RIS313463 Bijlage Programmabegroting 2023-2026

Het handboek Openbare Ruimte wordt daarop aangepast, zodat klimaatadaptief de norm wordt en de Adviescommisie Openbare Ruimte (ACOR) het duurzaamheidsaspect mee kan nemen bij de beoordeling van inrichtingsplannen. Thema 3: duurzame mobiliteit Den Haag groeit en dat betekent meer mobiliteit in de stad. De gemeente zet in op lopen, fietsen, openbaar vervoer en elektrische voertuigen en daarmee schoon vervoer. We zorgen voor een goed laadnetwerk in de stad en geven het goede voorbeeld met gemeentelijke elektrische voertuigen. Ook dagen we de markt uit om met duurzame mobiliteitsoplossingen te komen. Verduurzaming stadslogistiek is noodzakelijk om de 25

uitstoot omlaag te brengen en de stad leefbaar en toegankelijk te houden. In de bouw wordt duurzaam grond-, weg- en waterbouw de norm en verduurzamen we niet alleen producten, maar ook de bouwprocessen. Het doel is emissieloze stadsdistributie in 2025. Verschillende vormen van uitbreiding van milieuzones worden onderzocht. Thema 4: circulaire economie Het verduurzamen van de stad zetten we in op alle mogelijke terreinen. We gaan intensiveren en uitbreiden met onze aanpak voor een circulaire economie. Het circulair gebruiken van grondstoffen ten behoeve van de economie krijgt een belangrijke positie in het economisch beleid. Bewoners, bedrijven en bezoekers gebruiken met elkaar veel kostbare grondstoffen. Veel daarvan eindigt nu in Den Haag als afval. Den Haag wil zuiniger omgaan met grondstoffen. Producten moeten langer gebruikt worden door ze te delen en vaker te repareren. De onderdelen en materialen in die producten moeten na de levensduur van het product hergebruikt worden, waardoor er uiteindelijk minder restafval ontstaat. Zo behouden we de waarde van grondstoffen. In het coalitieakkoord zijn voor de komende jaren structurele middelen ad. € 4 mln. beschikbaar gesteld voor ambtelijke capaciteit voor het programma energietransitie en duurzaamheid. Op dit moment is het ondergebracht bij energietransitie, maar deze is ook inzetbaar voor duurzaamheid.

Programma op hoofdlijnen bedragen x € 1.000 Begroting 2022

2023

2024

2025

2026

Lasten

141.633

60.765

26.646

26.933

27.494

Baten

100.632

6.553

4.015

4.360

4.778

Saldo exclusief reserves

41.001

54.212

22.631

22.573

22.716

Toevoegingen

0

0

0

0

0

Onttrekkingen

75

1.827

0

0

0

40.926

52.385

22.631

22.573

22.716

Saldo inclusief reserves

Binnen dit programma gaat 53% van het geld naar energietransitie. Daarnaast wordt 31% besteed aan milieubeleid en -beheer/natuur- en milieueducatie. 16% is voor duurzaamheid en hieronder valt ook het verduurzamen van woningen. De inkomsten (o.a. laadinfra) en subsidies (o.a. aanpak energiearmoede) zijn de belangrijkste inkomstenbronnen. Het restant komt uit reserves (zoals de reserve Grote projecten en Enecoreserve Duurzaamheid en Energietransitie) en algemene middelen. 26

Wat gaan we doen en wat gaat het kosten in 2023? Energietransitie Wat gaan we daarvoor doen? Helpen bij het overstappen op een betrouwbare, duurzame en betaalbare energievoorziening

Wat mag het kosten (€1.000) Lasten Baten

Saldo

32.288

32.288

0

De energietransitie in Den Haag is een enorme opgave. Bronnen, infrastructuur, opslag en gebouwen moeten worden aangepast en gerealiseerd, iedereen in de stad heeft hier inmiddels mee te maken, zeker nu de energieprijzen sterk gestegen zijn door de geopolitieke ontwikkelingen. De totale investering voor de energietransitie in de stad kost heel veel geld. Daarnaast bestaan en komen er steeds meer middelen beschikbaar van het Rijk en van de Europese Unie. De gemeente kiest voor ondersteunende, faciliterende en regisserende rollen, passend bij de gevraagde situatie om de energietransitie op stoom te houden. Naast structurele middelen (€ 4,1 mln.) en middelen afkomstig van het Rijk (Klimaatakkoord ad € 2,5 mln. en subsidie Aardgasvrije wijken ad € 0,7 mln.) worden Enecomiddelen ingezet voor energietransitie. Met het raadsvoorstel Toekennen verkoopopbrengst Eneco (RIS 305669) is besloten € 184,1 mln. hiervoor te reserveren. In het raadsvoorstel Bestedingsplan Enecomiddelen duurzaamheid en energietransitie (RIS 306372) staan hiervoor verschillende programmalijnen. Van de totale € 184,1 mln. is € 83,0 mln. al bestemd en resteert € 101,1 mln. voor 2023 en verder in de reserve duurzaamheid en energietransitie. In 2023 wordt € 25 mln. vanuit de Enecoreserve Energietransitie en Duurzaamheid aan de begroting toegevoegd.

In het onderstaand overzicht zijn indicatief de uitgaven van 2023 per programmalijn weergegeven. Bedragen x € 1.000

Programmalijn

2023

Verduurzaming van woningen

13.000

Verduurzaming van gemeentelijk vastgoed

2.500

Verduurzaming en aanleg van energiebronnen, -netten en -opslag

2.000

Verduurzaming van de openbare ruimt

1.500

Adaptief beleid en verduurzaming bedrijven

4.500

Programma- en proceskosten

1.500 25.000

TOTAAL Hieronder wordt toegelicht langs welke lijnen de middelen worden besteed.

Verduurzaming van woningen Steeds meer Nederlanders realiseren zich dat de energietransitie en het tegengaan van klimaatverandering nodig zijn. Ook de huidige energieprijzen zorgen ervoor dat veel bewoners en ondernemers nog zuiniger met energie om willen gaan. Dit draagt bij aan het tegengaan van klimaatverandering en helpt met het zo veel mogelijk betaalbaar houden van energierekening. De gemeente heeft daarbij een ondersteunende en regisserende rol, met oog voor draagvlak en enthousiasme in de stad en extra ondersteuning waar nodig. Samen zetten we steeds grotere stappen. Dit gebeurt door individueel initiatief te faciliteren en ook wijk voor wijk planmatig te verduurzamen. We werken samen met veel partijen zoals woningcorporaties, buurtinitiatieven, installateurs, bouwers en de koepel van energiecoöperaties ‘EnergieSamen’. De gemeente Den Haag wil dat meer mensen overstappen naar koken op elektriciteit en verwarmen zonder aardgas (warmtenet en -hybride- warmtepompen). Het uitgangspunt hierbij is dat iedereen in de stad aan de slag kan gaan. De gemeente zorgt dan ook voor een aanbod dat aansluit op verschillende behoeften en verschillende woningtypes. Voor iedere stap in het traject van het verduurzamen van de woning biedt de gemeente ondersteuning en advies.

Dit doet de gemeente met een stadsbreed aanbod en met een gericht aanbod in de wijken waar de urgentie voor extra inzet hoog is. Het aanbod van de gemeente bestaat onder andere uit subsidieregelingen, leningen en de installatie van energiebesparende maatregelen. Ook biedt de gemeente maatwerk door de ontwikkeling van concrete gebiedsgerichte aanpakken met een passend aanbod en de organisatie van collectieve inkoopacties gericht op isoleren en het opwekken van duurzame energie. Met bijvoorbeeld een wijkinitiatievenfonds (LISE) wordt het uitwerken van plannen door bewoners en eigenaren om de woonomgeving te verduurzamen ondersteund. Daarnaast zet de gemeente in 2023 individuele en collectieve regelingen op voor het isoleren en het overgaan op duurzame energie met de insteek die langjarig beschikbaar te houden.

