RIS313612 Bijlage 1 - PUK de Venen

PUK DE VENEN

November 2022

De Venen

2

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

INHOUD 1. INLEIDING 1.1 Aanleiding  1.2 Leeswijzer 1.3 Status en doel 1.4 Opgave 1.5 Maatschappelijke effecten door integraliteit en synergie 1.6 Projectomschrijving 2. SAMEN DE STAD MAKEN 2.1 Noodzaak 2.2 Invulling communicatie en participatietraject 2.3 Conclusies uit de participatie  2.4 Vervolg 3. LOCATIE 3.1 Positie in de stad 3.2 Historie 3.3 Actuele ontwikkelingen 4. RUIMTELIJKE VISIE 4.1 Stedenbouwkundige opzet 4.2 Soort stedelijk milieu  4.3 Vergroenen 4.4 Verduurzamen 5. UITWERKING / UITGANGSPUNTEN

5 5 6 6 6 7 7 9 9 9 11 11 13 13 17 19 23 23 26 27 27 29

5.3 Buiten- en collectieve ruimtes Huidige en toekomstige gebruikswaarde Typering en samenhang buitenruimte Inrichtingsprincipe / HOR Groennorm Gezondheid Speelnormering kinderen + kwaliteitsimpuls Hengelolaanpark Afval Ondergrondse kabels en leidingen Riolering Buitenruimte beheer 5.4 Logistiek, parkeren en mobiliteit Mobiliteitstransitie STOMP-principe Pilotblok mobiliteitstransitie Parkeerregime Ontsluiting van de wijk 5.5. Duurzaamheid Duurzaamheidskader Duurzame energievoorziening Duurzame leefomgeving - stadsnatuur Duurzame grondstoffen

48 49 49 51 52 54 55 57 58 58 59 60 60 60 63 63 63 64 64 64 64 65

5.1 Ruimtelijke inpassing  Bouwblok-principe Plint Entrees Stedelijke laag Hoogte-accenten Overgang privé-collectief-openbaar Collectieve en openbare ruimte Eigenaarschap Ruimtelijke inpassing parkeren Beeldkwaliteit 5.2 Functie en programma Wonen Wijkeconomie Retail en horeca Bedrijfsonroerendgoed BOG Maatschappelijk vastgoed MOG

29 29 33 33 35 35 36 38 39 39 39 40 40 44 44 45 47

Natuurinclusief bouwen Ecologie, natuurinclusiviteit, flora en fauna Duurzame leefomgeving - klimaatadaptatie Plan-MER Zuidwest Wind en bezonning + beleidsaspect Water Luchtkwaliteit en stikstof Externe veiligheid Bodem Archeologie Geluid 6. FINANCIERING EN UITVOERINGSASPECTEN 6.1. Financiële uitvoerbaarheid en planschade 6.2. Kostenverhaal 6.3. Vervolgproces 6.4. Voorbehoud Gemeente Den Haag

66 67 67 68 69 70 71 71 71 71 71 72 72 72 73 73

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

3

Venen

4

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

1. INLEIDING 1.1

Aanleiding

De Venen is één van de meest westelijk gelegen buurten in de wijk Bouwlust, en onderdeel van Den Haag Zuidwest, waar grote sociaalmaatschappelijke en fysieke opgaven liggen. De aanleiding voor deze gebiedsontwikkeling is dat de woningen behoren tot de kwalitatief slechtste woningen in Zuidwest. De woningen staan al jaren op de nominatie voor sloop-/nieuwbouw of renovatie op een hoogwaardig niveau. De woningen zijn gehorig, hebben last van schimmel en tocht. Daarnaast is sprake van problemen m.b.t. de werkgelegenheid, armoede, veiligheid, gezondheid en sociale cohesie. De verdichting biedt kansen om enerzijds de kwaliteit van de woningvoorraad fors te verbeteren, te verduurzamen en mensen betaalbaar terug te laten keren, anderzijds ook om doorstroming in de wijk te bevorderen. De bestaande woningen in De Venen zijn op dit moment allemaal sociale huurwoningen. Al geruime tijd is duidelijk dat de woningen in De Venen aangepakt moeten worden. De Wijkontwikkelingsmaatschappij Den Haag Zuidwest B.V. (hierna: WOM DHZW) is opgericht in 2014 met als doel de door Vestia ingezette herstructurering in Den Haag Zuidwest voort te kunnen zetten op het moment dat Vestia hier in 2012 vanwege ernstige financiële problemen niet meer bij machte toe was. Ook een groot deel van de woningen in De Venen zijn in dat kader ondergebracht binnen de WOM DHZW, maar niet alle woningen.

De WOM DHZW heeft 580 woningen in De Venen. In het plangebied zijn ook 95 Vestia woningen aanwezig. De aanpak (of de planontwikkeling) binnen het plangebied betreft 651 woningen, waarvan 556 van de WOM DHZW en 95 van Vestia. 24 woningen van de WOM DHZW worden niet aangepakt en vallen buiten het plangebied en daarmee buiten dit Planuitwerkingskader (hierna: PUK).

Totstandkoming programma de Venen In het ondernemingsplan 2015 heeft de WOM DHZW de uitgangspunten vastgelegd voor de aanpak van o.a. De Venen. Het oorspronkelijke programma van het ondernemingsplan betrof een verdunning met 93 woningen naar in totaal 487 (hoofdzakelijk markt-) woningen. Om een plan voor De Venen te kunnen realiseren dat meer aansluit bij de huidige beleidsambities van de gemeente, en de gewijzigde vraag c.q. marktomstandigheden is door KCAP architects & planners in 2020 een plan gemaakt, dat uitging van een substantiële verdichting. Dit plan is eind 2020 ingediend voor de 2e tranche van de Woningbouwimpuls-subsidie van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (hierna BZK). Alleen de 556 woningen van de WOM DHZW maakten deel uit van de indiening.

Woningbouwprogramma conform BZK aanvraag Woningbouwimpuls Binnen de aanvraag voor de Woningbouwimpuls is het voornemen om totaal 556 woningen van de WOM DHZW aan te pakken. De aanpak bestaat uit de sloop/nieuwbouw van 364 sociale huurwoningen en 192 sociale huurwoningen worden gerenoveerd. In totaal zijn er in het ingediende plan voor de Woningbouwimpuls 1.021 nieuwbouwwoningen voorzien, een verdichting van 213 % voor heel het plangebied. Op basis van de aanvraag is in februari 2021 een subsidie voor een programma van 1.213 woningen toegekend. Daarmee is het programma fors uitgebreid ten opzichte van het ondernemingsplan 2015 van de WOM DHZW. Dit programma dient als vertrekpunt voor dit PUK. De subsidieaanvraag Woningbouwimpuls is in februari 2021 toegekend.

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

5

1.2

Leeswijzer

Dit PUK bevat 6 hoofdstukken: • Hoofdstuk 1 gaat in op de aanleiding van de ontwikkeling, het doel, de overwegingen van de gemeente om het initiatief te faciliteren, dat we dat integraal moeten aanpakken en de beschrijving van de opgave en het project. • Hoofdstuk 2 bevat de uitgevoerde communicatie- en participatie-activiteiten en de vervolgstappen die nog zullen worden gemaakt. •

Hoofdstuk 3 gaat in op de locatie en ligging in de stad en het stadsdeel Den Haag Zuidwest. Hoofdstuk 4 schetst een beeld van de ruimtelijke uitgangspunten bij verschillende thema’s. Hoofdstuk 5 geeft de randvoorwaarden en uitgangspunten voor het initiatief weer. Hoofdstuk 6 behandeld de financiering, procedures, planning en communicatie.

• • •

1.3

Status en doel

Het hoofddoel van dit PUK is de vertaling van het gemeentelijk beleid naar concrete ruimtelijke en programmatische kaders voor de ontwikkeling. Het geeft een ruimtelijke visie op hoofdlijnen op de ontwikkeling(en) in ruimere context. De uitgangspunten zijn gezamenlijk tot stand gekomen en worden gedragen door zowel de gemeente als de Wijkontwikkelingsmaatschappij Den Haag Zuidwest BV (WOM DHZW) en Vestia. Dit zijn de partijen die grondbezit hebben en die nodig zijn om de ontwikkeling te realiseren. Dit PUK definieert de randvoorwaarden en condities die nodig zijn om het gemeentelijk beleid voor deze buurt te bereiken en is het vertrekpunt voor de verdere planontwikkeling. Het uiteindelijke document wordt vastgesteld door de gemeenteraad van Den Haag.

