RIS313216 Stuur op wijken met karakter Bijlage

Woonmilieus Haaglanden ruimtelijke ordeningsprincipes psychologische beleving

SmartCityStudio Eyckveld

Office for environmental psychology + architecture.

januari 2015

De (mis)maakbare samenleving Sociale effecten van ruimtelijke keuzes De samenleving is volgens de huidige opinie niet maakbaar, maar hij is duidelijk wel ‘mismaakbaar’. Keuzes in stedenbouw en architectuur kunnen menselijke behoeften aan bijvoorbeeld controle, afwisseling en sociale interactie zodanig tegenwerken dat een duurzaam gewaardeerde, sociaal functionerend leefomgeving op voorhand wordt uitgesloten. Een niet te verwaarlozen deel van het succes en falen van buurten en wijken ligt besloten in de manier waarop de ruimtelijke keuzes rekening houden met de sociaal-psychologische behoeften. Elk woonmilieu speelt op een andere manier in op deze behoeften. Het woonmilieu is het product dat wordt gevraagd. De provincie Zuid-Holland ook verlangt van gemeenten dat zij het aanbod van woonmilieus op de vraag afstemmen. Dit is belangrijk om een aantrekkelijk vestigingsklimaat te creëren en de agglomeratiekracht en concurrentiepositie van de regio te versterken. Mensen zoeken immers geen woning sec, maar een woning in een bepaalde setting die hen aanspreekt. Het woonmilieu is het product dat wordt gevraagd en gekocht. Het gevraagde woonmilieu is daarom ook het product dat moet worden geleverd als de gemeenten een aantrekkelijk vestigingsklimaat wil bieden. Met de steen van Rosetta hebben we de woonmilieus gezamenlijk gedefinieerd en het aanbod in kaart gebracht.

Met de Grote WoonTest Haaglanden is de vraag er tegenover gezet. Er blijkt vooral een tekort aan centrum-stedelijke, dorpse en rustig stedelijke woonmilieus. Streven is nu het aanbod van woonmilieus af te stemmen op deze vraag. Beleidsstapeling versus productontwerp Gemeenten willen stedelijke omgevingen bouwen waar vraag naar is, maar met de huidige praktijk van beleidsstapeling is het moeilijk in die behoefte te voorzien. Mobiliteit (doorstroming, straatpatroon en profiel), economie (functiemenging) en milieu (contouren en uitstoot) zijn momenteel meer bepalend voor de ‘Urban form’, dan de vraag van de consument. Voor de rustig en levendig stedelijke en centrumdorpse woonmilieus zal er vanuit het beoogde eindproduct terug moeten worden geredeneerd naar de benodigde sectorale ingredienten. Sectorale regels en normen zullen tegen elkaar moeten worden afgewogen om de gevraagde stedelijkheid (betaalbaar) te kunnen realiseren.

Handreiking: woonmilieus ontleed Om de gevraagde woonmilieus aan te bieden moeten gerichte ruimtelijke keuzes worden gemaakt. De ordeningsprincipes die ten grondslag liggen aan elk woonmilieu, moeten op een specifieke manier worden toegepast om een gewenste ‘Urban form’ te realiseren. In deze handreiking worden toepassingen van ordeningsprincipes ontleed en wordt aangegeven welke belevingseffecten door die toepassingen kunnen worden veroorzaakt. Per woonmilieu worden de volgende ordeningsprincipes en primaire sociaal-psychologische basisbehoeften behandeld: ordeningsprincipes ontsluiting verkaveling bebouwingstype architectuur functiemenging openbare ruimte

basisbehoeften controle (aanpasbaarheid) sociale veiligheid sociale relaties afwisseling identiteit leesbaarheid

Bij bouw van nieuwe buurten of bij herstructurering van oude, helpt deze handreiking om inzicht te geven hoe het woonmillieu moet worden opgebouwd om het gewenste eindproduct op te leveren. Daarmee biedt deze handreiking argumenten om ruimtelijke keuzes te onderbouwen en aan die keuzes vast te houden. Willen we de stedelijke en dorpse leefomgevingen bouwen waar nu een tekort aan is, dan moeten ontwerpers, beleidsmakers en beslissers oog hebben voor de vraag en voor het effect van de ruimtelijke keuzes op de voorziening van de primaire sociaal-psychologische basisbehoeften. Als met deze behoeften rekening wordt gehouden is de samenleving mogelijk een stuk maakbaarder dan nu wordt vermoed.

Inhoudsopgave Steen van Rosetta Haaglanden

6

Ruimtelijke ordeningsprincipes Psychologische beleving

9

Vergelijking van een aantal woonmilieus ordeningsprincipes geschetst

10

Psychologische beleving: basisbehoeften

12

Woonmileus Grootstedelijk Stedelijk Suburbaan Dorps Landelijk

18 26 46 64 74

Living Labs

77

Tips en trucs uit referentieprojecten

82

Bijlage psychologische beleving zes belevingsfacetten

85

Colofon

96

Steen van Rosetta Haaglanden Woonmilieus in de regio Haaglanden op basis van gesprekken met 9 gemeenten

Woonmilieu

Grootstedelijk

Stedelijk

Centrum

Levendig

Nieuw

Rustig

Exclusief

Ruimtelijke kenmerken

Bereikbaar met veel Bereikbaar met veel modaliteiten modaliteiten Unieke voorzieningen nabij Een cluster met een specifiek thematisch programma, zoals kantoren, hoger onderwijs of leisure/ 24 uur per dag mensen recreatie op straat Gebruik seizoensgebonden of tijdsgebonden: Mix van bedrijvigheid, kantoortijden, lestijden winkels en publieke Specifieke, voorzieningen functiegerelateerde voorzieningen. Veel gestapelde Veel gestapelde woonvormen woonvormen Gebouwd parkeren Gebouwd parkeren Parken, plantsoenen en Veel atria pleinen Specifieke, markante Generieke gebouwen en gebouwen en diversiteit in vaker uniformiteit in de architectuur. architectuur.

Bereikbaar met veel modaliteiten Functiemix met groot % wonen

Bereikbaar met veel modaliteiten. Zowel zeer goede OVverbinding naar het centrum als nabijheid van een uitvalsweg naar de snelweg

Bereikbaar met veel modaliteiten Op loopafstand van winkelstraat

Bereikbaar met veel modaliteiten

Rustige straten

(kantoor)villa’s, exclusieve detailhandel: traiteur, galerie, mode

winkels, werken, wonen Hoge dichtheid van gebouwen

Thematisch

Wonen onderschikt aan thematisch programma Hoge dichtheid van gebouwen

bewoners en veel bezoekers op straat

Minder bewoners, veel bezoekers

In Nederland alleen in specifieke centrumgebieden in de grote steden

Alleen vindbaar in of rondom stedelijke of grootstedelijke gebieden

Levendige straten Veel voetgangers en fietsers Veel soorten winkels en bijzondere winkels Wonen boven winkels Groot % kleine woningen, veel appartementen Klein % eigen tuin Vaak vooroorlogse gebouwen Vaak aaneengesloten gebouwen met een duidelijke rooilijn Beperkte parkeerruimte in de straat, deels gebouwd parkeren Pleinen, singels, plantsoenen Straten, boulevards en avenues. Bewoners en bezoekers op straat

Nieuwe stedelijk centrum in het regionale netwerk, of voormalig perifere uitbreidingswijken die zijn doorontwikkeld tot een nieuw stedelijk milieu met een eigen voorzieningencentrum. Hoge dichtheid van woningen en voorzieningen Voornamelijk gestapelde woningen. Vaak een naoorlogse uitleglocatie of hoogbouw en voorzieningen op knooppunten. Behorend bij een stad van tenminste 65.000 inwoners Vaak veel open en ongedefinieerde ruimte. Veel verkeersruimte

Werken aan huis Veel boven-benedenwoningen. Stadswoningen Kleine privétuin of collectieve tuin/hof Vaak (omringd door) vooroorlogse bebouwing Beperkte parkeerruimte in de straat, deels gebouwd parkeren

Groene lanen, Historische grachten

Grachtenpanden of villa’s aan het park of aan de plas. Topsegment stedelijk wonen . Wonen op stand De beste buurt van de stad Volwassen groen: stadspark, singel, bomenlaan Woningen op eigen kavel of zeer ruime appartementen op een toplocatie Privéparkeergelegenheid

Pleinen, singels, plantsoenen Vooral bewoners op straat

In Nederland boven de 800.000 euro Nabij stadscentrum

Nabij centrum en tenminste 65.000 inwoners in de stad

Nabij centrum en tenminste parkeervelden en/of parkeergarages 65.000 inwoners in de stad