27

De investeringsimpuls verduurzaming woningen met vooral een EFG-energielabel is de grootste van het programma Energietransitie. Dit moet de warmtetransitie in de woonomgeving versneld op gang brengen. Er wordt ingezet op een verdubbeling naar 10.000 woningen isoleren per jaar. Het gaat om het beperken van de energievraag door isolatie en andere energiebesparende maatregelen, en op verduurzaming van de energie door woningen aan te sluiten op schone energiebronnen. Dit helpt om de energierekening van inwoners structureel te verlagen en de CO2 uitstoot te verminderen. Met woningcorporaties, VvE’s en warmteleveranciers is de gemeente in gesprek over een grootschalige aanpak in de wijken Mariahoeve, ZW, Centrum en Schilderswijk. Aanpak EFG-labelwoningen: aan de slag waar dat het hardst nodig is Bovenstaande acties, subsidies en dienstverlening zet de gemeente met extra ondersteuning in waar dat het hardst nodig is. Daarmee is door de gemeente gestart in een aantal wijken met bovengemiddeld veel EFGlabelwoningen, die inzet wordt stevig uitgebreid. Woningen met energielabel E, F en G wil de gemeente versneld opknappen en verduurzamen, waarbij verduurzaming en onderhoud hand in hand gaan. De gemeente spoort corporaties en particuliere verhuurders in deze gebieden extra aan. Hiervoor stelt de gemeente in 2023 een actieprogramma op.

Onderdeel daarvan is dat duurzaamheidssubsidies en – regelingen voor huiseigenaren beter gericht worden op mensen die weinig spaargeld of beperkte leencapaciteit hebben en daarom niet in aanmerking komen voor nationale subsidies en regelingen. Energiearmoede: extra hulp voor inwoners in het kader van de gascrisis Mede door de gascrisis maken steeds meer mensen zich zorgen over de energierekening en vragen de gemeente om hulp. De informatiepunten Hou van je Huis hebben het drukker dan ooit en het aantal aanmeldingen voor hulp bij energie besparen (de direct bespaaractie) blijft iedere maand groeien. De gemeente zet zich extra in om iedereen deze hulp te bieden, op allerlei manieren. Denk hierbij aan acties als hulp bij installatie van tochtstrips, radiatorfolie, LED-lampen, waterbesparende douchekoppen, duurzame cadeaukaarten, waterzijdig inregelen, zonnepanelen voor sociale huurders, douches met warmteterugwinning, isolatiebrigades, etc. Verschillende onderdelen van de gemeente (Hou van je Huis, Helpdesk Geldzaken, Gemeentelijke Kredietbank) werken hierbij samen om een zo goed mogelijke ondersteuning te bieden. Het Rijk heeft hier forse bedragen voor beschikbaar gesteld aan de gemeente.

Energiecoaches: direct energie besparen Vanuit de buurtinitiatieven en in samenwerking met Duurzaam Den Haag worden energiecoaches en voorbeeldwoningen gezocht en ingezet om medebewoners te inspireren en te helpen bij het nemen van duurzaamheidsmaatregelen. Op het moment zijn meer dan 75 energiecoaches opgeleid en actief. Dit zijn veelal buurtbewoners die met buren door hun woning lopen, tips geven en helpen bij installatie van energiebesparende maatregelen. VvE's: hulp bij inzicht en besluitvorming Extra aandacht in het aanbieden van genoemde ondersteuning is er voor VvE's en kleine koopwoningen waar betaalbaarheid een belangrijk aandachtspunt is. In VvE's hebben woningeigenaren vanwege de gezamenlijke besluitvorming meer moeite met het opknappen verduurzamen van de woning. Daarom biedt de gemeente Den Haag extra diensten en ondersteuning. Duurzame daken; benutten van het Haagse dakpotentieel Op de Haagse daken is soms een zee aan ruimte beschikbaar, bij uitstek ook voor duurzame opgaven. Met het programma Daken zet de gemeente in op een 25% groei van het aantal benutte daken in de stad. Dit vraagt om een nieuwe, strategische visie op de Haagse daken.

Hiermee kan, zowel in de uitvoering als beleidsmatig, gebiedsgericht worden gestuurd op onder andere multifunctioneel gebruik, opvang van regenwater, energieopwekking, behoud van ecologie, vergroten van groen in de stad en ook ruimte voor economisch en cultureel gebruik. Versoepeling regels en procedures: duurzame keuzes (zonnepanelen, warmtepompen) vergemakkelijken In 2023 maken wij de gemeentelijke regels en procedures soepeler waar dit kan en nodig is voor bijvoorbeeld zonnepanelen op daken of buitenunits van warmtepompen. Ook voor beschermde stadsgezichten en monumenten actualiseert de gemeente de regels om het makkelijker te maken om te verduurzamen, rekening houdend met de monumentale waarde. Daarbij blijft de gemeente met bewoners onderzoeken welke hindernissen zij ondervinden om hun huizen te verduurzamen.

28

Verduurzaming van gemeentelijk vastgoed Naast de verduurzaming van woningbouw dient ook de utiliteitsbouw verduurzaamd te worden. Ook hier gaat het om het beperken van het energieverbruik en het vervangen van verwarming van aardgas door duurzamere energiebronnen. In de wet- en regelgeving staat dat bestaande gebouwen voor 2030 BENG (bijna energie neutraal) moeten zijn. Daarnaast geldt voor bestaande kantoren dat zij in 2023 een energielabel C moeten hebben. De gemeente heeft een voorbeeldfunctie. De gemeentelijke centrale vastgoedorganisatie (CVDH) is – in afstemming met de relevante diensten – als vastgoedeigenaar binnen de gemeente actief bezig met het verduurzamen van de gemeentelijke gebouwen naar BENG-niveau en het transitie klaar maken voor aansluiting op een duurzame energiebron. Naast eigen panden waarin de gemeentelijke organisatie is gehuisvest zet de gemeente extra in op panden die in gebruik zijn voor maatschappelijke doeleinden (zoals bijvoorbeeld sportaccommodaties). Zie ook paragraaf 3.9 Vastgoed. Verduurzaming en aanleg van energiebronnen, -netten en -opslag Voor de energietransitie in de gebouwde omgeving is het nodig dat er in Den Haag voldoende duurzame warmtebronnen worden ontsloten en via netwerken worden aangesloten op de gebouwen in de stad.

Voor duurzaamheid en energietransitie zijn en komen diverse externe financieringsbronnen beschikbaar, zoals Europese fondsen, rijkssubsidies en private investeringen. Gemeentelijke middelen worden ingezet om de risico’s van grootschalige projecten als het aanleggen van geothermiebronnen en warmtenetten en bijbehorende energieopslag te verkleinen. Op deze manier zorgt de gemeente ervoor dat de markt deze projecten eerder en makkelijker kan realiseren. Door het hefboomeffect leidt een relatief beperkte gemeentelijke investering tot een veel grotere investering van private partijen. Om een optimale benutting van deze financieringsbronnen te creëren kan het nodig zijn om middelen onder te brengen in een fonds op afstand, dat het gemeentelijke beleid uitvoert. Naast het stadsbrede aanbod voor het verduurzamen van woningen legt de gemeente specifiek de focus op een aantal wijken waar warmtevoorzieningen worden ontwikkeld of aangepast. Dat gebeurt via een gebiedsgerichte aanpak per wijk. • De gemeente pakt de regie bij het ontwikkelen van schone energiebronnen: Geothermie bij De Constant Rebecque Centrale, Ypenburg Spoorlaan en Binckhorst. De gemeente streeft naar het operationeel worden van één nieuwe geothermiebron in deze raadsperiode. Daarnaast worden in 2023 worden voor drie nieuwe geothermielocaties ruimtereserveringen gemaakt.

Eteck ontwikkelt als geselecteerde concessiehouder het lage temperatuurnetwerk in Laakhavens. En voor de Binckhorst wordt op korte termijn een lage-temperatuur warmtesysteem aanbesteed. • Gebieden waar veel bodemenergiesystemen komen worden aangewezen als interferentiegebied om regie te kunnen voeren op het plaatsen van de bronnen (Policy Campus, Laan van NOI en Beatrixkwartier). Het programma Energierijk Den Haag gaat overheidsgebouwen in het centrum van Den Haag verduurzamen en zoveel mogelijk aansluiten op duurzame bronnen. • In Zuidwest (o.a. in de wijk Bouwlust en Vrederust), Centrum en Mariahoeve maken we afspraken met de woningbouwcorporaties en VvE’s om woningen vergaand te isoleren en om het bestaande warmtenet uit te breiden (in Zuidwest en Centrum) of een nieuw duurzaam warmtesysteem aan te leggen (Mariahoeve). • In de Vruchtenbuurt wordt met de warmtecoöperatie van de buurt verder gewerkt aan de ontwikkeling van het warmtenet in de buurt. In Ypenburg wordt samen met de bewonersorganisatie verder gewerkt aan het verduurzamen van het bestaande warmtenet in de wijk. WarmtelinQ Op verzoek van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat ontwikkelt Gasunie in Zuid-Holland de warmtetransportleiding WarmtelinQ Vlaardingen-Den Haag die het straks mogelijk maakt om (rest)warmte te transporteren van de omgeving van Rotterdam naar Den Haag.