6

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

Het doel van het PUK is vierledig: • Het biedt een beleidsanalyse toegespitst op De Venen. • Het biedt ruimtelijke en functionele randvoorwaarden en een toetsingskader voor het definitieve op te stellen bouwplan met daarin gedefinieerd de ‘bouwenveloppen’ en de buitenruimte. • Er wordt aangegeven hoe de participatie heeft plaatsgevonden en in het vervolgtraject nog plaatsvindt met bewoners, omwonenden en belanghebbenden. • Het PUK biedt de basis voor de afspraken die in de nog te sluitende anterieure overeenkomsten met de WOM DHZW en Vestia gemaakt dient te worden. De standaard geldigheidsduur van een PUK is 2 jaar na vaststelling. De exacte uitwerking van de plannen moet nog gebeuren en de uitvoering zal nog jaren duren. Daarom is het belangrijk dat de kaders in het PUK flexibel zijn, zodat herontwikkeling ook binnen de toekomstige doelstelling voor herstructurering en verdichting past. De Venen is een groot project en zal in fasen worden ontwikkeld. Om deze reden is gekozen om de geldigheid van dit PUK te verlengen met 3 jaar. Totaal heeft het PUK De Venen daarmee een geldigheid van 5 jaar na vaststelling.

1.4

Opgave

Het sociale woningbezit is toe aan grootschalige, ingrijpende renovatie of vernieuwing. De sociale huurwoningen binnen het plangebied zijn eigendom van de WOM DHZW en Vestia. De huidige woningen zijn niet toekomstbestendig. De huidige inrichting van de openbare ruimte draagt vaak niet bij aan een prettig leefklimaat. De wijkeconomie en het voorzieningenniveau van het gebied zijn verschraald. Dit betekent voor De Venen een integrale ruimtelijke-fysieke, sociale- en economische opgave.

Om de in Den Haag Zuidwest beoogde ‘kanteling’ naar een vitaal stadsdeel op gang te brengen en De Venen toekomstbestendig te maken is het volgende nodig: • Een mix van woningen in verschillende betaalbaarheidscategorieën; • Een kwaliteitssprong in woonprogramma, duurzaamheid en energieverbruik (aardgasloos); • Een hoger voorzieningenniveau; • Een vitale wijkeconomie; • Een nieuwe benadering van mobiliteit; • Een veilige, gezonde, groene, klimaatadaptieve en natuurinclusieve openbare ruimte die uitnodigt tot eigenaarschap en ontmoeting. De verdichtingsopgave moet aansluiten op en ruimte bieden aan de programma’s ‘Zuidwest op z’n best’ en de ‘Regio deal Zuidwest’ in het kader van leefbaarheid, veiligheid en bedrijvigheid: • Het verbeteren van sociale veiligheid en participatie; • Inzet op op verbeteren van de vitaliteit van inwoners (gezondheid, sport en bewegen, taal en onderwijs); • Activeren van de wijkeconomie (activeren, leren en werken). Door deze combinatie van fysieke en sociale investeringen kan De Venen in de toekomst weer een bruisende wijk worden vol sociale mobiliteit, waar het mogelijk is om stappen te maken op de sociale en economische ladder. De slechte sociaaleconomische positie van de huidige bewoners en de ruimtelijke opgave vragen om een bijzondere inspanning op elk beleidsniveau.

Alleen door een integrale aanpak, waardoor de diverse ingrepen elkaar versterken, komt de beoogde kanteling in Zuidwest op gang. Onderdeel van de integrale aanpak is vanaf het begin en tijdens de planvorming en het proces goed te luisteren naar bewoners, zodat bewoners zich gehoord en betrokken voelen en ook in 2040 blij zijn in Zuidwest te wonen.

1.5 Maatschappelijke effecten door integraliteit en synergie Door de geplande verdichting neemt het aantal bewoners binnen de Venen toe. Er maken meer mensen gebruik van de openbare ruimte voor bewegen, verblijven en ontmoeting. Dit vraagt om op een nieuwe, integrale manier te kijken naar oplossingen en normen die vanuit de verschillende sectoren bestaan, om de vernieuwing van De Venen vorm te geven en ook de leefbaarheid, gezondheid en veiligheid in De Venen te vergroten. Door de vernieuwing en verdichting van De Venen ontstaat er een kwalitatieve impuls voor het gebied en een verbetering van de buitenruimte.

Om de gewenste ‘kanteling’ van de sociaaleconomische positie van bewoners in De Venen tot stand te brengen is het essentieel om ‘gebiedsgericht’ te werken. Er wordt een integraal plan gemaakt, waarbij er door de diverse fysieke, sociale en buurt economische ingrepen sprake is van synergie. Het is dus geen optelsom van diverse beleidsdisciplines, maar een zoektocht naar hoe de verschillende onderdelen en disciplines elkaar kunnen versterken. Dat vraagt om een meer dan gebruikelijke integrale samenwerking op alle niveaus: ambtelijk, ruimtelijk, bestuurlijk en financieel zowel intern de gemeente als met de ontwikkelende partijen.

1.6

Projectomschrijving

De locatie De Venen ligt in de wijk Bouwlust-Vrederust in het stadsdeel Escamp. De Venen wordt omsloten door de Beresteinlaan, de Meppelweg, het Randveen en het Laagveen. Het planvoorstel van de WOM DHZW en Vestia bestaat uit renovatie en sloop-nieuwbouw dat na de transformatie een programmering van totaal circa 1.350 woningen en circa 700m2 BVO voorzieningen realiseert. De herinrichting van de openbare ruimte is onderdeel van het project.

Gebiedsgericht werken betekent voor dit project dus denken vanuit de bewoners en gebruikers in het gebied in plaats van vanuit het sectorale belang of het belang van afzonderlijke partijen. De invoering van de omgevingswet is hier ook op gericht: goed integraal werken levert meer op voor hetzelfde geld: synergie. Hetzelfde geldt voor een goede samenwerking met bewoners aan een gebied, daarom zijn zowel de bewoners als ondernemers in en rondom De Venen in een vroeg stadium betrokken bij de planontwikkeling en worden ze gevraagd mee te denken.

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

7

8

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

2. SAMEN DE STAD MAKEN 2.1

Noodzaak

De gemeente Den Haag hecht veel waarde aan participatie, als het instrument bij uitstek om burgers en eventueel maatschappelijke organisaties te betrekken en medeverantwoordelijkheid te laten dragen. Het uitwisselen van ideeën tussen burgers en gemeente (tweerichtingsverkeer) is het belangrijkste kenmerk van participatie. Bij goede burgerparticipatie horen duidelijke regels, eenvoudige en doelmatige procedures en goed ‘verwachtingsmanagement’. Sinds vele jaren is de bewoners in De Venen bekend dat de woningen in De Venen gesloopt of gerenoveerd gaan worden. De wooncrisis en de situatie rondom Vestia gooiden echter roet in het eten om de gewenste vernieuwing uit te voeren. Met de oprichting van de WOM DHZW in 2014 werd de aanpak van De Venen in het Ondernemingsplan opgenomen, maar het duurde nog lange tijd alvorens het plan daadwerkelijk concrete contouren kreeg. De vernieuwing in De Venen gaat een lange tijd duren. Tijdens dit proces is het belangrijk te bouwen aan een langdurige relatie met verschillende belanghebbenden. Participatie en communicatie bij een langjarige vernieuwing zoals De Venen is een continu proces en onderdeel voor een geslaagde gebiedsherontwikkeling. Van begin af aan wordt de bewoners duidelijk gemaakt dat over de keuze of een woningbouwblok wel of niet gesloopt wordt geen participatie mogelijk is.

Wel is gemotiveerd op welke gronden een keuze is gemaakt tussen sloop/nieuwbouw of renovatie. Hier geldt zowel een bouwtechnische (met het oog op zo groot mogelijke kwaliteit van wonen over een zo lang mogelijke periode) als een financiële afweging. Stevige verdichting is aan de orde om de woningnood in breder perspectief te kunnen aanpakken. Door substantiële verdichting is het mogelijk om een aanzienlijk deel in het betaalbare segment te realiseren, wat ook de mogelijkheden voor eventuele terugkeer voor de huidige bewoners maximaal bevordert.

De WOM DHZW is verantwoordelijk voor alles wat plaatsvindt op haar eigen percelen, Vestia voor haar bezit in De Venen. De gemeente is verantwoordelijk voor de herinrichting van de openbare ruimte. Voor de te kiezen participatieonderdelen dient dus ook duidelijk te zijn onder wiens verantwoordelijkheid het onderdeel valt, de WOM DHZW, Vestia of de gemeente. Vanzelfsprekend is en wordt het participatieproces gezamenlijk door de WOM DHZW, Vestia en de gemeente uitgewerkt en uitgevoerd.