Voorbeelden van wijken

Wijnhavenkwartier Den Haag

Scheveningen Strand Beatrixkwartier Laakhaven

Delft binnenstad Zoetermeer centrum Stationsbuurt D-H Zeeheldenkwartier D-H Regentessekwartier D-H

Den Haag Zuid-West Den Haag Mariahoeve Delft Voorhof Leidschenhage Stationsgebied -in de Bogaard Rijswijk

Voorburg Noord Rustenburg Oostbroek D-H Bomenbuurt D-H Bomenbuurt Rijswijk Cromvliet Rijswijk Delft Olofsbuurt

Statenkwartier D-H Van Stolkpark D-H Oude Delft Delft Oud Voorburg

Suburbaan Gestapeld Bereikbaar met meerdere modaliteiten. Ondanks bereikbaarheid met O.V. vaak auto-georiënteerd. Soms een tram of metro in de buurt. Vaak een bus Wederopbouwwijken en Stempelbuurten Veel appartementen (portiek) flats Veel openbaar groen Veel verkeersruimte Veel parkeervelden

Dorps Grondgebonden Weinig modaliteiten Auto-georiënteerd Uitbreidingswijken van dorpen en steden, zoals VINEX-wijken Groeikernen Bloemkoolwijken

Exclusief

Centrum Dorps

Topsegment suburbaan

Een gegroeid milieu met vaak een historisch karakter of nog bestaande historisch artefact

Een gegroeid milieu met vaak een historisch karakter of nog bestaande historisch artefact

Stratenpatronen zijn gebaseerd op het onderliggend landschap of historische verbindingen; Dijken, terpen, linten

Stratenpatronen zijn gebaseerd op het onderliggend landschap of historische verbindingen; Dijken, terpen, linten

Wonen op stand Lage dichtheid Veel groen: lanen, plantsoenen, singels

Winkelcentrum in de wijk Basisvoorzieningen voor zorg en onderwijs

Bijzondere recreatieve voorz. (golfbaan, jachthaven, tennisclub)

Aan de rand van de stad Nabij recreatiegebieden

Parkeren op eigen kavel

Veel rijtjeshuizen Winkelcentrum, ziekenhuis, middelbare school in de Klein % appartementen wijk Parkeren voor de deur of op Winkels voornamelijk voor eigen kavel eigen gebruik. Bijna iedereen een tuin Met name monofunctioneel Aan de rand van stad of Veel kleinschalig groen dorp Veelal monofunctioneel Beperkt % tuinen Volwassen groen Veel gezinnen

Vrijstaande of zeer ruime rijwoningen Nabij of goed verbonden met buitengebied ‘Gouden randen’ van de stad Villawijken In Nederland boven de 800.000 euro

Na-oorlogse uitleglocatie (Nieuw) seniorenmilieu

Delft Buitenhof Meerzicht Oost Zoetermeer Voorburg-Midden Muziekbuurt Rijswijk Houtwijk Den Haag

Ypenburg Wateringseveld Oosterheem Seghwaert Tanthof Klapwijk

Landelijk

Vroondaal Vogelwijk Nieuw Wassenaar Vlietzone Voorburg Kerkpolder Delft

Lokaal

Suburbaan Suburbane wijk in een dorp nabij de dorpskern Direct verbonden met een gegroeid dorps lokaal of dorps centrum milieu Meer eenvormige architectuur dan het dorps lokale of dorps centrummilieu.

Diverse architectuur bestaat Diverse architectuur bestaat naast elkaar naast elkaar Er is nog een duidelijke sociale dorpsstructuur Een oude dorpskern met Compact die meerdere generaties meer voorzieningen dan bewoners met elkaar alleen voor lokaal gebruik. Kleinschalig verbindt Winkelend bezoek uit de omliggende dorpen. Je eigen bakker Vaak een uitbreiding gepland Inmiddels zijn hier vaak Ons-kent-ons voor doorstroom of groei bekende winkelketens Meerdere generaties van van eigen bewoners te vinden, zoals de V&D een familie wonen er of H&M Ruimtelijke opzet verschilt Oud naast nieuw weinig van het suburbaan Voor de omliggende kernen Wonen naast bedrijven grondgebonden milieu. relatief goed bereikbaar Woningen met beperkt Sociaal wel een groot vloeroppervlak verschil Auto-georiënteerd Mix van woningtypen Soms een eigen sportpark Wonen boven of nabij de Weinig voorzieningen winkels Onderdeel van een dorps Matig bereikbaar Nabij open landschap milieu niet groter dan Oud naast nieuw 20.000 inwoners Parkeren voor de deur of Wonen naast bedrijven geclusterd Woningen met beperkt vloeroppervlak

Naaldwijk centrum ‘S Gravenzande centrum Leidschendam centrum Zoetermeer dorp Pijnacker dorp

Westlandse linten Monster Delfgauw Stompwijk Poeldijk

Pijnaker-Nootdorp Monster Naaldwijk ‘s Gravenzande

Buiten wonen Vrijstaand Uitzicht Omringd door open landschap Weinig voorzieningen Relatie met landschap Een duidelijke relatie met het agrarisch verleden Ruimte voor hobby Wonen in het groen Afgelegen en stil

Duivenvoorde corridor Oude Leede Wassenaar Uithofpolder

7

Ruimtelijke ordeningsprincipes Psychologische beleving

9

Vergelijking van een aantal woonmilieus ordeningsprincipes geschetst Ontsluiting

Verkavelingstype

Twee of meer rijbanen, vaak toepassing van ventwegen Betaald gebouwd en ondergronds

Blokverkaveling Grote kavels voor grote gebouwen; minimaal 3.000m2

Niet meer dan twee rijbanen, vaak eenrichtingsverkeer Langsparkeren op straat

Blokverkaveling met veel variatie binnen de kavels, zowel eengezinswoningen als boven-benedenwoningen

Vaak een ‘wijkontsluitingsweg’ met breed straatprofiel Gescheiden rijbanen, fietspaden en wandelpaden

Strokenbouw, open en half-open bouwblokken Grootschalige verkaveling

Smalle straten, vaak kronkelend, organisch gegroeid, volgt landschappelijke patronen

Losse verkaveling Verschillende kavelmaten in breedte en lengte

Grootstedelijk Centrum

Stedelijk Rustig

Suburbaan Gestapeld

Dorps Lokaal

Bebouwingstype

Functiemenging Grootstedelijk Centrum

Hoogbouw op een ‘plint’ grenzend aan de straat of het autoluw voetgangersgebied

Veel functiemenging, wonen, werken, winkels en publieke voorzieningen Verticale functiescheiding

Stedelijk Rustig

Boven-benedenwoningen of volledig pand per eigenaar Beukmaat 5-8m Bouwhoogte 3-5 verdiepingen

Commerciële functies op de hoeken van de stedelijke bouwblokken en in de winkelstraat

Suburbaan Gestapeld

Gallerijflats, portiek-etage woningen Veel blinde gevels aan de straat of een plint met bergingen

Functiescheiding, monofunctionele bouwblokken Winkelcentrum nabij

Dorps Lokaal

Bouwhoogte 1 à 2 verdiepingen met kap, variatie in bouwhoogte en goothoogte

Werken aan huis is mogelijk, vaak kleine bedrijven; schildersbedrijven, timmerbedrijven, loodgieters

11

Sociale veiligheid Een gevoel van veiligheid is een basisbehoe e. eiligheidsbeleving draait ruwweg om twee vragen: hoe groot is het risico dat ik hier slachto er word En hoe groot is bij nood de kans op hulp elangrijke factoren in de fysieke omgeving zijn zichtbaarheid, duidelijkheid, toegankelijkheid en aantrekkelijkheid.

Zichtbaarheid ichtlijnen in het straatbeeld bieden de mogelijkheid tot anticipatie op een dreiging. linde vlekken en hoeken hebben een negatief e ect op de veiligheidsbeleving. iet alleen zien , maar ook gezien worden is belangrijk. anwezigheid van anderen op straat gee een veiliger gevoel, maar ook het zichtbaar zijn voor bewoners in aanliggende woningen. it wordt natuurlijke surveillance genoemd. ichtbaarheid hee een directe band met ontsluiting, verkaveling en bebouwingstype.

Duidelijkheid Een eenduidige zonering maakt duidelijk waar de openbare ruimte ophoudt en de private ruimte begint. p plekken waar sprake is van een duidelijk psychologisch eigenaarschap voelen mensen zich veiliger, omdat dit plekken zijn die worden verzorgd en waar mensen over waken. et helpt om de natuurlijke grenzen van territorialiteit te verduidelijken. uidelijkheid houdt direct verband met de de ni ring van de openbare ruimte.