De komende jaren volgen op diverse plaatsen in Den Haag aanlegwerkzaamheden, zoals boringen en open ontgravingen. De gemeente let op de juiste uitvoering van de werkzaamheden aan de hand van verleende vergunningen, afspraken over groen(compensatie) en communicatie richting bewoners & bedrijven en werk-met-werk-afspraken. De provincie is inmiddels ook gestart met de verkenning van een aftakking van WarmtelinQ, van Rijswijk naar Leiden die mogelijk via Leidschenveen-Ypenburg gaat lopen. Wetgeving Het Rijk werkt momenteel aan twee nieuwe wetten die van invloed zijn op de ontwikkeling van warmtenetennetten; een nieuwe Wet collectieve warmte en de Wet gemeentelijk instrumenten warmtetransitie. Met deze nieuwe wetgeving zal de gemeente meer mogelijkheden krijgen om te sturen op de energietransitie. Verduurzaming van de openbare ruimte Energietransitie heeft ook impact op de openbare ruimte. In de openbare ruimte concentreert zich de investeringsimpuls eerst op de openbare verlichting en aanleg van walstroom voor de scheepvaart in de 29

haven van Scheveningen. Voor openbare verlichting is eerder € 12 mln. overgegaan naar de reserve Verduurzaming openbare verlichting (RIS 309080). Door aanleg van walstroom kan energieverbruik worden verduurzaamd en uitstoot worden verminderd; de aanleg van de walstroom Scheveningenhaven is voor 2023 ingepland. Daarnaast vraagt de energietransitie in de openbare ruimte investeringen voor duurzaam vervoer. Ook daar is het thema besparen op energieverbruik en verduurzamen van resterende energieverbruik door een transitie naar elektrische voertuigen. Voor deze transitie wordt een ander deel van de Enecomiddelen vrijgemaakt. De vraag naar laadpalen en -pleinen gaat onverminderd door. Voorzien wordt dat financiering op een gegeven moment niet meer nodig is en dat met exploitatie van de palen het beheer kan worden gefinancierd en er ruimte is voor uitbreiding. Verduurzaming bedrijven Ook het ontwikkelen van een aanpak om bedrijventerreinen op duurzame energie over te laten gaan en het MKB te helpen te verduurzamen is belangrijk in deze energietransitie-opgave. De gemeente helpt bedrijven - zoals horeca en winkels - en bedrijventerreinen met het verduurzamen van hun bedrijfspand en bedrijfsvoering. We bieden onder andere energiescans aan en houden collectieve inkoopacties. Nog dit jaar start de gemeente een subsidieregeling voor MKB-bedrijven om hun pand te isoleren.

Daarnaast zet de gemeente in 2023 de duurzaamheidskringen buurthuizen, strand, hotel, zorg en evenementen voort. De gemeente ondersteunt in dit kader wel dat andere branches of gebieden die gebaat zijn bij deze methode een eigen kring te starten. Projecten die uit deze kringen voortvloeien worden waar mogelijk ondersteund. Verduurzaming van bedrijventerreinen is één van de hoofddoelstellingen van het Urgentieprogramma Bedrijfsruimte. In de gebiedspaspoorten van de bedrijventerreinen ZKD, Fruitweg en Uitenhagestraat heeft de gemeente beschreven hoe bedrijven in de toekomst aangesloten kunnen worden op duurzame warmte. Voor het bedrijventerrein Westvlietweg wordt een studie gedaan naar energiescenario's. De resultaten worden opgenomen in het visiedocument voor de herontwikkeling van het bedrijventerrein. Adaptief beleid De energietransitie is een langdurig en complexe technologische en maatschappelijke transitieopgave. Het doel is helder, maar over de weg daarnaartoe – techniek en methodiek – moet nog veel worden ontdekt. De gemeente sluit niet haar ogen voor veelbelovende innovaties en nieuwe technieken als die zich aandoen en draagt actief bij met investeringsimpulsen of andere manieren van ondersteuning. De gemeente kiest voor een adaptieve route. De horizon is daarbij langer dan deze coalitieperiode.

Ook voor deze langere termijn wordt budget gereserveerd zodat verder uitrollen van de investeringsimpulsen, samen met andere publieke en private financiers, mogelijk is. Programma- en proceskosten De laatste lijn voor de besteding van de Enecomiddelen voor de energietransitie betreft de inzet voor programma- en proceskosten. Om de programmatische aanpak van de energietransitie mogelijk te maken zal de gemeente haar regierol moeten invullen. In het coalitieakkoord zijn voor de komende jaren structurele middelen beschikbaar gesteld voor capaciteit voor het programma energietransitie en duurzaamheid. Sinds 2022 worden van rijkswege ook middelen aan het gemeentefonds toegevoegd (Klimaatakkoord). De personeelskosten zijn op deze wijze (groten)deels gedekt en hoeven niet meer ten laste te komen van deze programmalijn. De middelen uit deze programmalijn worden gebruikt voor de overige programma- en proceskosten. We ondersteunen en betrekken bewoners, ondernemers en andere stakeholders bij de energietransitie, bijvoorbeeld bij uitvoeringsprojecten, met burgerberaden en het ondersteunen van bewonersinitiatieven. Duurzaamheid Wat gaan we daarvoor doen? Een duurzame klimaatneutrale stad

Wat mag het kosten (€1.000) Lasten Baten

Saldo

9.569

5.255

4.315

Circulaire economie De gemeente start met het efficiënt inrichten van inzet voor circulaire economie. Er komt een werkagenda voor Circulaire Economie waarin een duidelijke focus wordt aangebracht, met betrekking tot onder andere circulair bouwen, restafval inclusief bedrijfsafval en afval op scholen, maakindustrie en circulair inkopen. De kern van het Haagse grondstoffenplan (RIS 310285) is dat afval waarde heeft als secundaire grondstof. We maken het makkelijker om afval te scheiden en betere kwaliteit afval te hebben om te verwerken. Projecten bevinden zich zoveel als mogelijk hoog op de zogeheten circulariteitsladder: het voorkomen van het gebruik van grondstoffen, het voorkomen van het ontstaan van afval en het verlengen van de levensduur van producten. Hierbij worden bestaande Haagse bedrijven geholpen om hun product en proces circulair te

30

ontwerpen en in te richten. De gemeente gaat actief startups werven die bij de Haagse aanpak passen en specifieke grondstoffen om gaan zetten naar nieuwe producten. Onderdeel van het de werkagenda wordt een investeringsstrategie, waarbij ook de koppeling wordt gelegd naar andere beleidsterreinen, zoals vermindering van de CO2-uitstoot. En waarbij wordt ingezet op Europese investeringsfondsen en subsidies. Duurzame Stadslogisiek In 2023 versnelt de gemeente samen met logistieke partners met de aanpak voor schone en slimme stadslogistiek. Voor deze aanpak geldt dat duurzame stadslogistiek bestaat uit het verduurzamen van zes logistieke segmenten: afval, gekoeld, bouw, facilitair/service, pakketbezorging en stukgoederen/retail. Doel is om zoveel mogelijk vervoersbewegingen terug te brengen zodat dit bijdraagt aan de klimaat – en milieudoelen en het toegankelijk houden van de stad. Verduurzamen eigen organisatie We gaan de verdere verduurzaming van de eigen organisatie met kracht ter hand nemen. Dit doen we allereerst door ons te certificeren voor de CO2-Prestatieladder, in 2023 op niveau 3, in 2024 ook op niveau 4. In het kader van de certificering zal ook een nieuw energiebesparingsbeleid voor de eigen organisatie worden vastgesteld, waarmee de gemeente het goede voorbeeld kan geven.

Volgend jaar zal ook het Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen worden vastgesteld ter vervanging van het huidige Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen. De ambities voor duurzaam inkopen zullen flink worden aangescherpt en de uitvoer zal consequenter ter hand worden genomen, met name door het interne opdrachtgeverschap te versterken. Ten slotte zullen we verdere stappen zetten met de verduurzaming van het gemeentelijk wagenpark en de uitvoering van de Werkgeversaanpak mobiliteit voor de eigen organisatie. Klimaatadaptieve stad We maken Den Haag in 2023 nog robuuster tegen weersextremen, zoals hevige neerslag, hitte en droogte. Met monitoring maken we de voortgang inzichtelijk en leren over de effectiviteit van (innovatieve) maatregelen. Den Haag neemt actief deel aan landelijke ontwikkelingen gericht op nieuwe regelgeving voor klimaatadaptatie. Als stad aan zee is de stijgende zeespiegel een belangrijk aandachtspunt voor Den Haag. We verstevigen de samenwerking met het Rijk, de Provincie en het Hoogheemraadschap voor onze kustveiligheid. De gemeente zet de norm op het gebied van klimaatadaptie. Klimaatadaptieve maatregelen treffen we aan onze eigen panden en bij al de gemeentelijke werkzaamheden in de stad. Zo leggen we op het stadhuis een groen dak aan dat past in het groene daklandschap dat rond de Grote Markt aan het ontstaan is.