2.2 Invulling communicatie en participatietraject Het niveau van participatie in De Venen is raadplegen. De begeleiding van het communicatie en participatietraject tot nu toe is uitgevoerd door Bureau Buhrs. Bureau Buhrs heeft in nauwe afstemming met WOM DHZW, Vestia en gemeente een communicatie- en participatieplan opgesteld en alle communicatie- en participatieactiviteiten georganiseerd. De participatie en communicatie verliep daarbij over twee sporen: • Spoor 1: het informeren van de huidige bewoners over de vernieuwingsplannen. In dit spoor stond een zorgvuldig, persoonlijk en transparante dialoog met de bewoners over wat de plannen betekenen voor de persoonlijke situatie van de bewoner centraal. Onderdeel van spoor 1 is het in werking stellen van de klankbordgroep, die meedenkt over de sociale plannen. • Spoor 2: het betrekken van een bredere groep omwonenden, bewoners, omliggende organisaties en andere belanghebbenden bij de toekomstige identiteit van De Venen. Wat voor een wijk wil De Venen in de toekomst zijn?

De bewoners in De Venen zijn begin 2021 geïnformeerd over de toegekende Woningbouwimpuls subsidie van BZK en de ambitie van de WOM DHZW om de vernieuwing van de woningen in De Venen verder uit te werken en nader te communiceren. Daarna zijn door meerdere nieuwsbrieven, diverse bijeenkomsten (zowel digitaal als fysiek) bewoners, omwonenden en ook andere geïnteresseerden betrokken bij de planvorming en geïnformeerd over de plannen en de stand van zaken (1e spoor). Daarnaast zijn bewoners, omwonenden en geïnteresseerden (2 e spoor) gevraagd mee te denken met de plannen. Er is een scala aan middelen ingezet om zo goed mogelijk de doelgroepen te bereiken en te informeren, waaronder een informatie film. Een belangrijk onderdeel van spoor 1 is ook de aanwezigheid van de bewonersbegeleider in De Venen. Sinds juli 2021 kunnen bewoners een afspraak maken met de bewonersbegeleider in het wijkkantoor aan het Hoogveen 188. Bewoners kunnen hier terecht met persoonlijke vragen over de vernieuwingsplannen en voorgestelde wijkaanpak. Als bijlage bij het raadvoorstel is het verslag van tot nu toe doorlopen communicatie- en participatietraject te vinden.

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

9

Sfeerimpressie van de participatie momenten

10

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

2.3

Conclusies uit de participatie

Zowel bewoners, omwonenden, ondernemers en geïnteresseerden konden meedenken over een aantal thema’s binnen de ontwikkeling van De Venen: identiteit, voorzieningen, duurzame mobiliteit en openbare ruimte en binnentuinen. De opgehaalde input en conclusies van de participatie is te vinden in het bijgevoegde verslag. De belangrijkste uitkomsten zijn: • In het algemeen zijn deelnemers positief over de plannen. Sommige huidige bewoners vinden het jammer dat ze door de plannen hun huidige woning moeten verlaten,

•

• •

•

bijvoorbeeld omdat ze er zo lang wonen en vanwege de sociale contacten in de wijk. Over de identiteit: het vele groen in de wijk, de goed bereikbare ligging, het goede contact met de buren, het multiculturele karakter, de voorzieningen in de buurt (OV, Uithof, Hengelolaanpark en winkels) willen (toekomstige) bewoners graag behouden. Over Voorzieningen: zorg/gezondheid, sportvoorzieningen en kleinschalige buurthoreca hebben de voorkeur. Over Duurzaam vervoer en parkeren: het goede openbaar vervoer wordt gewaardeerd en moet behouden blijven. Voldoende parkeerruimte vinden (toekomstige) deelnemers ook belangrijk. Veel animo voor duurzaam vervoer is er nog niet. Over de Openbare ruimte en Binnentuinen: de voorkeur gaat uit voor een strakke inrichting met ontmoetingsplekken en speelplekken voor kinderen.

Er is zo goed mogelijk geprobeerd om input te krijgen van potentiële toekomstige doelgroepen. Deels zijn dat de huidige bewoners, maar een groot deel bestaat ook uit nieuwe doelgroepen. Die nieuwe bewoners zijn er in dit stadium uiteraard feitelijk nog niet. Door de gehouden participatieactiviteiten en –vormen zowel met bestaande bewoners, omwonenden als potentiële doelgroepen is getracht toch in deze fase van het ontwikkeltraject al input op te halen die meegenomen kan worden in het PUK en bij de verdere uitwerking. De identiteit dient als basis voor de uitwerking van het PUK. Het groen wordt zoveel mogelijk versterkt, kwantitatief aangevuld en kwalitatief verbeterd.

2.4

Vervolg

Na vaststelling van het PUK zal het communicatie en participatietraject belangrijk blijven en een vervolg krijgen gedurende het hele vernieuwingstraject. De inzet is om samen met bewoners, ondernemers en betrokkenen tijdens de gehele ontwikkel- en bouwfase De Venen een prettige en leefbare buurt te laten zijn. Daarbij zal gedurende het gehele vernieuwingstraject ingezet blijven worden op regelmatige periodieke communicatie over de stand van zaken. Ook aandacht voor de leefbaarheid tijdens de vernieuwing en de communicatie daarover is van belang. Participatie zal bijvoorbeeld plaatsvinden bij de inrichting van de binnentuinen en het Hengelolaanpark.

De bereikbaarheid van het OV wordt versterkt door de introductie van twee extra doorsteken naar de Meppelweg. Voor voorzieningen wordt primair gefocust op zorg en welzijn als gevolg van de behoefte die voortkomt uit de referentienormen voor maatschappelijke voorzieningen. Ook sportvoorzieningen zijn mogelijk en als gevolg van de participatie wordt ook lichte buurthoreca mogelijk gemaakt. De gemeente staat een mobiliteitstransitie voor. Op basis van de uitkomsten van het participatietraject kan worden opgemerkt dat duurzaam vervoer echter nog niet erg leeft bij de betrokken deelnemers. Dit betekent dat hier bij de verdere uitwerking extra aandacht en communicatie voor nodig is. De reactie over de inrichting van de openbare ruimte en binnentuinen wordt als eerste reactie meegenomen bij het ontwerp voor de openbare ruimte. Op een later moment in het ontwikkeltraject, als de nieuwe bewoners bekend zijn, zal een participatietraject worden doorlopen voor de inrichting van de binnentuinen in De Venen.

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

11

12

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

3. LOCATIE 3.1

Positie in de stad

Den Haag Zuidwest De buurt De Venen is gelegen in het stadsdeel Escamp in de wijk Bouwlust-Vrederust. Deze wijk vormt, samen met Morgenstond en Moerwijk, Den Haag Zuidwest: een omvangrijk naoorlogs woongebied, met momenteel circa 67.000 inwoners. In de wijk Bouwlust-Vrederust wonen bijna 30.000 mensen in circa 12.700 woningen (2,2-2,3 inwoners/woning). Den Haag Zuidwest wordt ervaren als een perifeer gebied, aan de rand van de stad, grenzend aan de buurgemeenten Westland en Rijswijk. In de stedelijke regio wijkt Zuidwest af van de aangrenzende wijken, omdat het onder andere qua leefbaarheid, werkgelegenheid en waarde van de woningen sterkt afwijkt. De omliggende gebieden en stedelijke groenstructuren zijn nabij, maar niet altijd goed toegankelijk en bereikbaar. De OV-bereikbaarheid van het centrum van Den Haag is met diverse tramlijnen (4,9 en 16) en buslijnen goed, maar de bereikbaarheid van andere wijken van Den Haag en/of de regio is zeer beperkt.

Bouwlust-Vrederust De wijk Bouwlust-Vrederust ligt tussen de Meppelweg, het groene assenkruis langs de Dedemsvaartweg, Erasmusweg en Lozerlaan. De wijk is opgebouwd uit acht losse buurten die opgespannen zijn binnen de ruimtelijke opbouw van Zuidwest. Het raamwerk maakt onder andere gebruik van de infrastructurele ontsluitingswegen van Zuidwest, namelijk de lange lijnen en dwarsverbindingen. Deze wegen kennen een ruim wegprofiel aangevuld met singels, bomenrijen en brede groenzones.