Bereikbaarheid et is belangrijk dat hulp een plek snel kan bereiken en dat er mogelijkheden zijn om potenti le dreigingen te ontlopen of om daarvoor te vluchten. oegankelijkheid ligt ook in de mate van isolement van een wijk zijn er stromen van mensen naast de bewoners ie toegankelijkheid levert ook weer natuurlijke surveillance van omstanders op. oegankelijkheid houdt vooral verband met ontsluiting van woning en wijk.

Aantrekkelijkheid eiligheidsbeleving komt voor een groot deel tot stand door sociale informatie de normen en waarden die een omgeving uitdraagt. ekenen van gebrekkig onderhoud en verloedering hebben een negatief e ect op de veiligheidsbeleving doordat niemand voor dergelijke plekken lijkt te zorgen en deze de waargenomen kans vergroten op criminaliteit broken window theory . antrekkelijkheid houdt verband met verkaveling eigendomsverhoudingen en met herbergzaamheid: de mate van beschu ng tegen elementen en gastvrijheid.

Leesbaarheid e mate waarin mensen zich kunnen ori nteren in omgevingen be nvloedt de ruimtelijke beleving. esori nterende omgevingen zijn vaak minder aantrekkelijk door een te hoge complexiteit of door een gevoel van onveiligheid door een gebrek aan begrip. ri nteren wordt be nvloed door drie factoren: de aanwezigheid van een eenduidige structuur, de aanwezigheid van visuele toegankelijkheid en de mate van di erentiatie in de omgeving.

Eenduidige structuur tructuur betre het gemak waarbij mensen het patroon van het stedelijk weefsel kunnen afleiden vanuit een willekeurige plek in het woonmilieu. Een herkenbaar patroon en beperking in het totale aantal paden en knooppunten bevordert de leesbaarheid. erkaveling en stratenpatroon hebben hier direct invloed op.

Visuele toegankelijkheid isuele toegankelijkheid stelt mensen beter in staat om verbanden te leggen tussen ruimtelijke structuren. it helpt met de ontwikkeling van ruimtelijk inzicht. e mate van visuele toegankelijkheid is a ankelijk van zichtlijnen en doorkijkjes. ichtlijnen zorgen voor een visuele verbinding tussen verschillende straten en knooppunten van het woonmilieu. oorkijkjes stellen mensen in staat om relaties te leggen tussen verschillende plekken. oor middel van zorgvuldige uitlijning van het stratenpatroon kan de visuele toegankelijkheid worden verhoogd.

Differentiatie ls verschillende onderdelen in een woonmilieu niet te onderscheiden zijn van elkaar ontstaat er verwarring. oonmilieus met veel afwisselende vormen en materialen zijn makkelijker te begrijpen. ok de toevoeging van kunst en referentieobjecten kan de leesbaarheid bevorderen. ariatie in verkaveling straatpro el, openbare ruimte, bebouwingstype en architectuur hebben hier invloed op. oor verschillende zones aan te brengen met een gelijksoortig maar duidelijk ander karakter neemt het ori ntatievermogen toe.

Controle ls de omgeving bewoners beperkt om controle uit te oefenen kan dit leiden tot stress, irritatie, frustratie en weerstand van bewoners. innen een woonomgeving zijn drie mechanismen herkenbaar die de bewonerscontrole be nvloeden: uitingen van territorialiteit, regulatie van privacy en de opdeling van woonomgevingen in verschillende invloedzones voor bewoners.

Territoriale expressie bij de eigen woning uizen waarvan duidelijk zichtbaar is waar het priv territorium en waar het publieke territorium begint, geven een groter gevoel van veiligheid en meer tevredenheid voor bewoners. aar mate bewoners meer mogelijkheden hebben om zelf signalen van territorialiteit toe te voegen aan de omgeving planten, bloempotten, hekjes e.d. wordt het gevoel van controle groter. erkaveling eigendomsverhoudingen en bebouwingstype hebben hier invloed op.

Zelfbeschikking over de mate van privacy ewoners willen hun privacy ade uaat kunnen beschermen en reguleren. rivacy kan worden bereikt door het op afstand houden van mensen exclusie of door mensen af te schermen seclusie . e behoe e aan privacy verschilt tussen bewoners en leefstijlen de mogelijkheid om zelf te beschikken over afscherming voorkomt dat er een onbalans bestaat tussen behoe e en aanbod uit de omgeving. erkaveling en bebouwingstype hebben hier directe invloed op.

Zonering van ruimte e ruimte rond een woonomgeving kan worden opgedeeld in zones met een oplopende mogelijkheid voor bewoners om de ruimte aan te passen. eze zonering moedigt het nemen van eigenaarschap aan. et is hierbij belangrijk dat de publieke, semipublieke en priv ruimte als zodanig herkenbaar zijn voor niet bewoners. pdelen in zones voorkomt ook ontevredenheid bij bewoners over buitenstaanders die door een semipublieke ruimte lopen of zich ophouden dicht bij de eigen woning. erkaveling hee hier directe invloed op.

Sociale relaties Een goed sociaal klimaat is belangrijk voor het goed functioneren van een woonmilieu. ensen hebben een basisbehoe e aan contact, al verschilt wel de behoe e aan de diepte van contact. rie aspecten ondersteunen sociaal contact: gemeenschappelijke voorzieningen, ondersteuning van spontane interacties en kindvriendelijke omgevingen.

Gemeenschappelijke voorzieningen lekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten bieden de optie om naar behoe e contact te vinden. emeenschappelijke voorziening compenseren ook voor kleine leefruimten en bieden buitenruime voor huizen zonder tuin. uurtcaf s, sportverenigingen, buurtwinkels en locale speelplaatsen brengen mensen bij elkaar en kunnen het maken van buurtbanden helpen bevorderen. evorderen van functiemenging en de verkavelingsopzet hebben hier invloed op.

Ondersteunen van spontane interacties et woonmilieu kan het sociaal klimaat ondersteunen door mogelijkheden aan te bieden voor spontante interacties: kleine gesprekjes en ontmoetingen vanuit de eigen woning of voor tuin en in het semi publieke domein. Een aantrekkelijk wandel en verblijfsklimaat verhoogt de kans op interactie. e kans op interactie kan worden verhoogd door middel van een aantrekkelijk wandel en verblijfsklimaat en door gebruik te maken van een op mensen niet auto gerichte schaal en maatvoering.

Kindvriendelijke omgevingen ndersteuning van activiteiten en benodigdheden van kinderen gee een belangrijke impuls aan de sociale lee waliteit. inderen vormen vriendschappen, komen bij elkaar in huis en brengen de ouders met elkaar in contact. ierdoor zijn zij een belangrijk verbindend element in elk woonmilieu. inderen ervaren ruimte op een lagere schaal dan volwassenen. indvriendelijke omgevingen hebben daarom vaak elementen op of nabij de stoep waarmee iets kan worden gedaan, wilde ongevormde ruimte in het woonmilieu, vermijding van gereguleerde speelplekken, brede obstakelvrije voetpaden met goede zichtlijnen op het autoverkeer en mogelijkheden om te spelen voor de deur. lle ordeningsprincipes hebben hier invloed op.

Identiteit dentiteit is een tweeledig begrip. oor middel van identiteitsuiting kunnen bewoners zelf laten zien wie ze zijn en waar ze voor staan. eze uitingen zijn een invulling van een bewonersbehoe e aan zelf waardering, zelf respect, vrijheid, en ona ankelijkheid. an de andere kant zit identiteit ook in de mate van speci citeit en kenmerkendheid. Een woonmilieu met een duidelijk onderscheidend karakter speci citeit , en of met veel kenmerkende streekeigenschappen kenmerkendheid hee een hogere identiteitswaarde voor bewoners. eide vormen van identiteit zijn van belang voor het zich kunnen toe eigenen van de leefomgeving.

Aanwezige verpersoonlijking van de eigen woning ewoners kunnen identiteit uiten door middel van het personi ren van de woning. n principe zijn er twee vormen van aanpassingen mogelijk: veranderingen aan het huis door eigen gevelbekleding, kleuren, materialen en aangepaste vormen te kiezen en invulling van de grond direct rondom de eigen woning met voorwerpen, meubels en beplanting. ier is ook een direct verband met de behoe e aan controle over de eigen woonomgeving en zelfexpressie.

