RIS313037 Bijlage 2

Bos als markering van oude rivierarmen en kreekrestanten De delta kent vele oude rivierarmen en kreekrestanten. Ze vormen vaak al een contrast met de verder vaak rationele verkaveling van de polders. Er liggen kansen om de oude rivierarmen en kreekrestanten te begeleiden door bos en bomen. Dit draagt bij aan de leesbaarheid van de inpolderingsgeschiedenis van het deltalandschap. Door kreekstructuren te voorzien van meer bos en bomen ontstaan robuuste landschappelijke structuren. De primaire functie is vaak de water af- en aanvoer, maar er liggen ook kansen om met bos beter invulling te geven aan de ecologische verbinding, (zoet)waterberging en recreatie. Veel kernen kennen hun oorsprong langs deze voormalige kreken en rivieren. Aandachtspunt is hoe deze kernen goed verbonden kunnen worden met de nieuwe bossen.

34 - BoschSlabbers

Voortbouwen op de bosstructuur rondom het Brielse Meer en het kanaal. In het gebiedsperspectief Noordrand Voorne-Putten (2015) wordt deze kans reeds benoemd. Vanuit verschillende opgaven liggen voor de gehele noordrand (tot Spijkenisse) kansen om de bestaande bossen verder uit te breiden zonder daarbij bestaande waarden zoals de openheid van de polders uit het oog te verliezen. Het is daarom een goed voorbeeld van hoe robuuste bosstructuren op de overgang van land naar water kunnen worden ontwikkeld op de zuidelijke eilanden. Het bos kan hier meerdere functies dienen. Zo zal meer bos leiden tot een aantrekkelijk recreatielandschap in het verder vrij open polderlandschap. Daarnaast functioneren de bossen aan de noordrand van Voorne-Putten als ruimtelijke buffer richting de industrie. Maar bovenal worden er in dit gebied kansen gezien voor de opwek van duurzame energie. Zo wordt in de Energieverkenning (2019) al de kans benoemd om bosontwikkeling en windturbines te combineren. De gedachte is door deze twee opgaven te combineren ook de landschappelijke draagkracht toeneemt voor energie-opwek. Bovendien kan door te investeren in het landschap het draagvlak voor duurzame energie vanuit de omgeving toenemen.

erfbeplantingen één nieuwe boom per erf in de zeekleipolders draagt bij aan de biodiversiteit en een fraaier landschap

inpassing zonnevelden getrapte inpassing van zonnevelden met hogere beplanting aan de noordzijde zorgt voor een optimale inpassing

Windbossen noordr and Voorne-Putten

Maasvlakte

Brielse Meer

behoud openheid polder Brielle

De bestaande recreatiebossen kunnen verder worden uitgebreid aan de polderzijde tot een meer robuuste structuur waar ruimte is voor verschillende vormen van duurzame energie-opwek. Volgens eenzelfde principe liggen er kansen voor bosuitbreiding voor de gehele noordrand Voorne-Putten.

Principeschets: windbossen aan de noordrand van Voorne

windbossen grote bospercelen zorgen voor een grotere landschappelijke draagkracht voor duurzame energie-opwerk, zoals windturbines

landschappelijke buffer uitbreiding van de bossen versterkt de landschappelijke buffer richting de aanwezige industrie

afwisseling open-besloten de kenmerkende afwisseling open besloten met zichten op het Brielse Meer worden verder versterkt

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 35

bos en bomen in het veen

36 - BoschSlabbers

Historische tiendweg met knotbomen

Kansenkaart voor bos en bomen in het veen Groene linten door de open veenweide Bodemdalingsgevoelige gebieden Multifunctioneel laagveenbos tegen bodemdaling Veenweidepolders Droogmakerijen

Meer bos en bomen in het veenweide Ka n s r i j ke l o cat i e s : Het veenweidegebied staat bekend om zijn open karakter. Wat niet wil zeggen dat hier geen mogelijkheden zijn om bomen en bos aan te planten. Integendeel, er zijn mogelijkheden om met behoud van de waardevolle openheid beplantingen toe te voegen. Zo is er gekoppeld aan de ontginningslinten reeds een kleinschalig landschap met houtige landschapselementen. Door op deze structuren aan te sluiten, blijven de weidse veenweidekernen open. Daarnaast zijn er gebieden die door hun ligging en mate van bodemdaling op korte termijn niet langer geschikt zijn voor agrarisch gebruik. Hier liggen mogelijkheden om grotere eenheden moerasbossen aan te leggen.