Elke buurt heeft zijn eigen identiteit en ruimtelijke kenmerken, maar bevatten allemaal een herleidbare stempel-verkaveling. Deze configuratie wordt binnen de buurt meerdere malen gerepeteerd. De stempel wordt gezien als een ensemble bestaande uit losse gebouwen in die een collectieve of openbare groene ruimte zijn gepositioneerd. De bebouwing binnen het ensemble is afwisselend in hoogte, type en oriëntatie, zonder dat het afbreuk doet aan de ruimtelijke eenheid.

De ruimtelijke opbouw van Zuidwest is ruim en groen, met waardevolle singelstructuren, lanen en parken. Natuurgebied De Uithof en het Zuiderpark vormen twee belangrijke groene recreatieve gebieden aan de randen van Zuidwest. Langs de Melis Stokelaan en de Dedemsvaartweg vormt het ‘groene assenkruis’ de ecologische verbinding tussen deze twee grote groengebieden. Daaromheen ontwierp beroemd architect en stadsplanner Dudok het helder raamwerk. Dit raamwerk vormt een orthogonaal systeem dat nog steeds kenmerkend voor de structuur van Zuidwest is.

Bouwlust - Vrederust Venen

Herkenbare structuur van Zuidwest

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

13

De Venen Eén van de acht buurten binnen Bouwlust-Vrederust is De Venen, gelegen tussen de Meppelweg, Hengelolaan, Beresteinlaan en Lozerlaan. In de buurt is weer een duidelijke vierdeling te zien, namelijk: • Het Hoogveen, dat als samenhangend ensemble van bouwblokken met de binnentuin als verbindend element richting de Meppelweg is gelegen. • Het Mosveen, waar vijf gelijkwaardige stempels binnen een duidelijk grid zijn ontworpen. • Het Laagveen, die in maat en schaal duidelijk verschilt met de rest van de buurt. • Rand Lozerlaan, wat een onderdeel vormt van de stadsrand van Den Haag Zuidwest. Het Laagveen en Rand Lozerlaan worden wel beschreven in dit hoofdstuk, maar zijn verder geen onderdeel van dit PUK aangezien het plangebied De Venen kleiner is dan de buurt De Venen.

Hoogveen Mosveen

Laagveen

Hoogveen Het Hoogveen is ontworpen als superblok, bestaande uit een open ruimtelijke compositie van vierlaagse portiekflats op een vrij toegankelijk tapijt van collectief groen. Dit collectieve groen is in eigendom van de WOM DHZW en daarmee wel toegankelijk maar niet openbaar. Het superblok, gelegen tussen de Beresteinlaan en het Randveen, vormt mede het bebouwingsbeeld langs de Meppelweg. Dit beeld krijgt vorm door de heldere en herkenbare ritmering van korte en lange evenwijdige aan elkaar geordende bouwmassa in verspringende rooilijn. De korte bebouwing aan de Meppelweg en de straat Hoogveen is terugliggend ten opzichte van de lange bebouwing. Met deze positionering van bouwmassa ontstaan er zichtlijnen door de collectieve binnentuin richting de achterliggende wijk. Naast de zichtlijnen lopen er verschillende informele routes door de collectieve binnentuin. Deze informele routes lopen over de binnenterreinen die in eigendom zijn van de WOM DHZW en daarmee wel toegankelijk maar niet openbaar. De hoofdentrees van de gebouwen zijn allen gelegen naar de openbare straat en keren zich daarmee af van het collectieve binnenterrein. Dit draagt niet bij aan het collectief gevoel, gebruik en eigenaarschap van het binnengebied. De balkons zijn daarentegen wel weer naar de binnentuin toe gericht.

Het binnengebied wordt op sommige plekken door de bewoners spontaan en informeel gebruikt als collectief groen (moestuin en spelen). Ondanks het spontane en informele gebruik mist het terrein duidelijk eigenaarschap en een goede toegankelijkheid vanuit de gebouwen.

Open ruimtelijke compositie van de volumes in samenhang met vrij toegankelijk groen

Vanaf de straat afwisselend beeld van woningentrees en zichtlijnen richting ‘achterliggende’ wijk

Rand Lozerlaan

Deelgebieden in De Venen

14

Herkenbare ritmering en verspringing PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

Mosveen Binnen het Mosveen, tussen de straten Hoogveen en Laagveen, zijn repeterende en identieke eenheden vormgegeven als stempelverkaveling. De stempel wordt gekenmerkt door korte en lange bouwmassa’s bestaande uit zowel portiekflats als grondgebonden woningen, waartussen zich een collectieve groene ruimte bevindt. Deze groene ruimtes zijn in eigendom van de WOM DHZW en daarmee wel toegankelijk maar niet openbaar. De bouwmassa heeft wisselende woningentrees. De entrees van de grondgebonden woningen zijn zo gesitueerd dat de achtertuinen optimaal op de zon zijn gelegen. De hoofdentrees met brievenbussen en architectonische verbijzondering van de portiekflats zijn juist tegenovergesteld, wat inhoudt dat de entrees op de zon zijn gelegen en de balkons juist op de schaduwzijde gelegen zijn.

Laagveen Het Laagveen wordt gevormd door het Hengelolaanpark met daaromheen een vrije verkaveling met gebouwen in afwijkende korrels, hoogtes en functies. De functies lopen uiteen van woningbouw tot scholen, kerken en winkels. De toegankelijkheid van het Hengelolaanpark is beperkt.

Repeterende eenheden, inclusief groen, in originele staat en daarmee van hoge waarde

De randen van de stempels richting de straat Hoogveen en Laagveen vormen samen een dynamisch beeld met verschillende bouwvolumes, bouwhoogtes en rooilijnen. Door de situering van de woningentrees wordt het straatbeeld langs het Laagveen gedomineerd door achtertuinen met erfafscheidingen, wat niet bijdraagt aan een aantrekkelijk straatbeeld. Het groen tussen de bebouwing in de stempel is op enkele plekken toegeëigend door de omwonenden door sierbeplanting of speel- en spelaanleiding. Helaas is het groen in de meeste stempels onbestemd zonder eigenaarschap. Daarnaast is de programmering eenzijdig, waardoor er geen aantrekkelijke verblijfskwaliteit ontstaat. De toegangen naar het groen zijn wel aanwezig, maar niet voetgangersvriendelijk en soms zelfs dichtgezet met beplanting.

Vijf herkenbare stempels van korte en lange stroken met wisselende entrees

Dynamisch beeld door verschillende bouwhoogtes en volumes

Rand Lozerlaan De zone tussen Randveen en de Lozerlaan is opgebouwd uit zes identieke galerijflats in een groene, ecologische en waterrijke setting. De bebouwing vormt, samen met de bebouwing langs de hele Lozerlaan, de typerende stadsrand van Den Haag Zuidwest. Kenmerkend is de verdraaiing in volumes, zodat er zicht wordt geboden richting de achterliggende wijk. Openbare ruimte De straten tussen de stempels en het superblok hebben elk een eigen karakter. De straten Randveen, Hoogveen en Rietveen hebben een meer stedelijke uitstraling met stoepen, stoepranden en geordend parkeren. Daar tegenover zijn de straten Dalveen en Mosveen ontworpen als woonerf. In deze straten is er geen afgebakende plek voor parkeren en voetganger. Door alle verharding en het parkeren in de straten is er zeer beperkte ruimte voor groen en verblijf. Het huidig groen in het openbare gebied is gedateerd of van slechte kwaliteit. De bestaande groeiplaatsinrichtingen van de bomen vertonen veel wortelopdruk.

Dalveen PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

15

Uitsnede structuurplan voor Groot ‘s-Gravenhage uit 1949/1950

16

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

3.2

Historie

Den Haag Zuidwest De structuur van Den Haag Zuidwest is geïnspireerd op de geomorfologische ondergrond van Den Haag met lange ontginningslijnen parallel aan de kust en de dwars daarop gelegen verbindingen loodrecht op de kust. Tezamen vormen die de voor Zuidwest kenmerkende gridstructuur. Binnen de herkenbare structuur werd het stedenbouwkundige gedachtengoed van de ‘wijkgedachte’ in de praktijk gebracht: herkenbare woonwijken met een heldere hiërarchie in buurt-, wijk- en stadsdeelvoorzieningen. Naast de wijkgedachte is Den Haag Zuidwest opgezet als een stadswijk met ‘licht, lucht en ruimte’ voor de middenklasse. De nieuwe wijken moesten voldoen aan nieuwe inzichten op het gebied van stedenbouw en volkshuisvesting. De opzet van de woonwijken werd ruimer, opener en groener in vergelijking met vooroorlogse stadsuitbreidingen. Ook de kwaliteit van de naoorlogse woningen ging met grote sprongen vooruit ten opzichte van de vooroorlogse woningbouw. Na de bouw van Den Haag Zuidwest heeft zich in de loop van de decennia een geleidelijke verandering in de wijken voltrokken. De kinderen verlieten het ouderlijk huis waarna de collectieve ruimten er wat verlaten bij kwamen te liggen. Door de komst van de auto en telefoon werden afstanden minder belangrijk en trad schaalvergroting op. De buurt was niet langer de maat der dingen.