Aanwezige uitingen van een gemeenschappelijke identiteit e buurt is geen leefgemeenschap, maar er is wel vaak sprake van een gezamenlijk gedeelde sociaal culturele identiteit. e meeste bewoners hebben ook een behoe e om deze identiteit te ervaren in de buurt. oonmilieus met mogelijkheden voor bewoners om de publieke ruimte eigen te maken en deze in te vullen, hebben een beter sociaal klimaat.

Unieke kleinschalige eigenschappen in de woonomgeving nieke speci eke en kenmerkende elementen in de omgeving geven het woonmilieu een eigen karakter. ogelijkheden liggen bij gebruik van lokale materialen, of bijvoorbeeld door middel van beelden, kunstwerken en unieke elementen zoals een afwijkende verharding. oor op blokniveau variatie aan te brengen ontstaan sub unit identiteiten die een plek op zichzelf kunnen worden in de wijk. Een bijkomend voordeel is een verbeterde mogelijkheid voor ori ntatie in het woonmilieu.

Afwisseling ensen hebben een algemene behoe e aan een vorm van fascinatie en mystiek. oonomgevingen die te saai of te eentonig zijn, vinden de meeste mensen vervelend, maar te drukke woonomgevingen kunnen ook stress opleveren. e hoeveelheid afwisseling in het woonmilieu is doelgroepa ankelijk.

Variatie in stimulatie ensen hebben een verschillende aanleg om prikkels in het woonmilieu te reguleren. et woonmilieu kan tegemoetkomen aan deze eigenschap door zowel rustige, gemiddeld drukke en drukke omgevingen aan te bieden. ewoners kunnen hierdoor hun eigen gewenste balans opzoeken. Een contrast tussen drukke en rustige delen van een woonmilieu kan door het stratenpatroon worden gecre erd.

Visuele variatie isuele variatie maakt het pre g om te kijken naar gebouwen en omgevingen en zorgt ervoor dat omgevingen ook na verloop van tijd niet saai worden. ariatie kan worden bereikt door voldoende visuele complexiteit in het geveluiterlijk te integreren, waarbij op verschillende afstanden andere details en patronen zichtbaar worden. wee andere omgevingseigenschappen die de visuele variatie be nvloeden zijn afwisselende en natuurlijk ogende landschapsfaciliteiten en contrasten of verschillen in het ontwerp van gevels in het straatbeeld. ier ligt een verband met de behoe e aan leesbaarheid ori ntatie en identiteit.

Functiemenging unctiemening betre variatie in het aanbod van wonen, ontspanning, sport, werken, samenkomen en rusten. oor verschillende functies in een woonmilieu te integreren ontstaan er loop en bezoekersstromen van en naar verschillende functies. eze activiteit gee prikkeling, levendigheid en natuurlijke surveillance. n principe is de stelregel dat er per district minimaal functies aanwezig moeten zijn, het liefst met verschillende doelgroepen en activiteiten. Er moet een voldoende dichtheid zijn van bewoners ten opzichte van de omvang van de functies om te voorkomen dat het draagvlak voor de functie te laag wordt, waardoor activiteit uitgespreid raakt over een groter gebied en de levendigheid teveel afneemt.

Grootstedelijk Centrum

Grote Marktstraat, Den Haag

Ontsluiting

Verkavelingstype

Bebouwingstype

Straten met straatwanden

Blokverkaveling

Hoogbouw op een ‘plint’ grenzend aan de straat of het autoluw voetgangersgebied

a. twee of meer rijbanen, vaak toepassing van ventwegen b. autoluw voetgangersgebied

Stadsblokken van 60-100m bij 100-200m

Betaald gebouwd en ondergronds parkeren, laag autobezit

Grote kavels voor grote gebouwen; minimaal 3.000m2

Centrale woningontsluitingen (portiek/gallerij) Veel entrees in de plint van voorzieningen

Straatwanden van 5 - 8 verdiepingen, daarboven hoogbouw Appartementen, kantoren en commerciële functies

Weinig of kleine privé-buitenruimten, vaak in de vorm van een balkon of dakterras.

Veel OV en langzaamverkeer

Architectuur

Functiemenging

Openbare ruimte

Geleding van de eerste 5 - 8 verdiepingen

Veel functiemenging, wonen, werken, winkels en publieke voorzieningen > 40% van het totale vloeroppervlak andere functies dan wonen

Zeer hoogwaardige materialisering en inrichting

Diversiteit van traditioneel tot modern Materialisering van de gevel is hoogwaardig met veel aandacht voor de entrees Grote raampartijen op de begane grond met zichtrelatie naar lobby’s en winkelvoorzieningen Slimme positionering en hoogwaardige afwerking van entree parkeergarages

Hoog voorzieningenniveau - dagelijks, niet dagelijks en stedelijk - op loopafstand Functies in de plint met een toegang aan de straat

Gebakken materiaal of asfalt op de rijbaan Gebakken materiaal en natuursteen voor trottoir en voetgangersgebied Volgroeide bomen in de straat en op pleinen Openbare ruimte is gedefinieerd: pleinen, tuinen en stadsparken

Verticale functiescheiding 24H levendigheid op straat

Weinig of kleine privé-buitenruimten, vaak in de vorm van een balkon of dakterras

Stadhuis Den Haag, de plint is belangrijk om verlaten en onveilige plekken te voorkomen

Den Haag CS

Grote stadsblokken van 60-100m bij 100-200m

Grote kavels, miniaal 3.000 m2 Stadhuis Danstheater

>40% van het totale vloeroppervlak zijn andere functies dan wonen

100 m

Plattegrond Den Haag centrum

19

Grootstedelijk centrum

Sociale veiligheid et woonmilieu hee op de hoofdassen een hoge zichtbaarheid door de brede opzet van de straten. e losstaande gebouwen hebben meestal maar n centrale ontsluiting, waardoor er aan twee of drie kanten dode punten ontstaan. e grootschalige verkavelingsopzet en bebouwing cre ren een vrij onherbergzame omgeving. e natuurlijke surveillance is hoog op drukbezochte plekken. oordat de eerste paar lagen niet bewoond worden is de natuurlijke surveillance laag in luwe zones met beperkt voetgangersverkeer. ier is er ook weinig natuurlijke territorialiteit en grote anonimiteit waarneembaar die niet door winkels wordt tegengegaan. Er is een strikte scheiding tussen priv en publiek gebied. ijna alle ruimte in het milieu is in publiek beheer, dit maakt het milieu kwetsbaar. Er is een hoge mate van toegankelijkheid in het milieu door brede straatpro elen. e aanwezige anonimiteit biedt goede mogelijkheden voor straatcriminelen. e bouwkwaliteit van de woningen is zeer hoog. ichtbare sociale informatie is a ankelijk van beheer bewonersactiviteit is nauwelijks aanwezig.

Leesbaarheid D oor de sterke uitlijning op de windassen is het stedelijk patroon redelijk makkelijk waar te nemen. oor de aanwezigheid van unieke architectuur in combinatie met grote bouwvolumes is er een veelvoud aan duidelijke ori ntatiepunten in het woonmilieu. Er zijn zeer lange kijklijnen aanwezig in het woonmilieu, die alle verschillende pleinen en straten met elkaar verbinden.

21

Controle V oor bewoners zijn er geen mogelijkheden aan de buitenzijde om ex pressie aan te brengen aan woningen. D oor het alom aanwezige stadsleven en het intensieve gebruik van de openbare ruime worden er nauwelijks persoonlijke voorwerpen buiten gestald. W oningen hebben geen voortuinen of borders. D e appartementencomplex en hebben wel vaak een eigen unieke architectuur, wat compenseert voor het gebrek aan ex pressiemogelijkheden. el eschikking over de privacy is zeer beperkt. ewoners kunnen alleen door terugtrekken in de eigen woning hun privacy reguleren. e foyer in elk woonblok biedt bescherming tegen het drukke straatleven. Er is hierdoor ook een scherpe scheiding tussen openbaar en privé . D oor de anonimiteit en hoge gebruiksintensiviteit is het moeilijk om semipublieke overgangszones te ontwikkelen.

Sociale relaties Het woonmilieu bevat veel pleinen, winkels en horeca. Er zijn veel uitgaansmogelijkheden op korte afstand van de woningen en hierdoor ook veel drukke mensenstromen. Een centraal plein vlak voor de wooncomplex en biedt een q uasi semipublieke zone. M aar alles is openbaar en wordt gedeeld met niet bewoners. ogelijkheden voor spontane interacties zijn beperkt. oor een gebrek aan kleinschalige omgevingen is er onvoldoende beschu ng waarin bewoners elkaar kunnen ontmoeten. Het woonmilieu is geen kindvriendelijke omgeving. Het is voor jonge kinderen te groots opgezet, druk en gevaarlijk. Er zijn geen speelvoorzieningen in het woonmilieu. O ok zijn er geen plantsoenen, velden, parken of andere vormen van natuurbeleving.