Re levan te b ouw ste n e n: Moerasbossen

Houtsingels en houtkaden

Vochtige bossen

Tiendwegen

Geriefbosjes

Eendenkooien

Kan sr ijk vo o r b o s o f b o m e n?

Bos

Bomen

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 37

bos en bomen in het veen

Receptenkaar t 1. He t la n d sc ha p a ls b a sis •

•

•

•

Het veenweidelandschap kent vaak nog een gave aanwezigheid van de middeleeuwse verkaveling. Een weids en open landschap, met de lange lijnen van kaden en weteringen. Delen van het veenweide kennen een meer gevarieerd en kleinschalig landschapsbeeld door de aanwezigheid van linten met wegbeplantingen, eendenkooien en geriefbosjes. Van oudsher liggen deze vaak op de net iets beter ontwaterde stroomruggen. Karakteristiek is het contrast tussen dichtbebouwde linten, voorzien van beplantingen en de onbebouwde, vaak kale polderwegen. Zuid-Holland kent verschillende typen veenlinten: zo zijn er de dubbele linten wat besloten eigen wereldjes zijn, met smalle doorzichten naar het achterliggende polderland. De enkele ontginningslinten kennen een asymmetrische opbouw.

2 . D e g rote re op gave n a ls aa n j ag e r voor b os e n b ome n •

•

Landbouwtransitie: bos en bomen in combinatie met kleinschalige, circulaire landbouw en voedselbossen. Kleinschalige verstedelijkingsopgaven aan de randen van de dorpen en steden gaan gepaard met landschappelijke investering in een groene overgang naar het open veenweide.

Veenweide: “groene veenlinten temidden van het open veenweide” De ontginningslinten in het veen kenmerken zich vaak al door een verdichting van beplantingen. Het toevoegen van bos en bomen gekoppeld aan de historische ontginningslinten doet daarom geen afbreuk aan het van oudsher weidse veenweidelandschap. Er liggen juist kansen om een heldere zonering van open - besloten landschapstypen te ontwikkelen zonder dat deze aan elkaars kwaliteiten afbreuk te doen. Ook op de ruilverkavelingslinten, die jonger zijn, is de noodzaak van bomen groot. De bebouwing staat hier vaak kaal in het landschap.

3. D e me e r waa rd e va n b o s e n b ome n •

• •

Aanplant van houtsingels of knotbomen langs wegen, recreatieve routes en op perceelsgrenzen. Aanplant van erfbeplantingen, boomgaarden. Kleinschalige inpassing dorpsranden: bossingels en kleinschalige natte bossen.

Legenda ecosysteemdiensten landschappelijke inpassing leefbaarheid recreatie cultuurhistorie vastleggen van CO2 luchtzuivering verkoeling waterberging bodemdaling landbouwtransitie biodiversiteit grondstoffen duurzame energie

38 - BoschSlabbers

B es t aa n de s i t u at i e De historische lintbebouwingen waren van oudsher al verdichte structuren in de open polder.

Bestaand open kernen van het veenweide zijn waardevol als weidevogelgebied.

De veenlinten zijn al aantrekkelijke recreatieve verbindingen in het open veenweidelandschap.

Si t u at i e m e t m e e r bo s e n bo m e n

afwisseling open - besloten met zorgvuldig ontwerp hoeft het toevoegen van bos en bomen langs de veenlinten niet te betekenen dat deze volledig verdicht worden. De karakteristieke zichtlijnen richting het open landschap kunnen behouden blijven voedergewassen er zijn type bomen en struiken die bijdragen aan het dieet van het vee. Met dit argument wordt de aanplant van landschapselementen opnieuw interessant voor agrariërs in het veenweidelandschap

landschapselementen het veenweidelandschap kenmerkt zich ook door de vele historische landschapselementen, zoals eendenkooien en geriefbosjes. Dit zijn groene eilanden in de polder met een grote toegevoegde waarde voor de biodiversiteit van het veenweide