In de laatste fase trokken ook de bewoners van het eerste uur langzaam weg, vaak naar de groeikernen in de omgeving met eengezinswoningen met tuinen. In de inmiddels relatief goedkope woningen over hun houdbaarheidsdatum heen en vestigden zich daarna hoofdzakelijk Hagenaars met lage inkomens, zoals bewoners uit de stadsvernieuwingswijken en arbeidsmigranten. Hiermee vinden opnieuw de kinderrijke gezinnen onderdak binnen de wijk, waarvoor deze ooit voor opgezet is. Door de minder draagkrachtige en meer diverse bevolkingssamenstelling lijkt er echter minder sprake van sociale samenhang, waardoor de buurt niet meer functioneert zoals van oorsprong was bedacht.

Bouwlust-Vrederust Om voldoende ruimte tussen het Westland en Den Haag te behouden is de ooit bedachte wijk Berestein gehalveerd en later toegevoegd aan Bouwlust-Vrederust. Hiermee verviel Dudoks opzet van vier gelijkwaardige buurten met de Hengelolaan-Beresteinlaan als hart van de wijk. Het uitgewerkte ontwerp voor Bouwlust-Vrederust is van Frits van der Sluys uit 1952.

Bouwlust-Vrederust heeft, door de samenvoeging met Berestein, een onduidelijk en langgerekt centrum gekregen. Het strekt zich uit van het winkelcentrum De Stede tot aan het winkelcentrum aan de Beresteinlaan. De kleine buurtwinkelcentra liggen verspreid over de buurten, bijvoorbeeld aan de Dreef, Ambachtsgaarde, Het Zicht of Wolweversgaarde/ Zwaardvegersgaarde.

In 1953 startte de aanleg van de straten binnen BouwlustVrederust. Vanwege de kritiek op het monotone Morgenstond besloot de gemeente de uitwerking van de buurten in handen te geven van een werkgroep van architecten. De wijk is door de verschillende individuele ontwerpen opgebouwd uit vele kleine ruimtelijke eenheden, die in opbouw en architectuur gevarieerder zijn dan Morgenstond. De eerste woningen in de wijk zijn omstreeks 1956 opgeleverd. Ruim 10 jaar later was de wijk voltooid.

Ruimtelijke opzet Bouwlust-Vrederust

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

17

Venen

18

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

3.3

Actuele ontwikkelingen

De ontwikkeling in De Venen staat niet op zichzelf, maar zijn het gevolg van, of nauw verbonden met andere ontwikkelingen in Zuidwest en daar deels van afhankelijk. Hieronder staan de actuele ruimtelijke ontwikkelingen in de directe omgeving benoemd. Structuurvisie Den Haag Zuidwest De ontwerp structuurvisie/omgevingsprogramma Den Haag Zuidwest is op 17 mei 2022 vrijgegeven voor inspraak door het college van burgemeester en wethouders. Het PUK voor De Venen is opgesteld met de kennis en de inhoud van deze visie die op onderdelen gereed is. Basis voor de visie is de gebiedsverkenning Bestemming Zuidwest (RIS 302569). Momenteel wordt gewerkt aan integrale bouwstenen voor de structuurvisie Zuidwest in de vorm van brede (ruimtelijkfysieke, maar ook sociaaleconomische) ambities en opgaven. Deze worden uitgewerkt in een verdichtingsstrategie, een ruimtelijk raamwerk, een voorzieningenprogramma, een inspiratiedocument en een ontwikkelstrategie. De Structuurvisie Zuidwest 2040 is voor de zomer van 2022 (tot 8 juli) ter inzage gelegd.

Verdichting langs de lange auto en OV lijnen

Verdichting rondom de dwarsstraten

Verdichting langs de randen van de grote parken en groenstructuren

Verdichting nabij voorzieningenclusters en OV knopen

De visie geeft een beeld hoe Den Haag Zuidwest er in 2040 uit ziet: vitale, gezonde wijken met diverse woonmilieus, goede voorzieningen en een bloeiende wijkeconomie. De wijken zijn levendig, veilig, duurzaam, groen, goed bereikbaar en verbonden met de stad en directe omgeving. Dit vraagt om een aanpak die veel breder is dan ruimtelijke herinrichting. Werkgelegenheid, huisvesting, veiligheid, streven naar gezondheid, burgerparticipatie en sociale cohesie zijn thema’s die onderdeel zijn van deze wijkaanpak nieuwe stijl: een brede programmatische benadering die leidt tot een krachtige aanpak voor Den Haag, waaraan de gemeente wil werken in allianties en samen met de bewoners.

Verdichtingsprincipes Structuurvisie Den Haag Zuidwest

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

19

Bestemmingsplan Maestro (voormalig Lozerhof) Het planinitiatief omvat het slopen van het oude verzorgingstehuis en deze te vervangen voor een woonzorgcomplex. Het bestemmingsplan voorziet voor deze locatie een compact bouwblok met toren. Dit initiatief is één van de eerste projecten aan de rand van de Uithof en de Lozerlaan waarmee de transformatie van de stadsrand van Zuidwest vorm krijgt. Dit project heeft, naast de ontwikkeling in het Hoogveen en Mosveen, invloed op de druk op de openbare ruimte, groen, parkeren, bereikbaarheid en het gebruik van het Hengelolaanpark. Vanaf de Hengelolaan tot de entree van Maestro wordt het Randveen omgezet van één naar tweerichtingsverkeer.

Randvoorwaardenkaart uit PUK Lozerhof en impressie voor het bouwplan voor voormalig Lozerhof

20

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

Gebiedspaspoort Zichtenburg-Kerketuinen-Dekkershoek (ZKD) Als uitwerking van de Bedrijfshuisvestingstrategie (RIS 303177) worden gebiedspaspoorten opgesteld voor de bedrijventerreinen ZKD, Fruitweg en Uitenhagestraat. Hierbij wordt ingezet op het vernieuwen, intensiveren en verduurzamen van de terreinen. Nabij het bedrijventerrein ZKD zijn er kansen om, samen met ondernemers, de economie en voorzieningen te versterken door bijvoorbeeld een MBOcampus gericht op innovatie, voedsel en gezondheid of het versterken van leisure. Het doel is om ZKD te intensiveren met 40.000m2 bedrijfsoppervlak.

Gebiedsagenda Uithof Voor de Uithof is een concept gebiedsagenda opgesteld. Uitgangspunt voor De Uithof zijn: • een regionaal park te maken met een heldere landschapsstructuur; • bijdraagt aan ecologische ambities; • het verblijven aantrekkelijker maakt; • het toevoegen van recreatief programma; • de verbindingen van en naar Zuidwest te versterken. Binnenkort start een participatieproces waarbij samen met bewoners en stakeholders wordt onderzocht hoe deze ambities verder kunnen worden uitgewerkt.

Gemeentelijke ambities voor het natuurgebied De Uithof afkomstig uit ambitiedocument Gebiedsagenda Uithof

Ontwikkeling Dreven, Gaarden, Zichten Voor de Dreven, Gaarden en Zichten zijn onder andere ambitiedocument, Nota van Uitgangspunten, beeldkwaliteitsplannen en een projectdocument vastgesteld. Alle documenten hebben als doel om de drie buurten klaar te maken voor de toekomst. Dit krijgt vorm door verschillende doelen na te streven, namelijk: • Verbeteren woningen • Extra en meer verschillende soorten woningen • Meer voorzieningen • Beter groen • Duurzame Mobiliteit Het vernieuwen van Dreven, Gaarden en Zichten gebeurt in stappen. De vernieuwing duurt ongeveer 15 tot 20 jaar. Het is de bedoeling dat de 1e bouwprojecten 2023 starten. In de Dreven, Gaarden en Zichten komen 3.500 extra woningen. Zowel nieuwe sociale huurwoningen als midden huur- en koopwoningen. Het projectdocument voor Dreven-Gaarden-Zichten fase 1 is door het college op 21 december 2021 vastgesteld (RIS311092) en heeft de gemeenteraad ingestemd met het besluit. Dit is een uitvoeringsbesluit voor de eerste 10 jaar van de totale gebiedsontwikkeling Dreven-Gaarden-Zichten en de realisatie van ruim 50% van het beoogde programma.

