondersteund. Zie de website Duurzame Stad Den Haag voor alle ondersteuning en acties van Hou van je Huis. Aanpassing TVW: Het belang van energiebesparing en isolatie zal nog duidelijker opgenomen worden in de TVW. Het college hecht sterk aan bewonersparticipatie. De transitievisie warmte is tot stand gekomen in een proces met uitgebreide raadpleging van interne en externe deskundigen, meerdere gesprekken met bewoners en stakeholders. Ook is de inspraaktermijn verlengd, waarin meerdere bijeenkomsten in de stad zijn georganiseerd. Pas tijdens de totstandkoming van de transitievisie warmte werd duidelijker hoe deze in de Omgevingswet past. Het vooraf publiceren van een participatieplan past dan inderdaad in de werkwijze van de Omgevingswet. Overigens moet de Omgevingswet nog van kracht worden. Er ligt een beleidsstuk dat een oplossingsrichting laat zien voor de warmtetransitie in alle buurten. Deze oplossingsrichting moeten worden bevestigd en uitgewerkt in uitvoeringsplannen en daarna gerealiseerd in projecten.

In de transitievisie warmte wordt per buurt aangegeven welke warmteoplossing een goede optie is. Daarbij wordt er van uitgegaan dat WarmtelinQ Vlaardingen - Den Haag en geothermiebronnen de warmtenetten voeden. Voor de mogelijke realisatie van WarmtelinQ is er meer dan een wankele basis. Het aangetekende beroep kan aspecten van het project wijzigen, maar zal naar onze verwachting niet leiden tot afblazen van de WarmtelinQ. Voor meer informatie zie de officiële publicatie in het provinciaal blad van Zuid-Holland. Als WarmtelinQ Vlaardingen - Den Haag desondanks niet doorgaat, valt een warmtevoorziening weg voor de stad. Dat

15

Zo een impactvolle ‘visie’ met keuzes die alle bewoners zo fundamenteel gaan raken kun je niet afdoen met een enquete, een handjevol gesprekken en inspraak. Eenieder zou toegang moeten hebben gehad tot het voornemen, het participatieplan, de onderzoeken, en tot feedback hierop. Dat is niet het geval. Er is geen transparant, open, navolgbaar proces geweest. Inspraak op een conceptvoldongen feit geeft dat niet. Eenieder had op ieder moment vanaf het voornemen moeten kunnen instappen. Dat kon niet. De informatie was niet beschikbaar, er was geen loket voor feedback. Er is niet geïnvesteerd in een gelijk speelveld dat alle Hagenaren en Hagenezen, ongeacht hun herkomst qua wijk of stadsdeel, etniciteit, leeftijd, opleidingsniveau en geldelijke middelen, in staat stelde te begrijpen waar dit over gaat. Er is geen compleet beeld opgehaald van alle zorgen en ideeën- een enquete vermag dat niet. Een respons van 904(!) op ruim een half miljoen inwoners en een wegingscorrectie op ondervertegenwoordigde groepen geeft nog geen representatief beeld. Er hebben vrijblijvende gesprekken plaatsgevonden met koplopers in de energietransitie – mensen die al wakker zijn voor wat er moet en staat te gebeuren, leden van wijkinitiatieven gericht op verduurzaming. Gesprekken waaraan ook professionals deelnamen die nogal eens de boventoon voerden. Gesprekken die halverwege zijn gestaakt.

Gesprekken waarvan niet duidelijk is wat er met de opgehaalde input – zorgen, ideeën, adviezen – is gedaan. Keer het om: neem de bewoners – van wijkinitiatieven én andere geïnteresseerden – mee in de onderzoeksvraag, de afbakening en de onderzoeksmethodiek, in de onderzoeken zelf. Onderzoek óók wat de bewoners vragen. De wijkinitiatieven willen onder andere: • Een gedragen sociale impact analyse (SIA) van de beschikbare warmte opties op wijkniveau, • Een onderzoek naar de laagste kosten per huishouden in hun wijk (dat is wat anders dan de laagste maatschappelijke kosten voor heel de BV Nederland. • Een onderzoek naar de (voorwaarden voor) haalbaarheid van lage temperatuur warmtenetten – grootschalig en zeer kleinschalig