Alle fysieke (beheer)werkzaamheden in de stad (gebiedsontwikkelingen, herinrichtingen, rioolvervanging en grootschalig onderhoud) worden via werk-met-werk klimaatadaptief uitgevoerd. De Wegwijzer Den Haag Klimaatbestendig bevat daarvoor het beleidskader en ontwerpuitgangspunten. Met de impulsmiddelen van het Rijk worden in 2023 (tot en met 2027) aanvullende klimaatadaptieve maatregelen toegevoegd aan reeds lopende ingrepen in de openbare ruimte. Tegelijk kijken we verder dan de openbare ruimte alleen en vooral ook om hoog. In nauwe samenwerking met het programma Daken zullen we vooral in stress gebieden inzetten op het aanleggen van intensief groene en blauwe daken’. De stad klimaatadaptief maken lukt alleen als we dat samen met bewoners, woningbouwcorporaties, partners en ontwikkelaars doen. We brengen ook effectieve maatregelen onder aandacht, onder meer via Operatie Steenbreek en de subsidieregeling Klimaatadaptieve Maatregelen. Met die nieuwe regeling kunnen bijvoorbeeld bewoners in hitte en watergevoelige gebieden daken, gevels en tuinen vergroenen en regenwater op eigen grond opvangen/infiltreren. Ook kunnen scholen in deze gebieden subsidie krijgen voor klimaatadaptieve maatregelen op en rond de school. Zo maken we per jaar 10 schoolpleinen groenblauw.

Met de woningbouwcorporaties, het Hoogheemraadschap, Duurzaam Den Haag en andere partijen starten we één Haagse Werktafel Klimaatadaptatie waar we kennis, geld en uitvoering aan elkaar verbinden. Zo versnellen we het aantal klimaatadaptieve (binnen)tuinen naar 20 per jaar. Ook de komende jaren wordt minimaal 3.000 vierkante meter per jaar ontsteend. We vergroenen de meest versteende wijken en plekken waar zich kansen voordoen zoals groene trambanen en in de Keizerstraat, Pegasusstraat en Hoefkade. Voor nieuwe parkeerplekken geldt “half verhard tenzij”. In de buitenruimte grijpen we met hulp van cofinanciering kansen aan om te vergroenen en de omgeving klimaatbestendiger te maken. Daarvoor zet de gemeente in op nationale en Europese subsidies. In 2023 starten we meerdere nieuwe Haagse icoonprojecten, als vervolg op de Urban Waterbuffer onder het Cromvlietpark. Zo start in 2023 de voorbereiding voor het ontharden en vergroenen van het wijkpark Transvaal en andere plekken rond de route van de Leiding door het Midden (WarmtelinQ). Daardoor wordt het water beter vastgehouden en is de hitte in de zomer minder sterk. De herinrichting van de Van Musschenbroekstraat wordt 31

klimaatadaptief uitgevoerd. In 2023 worden deze plannen vormgegeven. Om hier de bewoners nog meer bij te kunnen betrekken en verdergaande maatregelen te kunnen treffen wordt Europese subsidie aangevraagd. Mogelijke andere projecten zijn het groene daklandschap met nieuwe vormen van dakgebruik rond de Grote Marktstraat en klimaatadaptief bedrijventerrein ZKD. Samen met bewoners en bedrijven Steeds meer bewoners en ondernemers zetten zich in voor een duurzame leefomgeving. Ook in 2023 helpt de gemeente allerlei duurzame initiatieven: van de energietransitie tot fairtrade, van deelauto’s tot het repareren en hergebruik van spullen. Bewonersinitiatieven worden ondersteund vanuit de subsidieregeling Duurzame wijkactie en kunnen terecht bij het Lokaal Initiatievenfonds voor Schone Energie (LISE) met financierbare investeringsplannen. Met de stichting Duurzaam Den Haag (basissubsidie van € 0,5 mln.) werkt de gemeente samen om bewoners en ondernemers enthousiast te maken voor duurzaamheid en voor de energietransitie. Stichting HEID investeert in 2023, deels met gemeentelijk geld, in de energietransitie middels het VvE Duurzaamheidsfonds en het Lokaal Initiatievenfonds voor Schone Energie. De bestedingen voor 2023 zijn begroot op € 1,8 mln.

Verduurzamen door inzet Europa en Rijk In 2023 geven we uitvoering aan de Europese missie ‘100 Climate-Neutral and Smart Cities.’ Er wordt een klimaat-actieplan en –investeringsplan opgesteld in samenwerking met kennisinstellingen, het bedrijfsleven en inwoners van de stad. Tegelijkertijd bereiden we Europese subsidieaanvragen voor waarvoor we Haagse projecten indienen. Bijvoorbeeld buitenruimteprojecten, projecten die geothermie in Den Haag mogelijk maken of projecten die door innovatie bijdragen aan CO2-reductie. We werken nauw samen met Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Groningen, Eindhoven en Helmond door kennis uit te wisselen en starten, mits de aanvraag wordt gehonoreerd, een eerste gezamenlijke pilot. Samen met deze steden gaan we in gesprek met het Rijk om te zorgen dat de stedelijke belangen goed zijn geborgd in het landelijke klimaatbeleid. Milieubeleid, milieubeheer en luchtkwaliteit Wat gaan we daarvoor doen? - Kwaliteit van lucht, water en bodem optimaliseren. - Minimaliseren van de veiligheidsrisico's bij bestemmingsplannen en vergunningsverlening (gevaarlijke stoffen en gevaarlijke transporten). - Toezicht houden op en handhaven van milieu- en omgevingsregels door de Omgevingsdienst Haaglanden.

Wat mag het kosten (€1.000) Lasten Baten

Saldo

15.428

11.751

3.677

Bodembescherming en bodemsanering Als het om bodemvervuiling gaat, is de gemeente verantwoordelijk voor het voorkomen van gezondheidsrisico’s en aantasting van het milieu. Het Haagse bodembeleid gaat uit van het convenant Bodem en ondergrond dat het kabinet, de Vereniging Nederlandse Gemeenten, het Interprovinciaal Overleg en de Unie van Waterschappen in 2015 ondertekenden. In het kader van het Uitvoeringsprogramma Bodem en Ondergrond (RIS 299493) worden de eeuwigdurende saneringsopgaven, zoals de beide gasfabriek terreinen, binnen Den Haag beheerd en worden lopende saneringsopgaven op basis van de monitoringsresultaten de komende periode afgerond. Dit betekent dat er na 2023 nog bodemsaneringen doorlopen, zoals de langlopende grondwatersaneringen op de locatie Swammerdamstraat en de Tripstraat. We gaan verder met het uitwerken van de belangrijkste thema’s om tot een beter beheer van de ondergrond te komen. Luchtkwaliteit In 2023 stelt de gemeente de jaarlijkse rapportage over de luchtkwaliteit in Den Haag op. Dit doen we aan de hand van de landelijke rapportage van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid( RIVM) en de gemeentelijke meetpunten. Samen met het Rijk en andere gemeenten werken we via het Schone Luchtakkoord aan een schonere lucht. De ‘Aanpak Schoon vervoer’ (RIS 303606) wordt uitgevoerd.

Den Haag geeft ook in 2023 subsidie voor het omruilen van vervuilende personen- en bestelauto’s en brommers. We bereiden ons samen met ondernemers voor op emissieloos transport en de nul-emissiezone in het centrum in 2025 voor stadslogistiek en taxi’s. Er worden pilots uitgevoerd, waarbij ondernemers kennis kunnen maken met het gebruik van elektrische bestelauto en elektrische bakfietsen. Daarnaast worden er gratis wagenparkscans aangeboden aan ondernemers die in bezit zijn van een bestel- en/of vrachtauto in Den Haag. In samenwerking met het Rijk is er sinds 2020 een gemeentelijke HUB van waaruit de bevoorrading van o.a. 32

de gemeentelijke panden mee tot stand komt. Hierdoor wordt het aantal vervoersmomenten binnen de stadgrenzen sterk verminderd en emissieloos vervoer verder bevorderd. De gemeente gaat voorlichtingscampagnes geven over de negatieve effecten van het stoken van hout. In de zomer richten we ons op barbecues en vuurkorven, In de winter op open haarden en houtkachels. Ook verspreidt Den Haag stookalerts bij ongunstige weersomstandigheden. Haagse stikstofaanpak Om de Haagse natuurgebieden gezond te houden en de bouwopgave te borgen is het belangrijk dat Den Haag inzet op terugdringen van uitstoot van stikstof. De grootste door ons te beïnvloeden oorzaak in Den Haag van stikstof is verkeer en vervoer. Op dit ogenblik wordt op verzoek van de raad uitgezocht in hoeverre we reductie van NOx-uitstoot kunnen realiseren via varianten van uitbreiding van de milieuzone. In 2023 is dit onderzoek afgerond met een voorstel aan de raad op welke wijze uitvoering kan worden gegeven aan deze maatregelen en de opbrengst daarvan Op 1 juli 2021 is de nieuwe Stikstofwet in werking getreden. Deze wet heeft de Wet natuurbescherming en aanverwante wet- en regelgeving gewijzigd. De meest opvallende wijzigingen zijn de vrijstelling van vergunningplicht voor stikstofdepositie in de realisatiefase (dus tijdens de bouw) en een verandering in de wijze van berekening.