openheid weidevogels vanaf de derde kavel achter het lint en ter hoogte van actieve weidevogelkernen wordt de openheid geborgd

inpassing van erven en bebouwing de veenlinten kennen soms een rommelig karakter. Vooral de jongere ruilverkavelingslinten kennen grote bebouwing in een vaak kaal landschap. Bos en bomen dragen bij aan een betere landschappelijke inbedding van deze linten

recreatief aantrekkelijker landschap het veenweidelandschap is groots en weids. Voor de wandelaar en fietser kan het daarom als onaantrekkelijk worden ervaren. Toevoegen van kleinschaligheid gekoppeld aan de linten leidt daarom tot een recreatief aantrekkelijker landschap

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 39

bos en bomen in het veen

Voor beeld: O ver ige kan s r i j ke l ocat i e s i n h et veen: M ult i fu n ct i o n ee l laagve e n bo s te g e n b odemda l i n g Bodemdaling speelt in het gehele veenweidegebied. Er zijn echter locaties waar de mate van bodemdaling zodanig is dat het huidige landgebruik op de middellange termijn niet meer houdbaar is. Een alternatief voor deze gebieden is de ontwikkeling van laagveenbossen waarbij het waterpeil opgezet wordt. Op deze manier ontstaat een win-win voor het klimaat: naast de CO2 die wordt vastgelegd in de bomen wordt de uitstoot van CO2 die vrij komt bij de oxidatie van het veen sterk verminderd. Het kan hier gaan over vrij grote aaneengesloten gebieden waardoor mogelijkheden ontstaan om robuuste landschappelijke structuren te ontwikkelen. Ze kunnen daarnaast functioneren als een soort spons en de landbouwgebieden in de directe omgeving in droge tijden voorzien van zoet water. Ook al kunnen deze bossen vrij ontoegankelijk zijn, toch liggen hier middels slim ontwerp mogelijkheden voor recreatief medegebruik. Ecologisch gezien zijn deze natte bossen interessant omdat het een natuurtype is waarvan nationaal en internationaal gezien nog maar weinig areaal van over is. Deze bossen hoeven niet noodzakelijkerwijs aangeplant te worden. Door de bodem open te trekken en verder niets te doen ontstaat ecologisch gezien de fraaiste bossen.

Natte b o s sen i n d e d ro o g m a ke r i j Onderdeel van het veenweide zijn een aantal droogmakerijen. Kenmerkend zijn hun lage ligging, strakke belijning en robuuste maat en schaal. Rond veel van deze droogmakerijen vindt wegzijging van water plaats vanuit aangrenzende natuurgebieden en veenlandschappen. Een hoger waterpeil in de droogmakerijen biedt kansen voor de aanleg van natte bossen. De gedachte is dat door de natte bossen aan de randen van de droogmakerij te situeren de wegzijging van water vanuit omliggende polders sterk vermindert. Er ontstaat zo een meer duurzame waterhuishouding voor de lange termijn. De aanplant van deze bossen dient aan te sluiten op de maat en schaal van de poldereenheid. Ze sluiten aan bij bestaande structuren of linten, danwel voegen middels een eigentijdse laag een nieuwe kwaliteit toe. Naast de ringdijk en linten krijgt de droogmakerij daarmee een nieuwe structuurdrager waarin ook ruimte kan zijn voor andere functies, als recreatie en biodiversiteit. 40 - BoschSlabbers

Meer bos en bomen in het veenweide zonder verstoring van de openheid: dat kan! Maar hoe dan? Dit voorbeeld rondom de vestingstad Schoonhoven laat zien hoe dat mogelijk is. Door zorgvuldig te ontwerpen met de ruimtelijke beleving van het veenlandschap vanuit het dorpen de veenlinten blijven zichten richting de open polder behouden. Nieuwe bossen houden afstand tot actieve weidevogelgebieden. Door het bos direct te koppelen aan Schoonhoven ontstaat een stadsbos bestaande uit natte bossen en landschapselementen waarin kinderen vrij kunnen spelen en ruimte is voor een dagelijks ommetje. Ten noordwesten van Schoonhoven wordt momenteel gekeken naar een mogelijke kavelruil. Het doel is om te voorzien in een agrarische structuurversterking gericht op een duurzame volhoudbare landbouw. De provincie ziet hier kansen om natte bossen en landschapselementen te ontwikkelen waarin verschillende opgaven samen komen: recreatie, leefbaarheid, klimaatadaptatie en biodiversiteit. Het beheer van deze nieuwe bossen en bomen kan eels bij agrariërs in de omgeving liggen door te kiezen voor beplantingstypen die ook meerwaarde bieden voor de bedrijfsvoering (voedergewassen). Ze worden hiermee onderdeel van hun verdienmodel. Een verdere uitwerking zou in samenspraak met de agrariërs uit de directe omgeving moeten gebeuren.