beperkt de hoeveelheid warmte die beschikbaar is op midden temperatuur of hoger. Dan zullen meer gebouwen op een andere manier moeten worden verwarmd. Nog steeds zullen warmtenetten worden aangelegd om de geothermiebronnen te benutten. De potentiële capaciteit van geothermie is veel groter dan de capaciteit van WarmtelinQ. Uit de analyses die voor de transitievisie warmte en backcastingstudies zijn gedaan, blijkt dat het wegvallen van WarmtelinQ de energietransitie duurder zou maken. Met het verlengen van de inspraakprocedure, het organiseren van bijeenkomsten tijdens de inspraakprocedure en het breed aankondigen hiervan via sociale media en kranten, heeft het college de hierboven beschreven participatie sterk verbreed. Het is ook waar dat slechts een klein deel van de inwoners van Den Haag zich aangesproken voelt om die informatie tot zich te nemen en hun mening te geven. Gemeente Den Haag heeft daarom de eerste burgerberaden voor de energietransitie in het leven geroepen om de energietransitie verder uit te werken. Deze bijeenkomsten zijn veelbelovend als het gaat om betrokkenheid van een bredere groep inwoners.

•

Met een sociale impactanalyse kunnen sociale effecten van maatregelen worden geanalyseerd. De SIA kan met een uitgebreid participatief proces inzichtelijk maken welke aanpassingen aan maatregelen gedaan kunnen worden om eventuele negatieve effecten te minimaliseren, en positieve effecten te maximaliseren.

16

• Onderzoek naar de (voorwaarden voor) haalbaarheid van vernieuwende en nog kostbare individuele oplossingen zoals PVT panelen en onder de vloer opslag van warmte, van bodemwarmtepompen, en een inventarisatie van oplossingen die nog op de markt gaan komen en waarin de gemeente launching customer zou kunnen zijn (nieuwe warmtepompen bijvoorbeeld, nieuwe zon pv oplossingen) • Een overheid die zelf de innovatieve oplossingen ‘scout’ zodat zij het niet zelf hoeven doen, en dit overzichtelijk publiceert, met beoordeling van time-to-market • Onderzoek naar potentieel en kosten van goedkope duurzame (circulaire) besparingsmaatregelen per wijk, en idem voor isolatiemaatregelen die de woningen in de wijk aardgasvrijgereed maken • Een integrale aanpak van (duurzaamheid in) de wijk, e.g. een wijkagenda die tegemoet komt aan hun behoeften en zorgt voor een veilige leefbare mooie groene wijk waar mensen trots en gelukkig kunnen zijn, hittestress tegengaat en kou vermindert, en een einde maakt aan afval op straat, ORAC overlast aanpakt, en de wildgroei aan fietsen en elektrische voertuigen op stoep (en straat) vervangt door grootschalige (inpandige) stallingsmogelijkheden aan de randen van, en op knooppunten in, de wijk.

Met een rechtvaardige en strenge aanpak van parkeerdruk met het oog op de toekomst, vanuit een richtinggevende toekomstbestendige visie op mobiliteit in samenhang met vergroenen en verduurzamen. Waar bij verdichting niet meer inhoudt dat we de zoveelste woontoren neerplempen, maar wel rekening houdt met de opnamecapaciteit en sociale kwaliteit in de wijk. Waar ECHT werk wordt gemaakt van vergroenen voor het te laat is… • Een eerlijk proces waarin zij – in samenwerking met wijkprofessionals en marktpartijen – een voor hun geëigende rol kunnen spelen in de keuze voor duurzame oplossingen en bronnen voor hun wijk en die eerst maar eens inzet op het gezamenlijk en met keuzevrijheid aardgasvrijgereed maken van woningen tegen de laagste kosten voor hun bewoners. • Financiering van eventuele collectieve oplossingen met gunstige tarieven, bijvoorbeeld door toegang tot het kapitaal van de BNG. Organisatie van eventuele collectieve warmteoplossingen met de optie van regie door het warmte initiatief en keuze in winstomvangen die ten goede komen aan de wijk(agenda).

•

Tot zover maar even voor nu… Ik wens u toe dat u opnieuw kunt beginnen! Gooi deze TVW maar in de prullenbak, en begin wijk voor wijk, met luisteren… uw collega’s waren goed begonnen, met de wijkagenda van onderop…