Dit laatste houdt in dat de effecten van projecten worden berekend tot op maximaal 25 kilometer van het project. Met de Omgevingswet wordt een eerste aanzet gedaan om de stikstofemissie uit de realisatiefase zoveel mogelijk te reduceren. Het doel is dat in 2030 de emissie afkomstig van het bouwen met 60% is gedaald ten opzichte van 2018. Om de uitstoot van mobiele werktuigen bij bouwprojecten en andere werkzaamheden terug te dringen worden er voorwaarden gesteld bij gemeentelijke aanbestedingen en opdrachten om het gebruik van uitstootvrij materieel te eisen of te bevorderen. In het afgelopen jaar zijn gerechtelijke uitspraken gedaan die de bruikbaarheid van de stikstofmaatregelen van afgelopen periode onder druk zetten. Stikstof is hiermee een onderwerp dat blijvend aandacht nodig heeft. De maatregelen van het Rijk en uitspraken van rechtbanken kunnen in 2023 aanleiding zijn om de inzet verder te intensiveren. Laadinfra Den Haag werkt aan een dekkend laadnetwerk in de stad. Dit is een netwerk dat meegroeit met het aantal elektrische voertuigen en met de technische ontwikkelingen. In februari 2022 is het Uitvoeringsplan openbare laadinfrastructuur voor elektrische personenauto's 2021-2024 (RIS 311235) door de raad aangenomen. Hiermee is een investeringsimpuls van in totaal € 3,8 mln.

vrijgekomen, waarmee tot en met 2024 de jaarlijkse uitrolsnelheid van 200 naar 400 laadpalen wordt verdubbeld. Naast openbare laadpalen komen er ook laadpleinen, kort-parkeer-snelladers bij winkelgebieden en ultra snelladers bij tankstations en snellaadstations. Hierdoor zijn er mindere openbare laadpalen nodig en is er minder druk op de openbare ruimte. Stijgende elektriciteitskosten en veranderingen in fiscale regelingen hebben in 2023 mogelijk effect op het laadtarief bij openbare laadpalen. De exacte impact is nog niet duidelijk. Op de middellange termijn heeft dit mogelijk een negatieve impact op de groei van elektrisch vervoer. Omgevingsdienst Haaglanden De negen gemeenten in de regio Haaglanden en de provincie Zuid-Holland hebben hun wettelijke milieuuitvoeringstaken ondergebracht in de Omgevingsdienst Haaglanden. De gemeente geeft in de startbrief 2023 aan waar de prioriteiten liggen bij het actualiseren van de vergunningen en het uitvoeren van toezicht en handhaving. De bijdrage van Den Haag voor 2023 bedraagt circa € 6,8 mln. Geluidshinder In 2023 wordt het actieplan Geluid Den Haag 2021-2023 (RIS 308264) uitgevoerd. Naar verwachting gaat de Omgevingswet in op 1 juli 2023. Het actieplan Geluid wordt onder deze wet een verplicht programma.

In 2023 gaat de gemeente starten met het opstellen van een nieuw actieplan, Het actieplan geluid wordt uiterlijk vastgesteld in juli 2024 volgens de Omgevingswet. Woningverbetering verkeersgeluid De gemeente werkt binnen het project Woningverbetering Verkeersgeluid aan de verduurzaming van woningen. De aanpassingen die bij woningen nodig zijn om verkeersgeluid binnen de perken te houden bieden hier goede kansen voor.

33

Natuur- en milieu-educatie Wat gaan we daarvoor doen? Het vergroten van kennis en bewustwording over milieu en duurzaamheid.

Wat mag het kosten (€1.000) Lasten Baten

Saldo

3.480

3.091

389

In 2023 besteedt de gemeente circa € 3,5 mln. aan de uitvoering van het natuur- en milieueducatieprogramma. De gemeente vindt het belangrijk dat bewoners van Den Haag van jongs af aan geïnformeerde keuzes kunnen maken op het gebied van duurzaamheid en milieu. Scholen kunnen gratis gebruikmaken van de door de gemeente (verder) ontwikkelde lesmaterialen of lessen volgen op een van de educatieve tuinen. Lesmaterialen en lessen worden geactualiseerd en doorontwikkeld op het gebied van water, energie, grondstoffen en voedsel. Voor het onderhoud van de educatieve tuinen en de Heemtuin in het Zuiderpark worden medewerkers van Den Haag Werkt ingezet voor een bedrag van ruim 1 mln. Daarnaast worden werkweken verzorgd in School in Bos. Wat zijn de activiteiten voor scholen in 2023? • Voortzetting en verdere ondersteuning van onderzoekend en ontwerpend leren, met speciale aandacht voor Wetenschap & Techniekonderwijs. Aansluitend bij de energietransitie, watertekorten/overlast en het hergebruik van grondstoffen. Uitvoeringsondersteuning van leerkrachten is hierbij eveneens van belang; • Er komen meer excursiemogelijkheden over duurzaamheid, milieubestendigheid en circulariteit; • We ondersteunen scholen bij duurzame activiteiten zoals groene schoolpleinen en de Eco-Schools; • De duurzame impact van voedselkeuzes blijft een centrale rol innemen, zowel voor kinderen als voor volwassenen.

Denk aan activiteiten als schooltuinieren, de smakelijke moestuin en de week tegen voedselverspilling. Stadsboerderijen In 2023 is circa € 1,9 mln. voor de 10 stadsboerderijen beschikbaar in programma 9 buitenruimte. De Haagse stadsboerderijen zijn ontmoetingsplekken voor Hagenaars van jong tot oud. Ze vervullen een sociale functie voor de wijk: buurtbewoners en vrijwilligers zijn betrokken bij de bedrijfsvoering en de activiteiten. Het streven blijft om 6 dagen per week open te zijn, waarbij we ruim 425.000 bezoekers verwelkomen. De stadsboerderijen vervullen naast een sociale functie ook een educatieve functie in de wijk: voor basisschoolleerlingen worden circa 350 lessen over natuur en leefomgeving gegeven. Voor jong en oud is een diversiteit aan activiteiten over thema's als voeding, afval, dierenwelzijn, leefbaarheid, natuur en duurzaamheid. De stadsboerderijen zijn tevens een laagdrempelige locatie waar Hagenaars verschillende grondstoffen in kunnen leveren voor hergebruik, zoals gebruikt vet, kleine elektrische apparaten en kleding. Ook grijpen we kansen aan om de ecologische positie in de wijk te versterken, zoals duurzaam vervoer en het inzamelen van bolplanten. Dierenwelzijn Het uitgangspunt van de nota Dierenwelzijn (RIS 307253) is dat dieren integraal onderdeel uitmaken van de Haagse samenleving en hun eigen intrinsieke waarde, behoeften en rechten hebben.

Elk mens, bedrijf en elke organisatie heeft invloed op het bevorderen van dierenwelzijn. De komende jaren blijven we ons samen met dierenwelzijnsorganisaties inzetten voor meer dierenwelzijn en minder dierenleed door middel van de acties uit de nota Dierenwelzijn. De gemeente zorgt voor het vervoer en de opvang van gevonden en gewonde dieren die vermoedelijk een eigenaar hebben. Daarnaast zorgt de gemeente ervoor dat op een diervriendelijke manier de zwerfkattenpopulatie in Den Haag wordt beperkt. Ook betaalt de gemeente de kosten voor vervoer en opvang van gewonde in het wild levende dieren. Voor deze taken is in 2023 ongeveer € 1,15 mln. beschikbaar in programma 9 buitenruimte. We blijven ons inzetten op de samenwerking tussen de onderlinge dierenwelzijnsorganisaties en de gemeente. Goede communicatie en voorlichting over het nemen en verzorgen van een huisdier blijven belangrijke onderwerpen op het gebied van dierenwelzijn. Wij blijven kijken naar uitbreidingsmogelijkheden van de Huisdier Informatie Punten. Hoe groter het netwerk en locaties van de Huisdier Informatie Punten, hoe meer inwoners we kunnen bereiken.