Randvoorwaardenkaart uit NvU Dreven, Gaarden en Zichten met legenda van de Dreven

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

21

Hoogveen Herontwikkelen en verdichten

Mosveen Renoveren en opwaarderen

Openbare ruimte Herinrichten, vergroenen en verblijven

Legenda Plangebied Hoogte-accenten Stedelijke laag Beneden-boven woningen Renovatie woningen Openbare ruimte ‘groen tenzij’ Openbaar groen Collectieve binnenterreinen Voet en fiets routes Informele voetgangersroutes Wegen en parkeerplaatsen Ruimtelijke visie De Venen

22

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

4. RUIMTELIJKE VISIE Den Haag Zuidwest is in de Agenda Ruimte voor de Stad (RIS295016) benoemd als verdichtings- en herstructureringsgebied. Verdichting wordt hier als uitgangspunt gehanteerd om het aantal sociale en betaalbare huur- en koopwoningen voor de stad te vergroten, alsmede om marktwoningen toe te voegen. Hierdoor ontstaat een gevarieerder woonmilieu met meer draagvlak voor voorzieningen. Deze strategie geldt ook voor De Venen. Overeenkomstig de uitgangspunten, zoals geformuleerd in de Agenda Ruimte voor de Stad, betekent dat een integrale opgave voor buitenruimte, stedelijk wonen, stedelijke en buurteconomie, mobiliteitstransitie, energietransitie en klimaatadaptatie. Samenvattend krijgen de ambities vorm door de wijken te verbinden, te verdichten, te vergroenen en te verduurzamen.

4.1

Vergroenen van openbaar gebied & versterken van fiets en wandelroutes Binnen de ontwikkelingen in De Venen is het bestaande stratenpatroon leidend. De openbare ruimte krijgt een grotere verblijfsfunctie en er is meer aandacht voor vergroening. De focus wordt verlegd van auto naar OV, deelmobiliteit, fiets en voetganger. Met de verdichtingsopgave voor De Venen neemt als gevolg van de toename van bewoners de druk op de openbare ruimte toe. Er is bijvoorbeeld meer ruimte nodig voor fietsen, ontmoetingsplekken, speelvoorzieningen en afvalinzameling.

De straten zullen binnen de ontwikkeling heringericht worden voor éénrichtingsverkeer met enkelzijdig langsparkeren. De vrijgekomen ruimte biedt ruimte en kansen voor de ambities voor vergroening en creëert verblijfsruimte voor de voetganger. De ruimte voor voetgangers versterkt de langzaam verkeers-routes vanuit De Venen richting de omliggende voorzieningen, zoals de tramhalte, het Hengelolaanpark, het voorzieningencluster langs de Beresteinlaan en de schoolgebouwen in de directe omgeving.

Stedenbouwkundige opzet - Verbinden

De integrale opgave voor De Venen vertaalt zich door in de volgende hoofdambities binnen het plangebied, namelijk: • Hoogveen, herontwikkeling en verdichten • Mosveen, renoveren en opwaarderen • Openbaar gebied, herinrichten, vergroenen en inrichten om te verblijven en te ontmoeten

Vergroenen van het openbaar gebied en inzet op langszaam-verkeersroutes

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

23

Verdichten (oranje blokken) langs Meppelweg en Beresteinlaan Verdichten langs Meppelweg & herinterpretatie van Mosveen Het Hoogveen kent een herontwikkelings- en verdichtingsopgave aansluitend bij de ruimtelijke uitgangspunten van de ontwerp structuurvisie Den Haag Zuidwest. Het verdichtingsprincipe ‘langs de lange auto- en OV-lijnen’, in combinatie met de aanwezigheid van tramhalte ‘Beresteinlaan’ bieden aanleiding om woningen toe te voegen aan het Hoogveen. Het ruimtelijke principe voor het Hoogveen gaat uit van één ensemble met één groene binnenruimte. Dit uitgangspunt doet recht aan de huidige en cultuurhistorische kenmerken zoals in hoofdstuk 3 beschreven zijn. Voor het Mosveen wordt ingezet op een herinterpretatie van de cultuurhistorische stempelverkaveling, waarin een mix wordt gezocht tussen renovatie, al dan niet in bewoonbare staat, en beperkte sloop-nieuwbouw. De aanwezige kwaliteiten van de stempelverkaveling blijven zoveel mogelijk behouden en op een aantal vlakken wordt kwaliteit en gebruik van de gebouwen verbeterd. De verbeteringen in de verkavelingsopzet bevinden zich langs het Laagveen, waar de grondgebonden woningen met achtertuinen richting de straat worden vervangen voor ‘beneden-boven-woningen‘.

24

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

Parkeren voornamelijk in parkeergarage De resterende grondgebonden woningen worden in bewoonbare staat gerenoveerd. Alle portiekflats binnen de stempels worden in onbewoonde staat gerenoveerd. Uitzondering op het renoveren en opwaarderen in Mosveen is de stempel langs de Beresteinlaan. Deze wordt herontwikkeld en verdicht op basis van het uitgangspunt voor de ‘dwars-lijn’ uit de structuurvisie Den Haag Zuidwest. Parkeren half verdiept opgenomen in bouwvelden Het parkeren binnen de ontwikkelingen van De Venen wordt grotendeels opgelost binnen het ensemble van het Hoogveen en de stempel in het Mosveen langs de Beresteinlaan. De halfverdiepte parkeergarages worden ontsloten vanuit de Meppelweg en Beresteinlaan. Om dit ontsluitingsprincipe mogelijk te maken, wordt uitgegaan van het introduceren van een ventweg langs de Meppelweg aan de kant van De Venen. De introductie van een ventweg langs deze kant van de Meppelweg staat niet op zichzelf, maar komt voort uit het ruimtelijk raamwerk bij de Structuurvisie Den Haag Zuidwest. Het parkeren in het openbaar gebied neemt, door het toepassen van vrijwel volledig éénzijdig langsparkeren, aanzienlijk af.

Versterken, verbinden en transformeren binnentuinen Versterken en transformeren van de binnentuinen De bebouwing rondom de binnentuin in Hoogveen krijgt op strategische plekken openingen voor een betere verbinding tussen de collectieve binnentuin in het ensemble en de omliggende openbare ruimte. Daarnaast vormt het een onderbreking in het bebouwingsbeeld. De openingen aan de Hoogveen-zijde (straat) liggen in het verlengde van het stratenpatroon van Mosveen. Aan de Meppelweg-zijde liggen ze verspreid over het ensemble aansluitende op de tramhalte Beresteinlaan, Ventweg en kruisingen MeppelwegBeresteinlaan en Meppelweg-Randveen. Om de toegankelijkheid vanuit de wijk richting tramhalte te behouden zijn er twee openbare doorgangen door het ensemble in Hoogveen voorzien. De doorgangen zijn op maaiveld gelegen en liggen in het verlengde van de straten Mosveen en Dalveen. De inrichting, uitstraling en padenstructuren dienen binnen de openbare doorgangen en collectieve binnenterreinen gelijkwaardig ontworpen te worden, zodat in vormgeving en beleving één geheel ontstaat.

De collectieve binnentuinen op de halfverdiepte parkeergarages vormen de gemeenschappelijke buitenruimte van de bouwblokgemeenschap. De terreinen krijgen een groene invulling met voldoende gronddekking, zodat er bomen en beplanting kunnen groeien. In het Mosveen worden de collectieve binnenterreinen op maaiveld openbaar. Vanwege de toenemende druk op de openbare ruimte is het van belang dat de gemeente meer regie kan voeren op de inrichting en het beheer van deze terreinen, zodat het groene karakter en de programmatische invulling beter gewaarborgd is. De invulling van het binnenterrein kan per stempel verschillen en zal in samenspraak met de toekomstige bewoners worden vormgegeven, maar zal altijd bijdragen aan het buurt- en wijkgevoel en het eigenaarschap van het binnenterrein. Verder zullen de binnentuinen, zowel collectief als openbaar, een rol krijgen in de speelvoorzieningen voor kinderen.

Ritmiek en telbaarheid langs belangrijke straten

Adressering aan de straten

Ritmiek en telbaarheid langs belangrijke straten De openingen binnen het ensemble van Hoogveen dragen, naast de toegankelijkheid van de binnenterreinen en achterliggende wijk, bij aan de telbaarheid en ritmering in het bebouwingsbeeld. Dit aspect wordt door variërende rooilijnen voor de korte en lange gebouwdelen binnen het ensemble verder versterkt. Het onderscheid in korte en lange gebouwdelen binnen het ensemble biedt mogelijkheden voor hoogte-accenten. De lange terugliggende gebouwdelen dienen als stedelijke laag.