Identiteit Het merendeel van de gebouwen in het woonmilieu bestaat uit hoogbouw. D e appartementen complex en verschillen van buiten niet tussen de verschillende woningen; de gevels hebben een uniform uiterlijk. D e gevelstructuur van elk afzonderlijk complex is vaak uniek. G ebouwen zijn herkenbaar onder architectuur gebouwd, wat wel identiteit gee . Het woonmilieu straalt uit dat de omgeving vanuit een centraal plan ontwikkeld is, en niet natuurlijk ontstaan. G ebouwen hebben een eigen uitstraling, aankleding en soms verharding van de stoep. n combinatie met de hoge dichtheid maakt dit het woonmilieu erg uniek. egelijkertijd zijn hierdoor ook veel kenmerkende kleinschalige eigenschappen van het gebied verloren gegaan. V eel verbindingen met de lokale geschiedenis en cultuur zijn verwijderd of niet langer zichtbaar.

Afwisseling Het prikkelingsniveau in het woonmilieu is overwegend hoog. D it wordt vooral veroorzaakt door de afwezigheid van groen, de massale aanwezigheid van mensen en de grote bouwvolumes waardoor de menselijke maat soms zoek is. D e drukte varieert wel van straat tot straat, maar de rustige plekken voelen onveilig aan. Er is in grote vlakken een hoge mate van visuele afwisseling. ok de plint kent een hoge mate van visuele variatie met een verscheidenheid aan vormgeving, materiaalgebruik en kleur. D oordat in de plint vaak horeca zit gee dit een extra hoeveelheid afwisseling. Er is zeer veel horizontale functiemenging in het woonmilieu. rijwel alle denkbare activiteiten zijn mogelijk op korte afstand van elkaar m.u.v. passieve, rustige recreatie in het groen.

23

Grootstedelijk Thematisch

Scheveningen Badplaats

Ontsluiting

Verkavelingstype

Bebouwingstype

Straten met straatwanden

Blokverkaveling, vaak één gebouw per blok

Hoogbouw op een ‘plint’ grenzend aan de straat of het autoluw voetgangersgebied

a. twee of meer rijbanen, vaak toepassing van ventwegen b. autoluw voetgangersgebied

Stadsblokken van 60-100m bij 100-200m

Straatwanden van 5 - 8 verdiepingen, daarboven hoogbouw

Gebouwd en ondergronds parkeren

Grote kavels voor grote gebouwen; minimaal 3.000m2

Centrale woningontsluitingen (portiek/gallerij) Veel entrees in de plint van voorzieningen

Weinig of kleine privé-buitenruimten, vaak in de vorm van een balkon of dakterras

Architectuur

Functiemenging

Openbare ruimte

Geleding van de eerste 5 - 8 verdiepingen

Veel functiemenging, wonen, werken, winkels en publieke voorzieningen > 40% van het totale vloeroppervlak andere functies dan wonen

Zeer hoogwaardige materialisering en inrichting

Diversiteit van traditioneel tot modern, vaak per pand uniek Materialisering van de gevel is hoogwaardig met veel aandacht voor de entrees Grote raampartijen op de begane grond met zichtrelatie naar lobby’s en winkelvoorzieningen

Gebakken materiaal of asfalt op de rijbaan Gebakken materiaal en natuursteen voor trottoir en voetgangersgebied

Hoog voorzieningenniveau op loopafstand Volgroeide bomen in de straat en op pleinen Functies in de plint met een toegang aan de straat Verticale functiescheiding

Slimme positionering en hoogwaardige afwerking van entree parkeergarages

Appartementen, kantoren en commerciële functies Veel specifieke functies, zoals casino’s, hotels, bioscopen en WTC’s

Openbare ruimte is gedefinieerd: pleinen, tuinen en stadsparken

Aanzicht Kurhaus, Scheveningen Badplaats, de functies in de plint zijn belangrijk voor de sociale controle

Strandpaviljoens

Kurhaus

Grote stadsblokken van 60-100m bij 100-200m

Grote kavels, miniaal 3.000 m2

>40% van het totale vloeroppervlak zijn andere functies dan wonen

50 m

Plattegrond Scheveningen Badplaats, de ruimte tussen de grote bouwblokken verdient aandacht

25

Stedelijk Piet Heinstraat, Zeeheldenkwartier Den Haag

Levendig Ontsluiting

Verkavelingstype

Bebouwingstype

Straten met straatwanden

Gesloten blokverkaveling

Appartementen, boven-benedenwoningen of volledig pand per eigenaar

Straten zijn gemengd: auto, tram, fiets, vaak eenrichtingsverkeer

Stadsblokken van 60-100m bij 100-180m

Hoge parkeerdruk, laag autobezit Langsparkeren op straat Veel entrees aan de straat van zowel woningen als voorzieningen

Entrees woningen en winkels grenzen direct aan de straat

Beukmaat 5-10m Bouwhoogte 3-5 verdiepingen

Privé achtertuinen voor de benedenwoningen

Goed ontsloten met OV

Architectuur

Functiemenging

Openbare ruimte

a.Gedifferentieerd, elke woning heeft een eigen verschijningsvorm b. Woningen zijn familie van elkaar met elk een eigen detaillering

Ligging nabij het stadscentrum

Hoogwaardige materialisering en inrichting

Veel functiemenging, wonen, werken, winkels en publieke voorzieningen > 25% van het totale vloeroppervlak andere functies dan wonen

Gebakken materialen op de rijbaan Gebakken materiaal of tegels op het trottoir

Veel levendigheid op straat

Openbare ruimte is definieerd: pleinen, tuinen en stadsparken

Hoogwaardige materialisering van de gevels met aandacht voor entrees en winkelpuien Verticale geleding

Werken aan huis is mogelijk Dagelijkse voorzieningen op loofafstand Functies in de plint met een toegang aan de straat

Volgroeide bomen in de straat en op pleinen

Aanzicht gevels, Piet Heinstraat, Zeeheldenkwartier Den Haag

Gesloten bouwblokken

P

H iet

en

str

aa

t

Straten met veel kleine winkels, lunchrooms, restaurants en terrasjes

50 m

Zeeheldenkwartier Den Haag

27

Stedelijk levendig

Sociale veiligheid Er zijn drukke en stille plekken, beiden met veel natuurlijke surveillance door aanwezigheid van mensen en goede positionering van ramen ten opzichte van de straat. n de rechte straten is er goed overzicht, op andere plekken wordt dit door bochten, hoekjes en obstakels soms belemmerd. e vele entrees aan de straat bieden veel mogelijkheden om hulp te vragen. e gesloten verkavelingsopzet en stratenpatroon bieden een zeer herbergzame en gastvrije openbare ruimte. Eigendom wordt duidelijk gecommuniceerd. oordat bewoners priv ruimte laten overlopen in de publieke ruimte vervagen grenzen, maar door goed onderhoud blijven deze toch goed waarneembaar. ommige locaties zijn relatief ver van de ontsluitingsstructuur en bieden veel privacy en rust. oor uitingen van bewoners in het straatbeeld is er veel sociale informatie aanwezig. erzorging van de publieke ruimte en priv ruimte is de norm. oor de variatie in het straatbeeld vallen onverzorgde plekken nauwelijks op.

Leesbaarheid Er is een duidelijk stedelijk patroon aanwezig. I n minder centraal gelegen delen van het woonmilieu en rond stadspleinen is dit patroon minder goed waarneembaar. Er is een grote hoeveelheid unieke plekken in het woonmilieu door de grote variatie aan straatpro elen, grachten, pleinen en plaatsjes. Er zijn, op korte afstand van elkaar, grote verschillen in kleuren, materialisering, architectuur en sfeer. Er zijn veel en grote kenmerkende gebouwen en locaties. angs de grachten en op de pleinen is de visuele toegankelijkheid hoog. B ij kleine achterafstraatjes is de visuele toegankelijkheid lager.