34

Financiële overzichten bedragen x € 1.000 2025 2026

2022

2023

2024

143.580

113.099

111.077

112.109

0

0

0

0

0

0

143.580

113.099

111.077

112.109

0

Budgettair kader

0

0

0

0

0

Intensiveringen

0

4.000

4.000

4.000

4.000

Dekking voor intensiveringen

0

0

0

0

0

-1.947

-56.334

-88.431

-89.176

23.494

141.633

60.765

26.646

26.933

27.494

Baten (incl. reserves)

2022

2023

2024

Baten Vastgestelde begroting 2022-2025

95.157

97.471

95.992

97.149

0

0

0

0

0

0

95.157

97.471

95.992

97.149

0

Budgettair kader

0

0

0

0

0

Intensiveringen

0

0

0

0

0

Dekking voor intensiveringen

0

0

0

0

0

5.550

-89.091

-91.977

-92.789

4.778

100.707

8.381

4.015

4.360

4.778

Lasten (incl. reserves) Lasten Vastgestelde begroting 2022-2025 Reeds goedgekeurde mutaties Subtotaal actuele begroting 2022-2025

Overige (neutrale) mutaties Lasten Ontwerpbegroting 2023-2026

Reeds goedgekeurde mutaties Subtotaal actuele begroting 2022-2025

Overige (neutrale) mutaties Baten Ontwerpbegroting 2023-2026

Reserve Reserve Toegekende (gemeentelijke) revolverende investeringsmiddelen

bedragen x € 1.000 2025 2026

bedragen x € 1.000 Onttrekkingen Eindsaldo 2023

Beginsaldo 2023

Toevoegingen

5.225

0

1.827

3.398

5.225

0

1.827

3.398

De reserve Toegerekende (gemeentelijke) revolverende investeringsmiddelen is bedoeld om Europese middelen met cofinanciering van de Gemeente op revolverende wijze in de stad te investeren. Deze middelen zijn bedoeld voor duurzaamheidsdoelstellingen. De onttrekking betreft een bijdrage aan de stichting HEID ten behoeve van het duurzaamheidsfonds VvE's en energiefonds. In de paragraaf Verbonden partijen staat meer informatie over de stichting HEID. bedragen x € 1.000 Investeringen Totaal Begroting 2023 en verder Nog te Bijdragen Aandeel Investerings- Jaar van realiseren Waarvan derden/ gemeente bedrag oplevering vanaf in 2023 voorz. in 2023 2023 Verduurzaming vastgoed 29.408 2026 10.100 5.000 0 5.000 Totaal 29.408 10.100 5.000 0 5.000 In de paragraaf Vastgoed staat meer informatie over verduurzaming gemeentelijk vastgoed.

35

Indicatoren Onze inzet voor duurzaamheid en energietransitie is erop gericht de uitstoot van CO2 te verlagen. Onderstaande indicatoren geven voor een aantal thema's aan hoe de ontwikkeling gedurende een langere periode plaats vindt. Zo worden met bijvoorbeeld de aanpak van EFG-labelwoningen het aantal EFG-labels verminderd en neemt het aantal goede labels toe dat een positieve bijdrage levert aan het verminderen van de CO2-uitstoot. Topindicatoren

Nulmeting 1990

Realisatie 2021

Begroting 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

0%

39%

48%

55%

61%

68%

74%

2.499

1.521

1.290

1.129

968

806

645

637

536

468

402

334

267

werken

497

441

386

331

276

221

mobiliteit

268

229

201

172

143

115

afval

119

84

74

63

53

42

CO2-reductie (%) * Uitstoot CO2 in kton wonen

* Percentage reductie ten opzichte van de uitstoot bij de nulmeting. Een negatief percentage betekent een groei van de uitstoot. Prestatie-indicator *

Eenheid

Realisatie 2019

Realisatie 2020

Realisatie 2021

Begroting 2022

Begroting 2023

CO2-uitstoot

ton

5.499

4.023

4.424

5.300

5.000

Energieverbruik

GJ

549.475

491.987

561.226

550.983

530.000

* Hierbij gaat het om het CO2-uitstoot van gebouwen en installaties in eigendom en gebruik van de gemeente Den Haag. Effectindicator

Realisatie 2020

Realisatie 2021

Begroting 2022

5.268

3.122

9.000

Aantal woningen transitieklaar Kengetallen

Aantal particuliere auto’s in bezit van Hagenaars

Begroting Begroting 2023 2024 9.000

9.000

Begroting 2025

Begroting 2026

9.000

9.000

Peildatum 1/1/2020

Peildatum 1/1/2021

Peildatum 1/1/2022

167.566

171.873

173.715

Onderverdeeld naar CO2 klasse: Z (zero-emissie)

0%

1%

1%

6 (minst vervuilend)

19%

23%

28%

5

25%

26%

25%

4

32%

30%

28%

3

11%

10%

8%

2

8%

6%

5%

1

1%

1%

1%

0 (meest vervuilend)

4%

4%

4%

Niet van toepassing of niet vastgesteld Absoluut aantal deelauto's

36

0%

0%

0%

3.715

5.042

6.120

Kengetal

Peildatum 1/1/2021

Percentage 1/1/2021

Peildatum 1/1/2022

Percentage 1/1/2022

0

0%

55

0%

A+++

0

0%

347

0%

A++

37

0%

358

0%

A+

50

0%

842

0%

A

48.354

18%

51.862

19%

B

36.635

14%

36.525

14%

C

43.546

16%

44.380

17%

D

28.053

11%

27.238

10%

E

32.785

12%

32.294

12%

F

22.280

8%

21.253

8%

G

54.253

20%

52.263

20%

96

0%

237

0%

Aantal woningen met energielabel: A++++

Onbekend Beleidsindicatoren (Rijk)

Eenheid

Hernieuwbare elektriciteit

%

37

Actuele peildatum (01/01/2021) 3,7

2.4 Openbare orde en veiligheid Portefeuillehouder: Jan van Zanen

Beoogd maatschappelijk effect: wat willen we bereiken? De gemeente wil dat Den Haag een veilige stad is en blijft voor bewoners, ondernemers, organisaties en bezoekers. De gemeente gaat door met de effectieve aanpak van de afgelopen jaren, samen met partners. Prioriteit: het terugdringen en voorkomen van criminaliteit en overlast. Programma op hoofdlijnen bedragen x € 1.000 Begroting 2022

2023

2024

2025

2026

Lasten

70.527

68.390

67.270

66.725

66.725

Baten

8.590

5.268

4.525

4.525

4.525

Saldo exclusief reserves

61.937

63.122

62.745

62.200

62.200

Toevoegingen

3.389

2.993

2.993

2.993

2.993

Onttrekkingen

5.474

3.252

3.000

2.477

2.477

59.852

62.863

62.738

62.716

62.716

Saldo inclusief reserves

Binnen dit programma wordt 74% van de lasten gerealiseerd door de bijdrage aan de Veiligheidsregio Haaglanden. Hier wordt de Brandweer en rampenbestrijding en de Strandveiligheid mee gefinancierd. De overige lasten worden gemaakt door de uitvoer van het veiligheidsbeleid van de gemeente. De dekking van deze kosten komt voor 88% uit de algemene middelen de overige dekking vindt plaats door inkomsten vanuit leges en rijksbijdrage voor specifieke onderwerpen en onttrekking uit reserves.

38

Wat gaan we doen en wat gaat het kosten in 2023? Haags veiligheidsbeleid: de speerpunten Versterken van de weerbaarheid in de stad Wat mag het kosten (€1.000) Lasten Baten 17.482 5.268

Bestrijding onveiligheid Wat gaan we daarvoor doen?