•

•

•

De kosten en opbrengsten van schone warmteopties verschillen per gebied of buurt. Wat in de ene buurt een optie is, is dat in andere buurten niet. Daarom kiest het college per buurt de warmteoptie die het meest betaalbaar en financierbaar is. Dat is niet hetzelfde als wat een huishouden moet betalen. Veranderende tarieven, subsidieregelingen en wetgeving maken onvoorspelbaar welk deel van de investering en energiekosten bij de inwoner zullen landen. De transitievisie warmte laat zien hoe je de kosten van de energietransitie zo laag mogelijk houdt, zodat je ook minder kosten hebt te verdelen over inwoners, markt en overheid. Uiteraard is in de uitvoeringsplannen bij de concrete projecten het beperken van de kosten per huishouden een van de randvoorwaarden. Lage temperatuur warmtenetten zijn bijna overal in Den Haag haalbaar. Een lage temperatuuroplossing stelt hogere eisen aan installatie en isolatie in de aangesloten gebouwen. Uit de transitievisie warmte blijkt dat dit voor sommige buurten, vaak met relatief jonge woningen, de meest effectieve oplossing is. In andere wijken is dat juist een midden temperatuuroplossing. Zie voor details van deze analyse de achtergrondrapportage bij de transitievisie warmte (zie RIS310739). Gemeente Den Haag volgt de innovaties op de warmtemarkt en draagt daar vaak aan bij.

In de transitievisie warmte zijn alle oplossingen meegenomen waarvan op dit moment is te zeggen dat ze met enige zekerheid gaan bijdragen aan de energietransitie. Gemeente Den Haag heeft al veel ondersteuningsmaatregelen om inwoners te helpen bij het nemen van besparingsmaatregelen en andere maatregelen om over te schakelen naar een schone

17

•

•

•

#6 Buurtschap Centrum 2005 2-4-2022 Zienswijze transitievisie warmte Den Haag Buurtschap Centrum 2005 maakt zich zorgen over gebrek aan duidelijkheid Concept-transitievisie warmte hakt geen knopen door Gemeente lijkt afbreukrisico’s niet te onderkennen Bewoners weten niet waar ze aan toe zijn

warmtebron. De Rijksoverheid is van plan hier nog meer maatregelen op te richten. Gemeente Den Haag benadert de energietransitie steeds meer in samenhang met andere opgaven in de wijk. Het is daarbij een uitdaging om wel de winst van deze samenloop te benutten, maar niet te verzanden in een te grote veelheid van op te lossen problemen. Bewonersinitiatieven worden ondersteund met subsidie en informatie (zie onder andere pagina 4 van de concept-transitievisie warmte), zodat zij de door hun gekozen rol kunnen vervullen. Dat gebeurt op een eerlijke manier. Gemeente Den Haag verkent mogelijkheden om financiering van projecten te vergemakkelijken. Bij wijkinitiatief Vruchtenbuurt is het bijvoorbeeld gelukt om voorfinanciering van de Europese Commissie te krijgen voor het traject voorafgaand aan de investering in een warmtesysteem.

Opnieuw beginnen met de transitievisie warmte is niet wenselijk. Deze transitievisie warmte doet waar hij voor bedoeld is, zoals vastgelegd in het Klimaatakkoord, namelijk per buurt aangeven welke schone warmtevoorziening een goede optie is en op welke termijn deze gerealiseerd kan worden, onder andere op basis van laagste kosten. Opnieuw beginnen zou verdere vertraging van de energietransitie in de hand werken. De transitievisie warmte wordt minimaal elke vijf jaar herijkt. Dan kunnen wijzigingen worden doorgevoerd op basis van nieuwe ontwikkelingen, inzichten en omstandigheden. Reactie college Het college neemt de kritiek van Buurtschap Centrum serieus. Het college heeft ingezet op het betrekken van zoveel mogelijk bewoners, bewonersgroepen en -initiatieven. Aanvullend heeft het college, naar aanleiding van deze en andere zienswijzen, het handelingsperspectief voor bewoners verbeterd.

18

Veel te vrijblijvend, veel te weinig houvast voor de bewoners. De kans dat Den Haag zo zijn klimaatdoelstellingen waarmaakt, lijkt nihil. Op deze wijze schuift de gemeente de verantwoordelijkheid voor het realiseren van de energietransitie– waar Nederland zich op overheidsniveau toe verplicht heeft – door naar haar inwoners. Dat schetst – in het kort – onze teleurstelling na lezing van de concept-transitievisie warmte. Die teleurstelling wordt gevoed door een verkenning die de afgelopen twee jaar in nauwe samenwerking met de gemeente is uitgevoerd. Daarbij is gekeken naar de mogelijkheden van het aardgasvrij maken van woningen, de alternatieven voor aardgas en de obstakels op de weg naar de overgang op die alternatieven in het Buurtschap en aanpalende wijken. Die obstakels zijn voor de bewoners van het Buurtschap niet gering: de investeringen die nodig zijn voor de overstap zijn hoog, pasklare oplossingen zijn in de vele vooroorlogse panden lang niet altijd bruikbaar en de regels waaraan men in dit beschermde stadsgezichten moet voldoen zijn stringent. Onduidelijk blijft wie wanneer in welke mate moet verduurzamen Die karakteristieken maken het voor de meeste inwoners onaantrekkelijk om te investeren in verduurzaming van hun woning zolang onduidelijk is of er voor hun woning een warmtetechniek op midden- of hoge temperatuur beschikbaar komt.