respecteer de openheid in veenweidegebieden van hoge historische waarde

leesbaar landschap behoud de herkenbaarheid van historische landschapselementen zoals die van veenrivier de Vlist

Multifunc tioneel stadsbos voor Schoonhoven

veenlint

Schoonhoven

De ruimtelijke opbouw van de veenlinten blijft gerespecteerd door bossen in lange lijnen op te zetten met daartussen zichtlijnen op de open polders.

Vlist

Schoonhoven

open weidevogelgebied

Lek

Principeschets: Multifunctioneel stadsbos in het veen voor Schoonhoven

Schoonhoven

Het stadsbos bestaat uit bosvlakken én landschapselementen en kent daarmee een kleinschalige opbouw die past bij dit landschap. Het bos houdt daarnaast afstand tot waardevolle landschappelijke elementen zoals het veenriviertje de Vlist. Zo blijft het landschap leesbaar.

een toegankelijk landschap voor recreanten vanuit het dorp en de wijdere omgeving met ruimte voor spel en avontuur

historische linten toename van bos en bomen gekoppeld aan de ontginningslinten zonder deze volledig te verdichten

bos tegen bodemdaling bosaanplant in combinatie met verhoging van grondwaterstand voorkomt dat de veenbodem verder inklinkt

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 41

bos en bomen op de overgang stad-land

42 - BoschSlabbers

Kansenkaart bos en bomen op de overgang stad-land Bosmantels rondom de stad Groen infralandschap Meer stads- en dorpsbossen Aantrekkelijke werklandschappen

Meer bos en bomen op de overgang stad-land Ka n s r i j ke l o cat i e s : Zoals bovenstaande kaart ook laat zien staat een groot deel van de provincie in het teken van verstedelijking. De overgang van stad naar land vormt daarmee een belangrijk gebied binnen deze opgave. Juist op deze locatie vindt de interactie plaats tussen het intensieve gebruik van de stad en het vaak nog weidse en groene landelijke gebied. Het landelijk gebied heeft de stad namelijk veel te bieden. Denk aan ruimte voor recreatie, voedselproductie, waterberging en klimaatopgaven. Bos en bomen spelen hierin een belangrijke rol. De meest kansrijke locaties worden op de volgende pagina’s uiteen gezet. Er wordt hier ruimte gezien voor zowel grotere boseenheden als kleinschalige landschapselementen en bomen.

Re levan te b ouw ste n e n: Stad-land verbindingen

Buurtbos

Recreatiebossen

Groene straten en pleinen

Stads- en dorpsbossen

Weginfra bos en bomen

Kan sr ijk vo o r b o s o f b o m e n?

Bos

Bomen

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 43

Receptenkaar t

bos en bomen op de overgang stad-land

1. He t la n d sc ha p a ls b a sis •

•

•

• •

De stadsrandgebieden in Zuid-Holland zijn zeer divers en mede afhankelijk op wat voor soort landschapstype zij zich bevinden en het type wijk wat daaraan grenst. In de zeekleigebieden is de interactie tussen stad-land groot. Het contrast tussen open landschap en besloten kernen is hier sterk bepalend. De kernen in het zeekleigebied is wel vaak verbonden door dijken en kades. In de veenweidegebieden is de interactie tussen de stad en het open landschap het grootst. In de kustzone liggen de stadsranden vaak aangrenzend aan natuurgebieden. Het landelijk gebied in de stadsrandgebieden wordt met name gebruikt voor dagrecreatie of zelfs kortere vormen van recreatief gebruik.