29

Controle W aar ruimte over is in het semipublieke en publieke gebied wordt deze door bewoners geclaimd. T erritoriale ex pressie van bewoners in de publieke ruimte wordt gedoogd en vindt overal plaats. erritorium en collectief eigenaarschap worden afgebakend door middel van voorwerpen en zelfgemaakte borden. oor de diversiteit van de omgeving vallen claims van ruimte door bewoners niet uit de toon. rivacy afschermen aan drukkere straten is opgelost door een verhoogde beletage en een el se stoep. it komt ook ten goede aan de natuurlijke surveillance. e afstanden tot andere bewoners zijn over het algemeen kort. oor de hoge dichtheid kunnen bewoners alleen met veel moeite zich van elkaar afwenden. e overgang tussen privé en publiek is heel duidelijk. B ewoners plaatsen eigen bezit in de publieke ruimte en creë ren zo zelf bu erzones en semipublieke ruimten. lleen ho es hebben d.m.v. een voortuin een formele overgangszone van publiek naar semipubliek bezit.

Sociale relaties Er zijn veel gemeenschappelijke voorzieningen, zowel publiek als commercieel ( theater, café , terras) . Het woonmilieu bevat gemeenschappelijke pleintjes en plantsoentjes in de rustigere delen. I n de drukke delen worden deze gedeeld met niet-bewoners en toeristen. D e hoge dichtheid, lage bebouwing en achteromsteegjes en -straatjes ondersteunen veel spontane interacties. oordat bewoners vaak de publieke ruimte claimen is er op straat veel levendigheid. D e drukte van toeristen en bezoekers beperkt soms herkenning van buurtbewoners, wat buurtcontact kan beperken. Er zijn beperkt speeltuintjes voor kinderen. Er is nauwelijks natuur, parken of onbestemde ruimte voor kinderen om in te spelen. I n de zijstraatjes is het rustig genoeg voor kinderen om veilig op straat te zijn. Het woonmilieu is voor jonge kinderen niet goed geschikt, voor oudere kinderen biedt de levendigheid van de stad voldoende uitdaging.

Identiteit Er is een grote verscheidenheid aan morfologie en door bewoners aangepaste details in woningen en gevels. M ensen die aan een ho e of gemeenschappelijk pleintje wonen hebben veel mogelijkheden om de buurtidentiteit te benadrukken. n achterafstraatjes claimen bewoners vaak met objecten bankjes e.d. de straat. n winkelstraten en aan de grachten is de buurtidentiteit minder zichtbaar door een beperkte beslotenheid. et woonmilieu hee veel unieke kleinschalige plekken en aspecten. Er is een grote binding met cultuur en geschiedenis. it gee een zeer omvangrijk en uniek karakter aan het woonmilieu.

Afwisseling et woonmilieu kent een hoge variatie in stimulatie. ewoners kunnen op korte afstand van elkaar zelf rustige en drukkere locaties vinden. e visuele variatie van de omgeving is zeer hoog. et woonmilieu kent groenrijke en zeer groenarme plekken. niek aan het woonmilieu is een enorme variatie in sferen en identiteiten op korte loopafstanden van elkaar. Er is een zeer hoge functiemenging binnen de bebouwde omgeving. inkels, horeca, woningen, en culturele functies zijn overal aanwezig en meestal op loopafstand van de woningen. et woonmilieu mist sport en natuurfaciliteiten. uncties zijn hoofdzakelijk op volwassenen gericht, maar er zijn enkele plaatsjes en plekken voor kinderen.

31

Stedelijk Nieuw

Ypenburg centrum

Ontsluiting

Verkavelingstype

Bebouwingstype

Vaak een ‘wijkontsluitingsweg’ met breed straatprofiel

Planmatige verkaveling met grote blokken, in korte tijd ontwikkeld

Vaak blinde gevels aan de straat of een plint met bergingen

Gescheiden rijbanen, fietspaden en wandelpaden

Flatgebouw of appartementenblok vaak gescheiden van de openbare weg met een grasveldje of gezamenlijk tuintje

Beukmaat 4-6 m

Veel grote parkeervelden Gemiddeld tot hoog autobezit Weinig entrees op de begane grond, met vaak een gallerij of portiekontsluiting

Veel buitenruimte: in de vorm van balkons, dakterrassen en collectieve tuinen

Bouwhoogte 3 - 6 verdiepingen, soms hoger tot ca. 12 verdiepingen Gallerijflats, portiek-etage woningen en appartementenblokken

Stratenpatroon komt van de tekentafel Redelijk tot goed ontsloten met OV

Architectuur

Functiemenging

Openbare ruimte

Eenvormige verschijning

Horizontale functiescheiding: vrij monofunctioneel

Goedkope materialisering

Van modern tot traditioneel, vaak zeer uitgesproken architectuur

Dagelijkse en minder dagelijkse voorzieningen op loopafstand

Vaak asfalt of betonstenen op de rijbaan en betontegels op de stoep

Materialisering van de gevel is vaak vrij goedkoop met weinig aandacht voor kozijnen en entrees

Het winkelcentrum is duidelijk gescheiden van de omliggende wijken

Soms volgroeide bomen in de straat, vaak snelgroeiers Overmatig veel ongedefinieerde openbare ruimte

Horizontale geleding

Aanzicht gevels Ypenburg centrum

Grootschalige verkaveling met een breedstraatpofiel en veel openbare ruimte

25 m

Plattegrond Ypenburg centrum

33

Stedelijk nieuw

Sociale veiligheid Er is een hoge zichtbaarheid op de straat, dit maakt natuurlijke surveillance goed mogelijk. D oor de strokenbouw zijn er geen hoekoplossingen en de zijkanten van de gebouwen hebben vaak blinde muren, waardoor hier minder natuurlijke surveillance is. Er zijn goede brede kijklijnen. oor de functiescheiding binnen het woonmilieu is de natuurlijke surveillance ’ s avonds in het winkelgebied en in het kantorengebied zeer laag. D e plantsoenen tussen de woonblokken zijn anoniem. Het is onduidelijk of het publieke of private ruimte betre . Er moeten vaak borden worden gebruikt om dat te verduidelijken. D oor de weinige voordeuren aan de straat zijn er weinig vluchtroutes of plekken om aan te kloppen en kan hulp de straat niet snel bereiken. C riminelen kunnen wel makkelijk vluchten, wat de veiligheidsbeleving weer beperkt. Er vindt goed onderhoud plaats bij de verschillende woonblokken. D e winkelcentra hebben vaak zij- en achterkanten waar natuurlijke surveillance laag is en beheer en onderhoud ook.

Leesbaarheid Er is een duidelijke hoofdstructuur zichtbaar van grote brede ontsluitingswegen die rond de wijk lopen en van een boomstructuur. D e verbindingen tussen het retail- en het kantorengebied zijn schaars, waardoor de samenhang in het woonmilieu beperkt wordt. Er zijn geen zichtassen die het hele milieu kunnen samentrekken. n het woonmilieu is er weinig di erentiatie tussen woonblokken.

35

Controle ewoners hebben weinig controlemogelijkheden. lleen de inrichting van het balkon kan worden aangepast, maar dit hee een zeer beperkt oppervlak. D e onderste laag van elk woonblok is vaak geen privé -eigendom, hetgeen territoriale ex pressie uitsluit. G evels kunnen niet worden aangepast door bewoners, het hele milieu wordt sterk centraal via co peraties of vve geregisseerd. Er is geen mogelijkheid om meer of minder blootstelling op te zoeken aan de publieke omgeving, behalve terugtrekken in de eigen woning. P rivacy in de buitenomgeving is laag door het ontbreken van een tuin. ndividuele bewoners hebben weinig e ectieve controle over de eigen priv zone.

Sociale relaties Er zijn nauwelijks gemeenschappelijke voorzieningen voor alleen bewoners. D e ruimte tussen blokken is zo gesitueerd dat het geen mensen aantrekt. et woonmilieu is zeer publiek. Er zijn collectieve voorzieningen, maar die zijn te openbaar. Het ontbreekt aan semipubliek terrein om spontaan contact mogelijk te maken. Er zijn nauwelijks kleinschalige activiteiten. Er zijn weinig looproutes tussen de blokken. Het woonmilieu is auto-georië nteerd. et woonmilieu is veilig voor kinderen, maar beperkt bruikbaar. Er zijn veel grasvelden. D e stoep is vaak gescheiden van de rijbaan. ngereguleerd en wild gebied om in te ravotten is er niet. e mogelijkheden voor ouderlijk toezicht zijn wel groot.