Want dat maakt een wereld van verschil in de benodigde investering en de mogelijkheid om die uitgave terug te verdienen. We hadden verwacht dat de transitievisie warmte duidelijkheid zou brengen in het warmte-aanbod; die hoop is in het concept niet ingelost. Datzelfde geldt voor de planning. Want hoewel de gemeente ervoor gekozen heeft de warmtetransitie 10 jaar eerder af te ronden dan de internationale verdragen voorschrijven, zijn de daartoe benodigde stappen inmiddels geheel uit het plan verdwenen. Waar ze nog wel benoemd worden, is er geen vaste datum aan gekoppeld. Dat schuurt, omdat veel beslissingen die woningeigenaren moeten nemen, een langetermijnperspectief hebben. De concept-transitievisie warmte laat ook onduidelijkheid bestaan over de mate van verduurzaming die nodig is voor de transitie. In het Stedelijk EnergiePlan was nog sprake van de noodzaak om de warmtevraag gemeentebreed met 30 procent terug te brengen, omdat de bronnen niet toereikend zouden zijn. De concept-transitievisie warmte komt daarop niet terug. Het stuk laat daarmee de vraag open of er ook in moeilijk te verduurzamen panden bespaard moet worden, hoeveel dan, en of alle panden naar rato moeten bijdragen.

Aanpassing TVW: het college past de TVW aan door het handelingsperspectief te verduidelijken. Voor de ‘gele’ wijken betekent dit: inzet op de hybride warmtepomp, inzet op isolatie, overstappen naar koken op inductie en de aanschaf van zonnepanelen daar waar mogelijk. Dit zal het college nadrukkelijker omschrijven. Ook wordt de kaart in de TVW aangepast.

De transitievisie warmte is primair een visiedocument. Na de transitievisie warmte volgen uitvoeringsplannen. Zie ook pagina 7 van de concept-transitievisie warmte. Hierin staat opgenomen dat de transitievisie warmte het startpunt vormt van uitvoeringsplannen per buurt, wijk of gebied. Genoemde punten (een visie en een plan van aanpak) worden hierin opgenomen. Bij de uitvoeringsplannen worden de belanghebbenden betrokken. De transitievisie warmte wordt minimaal elke vijf jaar herijkt. Wensen, zorgen en consequenties die bij het maken van uitvoeringsplannen naar voren komen, kunnen leiden tot aanpassingen in de volgende transitievisie warmte. Dit geldt ook voor technische ontwikkelingen of aanpassingen in wetgeving. Aanpassing TVW: het college zal in de transitievisie warmte de relatie TVW – uitvoeringsplannen explicieter benadrukken. Daarnaast zet Den Haag onverkort in op 30% besparing op de warmtevraag. Dit wordt duidelijker opgenomen in de transitievisie warmte. Iedereen in Den Haag kan direct aan de slag met isoleren, koken op inductie en de aanschaf van zonnepanelen daar waar mogelijk. De transitievisie warmte geeft enig inzicht in de volgorde waarin wijken worden aangepakt. In lichtgroene wijken kan na 2030 een warmtenet worden aangelegd. In donkergroene wijken daarvoor.

Bij volledig elektrische warmtepompbuurten en bij hybride warmtepompbuurten is geen jaartal aangegeven. Daar kunnen woningeigenaren direct

19

aan de slag.

Afbreukrisico’s doordat echte beslissingen uitblijven Bij de onzekerheid die de concept-transitievisie warmte laat bestaan over de richting die warmtetransitie op gaat, blijft het handelingsperspectief voor woningeigenaren onduidelijk. Dat kan ertoe leiden dat een groot deel van de woningen niet op tijd transitieklaar is, en dat de levering van hoge-temperatuurwarmte voor een veel groter aantal woningen in Den Haag noodzakelijk zal blijven dan gedacht. Onduidelijk is welke bronnen die warmte op hoge temperatuur gaan leveren, nu waterstof en biogas volgens de concept-transitievisie warmte slechts een bescheiden rol zullen spelen en de capaciteit van warmtenetten onvoldoende zal zijn om alle panden in Den Haag te verwarmen. De gemeente toont zich in de concept-transitievisie Warmte niet bewust van de risico’s die gepaard gaan met de huidige stand van zaken waarin • de warmteoplossing(en) in de buurten met oudere wijken nog bepaald moet(en) worden, • de doelstellingen voor de mate van de verduurzaming van het vastgoed ontbreken, • onduidelijk is wanneer levering van aardgas eindigt, en • onduidelijk is of er toch duurzaam gas voor aardgas in de plaats komt.