2 . D e g rote re op gave n a ls aa n j ag e r voor b os e n b ome n •

•

•

Wateropgave/klimaatopgave: het landelijk gebied kan functioneren als klimaatbuffer voor de stad: bieden van verkoeling, filteren van de lucht, bergen en zuiveren van water. Energietransitie: zonnevelden als tijdelijke functie (ca 15 jaar) met forse investering in aanplant van bos en bomen die daarna gehandhaafd blijven. Kleinschalige verstedelijkingsopgaven: aan de randen van steden en dorpen gaan gepaard met landschappelijke investering in een groene overgang naar het landelijk gebied.

Overgang stad-land: “bosmantels rondom de stad” Een hele reeks ruimtelijke opgaven komt af op de stadsrandgebieden. Stad en land zijn daarin niet langer elkaars tegengestelden. Ze hebben gedeelde belangen en kunnen elkaar daarin zelfs versterken. Bos en bomen spelen daarin een belangrijke rol. Uitbreiding van de bossen grenzend aan stedelijk gebied biedt ruimte voor verschillende functies naast elkaar: een ommetje, verkoeling van de stad en als natuurparel. Tegelijkertijd wordt ook de kwaliteit van de nog open ruimtes, grenzend aan de stad, verder versterkt en kunnen bossen ingezet worden als metaforische ‘dijk’ om het landschap te beschermen tegen de oprukkende verstedelijking.

3. d e m e e r waa rd e va n b o s e n b ome n • •

Wegbegeleidende beplanting. Kleinschalige inpassing van dorps - en stadsranden.

Legenda ecosysteemdiensten landschappelijke inpassing leefbaarheid recreatie cultuurhistorie vastleggen van CO2 luchtzuivering verkoeling waterberging bodemdaling landbouwtransitie biodiversiteit grondstoffen duurzame energie

44 - BoschSlabbers

B es t aa n de s i t u at i e harde overgang stad-land met weinig interactie en een beperkt toegankelijk landschap

snelweg kaal in het landschap met slechts incidenteel een smalle rand wegbegeleidende beplanting

een bedrijventerrein nauwelijks ingepast in het landschap

Si t u at i e m e t m e e r bo s e n bo m e n uitbreiding recreatiebossen aanleg van nieuwe en uitbreiding van bestaande recreatiebossen verruimt de mogelijkheden voor recreatief gebruik

inpassing bedrijventerreinen versterk landschappelijke inpassing van nieuwe en bestaande bedrijventerreinen met robuuste structuren die aansluiten op het ontvangende landschap

klimaatadaptatie bos en bomen grenzend aan de stad bieden verkoeling en beschutting voor het stedelijk klimaat nieuwe landschappen versterken van wegbegeleidende beplanting zodat geheel nieuwe landschappen kunnen ontstaan

tijdelijke waterberging & bos vooral rond gebieden met een relatief groot aandeel verharding of bebouwd oppervlak is behoefte aan waterberging. Dit kan ook gecombineerd worden met het ontwikkelen van een nat bostype

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 45

bos en bomen op de overgang stad-land

Ver s ter kte l e e f b aar he i d d oor d e aa n l eg va n dor ps - en st ad s b os se n Uitbreiding van bestaande of aanleg van nieuwe bosjes dragen bij aan de leefbaarheid van dorpen en steden in Zuid-Holland. Hier liggen ook kansen voor een zachtere overgang van bebouwd naar landelijk gebied. Bossen in de directe leefomgeving van dorp- en stedelingen bieden veel meerwaarde: ze bieden kinderen een plek om de natuur te ontdekken, ze kunnen dienen als voedselbos, bieden ruimte als ommetje en dragen bij aan de biodiversiteit. Door slim ontwerp kunnen ze bijdragen aan de landschappelijke inpassing van kale stads- en dorpsranden. Daarnaast bieden deze dorps-

Overzicht van kansrijke locaties voor stads- en dorpsbossen

46 - BoschSlabbers

en stadsbossen tal van mogelijkheden voor klimaatadaptatie: zo bieden ze verkoeling tijdens steeds hetere zomers en is er ruimte voor waterberging en -infiltratie. Een specifieke kans ligt er voor de kernen waar een sportveld uitgeplaatst wordt naar de rand van het dorp. Hier ligt een uitgelezen kans om deze ontwikkeling te combineren met de ontwikkeling van bos en bomen zodat ook de inpassing van de velden op orde is en tegelijkertijd andere recreatieve functies hier een plek vinden.