Identiteit Er zijn weinig mogelijkheden om de eigen identiteit te uiten in het woonmilieu, vergelijkbaar met woonmilieu suburbaan gestapeld . e architectuur is vaak uniform en anoniem. Er zijn geen voortuinen voor bewoners om zelf in te richten. Er is een sterke scheiding tussen het winkelgebied en het woongebied. eide delen lopen nauwelijks in elkaar over. Eenheid ontbreekt door de functiescheiding. n het hele gebied is er een nadruk op repetitie van blokken. Er is geen buurtidentiteit zichtbaar. et woonmilieu in het geheel hee een eigen identiteit door de centrumfunctie van het winkelgebied en de functie. et winkelgebied zelf hee zelden een eigen culturele of esthetische identiteit. et woonmilieu mist de culturele inbedding die wel aanwezig is bij centrum stedelijke woonmilieus.

Afwisseling Er is een sterke afwisseling in het woonmilieu tussen drukke en rustige plekken dankzij de winkelfuncties. p sommige plekken zijn veel verkeer en mensen op straat. n de woonblokken is het veel rustiger. e visuele variatie in het woongedeelte is laag. n het winkelgebied is de variatie hoog door de afwisselende architectuur. an de randen bij de doorgaande wegen is de architectuurbeleving gericht op de automobilist waardoor de menselijke maat vaak ontbreekt. Er is functiemenging over het totale milieu gezien, maar de woongebieden en de winkelgebieden zijn zeer sterk gescheiden. et milieu hee hierdoor een gespleten persoonlijkheid, wat de diversiteit van de uitstraling beperkt. s vonds verdwijnt de levendigheid in het gebied door het ontbreken van caf s en restaurants. 37

Stedelijk Lindestraat, Bomenbuurt Den Haag

Rustig Ontsluiting

Verkavelingstype

Bebouwingstype

Straten met straatwanden met een variërend stratenpatroon

Blokverkaveling met veel variatie binnen de kavels, zowel eengezinswoningen als boven-benedenwoningen

Boven-benedenwoningen of volledig pand per eigenaar

Niet meer dan twee rijbanen Vaak eenrichtingsverkeer Straatprofiel ca. 15 m Langsparkeren op straat, middelmatig autobezit

Beukmaat 5-8m Stadsblokken van 50-80m bij 100-130m Woning grenst direct aan de straat, met mogelijk een stoepje of voortuintje (< 5m diep)

Bouwhoogte 3-5 verdiepingen Gevels en entree georiënteerd op de straat

Elke woning een entree aan de straat Nabij OV voorzieningen

Woningen hebben relatief veel buitenruimte: privé achtertuinen, balkons en dakterrassen.

Architectuur

Functiemenging

Openbare ruimte

a.Gedifferentieerd, elke woning heeft een eigen verschijningsvorm b. Woningen zijn familie van elkaar met elk een eigen detaillering

Werken aan huis is mogelijk, vrije beroepen, op de begane grond

Hoogwaardige materialisering

Commerciële functies op de hoeken van de stedelijke bouwblokken en in de winkelstraat

Hoogwaardige materialisering van de gevels

Gebakken materialen op de rijbaan Gebakken materiaal of tegels op het trottoir Volgroeide bomen in de straat

Dagelijkse voorzieningen op loop-/fietsafstand Veel aandacht voor kozijnen en entrees Verticale geleding

Openbare ruimte is definieerd: straten, lanen, singels en parkjes

Aanzicht gevels bomenbuurt Den Haag

Gesloten bouwblokken aan lommerrijke straten en lanen.

25 m

Plattegrond Bomenbuurt Den Haag

39

Stedelijk rustig

Sociale veiligheid D e natuurlijke surveillance wordt gefaciliteerd door de directe overgang tussen de bebouwing en de straat. Er zijn weinig verborgen plekjes, poortjes, en schaduwplekken. Er is een strikte scheiding tussen privé en publiek. N atuurlijke territorialiteit is hoog doordat vrijwel overal duidelijkheid is wie verantwoordelijk is voor het beheer. D oor de brede straten is er een hoge toegankelijkheid, en de doorwaadbaarheid vanuit omliggende wijken is goed. D e vele voordeuren aan de straat geven veel vluchtwegen en potenti le mogelijkheden voor hulp. D e aaneengesloten verkaveling met veel unieke details en groen cre ert een herbergzame en gastvrije omgeving. Er zijn weinig tekenen van criminaliteit of verloedering. Het beheer van de huizen en de openbare ruimte is goed.

Leesbaarheid Er is een zeer duidelijke ( grid) structuur aanwezig. D oor de homogene gevelopbouw lijken straten op elkaar, wat orië nteren weer moeilijker maakt. G evels hebben soms unieke details, maar deze vallen in het grote geheel onvoldoende op. D e architectuurty pologie van de bebouwing is vrijwel overal gelijk aan elkaar. D oor de lange straten is de visuele toegankelijkheid groot op knooppunten van de wijk, waarbij door het hele grid kan worden gekeken. n de straten wordt ori ntatie bemoeilijkt door de afwezigheid van doorkijkjes. B uiten de knooppunten zijn er geen landmarks die kunnen helpen met orië nteren.

41

Controle D oor de individuele verkaveling is er veel ruimte voor territoriale ex pressie. D e stoep is niet breed genoeg om als verblijfsruimte te functioneren. D oor de blokverkaveling is er een duidelijk onderscheid tussen vooren achterkant, publiek en privé . Huizen zonder voortuin hebben geen geleidelijke overgang tussen publiek en privé . Er is vrijwel geen ongede nieerde ruimte. ewoners zonder voortuin hebben beperkt mogelijkheden om hun privacy te beschermen. ij huizenblokken zonder voortuin is er vaak anonimiteit in de ruimte. Er is beperkt sprake van zonering; huizen met een voortuin hebben een bu er in de vorm van een semiprivate ruimte, semipublieke ruime ontbreekt vaak. D it beperkt de controlemogelijkheid van bewoners.

Sociale relaties et woonmilieu hee weinig gemeenschappelijke voorzieningen. Er is een beperkt aantal lokale plantsoenen of recreatieplaatsen. ierdoor worden mensen eerder bij elkaar gebracht. et ontbreekt aan semipublieke verblijfsruimte. e stoep is meestal te smal voor een verblijfsfunctie. aar die ruimte er wel is wordt deze soms ingenomen door bankjes. pontane interacties kunnen plaatsvinden bij de voortuinen en in de winkelstraat. Er is goed zicht uit de huizen op voorbijgangers, maar het sociale leven vindt wel aan de achterzijde van het huis plaats. e voorzijde fungeert niet als sociale ontmoetingsplek. inderen kunnen goed op de stoep spelen. e straten hebben een besloten en beschut karakter. Er zijn weinig speeltuinen of andere speel of hangplekken. Er is weinig onbestemde ruimte die kinderen zich eigen kunnen maken.

Identiteit D e gevels zijn allemaal uniek doordat ze net iets verschillen van de buren. V aak is er voor de deur een paar tegels aan ruimte beschikbaar voor een eigen invulling en het stallen van bezi ngen. S oms claimen bewoners deze ruimte van de publieke straat. D oor het ontbreken van gemeenschappelijke voorzieningen is er vrijwel geen zichtbare uiting van een gemeenschappelijke identiteit. oor de lange straten, de sterk gelijkvormige architectuur en het ontbreken van gemeenschappelijk leven zijn er weinig aansporingen om buiten het eigen huis te denken. ls geheel hee het woonmilieu door zijn structuur en vormgeving een duidelijk herkenbaar karakter. B innen het woonmilieu zijn er plekken met een unieke identiteit.

Afwisseling e doorgaande wegen zijn bebouwd en hebben veel functiemenging, zodat de drukste routes ook levendig zijn. B uiten deze stadsstraten is het woonmilieu juist zeer rustig. s vonds daalt de levendigheid in het woonmilieu. e vari rende straatpro elen dragen bij aan afwisseling en ori ntatie. et woonmilieu kent grotendeels dezelfde architectuur ua bouwhoogte en stramien, maar varieert op geveldetails en kleur. aarnaast zijn er veel contrasten en variaties in materiaalgebruik. Er is een geringe variatie in gebruiksmogelijkheden. et woonmilieu bestaat vooral uit woon en winkelfuncties, met hier en daar een kantoor. oor recreatieve activiteiten zijn bewoners aangewezen op andere delen van de stad waarmee het woonmilieu goed verbonden is.