Buurtschap Centrum 2005 ligt grotendeels in Voorhout (een warmtenet 2040 buurt) en deels in Willemspark (‘gele’ wijk, hybride warmtepompbuurt). Voor een aantal buurten laat de transitievisie warmte de hybride warmtepomp als goede oplossing zien. Voor de ‘gele wijken’ lijkt momenteel onbedoeld handelingsperspectief te missen. Dit was geenszins de bedoeling van het college. Aanpassing TVW: het college past de TVW aan door het handelingsperspectief te verduidelijken. Voor de ‘gele’ wijken betekent dit: inzet op de hybride warmtepomp, inzet op isolatie, overstappen naar koken op inductie en de aanschaf van zonnepanelen daar waar mogelijk. Dit zal het college nadrukkelijker omschrijven. Ook wordt de kaart in de TVW aangepast. Met de hybride warmtepompen wordt op korte termijn veel CO2-uitstoot verminderd, zonder dat het verhindert dat op termijn andere oplossingen worden gekozen. Het blijft namelijk aantrekkelijk om stapsgewijs isolatie aan te brengen, omdat de hybride warmtepomp efficiënter werkt bij lagere temperaturen. De komende jaren zullen ontwikkelingen in die wijken mogelijk andere oplossingen ook aantrekkelijk maken. Als dat in een buurt een warmtenet is, zal dat geen hoge temperatuur warmtenet zijn (90 graden), maar hooguit een midden temperatuur warmtenet (70 graden).

In Den Haag hebben geothermie en restwarmte de potentie om in ongeveer de helft van de warmtevraag in deze temperaturen te voorzien. Dat past bij de transitievisie warmte. Er is geen buurt waar bewoners niets kunnen doen: de transitievisie warmte roept bewoners in álle buurten op om

20

aan de slag te gaan met (het verbeteren van) isolatie, de overstap op inductie koken en de aanschaf van zonnepanelen daar waar mogelijk. Het college ondersteunt dit via een breed palet aan instrumenten een maatregelen. Met het gemeentelijke loket Hou van je Huis (waaronder óók de VvE-balie en de Huurbalie vallen) wordt bewoners gratis advies over energie besparen en isoleren geboden. Ook heeft de gemeente Den Haag uitgebreide subsidieregelingen en worden tal van bewonersinitiatieven en –groepen ondersteund. Zie de website Duurzame Stad Den Haag voor alle ondersteuning en acties van Hou van je Huis. Daarnaast is er handelingsperspectief als aanvulling op de cvketel, namelijk de hybride warmtepomp. Hiermee wordt op korte termijn veel aardgas en dus CO2 bespaard. Op termijn zullen deze buurten ook overstappen naar warmtenetten, warmtepompen of een mix daarvan. Hybride warmtepompen vormen daarvoor geen belemmering.

Onbeantwoorde vragen Om voor onze wijk goede en tijdige vervolgstappen te kunnen zetten is duidelijk beleid nodig omtrent de volgende vragen: • In welke mate moeten bestaande woningen geïsoleerd worden (welke woningen moeten wanneer op welk label uitkomen?), en op welke wijze gaan gemeente en overheid die inspanning faciliteren of afdwingen?

Het klopt dat de energietransitie en daarmee de transitievisie warmte makkelijker zouden zijn als er nu duidelijkheid was over de toekomstige beschikbaarheid van groen gas. Het college gaat er in deze transitievisie warmte vanuit dat deze bronnen voorlopig niet, of tegen een te hoge prijs beschikbaar zijn voor het verwarmen van woningen. Een aantal onbeantwoorde vragen heeft al een antwoord. In het Stedelijk Energieplan Den Haag (zie RIS306869) is benoemd dat een warmtevraagreductie voor de hele stad van gemiddeld 30% het uitgangspunt is. Deze zal in grote mate moeten worden behaald in gebouwen met een hoge warmtevraag. Per gebouw kan dat dus meer dan 30% zijn. De mate van isolatie die nodig is, wordt bepaald door de warmteoptie. Een woning