B os en b om e n i n d e s t ad

Spo n t a n e bo so n t w i k kel i n g

Ook binnen de stad liggen er veel kansen voor vergroening. Bos en bomen dragen hier bij aan een leefbare en gezonde stad voor zowel mens als dier. De focus van deze ruimtelijke strategie ligt echter meer op de de stads- en dorpsranden. De meerwaarde wordt gezien in de wijze waarop groenstructuren op elkaar aansluiten en zo samen een robuust netwerk vormen.

Bossen die op natuurlijke wijze zijn ontstaan leveren vaak de mooiste bostypen op. Toch komen ze maar weinig voor. Met name rondom de stad vinden we veel aangeplante bossen die daarom vaak minder goed aansluiten op de ondergrond en daardoor karakter missen en ook beperkt zijn in hun natuurwaarden.

Aantre k ke l i j ke wer k la nd schap p e n

Spontane bosontwikkeling kan in principe overal plaats vinden. Het resulteert in mooie bostypen die aansluiten op de natuurlijke ondergrond omdat hier natuurlijke selectie plaats vindt, in tegenstelling tot een volledig aangeplant bos. Een tussenvariant is ook mogelijk: waarbij een beperkte hoeveelheden bomen in groepen aangeplant wordt (met soorten die zich niet snel uit zichzelf vestigen) en daarnaast ruimte laten voor spontane vestiging.

Bedrijventerreinen en industrie zijn lang niet altijd meer enkel functionele gebieden waar alles draait om produceren van goederen en diensten. Ze worden steeds vaker ingezet om ook andere opgaven te dienen: zoals vergroting van de biodiversiteit, zuivering en bufferen van zoet water, en leefbaarheid van de werknemer en omwonende. Ook in het geval van herstructurering van bestaande bedrijventerreinen dient er aandacht te zijn voor de rol van bos en bomen. Bos en bomen dragen bij aan de ruimtelijke kwaliteit van bedrijventerreinen en verzachten de overgang naar het landelijk gebied. Er wordt hier gestreefd naar robuuste bos- en boomstructuren zodat er ruimte is voor bijvoorbeeld een recreatieve route.

N i eu we rec reat i eb o s sen Ook de recreatiegebieden in Zuid-Holland bieden ruimte voor het toevoegen van nieuw bos. In een apart traject is in opdracht van de provincie en in nauwe samenwerking met de beheerteams van Staatsbosbeheer ruimte gevonden voor de realisatie van ongeveer 160 hectare nieuw bos in de recreatiegebieden (H2 Ruimte & Urban synergie, conceptrapportage 2022).

Tijdelijk braakliggende percelen zijn uitermate geschikt voor de aanleg van zogenaamde ‘kweekbossen’. Dit zijn een soort kwekerijen en die bedoeld zijn als toekomstig ‘volwassen’ plantmateriaal voor nieuwbouwlocaties. Op deze wijze worden ongebruikte kavels op bedrijventerreinen zinvol benut voor toekomstige groenstructuren.

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 47

bos en bomen op de overgang stad-land

Voor beeld: O ver ige kan s r i j ke l ocat i e s op de overgan g s t ad - land : Robuu s te gro en e s t ad - la n d ve r bi n d i n g e n Veel stedelijke invalswegen kennen een overmaat en worden gedomineerd door verhard oppervlak. Met een veranderende mobiliteit van autogedomineerd naar OV/fiets, ontstaan er ook hier kansen voor vergroening! De aanleg van bosstroken of laanbeplantingen leidt tot meer robuuste stad-land verbindingen. Het ‘vergroenen’ van het stedelijk gebied biedt ons veel meerwaarde. Naast een gezonde en leefbare stad draagt het bij aan de stedelijke biodiversiteit. Deze ecologische verbindingen tussen de stad en het omliggende landschap zijn tevens het decor voor de fietser en wandelaar en maken het landschap meer toegankelijk. Een slimme inrichting van het stedelijk groen is daarnaast deels de oplossing voor veel klimatologische uitdagingen waar we met een extremer klimaat voor komen te staan. Wel dient er specifiek aandacht te zijn voor de groeiplaatscondities, waarbij de ondergrond niet vergeten mag worden. Zo kan het slim combineren van kabels en leidingen juist op andere plekken weer ruimte bieden om bomen van formaat aan te planten.