Saldo 12.214

Radicalisering In onze wijken leven grote zorgen met betrekking tot radicalisering en extremisme. In 2023 ligt de focus op het aanscherpen van de persoonsgerichte aanpak bij radicalisering, extremisme en contraterrorisme. Met name het signaleren van vormen van extremisme staat hoog op de agenda. Verder ligt de focus op het verbeteren van de signaleringsstructuur op alle vormen van extremisme. Dit gebeurt door partners te betrekken in trainingen. Daarnaast wordt de inzet binnen het speerpunt weerbaarheid aangescherpt op basis van de resultaten van onderliggende factoren die bijdragen aan radicalisering in de stad en een extern uitgevoerde evaluatie van de projecten VIP (Vrijheid, Identiteit en Polarisatie) en MIJ/Mij jr. De aandacht voor terugkeer van personen uit het voormalig IS-gebied en re-integratie van extremisten gaat in 2023 door. Dit is onderdeel van de persoonsgerichte aanpak. Permanent aandachtspunt: het vroeg signaleren van personen die kans lopen om te radicaliseren. Hiervoor krijgen professionals een specifieke training. Verder investeert de gemeente ook komende jaren in contacten met formele en informele netwerken in de stad. Cybercriminaliteit Voor veel bewoners en ondernemers is digitale veiligheid nog onontgonnen terrein. Het college investeert daarom tussen 2023 en 2026 € 1 mln. om de digitale veiligheid van mensen en organisaties in de stad te verhogen.

We starten met de uitvoering van de agenda Digitaal Veilig Den Haag (RIS311498) met steun van Rijksmiddelen. We beginnen met de verdere uitwerking van het risicoprofiel, de samenwerking met internationale organisaties en ngo’s, verdere netwerkvorming, versterking voor de lokaal vitale processen en een grootschalige cybercrisisoefening. Daarnaast zetten we het project Digitaal Veilig in de wijk (RIS309242) voort samen met onze partners. In dit project waarschuwen Haagse vrijwilligers, digitale ambassadeurs genoemd, inwoners en het midden- en kleinbedrijf tegen opkomende vormen van digitale criminaliteit. Deze bewoners fungeren als vraagbaak om hen te helpen en zich hiertegen te weren. Er is extra aandacht voor kwetsbare ouderen en jongeren. Tijdelijk huisverbod Jaarlijks worden in Den Haag tussen de 260 en 310 huisverboden opgelegd. De burgemeester kan zo’n tijdelijk huisverbod opleggen als er thuis sprake is van een acute onveilige situatie door huiselijk geweld. Bij een tijdelijk huisverbod krijgen alle betrokkenen hulp aangeboden. Daarbij is er bijzondere aandacht voor de veiligheid en het welzijn van kinderen. Ook is er extra aandacht voor de uit huis geplaatste plegers, om herhaling te voorkomen.

Aanpak van overlast personen met verward gedrag Ook in 2023 werkt de gemeente Den Haag samen met ketenpartners aan een sluitende, integrale aanpak van en zorg voor mensen die worstelen met meerdere problemen (RIS 299305). Dat gebeurt voornamelijk vanuit de portefeuille zorg. De burgemeester heeft de bevoegdheid om in te grijpen als verward gedrag dreigt te escaleren en als vrijwillige zorg wordt geweigerd. Dan legt de burgemeester op advies van een psychiater 3 dagen verplichte zorg op. Dat kan in de vorm van een crisismaatregel (Wet verplichte GGZ) of een inbewaringstelling (Wet Zorg en Dwang). De rechter kan dit zo nodig verlengen. Vanuit het Zorg- en Veiligheidshuis Haaglanden wordt hulp geboden aan mensen met verward gedrag. Haagse veiligheidsbeleid: 3 sporen Spoor 1: Aanpak van high impact crimes Wat doet de gemeente in 2023 aan woninginbraak, straatroof en overvallen? • De hotspotaanpak woninginbraak richt zich in 2023 op buurten waar relatief vaak wordt ingebroken. Hier is de gemeente extra actief om inbraken te voorkomen, bijvoorbeeld door het geven van voorlichting aan Hagenaars. Uitgangspunt is dat bewoners allereerst zelf verantwoordelijk zijn voor de bescherming van hun goederen. 39

• • •

• •

De gemeente gaat komend jaar door met de persoonsgerichte aanpak van jeugdige daders van high impact crimes: woninginbraak, straatroof en overvallen. De gemeente maakt afspraken met woningcorporaties over het voorkomen van woninginbraak. Bijvoorbeeld de afspraak dat corporaties bij renovatieprojecten zogenoemde kerntrekbeveiliging op de cilindersloten zetten. De gemeente pakt de ‘afzetmarkt’ van gestolen goederen aan. Dat gebeurt door bewoners te stimuleren om hun kostbare goederen te laten registeren op de website Stop Heling. Ook het verplicht gebruiken van het Digitaal Opkopers-Register door bijvoorbeeld juweliers hoort hierbij. Via dit register kunnen handelaren en de politie zien of het gaat om gestolen spullen. Alle slachtoffers van een overval krijgen bezoek van de gemeente als ze dat willen. Niet alleen om hen een hart onder de riem te steken, maar ook om advies te geven om de kans op een volgende overval te verkleinen. De gemeente schakelt in hotspotgebieden wijkbewoners in, bijvoorbeeld om moeilijk bereikbare bewoners te bereiken. Dit gebeurt via bewonersinitiatieven en via Whatsapp-groepen.

Lokale persoonsgerichte aanpak Den Haag werkt ook in 2023 met een lokale, persoonsgerichte aanpak per basisteam van de politie. Dit heet Persoonsgerichte Aanpak (PGA) lokaal. Deze aanpak is met name bedoeld voor jongeren die zich schuldig maken aan inbraak, straatroof, overvallen, steekwapens of drugs. Concreet: iedereen die veelvuldig in beeld komt voor verstoring van de openbare orde en het veroorzaken van maatschappelijke onrust, krijgt een plan van aanpak. De samenwerking met de ketenpartners is essentieel, omdat deze personen vaak meervoudige problemen hebben, waaronder geldproblemen, werkloosheid, psychische en/of verslavingsproblematiek. Met repressieve en preventieve interventies gericht op deze personen, wordt de overlast en criminaliteit die zij veroorzaken, teruggedrongen. Aan de uitvoering van deze integrale werkwijze ligt het ‘Privacy convenant PGA lokaal en personen met verward gedrag’ (RIS 307090) ten grondslag. We intensiveren de pilot ‘Top Xteam”. Jongeren die actief zijn in de drugscriminaliteit of dit dreigen te worden krijgen zeer intensieve ondersteuning van een individuele begeleider. Samen met de jongere wordt gezocht naar een positief toekomstperspectief. Door deze middelen structureel beschikbaar te stellen, kan langdurig worden geïnvesteerd in deze groep jongeren.

Spoor 2: Gebieds- en probleemgerichte aanpak in wijken en buurten Prioriteit De problematiek van veiligheid en leefbaarheid verschilt per wijk. De gemeente geeft ook in 2023 hoge prioriteit aan gebieden waar de leefbaarheid en veiligheid ernstig onder druk staan. Naast criminele activiteiten gaat het in deze gebieden ook om allerlei vormen van uitbuiting en illegale activiteiten. We gaan door met de aangewezen prioritaire gebieden: de Zevensprong/Weimarstraat, de Van Baerlestraat/Jan Luykenlaan, het Kaapseplein en Duindorp (RIS 305138). Daarnaast zijn structureel middelen vrijgemaakt voor soortgelijke, tijdelijke gebiedsgerichte aanpakken waar dat op basis van data nodig is. Het gaat onder meer om Laak Centraal. De gemeente werkt aan een gerichte, robuuste, meerjarige, integrale aanpak van deze problemen en hun oorzaken (RIS 307114). Er worden extra flexibele middelen ingezet voor de aanpak van problemen met afval, handhaving, openbare orde, ondermijning, welzijn en achterstallig onderhoud en de inrichting van de buitenruimte. Deze inzet komt bovenop de reguliere inzet op genoemde terreinen. Accounthouders veiligheid De aanpak door de zogenoemde accounthouders veiligheid van hardnekkige problemen met overlast en criminaliteit is succesvol. Daarom komt er structureel voor ieder stadsdeel zo’n Veiligheidsregisseur.

Zij zijn een belangrijke schakel tussen het beleid en de uitvoering en staan dagelijks in verbinding met zowel de lokale uitvoerders als de beleidsmakers. Ze staan ook in direct contact met de burgemeester en de Haagse driehoek: burgemeester, politie en justitie (RIS 305054). Dreigt er een onveilige situatie? Dan brengen de veiligheidsregisseurs alle partijen samen. De veiligheidsregisseurs hebben een coördinerende rol. Ze zorgen dat de situatie in kaart wordt gebracht en dat er samen met alle veiligheidspartners een plan van aanpak komt. Ook werken ze aan meerjarige gebiedsaanpakken en voeren ze de regie op de integrale handhavingsacties. Haagse aanpak van problematische jeugdgroepen De gemeente intensiveert de aanpak van criminaliteit en overlast door groepen criminele jongeren tussen de 12 en 24 jaar met incidenteel 2 miljoen over de periode 2023-2026. Bij deze criminele jeugdgroepen voert geweld dat te maken heeft met drugs en steekwapens de boventoon. Elk jaar inventariseren politie, Openbaar Ministerie en gemeente de problematische jeugdgroepen: welke groepen hebben een hoog-, midden- en laag risico? De Haagse driehoek beslist over de aanpak van de hoog risicogroepen. De gemeente regisseert de aanpak van de andere risicogroepen. De persoonsgerichte aanpak van midden risicogroepen vindt plaats in PGA lokaal. De PGA lokaal heeft goede resultaten.