Adressering aan straten en binnenterreinen De plint In het Hoogveen krijgt een uitnodigende open gevel met twee laagse woningen, anderhalve verdiepingshoogte en mogelijkheid voor wonen en werken. De utilitaire functies (afvalpunt, pakketpunt, bergingen en fietsenbergingen) worden zoveel mogelijk opgenomen in de parkeergarage, waardoor een actieve plint met wonen en werken mogelijk is. De plinten langs de Meppelweg worden gedeeltelijk uitgevoerd als ‘woonwerkwoningen’. Door de verhoogde verdiepingsvloer van de twee laagse-woningen zijn zowel wonen als werken in de plint van de bouwblokken van Hoogveen mogelijk. Door de verhoogde verdiepingsvloer wordt extra flexibiliteit geboden om in de toekomst een eventuele functiewijziging mogelijk te maken. De toekomstige bewoners kunnen hiermee het gebruik van de begane grond transformeren, zonder dat het in de ontwerp- & bouwfase rekening mee gehouden hoeft te worden. Uitzondering op deze verdiepingshoogte is de corridorontsluiting langs de straat Hoogveen. Met de herinterpretatie van de stempelstructuur in Mosveen is het uitgangspunt om voorkanten van gebouwen en entrees richting de openbare straat te situeren. Net zoals voor Hoogveen wordt hier een uitnodigende open gevel in de plint nagestreefd, zodat de sociale controle en de samenhorigheid in de straat worden verbeterd.

Eenzelfde rooilijnverspringing wordt toegepast in het bebouwingsbeeld langs de straat Hoogveen, wat zorgt voor een cultuurhistorische verwijzingen in het ensemble. Ook sluit de rooilijnverspringing aan op het dynamische straatbeeld van het Mosveen. Langs het Laagveen wordt, met de invulling van de benedenboven-woningen, een dynamisch beeld nagestreefd met verschillende bouwmassa’s, rooilijnen en bebouwingstypes.

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

25

4.2

Soort stedelijk milieu

Binnen het plangebied De Venen staan momenteel 651 woningen in eigendom van WOM DHZW en Vestia. De woningen zijn verdeeld over het Hoogveen en de vijf stempels in Mosveen. Voor het Hoogveen worden alle 264 woningen gesloopt en vervangen voor circa 870 nieuwbouwwoningen in verschillende typen, prijscategorieën en huur of koop. Per stempel binnen het Mosveen worden 15 grondgebonden woningen(van Vestia) en portiekflats (van de WOM DHZW) door renovatie vernieuwd. Ter hoogte van de 5 grondgebonden woningen van Vestia langs het Laagveen vindt sloop-nieuwbouw plaats en worden circa 12 benedenboven woningen gerealiseerd. De stempel gelegen aan de Beresteinlaan krijgt door de verdichtingsopgave langs de ‘dwars-lijnen’ een andere invulling, waarmee de grondgebonden woningen binnen de stempel behouden blijven en de portieketageflats worden vervangen voor nieuwbouw.

Principe verdichting langs Meppelweg

26

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

Principe herinterpretatie van stempel

4.3

Vergroenen

Voor De Venen is het uitgangspunt en noodzaak om naast het verdichten ook de straten te vergroenen, zodat het mogelijk wordt om de omliggende groengebieden via aantrekkelijke wandelroutes te bereiken en een bijdrage te leveren aan de versterking van het groen op straatniveau. Het groen in de straat draagt bij aan een gezonde en leefbare woonomgeving, aantrekkelijke wandelroutes en aan een klimaatadaptieve en klimaatneutrale buurt. Voor het Mosveen worden de binnenterreinen opgewaardeerd naar groene aantrekkelijke openbare binnenterreinen die bijdragen aan het buurtgevoel. De collectief uitgegeven binnentuinen in het Hoogveen moeten ook bijdragen aan het buurtgevoel en eigenaarschap. De nieuwe inrichting van de collectieve binnetuinen op de half verdiepte parkeergarage draagt bij aan betere uitstraling en sfeer. Uitgangspunt voor alle binnentuinen is een groene aantrekkelijke buitenruimte voor de omwonenden.

4.4 Verduurzamen De transformatie van de openbare ruimte en de ondergrond evenals de vervanging en renovatie van de woningvoorraad biedt enorme kansen om een verduurzamingsslag te maken. Zowel op gebieds- als op gebouwniveau zullen duurzame maatregelen getroffen worden conform de Nota Duurzaamheid en het Stedelijk Energieplan om de transitie naar een klimaatadaptatieve en klimaatneutrale stad in 2030 te verwezenlijken. Bouwlust-Vrederust is een van de wijken in Den Haag waar concrete stappen gezet worden in de transitie naar schone warmte. Door de aanwezigheid van een warmtenet op midden temperatuur (MT) in een deel van de wijk worden hier stappen gezet richting het aansluiten van bestaande woningen op het collectieve warmtenet. Dit warmtenet gaat naar verwachting in 2022 gevoed worden door de geothermiebron aan de Leyweg. Voor de bestaande bouw in De Venen betekent dit als uitgangspunt dat een aansluiting op het collectieve MTwarmtenet wordt voorzien.

Openbare doorgang gezien vanaf tramhalte

Vergroening straat Hoogveen

De nieuwbouw wordt in Zuidwest (aard)gasloos gerealiseerd. Nieuwe woningen zijn goed geïsoleerd waardoor deze goed met een lage temperatuur verwarmingssysteem (LTW), zoals vloer- en wandverwarming, kunnen worden verwarmd. De ambitie voor nieuwbouw is dat deze gebruikt maakt van lage temperatuur bronnen. Dit kan individueel per pand of in een collectief. Uitgangspunt is dat optimaal gebruik wordt gemaakt van de aanwezigheid van lokale bronnen als bodemenergie (WKO) en aquathermie. Mogelijk aangevuld met warmte uit de retourleiding van het geothermienet (cascadering). Of en waar dit tot de mogelijkheden behoort moet worden onderzocht. De uiteindelijke warmteoplossing zal in goed overleg worden bepaald en nog worden vastgelegd. Duurzaam bouwen is een belangrijk uitgangspunt voor toekomstige ontwikkelingen. De gemeente biedt de initiatiefnemer de ruimte om in het plangebied een eigen invulling te geven aan verduurzaming mits deze niet strijdig zijn met deze ambities, zie hoofdstuk 5.5.

Thema’s duurzame leefomgeving

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

27

28

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

5. UITWERKING / UITGANGSPUNTEN 5.1

Ruimtelijke inpassing

Bouwblok-principe Voor het plangebied De Venen zijn twee typologische uitwerkingen, namelijk de verdichtingsopgave voor Hoogveen en de Beresteinlaan-stempel en de herinterpretatie van de stempels in het Mosveen. Voor beide uitwerkingen wordt uitgegaan van gebouwen of bouwvelden op een ‘groen tapijt’, zoals die momenteel in De Venen aanwezig is en voor Den Haag Zuidwest een kenmerkend terugkerend ruimtelijk element. Dit groene tapijt krijgt met de verdichting binnen De Venen een eigentijdse vertaling die passend is in het kenmerkende Zuidwest-idioom. De positionering van de gebouwen en bouwvelden verschilt wel duidelijk tussen de twee uitwerkingen. Voor het Hoogveen zijn het drie bouwvelden op één groen tapijt. Tussen de drie velden zijn openbare doorgangen op maaiveld voorzien, zodat de achterliggende wijk en de Meppelweg met tramhalte goed bereikbaar zijn. De bouwvelden krijgen een stedelijke invulling door het toepassen van bouwblokken, die via openingen en doorgangen verwijzen naar de naoorlogse open verkavelingsstructuur. De openingen in de bouwblokken dragen verder bij aan de ambitie om de bouwblokken zoveel mogelijk doorwaadbaar te houden. De openingen zijn zo gesitueerd dat de openingen richting het Mosveen het stratenpatroon volgen, zodat de openingen in het verlengde komen te liggen van de straten Hoogveen, Dalveen, Mosveen en Rietveen.

De openingen aan de Meppelweg zijn gepositioneerd richting de kruisingen Meppelweg-Beresteinlaan en Meppelweg-Randveen. De openingen in combinatie met de gekozen entree van parkeergarage en woongebouwen komen de torens meer vrij te staan binnen het bouwblok, wat verwijst naar de typische Zuidwest hoogte-accenten in de vorm van een losse torens.