G ro en i n f r a la n d sc h a p Zuid-Holland kent een vrij uitgebreid infralandschap. Met name langs A- en N-wegen liggen vaak gronden in eigendom van het Rijk en provincie. Hier is het relatief eenvoudig om bos en bomen aan te planten. Daarnaast kunnen deze nieuwe groenstructuren bijdragen aan een betere inpassing van het infralandschap. Bos en bomen parallel aan infrastructuur hebben een niet te onderschatten meerwaarde. Ze zijn in staat fijnstof af te vangen bij de bron, geluid te dempen en vormen vaak ecologische corridors door het landschap. Soortkeuze en wijze van aanplant zullen deze functies al dan niet verder versterken. Daarnaast liggen er kansen om bos en bomen te koppelen aan het snelfietsroutenetwerk wat momenteel uitgebreid en verbeterd wordt. Bos en bomen zorgen voor beschutting en een aantrekkelijke fietsroute. Aandachtspunt is wel de sociale veiligheid: bos en bomen mogen het zicht niet belemmeren. 48 - BoschSlabbers

In de Gouweknoop staat een nieuw bos gepland: het Koning Willem I Bos. Dit bos vormt straks een groene contramal van alle ontwikkelingen die in het gebied gaande zijn. Voor de nieuwe inwoners van het 5e dorp in de Zuidplaspolder kan dit bos op velerlei wijze meerwaarde bieden: recreatie, educatie, leefbaarheid en een bron van grondstoffen en voedsel. Voorstel is om het bos op te bouwen uit een reeks “productielandgoederen” die diensten en producten gaan leveren aan inwoners uit het 5e dorp. Zo kan het hout wat vrijkomt bij dunning verwerkt worden in vezelplaten voor de bouw van woningen, of de takken bij het vlechten van afscheidingen tussen de tuinen. Dit is tevens onderdeel van het financieringsmodel van deze bossen. Naast de korte kringloop, draagt het ook bij aan de bewustwording van de meerwaarde van bos en bomen voor de nieuwe bewoners. Het bos vormt daarnaast het decor van een aantal regionale fietsroutes waarbij het de aanwezigheid van de vele infra in dit gebied minder dominant maakt. Daarnaast worden kansen gezien voor een bosverbinding naar de Groene Waterparel.

statige lanen met duurzame soorten ze vormen de ruggengraat van deze zone met productielandgoederen

lokaal hergebruik hout in straatmeubilair of bouwma voor de woningen van het 5e

ateriaal e dorp

Het Koning Willem I Bos Bentwoud

A12 N457 Het bos brengt visuele samenhang aan het gebied en vormt daarom een herkenbare eenheid. Gouwepark

Distripark

5e dorp De kleiïge kreekrug geeft aanleiding voor differentiatie in bostypes.

Hollandse IJssel A20 Principeschets: productielandgoederen Koning Willem I Bos

Het bos bestaat daarnaast uit een reeks ‘productielandgoederen’ met lanen en bosvakken.

natuuronderwijs in het bos voor de kinderen van de basisschool van het 5e dorp grenzend aan het bos

aantrekkelijke fietsverbindingen beschut in het bos zonder de dominante aanwezigheid van infrastructuur