43

Stedelijk Exclusief

Oude Delft, Delft

Ontsluiting

Verkavelingstype

Bebouwingstype

Straten met straatwanden

Blokverkaveling

Gevels en entree aan de straat

Straatprofiel is vaak een gracht, een laan of een singel, vaak in het historisch gedeelte van de stad

Stadsblokken van 50-80m bij 100-150m

Beukmaat 6-10 m

Weining ruimte voor de auto: langsparkeren op straat, laag autobezit, eenrichtingsverkeer

Woning grenst direct aan de straat, met mogelijk een stoepje of voortuintje (< 2m diep)

Goed ontsloten met OV

Relatief veel buitenruimten: privé achtertuinen, balkons, dakterrassen en collectieve hoven

Bouwhoogte 3 tot 5 verdiepingen Boven-benedenwoningen of volledig pand per eigenaar

Elke woning een entree aan de straat

Architectuur

Functiemenging

Openbare ruimte

Gedifferentieerd, elke woning heeft een eigen verschijningsvorm

Werken aan huis is mogelijk, vaak vrije beroepen, vaak op de begane grond

Zeer hoogwaardige materialisering

Gedetailleerd, bouwblokken met een uitgesproken en zeer hoogwaardige architectuur van de gevels

Commerciële functies op de hoeken van de stedelijke bouwblokken of in een winkelstraat nabij

Rijkelijk volgroeide bomen in de straat

Materialisering van de gevel is zeer hoogwaardig met veel aandacht voor kozijnen en entrees

Menging van functies tot op gebouwniveau: wonen, voorzieningen, kantoren en bedrijven

Openbare ruimte is definieerd: lanen, singels en parkjes

Verticale geleding

Dagelijkse en niet dagelijkse voorzieningen op loopafstand

Vaak gebakken materialen op de rijbaan

Aanzicht gevels Oude Delft, Delft

Grachten met straatwanden en gesloten bouwblokken.

Ou de Del ft 25 m

Plattegrond Delft, rondom de Oude Delft

45

Suburbaan Gestapeld

Voorhofdreef, Delft

Ontsluiting

Verkavelingstype

Bebouwingstype

Vaak een ‘wijkontsluitingsweg’ met breed straatprofiel

Strokenbouw, open en half-open bouwblokken

Gallerijflats, portiek-etage woningen

Grootschalige verkaveling

Veel blinde gevels aan de straat of een plint met bergingen

Gescheiden rijbanen, fietspaden en wandelpaden Veel grote parkeervelden, hoog autobezit

Flatgebouw vaak gescheiden van de openbare weg door een grasveld

Beukmaat 4.2 - 5.4 m Bouwhoogte portieketagewoningen 3 - 6 verdiepingen, Flats tot ca. 15 verdiepingen

Weinig entrees op de begane grond, gallerij of portiekontsluiting Ligging aan de rand van de stad Meestal goed bereikbaar met OV

Architectuur

Functiemenging

Openbare ruimte

Eenvormige verschijning, vaak gedomineerd door beheer en onderhoud van woningcorporatie

Functiescheiding, monofunctionele bouwblokken: zichtbaar werken aan huis is onmogelijk

Goedkope materialisering

Veel standaardisatie, weinig specifieke details

Veel zonering, geen functies in de ‘plint’ van de gebouwen

Materialisering van de gevel is vaak zo goedkoop mogelijk met weinig aandacht voor kozijnen en entrees

Veel groen, veel bomen Winkelcentrum nabij Dagelijkse voorzieningen op fietsafstand

Horizontale geleding

Vaak asfalt of betonstenen op de rijbaan en betontegels op de stoep

Overmatig veel ongedefinieerde openbare ruimte, wel veel plek om te spelen

Aanzicht flatgebouw, Voorhof Delft

Stempels uit de jaren ‘60 met een overmaat aan openbare ruimte

vo o rho fd re ef 100 m

Plattegrond Voorhof, Delft

47

Suburbaan gestapeld

Sociale veiligheid D e natuurlijke toezicht in deze woonmilieus is meestal laag als gevolg van ondoorkijkbaar groen, bebouwing met blinde plinten en woningen van waaruit de stoep en straat niet zichtbaar zijn. D oor de uniforme woningindeling is er geen goede verbinding met de straat.

D oor de vaak geï soleerde ligging ten opzichte van andere wijken, de barri rewerking door het brede pro el van de doorgaande wegen en de boomstructuur van het stratenpatroon, is de doorwaadbaarheid laag en komen er zelden bezoekers van buiten de wijk in de straten.

Er is weinig communicatie van eigenaarschap in de semipublieke ruimte. Het is moeilijk gedragsnormen af te spreken en uit te dragen doordat de gezamenlijke entree door veel bewoners wordt gebruikt. atuurlijke toegangscontrole binnen galerijflats is laag omdat mensen waarschijnlijk niet voelen het recht te hebben onbekenden te mogen vragen wat zij er te zoeken hebben. Er is sprake van anonimiteit doordat semipublieke zones weinig bewonerskenmerken vertonen.

ewoners wonen welbeschouwd aan een parkeerterrein. olitie surveilleert er niet makkelijk door de vele doodlopende wegen. O ok de scheiding van loop, ets en autoroutes vermindert de natuurlijke surveillance.

Er zijn weinig deuren aan de straat om aan te kloppen, hulp kan niet snel de straat bereiken. V aak is de entree van een gebouw niet makkelijk herkenbaar. D e open verkavelingsopzet beperkt de gastvrijheid van de woonomgeving en de beschu ng tegen de elementen.

Het beheer van de openbare ruimte vertoont vaak gebreken, sporen van vandalisme en slijtage. Het is onduidelijk wie de ruimte onderhoudt. Er zijn weinig sporen van bewoning en eigenaarschap. D e materialisering is vaak van lage kwaliteit.

Leesbaarheid Er is een duidelijk herhaalde verkavelingsstructuur, waardoor de opbouw van de wijk makkelijk kan worden begrepen. D it wordt versterkt door de aanwezigheid van goede doorkijkjes en verbindende kijklijnen. D e uniformiteit van de architectuur, bebouwingsty pen en het gebrek aan uitingen van identiteit bemoeilijken de ori ntatie. et woonmilieu hee weinig verschillen in de detaillering. e architectuur bestaat uit standaardty pe blokken met vrijwel ex act hetzelfde uiterlijk. Er zijn nauwelijks plekken aanwezig met een uniek eigen karakter. Het verkavelingspatroon wordt door het woonmilieu heen herhaald waardoor positiebepaling lastiger is.

49

Controle Er zijn weinig mogelijkheden voor territoriale ex pressie. Er is geen ruimte voor bewoners om op de galerijen hun bezit en grenzen van de eigen territorialiteit te uiten. Er is geen ruimte om op de galerijen te verblijven zonder de weg van anderen te blokkeren. D oor de blinde plinten is er geen mogelijkheid om territorialiteit op straat te uiten. Er is nauwelijks een zonering zichtbaar in gradaties van territorialiteit. Het is niet duidelijk wat van wie is. D oor het bebouwingstype van de galerijflat wordt ook niet voorzien in interactie met het openbare leven, direct vanuit of nabij de eigen woning. P rivacy is niet makkelijk te reguleren. Er is geen overmaat in de woning. D e mogelijkheid om een eigen indeling te bepalen is beperkt als gevolg van het bebouwingsty pe en de eigendomsverhoudingen.

Sociale relaties Er is een overschot aan publieke ruimte zonder publiek eigenaarschap en met ongede nieerde functies. e ontmoetingsplaatsen zijn eenzijdig in functionaliteit en zijn te onbeschut er is geen duidelijke structuur in de publieke ruimte en er zijn geen afgezonderde ontmoetingsplaatsen voor alleen bewoners. unctiescheiding beperkt het aantal publieke voorzieningen en de loopafstanden zijn lang. Er zijn weinig mogelijkheden om het openbare leven gade te slaan. ngeplande ontmoetingen vinden hierdoor niet makkelijk plaats. inderen kunnen moeilijk vanuit de woning in het zicht worden gehouden.

Identiteit Er zijn weinig mogelijkheden voor personi catie van woningen. ewoners kunnen alleen iets plaatsen op het balkon, wat vaak als extra opslagruimte wordt gebruikt. Elke woning is in architectuur exact hetzelfde. e straat is geen onderdeel van het publieke leven en er zijn weinig zichtbare uitingen van een groepsgevoel. e publieke ruimte en de semipublieke ruimte zijn beperkt aan de wensen van bewoners aangepast. et woningtype staat bewoners niet toe zelf ruimte te claimen en er zijn weinig mogelijkheden voor groepsactiviteiten. e herhaling van de bebouwing en het verkavelingspatroon zorgt voor weinig afwisseling. ebouwen hebben zelf weinig karakter of unieke aspecten. n de architectuur is weinig gebruik gemaakt van karakteristieke of cultureel signi cante materialen met een verhaal of een leuk detail.