Bouwblokprincipe Hoogveen

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

29

De bouwblokken in het Hoogveen zijn opgebouwd via het volgende principe: • Plint: 1,5 bouwlaag (4,5 meter) met woonwerkwoningen of tweelaagse woningen.

30

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

•

Stedelijke laag: 6,5 bouwlagen (maximaal 21 meter) met woningen met galerij-ontsluiting aan de Meppelweg en 5,5 bouwlagen (maximaal 18 meter) met woningen met galerij-ontsluiting aan de straat Hoogveen. De bebouwing aan de straat Hoogveen krijgt op de bovenste bouwlaag een setback, zodat de bouwhoogte aan de straatzijde met 4,5 bouwlaag goed aansluit op de bouwhoogte van de portiekflats van het Mosveen. Binnen de randvoorwaardenkaart is een uitzondering op het galerij-principe mogelijk gemaakt voor de middelste strokenbebouwing langs de straat Hoogveen, hiervoor kan een corridor-ontsluiting worden toegepast.

•

Hoogte-accenten: 20 tot 23 bouwlagen (maximaal 70 meter) met woningen met kern-ontsluiting

Aanzicht bouwblok gezien vanaf Meppelweg

Principeopbouw van het bouwblok gezien vanaf Meppelweg

Aanzicht bouwblok gezien vanaf straat Hoogveen

Principeopbouw van het bouwblok gezien vanaf straat Hoogveen

Voor het Mosveen is gekozen voor een meer conserverende invulling van de stempels. Hierin wordt de bebouwing grotendeels gerenoveerd, waardoor de stempelstructuur behouden en herkenbaar blijft. De portiekflats worden in onbewoonde staat gerenoveerd, waarmee de huidige bouwmassa van de gerenoveerde bebouwing hetzelfde blijft. De grondgebonden woningen met tuin worden in bewoonbare staat gerenoveerd, met uitzondering van de grondgebonden woningen aan het Laagveen. Deze woningen worden gesloopt en vervangen door beneden-boven-woningen (BEBOwoningen).

De nieuwbouw moeten voldoen aan de volgende ruimtelijke uitgangspunten: • De bebouwing is gelegen binnen de bebouwingscontour en bouwhoogtes aangegeven in de stedenbouwkundige randvoorwaardenkaart. De boven woning kent een buitenruimte binnen de footprint van de bebouwing d.m.v. een setback. • De naastgelegen toegangen tot het binnenterreinen moeten vanuit de straten richting het binnenterrein uitnodigend en toegankelijk zijn. Dit vraagt een hoogwaardige architectonische afwerking van zowel de beneden-boven woning als de portiekflats. • De gevelrooilijn langs het Laagveen dient minimaal 1,5 meter terug te liggen ten opzichte van de kopgevels van de portiekflats. • De kopgevelrooilijn van de Bebo’s langs de ‘dwarsstraten’ (Hoogveen, Dalveen, Mosveen en Rietveen) dienen minimaal voorbij te steken ten opzichte van de portiekflats tot maximaal 1 meter tot de openbare ruimte. • De bebouwing dient rondom een representatieve gevel te krijgen. • De bebouwing wordt rondom omzoomd door een groene erfafscheiding, die voor de kopgevels en voorzijde minimaal 1 meter hoog is.

•

Binnen het eenduidige beeld en de representatieve gevel zijn bergingen altijd gesitueerd aan de ‘achterzijde’ van de beneden-boven woning richting het binnenterrein. De bergingen zijn verder altijd in de architectuur van het hoofdvolume, bij voorkeur geheel of gedeeltelijk inpandig. • Ter voorkoming van verrommeling door individuele erfafscheiding wordt aan de zijde van het binnenterrein een groene en (deels) bouwkundige erfafscheiding gerealiseerd die een integraal onderdeel vormt van de architectuur. • De individuele tuinen richting het binnenterrein zijn in maatvoering dusdanig dat deze functioneel zijn in gebruik, maar niet te groot dan de behoefte voor afsluiting ontstaat. Gedacht kan worden aan een diepte van circa 3.5 meter. De binnentuinen vormen wederom de ontmoetingsplek voor de stempelbebouwing, maar worden getransformeerd van ‘ binnentuin’ (groene verblijfsruimte) naar openbare ruimte met plek voor spelen, verblijven en ontmoeten en langzaamverkeersroutes (straten, lanen en pleinen). De binnentuinen worden hiermee openbaar, waarmee de invulling en het beheer door de gemeente wordt uitgevoerd. Zo is de toegankelijkheid van de binnentuinen in combinatie met doorwaadbaarheid van de stempels in Mosveen in de toekomst gegarandeerd.

Principeopbouw van stempel Mosveen

Aanzicht van stempel Mosveen gezien vanaf de straat Laagveen

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

31

Uitzondering op bovenstaand principe is de stempel grenzend aan de Beresteinlaan, die vanuit de verdichtingsprincipes van de structuurvisie Den Haag Zuidwest ook een verdichtingsopgave heeft. Deze verdichting komt tot stand door sloop-nieuwbouw van de huidige portiekflats voor een bouwmassa van 5 en 6 bouwlagen (maximaal 18 en 21 meter). Tussen de nieuwbouw en de bestaande te renoveren grondgebonden woningen komt een stuk openbare ruimte op maaiveld en een verhoogde tuin op de half verdiepte parkeervoorzieningen. De verhoogde tuin biedt zowel ruimte als collectieve tuin voor de omwonenden als privé buitenruimte. Deze uitwerking van de stedenbouwkundige visie met bouwhoogtes, entrees, binnentuinen etc. is in de randvoorwaardenkaart geborgd.

Principeopbouw van het Beresteinblok (stempel 5 van Mosveen)

Aanzicht gezien vanaf Beresteinlaan

32

PUK DE VENEN - NOVEMBER 2022

Plint Binnen het plangebied van De Venen zijn twee type uitwerkingen van de plint voorziet, namelijk de plinten binnen de verdichtingsopgave voor het Hoogveen en Beresteinlaanblok en de renovatie-bebouwing waarbij de plint niet verandert. Voor de verdichtingslocaties binnen De Venen is het uitgangspunt dat er altijd sprake is van een uitnodigende gevel in de plint. Dat houdt in, dat alle functies op de begane grond een toegang hebben naar de straat en een woon- of werkruimte (woonkamer, keuken, werkruimte, atelier, ect). De plint kent in principe geen gesloten gevels. Utilitaire functies, zoals bijvoorbeeld afvalpunt, pakketpunt, bergingen en fietsenbergingen moeten zorgvuldig worden ingepast, ontworpen en gepositioneerd. De locatiekeuzes van de utilitaire functies in de plint moet altijd zijn afgestemd met de stedenbouwkundige context en de betekenis van de openbare ruimte. Hierin is het mogelijk om deze functies in de plint toe te passen, maar moet dit altijd gezien worden vanuit de openbare ruimte. Daarnaast krijgen de woningen op de begane grond ook een toegang met privé-tuin in het collectieve middengebied. Hierin moet ook deze zijde van de plint uitnodigend zijn met woon- en werkruimtes.

Behalve woningen kunnen de plinten ook andere functies bevatten, zoals kleinschalige bedrijvigheid en werkplaatsen in de woon-werk-woningen of maatschappelijke voorzieningen, gemeenschappelijke- en ontmoetingsruimtes in speciaal gereserveerde ruimte in de voet van de torens. Deze functies zijn gelegen aan de Meppelweg. Een voorwaarde is dat de bedrijven in de woon-werk woningen onder de categorie A of B bij de ‘Staat van bedrijfsactiviteiten functiemenging (bijlage A)’ vallen, met uitzondering van garagebedrijven en taxibedrijven. Daarnaast wordt geambieerd dat de bedrijven een meerwaarde voor de buurt en een beperkte verkeersaantrekkende werking hebben. Omdat behoeftes en gebruik in de toekomst kunnen veranderen moet de plint rekening houden met toekomstige veranderingen en aanpassingen van bouwonderdelen in de gevel en de inrichting van de plattegrond. Uitgangspunt voor de plinten in Hoogveen en Beresteinlaan-blok is dat er met 1,5 bouwlaag een ‘overmaat’ aanwezig is. Door de verhoogde verdiepingsvloer wordt extra flexibiliteit geboden om in de toekomst een eventuele functiewijziging mogelijk te maken. De toekomstige bewoners kunnen hiermee het gebruik van de begane grond transformeren, zonder dat hiermee in de ontwerp- & bouwfase rekening mee gehouden hoeft te worden.