Dat komt omdat wordt ingezet op

40

individuele jongeren, op de hele groep en op de omgeving. Als dat nodig is wordt het Zorg- en Veiligheidshuis Haaglanden ingeschakeld. Deze jeugdgroepen houden zich niet aan de stadsgrenzen. Dat is de reden dat de gemeente samen met de gemeenten Delft en Zoetermeer versterkt inzet op een regionale aanpak van rivaliserende groepen. Dit doen we in samenwerking met het Openbaar Ministerie, de politie en het Zorg- en Veiligheidshuis Haaglanden. Daarnaast zetten we in op preventie. We maken, in samenwerking met onderwijs, sport en jeugdwerk, kinderen en jongeren weerbaar tegen de aantrekkingskracht van criminele netwerken en de verleiding van het snelle geld. We zetten rolmodellen in om kinderen en jongeren bewust te maken en te ondersteunen bij het maken van de juiste keuzes. Gebiedsgerichte acties In 2023 zetten we met structureel extra capaciteit de zogenoemde integrale handhavingsacties voort en breiden die verder uit. Dit doen we door extra acties te organiseren gericht op specifieke problematiek in wijken en buurten. De gemeente wil minstens 15 gebiedsgerichte, integrale handhavingsacties uitvoeren. De gemeente controleert dan samen met haar partners in gebieden waar de leefbaarheid en veiligheid onder druk staan. Dit gebeurt zichtbaar én onzichtbaar. Uiteraard nemen we signalen en meldingen over deze gebieden mee.

De controles richten zich onder meer op onrechtmatig gebruik van woningen en sociale voorzieningen. Diensten treden samen op tegen overtredingen en openstaande belastingen. Er is bijzondere aandacht voor overlast van alcohol, drugs en lachgas. Met deze acties geeft de gemeente een duidelijk signaal af dat criminaliteit en overlast niet worden getolereerd in Den Haag. Tijdens de acties geven medewerkers voorlichting aan omwonenden en ondernemers. Na afloop van iedere actie informeert de gemeente de bewoners via www.denhaag.nl/veilig en via sociale media. Dit wordt als positief ervaren en draagt bij aan de meldingsbereidheid. Cameratoezicht In Den Haag is cameratoezicht één van de maatregelen om overlast en criminaliteit op specifieke plekken te bestrijden. Cameratoezicht is altijd een aanvulling op andere maatregelen. De inzet van camera’s gebeurt zorgvuldig en weloverwogen vanwege de privacy en het effect op de veiligheidsbeleving. Er staan 108 camera’s op vaste locaties in de stad, de 31 camera’s rond het stadion van ADO Den Haag niet meegeteld. Daarnaast zijn 22 tijdelijke camera’s beschikbaar. De burgemeester kan een gebied aanwijzen om deze camera’s tijdelijk in te zetten. Overlast alcohol, bedelen en softdrugs De gemeente wil zo min mogelijk gebieden met een alcohol-, bedel- en/of softdrugsverbod.

Zo’n verbod is een uiterste middel dat tijdelijk wordt ingezet bij langdurige overlast. In oktober 2021 zijn specifieke gebieden waar het verboden is alcohol (RIS310198) of softdrugs (RIS310205) te gebruiken aangewezen. Ook de gebieden waar het verboden is om te bedelen zijn toen aangewezen (RIS310202). Hoe komt zo’n verbod tot stand? Een verbodsgebied wordt aangewezen op basis van signalen van bewoners, lokale professionals en cijfers en ervaringen van politie en de handhavingsorganisatie. Ieder jaar evalueren we de verbodsgebieden: is verlenging nodig? Soms wijst de burgemeester of het college tussentijds een nieuw gebied aan. Dat gebeurt als de overlast toeneemt en structureel lijkt, ondanks alle acties van de gemeente en de politie. Alcoholwet De Alcoholwet verbiedt dat jongeren onder de 18 jaar in publieke ruimten alcohol bezitten. De politie en de gemeente delen boetes uit als ze dit constateren. De gemeente zet toezichthouders in om de verkoop van alcohol aan minderjarigen tegen te gaan in de horeca, supermarkten, slijterijen en tijdens evenementen. De gemeente pakt supermarkten, slijterijen en horeca stevig aan als ze alcohol verkopen aan minderjarigen. Alcoholoverlast-gebied De Alcoholwet biedt de gemeente de mogelijkheid om een gebied aan te wijzen als alcoholoverlast-gebied. Het gaat dan om een gebied met veel alcoholverkooppunten en veel overlast.

De gemeente kan in zo’n geval bijvoorbeeld het aantal verkooppunten beperken of happy hours verbieden. Vooralsnog lijkt het in Den Haag niet nodig om zo’n gebied aan te wijzen. De gemeente houdt dit goed in de gaten. Drugspanden In 2023 blijft de gemeente woningen en bedrijfspanden sluiten op grond van de Opiumwet als er sprake is van drugshandel en drugscriminaliteit. Er is extra aandacht voor growshops en andere detailhandel waar stelselmatig goederen en chemicaliën worden aangetroffen voor de productie van drugs. Ook de drugslabs

41

en hennepkwekerijen waar nog geen drugs te vinden is, vallen hieronder. We hebben extra aandacht voor drugshandel in woningen. Overlastwet Mensen die herhaaldelijk de openbare orde verstoren, worden aangepakt op basis van de Overlastwet. De gemeente richt zich op overlast in de wijk, voetbalgerelateerde overlast en overlast tijdens grote evenementen, zoals festivals en de jaarwisseling. Een nieuw aandachtsgebied voor de gemeente is de overlast door mensen die hun maatschappelijk ongenoegen uiten. Spoor 3: Bestuurlijke aanpak van ondermijnende criminaliteit De gemeente intensiveert de aanpak van ondermijning met € 4,25 miljoen over de periode 2023-2026. Dit moet zorgen voor verstoring van criminele activiteiten, onder andere door bestuurlijke interventies en het opwerpen van barrières tegen criminele verdienmodellen in bijvoorbeeld vastgoed en bepaalde bedrijfsbranches. Aanpak Den Haag kent tientallen criminele netwerken in de stad die veel geld verdienen met drugshandel, mensenhandel en vastgoedfraude (RIS 304166). Dit geld wordt vervolgens geïnvesteerd in Haagse horeca, vastgoed en andere vormen van bedrijvigheid. Dit spoor gaat over het dwarsbomen van het criminele verdienmodel en het weerbaar maken van bewoners en bedrijven tegen criminele organisaties. De gemeente blijft dit in 2023 gebiedsgericht aanpakken, samen met de veiligheidspartners.

Op deze manier voorkomt de gemeente dat criminele organisaties voet aan de grond krijgen in Den Haag. Voorbeelden van de gebiedsgerichte aanpak: • Handhaven vergunningplicht voor bedrijfsactiviteiten in Weimarstraat/Beeklaan • Invoeren vergunningplicht in Van Baerlestraat/Jan Luykenlaan (RIS 310942) • Aanpak Scheveningen-Haven • Aanpak Den Haag Zuidwest Haags Economisch Interventie Team Het Haags Economisch Interventie Team (HEIT) richt zich op het voorkomen en terugdringen van malafide bedrijvigheid en het aanpakken van misstanden in de sekswerkersbranche. Het HEIT is daarmee een belangrijke partner in de aanpak van ondermijnende criminaliteit en het tegengaan van oneerlijke concurrentie. In Den Haag en de regio worden jaarlijks honderden ondernemingen gecontroleerd bij signalen van malversaties. Signalen kunnen via meldingen van bewoners binnenkomen, maar ook vanuit de politie, gemeenten of partners. Op basis van die signalen doet de gemeente integrale controles. Hierbij werken verschillende partners samen, zoals de gemeente, de politie, de Belastingdienst, de douane, de Inspectie SZW, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, de Omgevingsdienst Haaglanden en het UWV. Bibob De Wet Bibob is voor de gemeente een belangrijk instrument bij het bestrijden van ondermijning.