productie erfafscheidingen voor de tuinen van de nieuwe bewoners van het 5e dorp

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 49

3. Uitvoeringsstrategie De realisatie van de ruimtelijke strategie voor Bos en Bomen is gebaat bij een uitvoeringsstrategie. Hoe zorgen we ervoor dat de ambities voor het aanplanten van meer bos en bomen tot uitvoering wordt gebracht? Wij zien hiervoor vier kansrijke sporen, voor zowel de korte als de (middel)lange termijn: 1. De bosmakelaar: in gang zetten van de uitvoering door vraag en aanbod te verbinden Met de aanstelling van een bosmakelaar wil de provincie de initiatieven die er zijn ondersteunen en zorgen dat deze (versneld) uitgevoerd worden. De bosmakelaar is hét aanspreekpunt binnen de provincie als het gaat om uitbreiding van het areaal bos en bomen. De bosmakelaar brengt vraag (partijen die bomen willen planten) en aanbod (locaties die daarvoor geschikt zijn) bij elkaar. De bosmakelaar gebruikt dit rapport als handvat tijdens zijn/haar werkzaamheden. Ook geschikte provinciale gronden worden meegegeven bij deze opdracht. Hij of zij verbindt partijen en zorgt voor het functioneren in de praktijk. Ruimte en beschikbare grond in ZuidHolland zijn schaars en duur, maar wel gewild voor aanplant van bomen als CO2 compensatie door bedrijven en particulieren. Bij voorkeur wordt hierbij geïnvesteerd in lokaal groen.

Door het verbinden van vraag en aanbod wordt deze ontwikkeling gestimuleerd en tijdig gestuurd op: wenselijkheid van bos en bomen (deze strategie), het combineren met andere maatschappelijke opgaven en de wijze van aanplant plus beheer inclusief de financiering.

50 - BoschSlabbers

2. Verbind opgaven: plant bos en bomen met visie Momenteel raakt een aantal opgaven elkaar nadrukkelijk. Onder andere de woningbouwopgave, klimaatopgave, stikstofopgave en biodiversiteitsopgave vragen om een integrale aanpak. Een samenhangende aanpak op inhoud en tevens een samenwerking met andere overheden en partijen. Zet hierbij gezamenlijk en steviger in op lopende projecten en kansrijke pilots. Zo kan er gezamenlijk met andere partijen extra worden ingezet op een twee lopende projecten die ook opgenomen zijn in deze strategie: Koning Willem I Bos in de Zuidplaspolder en Mient Kooltuinen in de binnenduinrand bij Valkenhorst. Deze beide projecten raken aan verschillende opgaven en vormen kansrijke locaties voor een integrale aanpak. Ook voor de langere termijn kunnen twee pilots worden benoemd waarbij grote transities in gezamenlijkheid met de aanplant van bos en bomen worden opgepakt. Één daarvan is bij voorkeur een bodemdalingsgevoelige locatie in het veenweidegebied. Hier kan een dubbele CO2 winst geboekt worden door de stop van veenoxidatie door vernatting én de aanplant van bos. De tweede pilot ligt in de delta, waar nog ruimte is voor aanplant van grotere bossen, eventueel in combinatie met agroforestry en/of windmolens. Door eerst twee pilots uit te werken, ontstaan goede voorbeelden voor andere locaties in het veenweide en de delta.

3. Actieve lobby voor financiering en ruimte

4. Omvorming bestaande regelingen en beleid

Voor een aantal opgaven in het landelijk gebied wordt momenteel grote budgetten gereserveerd. Zo heeft de nieuwe minister van stikstof 25 miljard onder haar hoede gekregen om de stikstofproblematiek aan te pakken. Met een nadere integrale gebiedsgerichte uitwerking kan worden bezien of met het toevoegen van bos of losse boomstructuren niet alleen de uitstoot van stikstof kan worden teruggebracht, en kwetsbare natuur kan worden beschermd, maar ook invulling gegeven kan worden aan allerlei andere maatschappelijke opgaven gekoppeld aan biodiversiteit, gezondheid, woningbouw en klimaatdoelen.

Zorg ervoor dat beleid en regelingen aanplant van bos en bomen stimuleren. Een aantal voorbeelden: • Herijk het provinciale omgevingsbeleid bijvoorbeeld met betrekking tot (richtpunten voor) ruimtelijke kwaliteit, verstedelijkingsvisie, weidevogelleefgebieden en molenbiotopen, zodat in het provinciaal omgevingsbeleid duidelijk wordt vastgelegd waar kansen liggen voor bos en bomen. De urgentie voor meer bos en bomen is intussen te groot om kansen te laten liggen. • Zorg voor een betere waardering van ecosysteemdiensten van bos en bomen en sluit daarbij als provincie actief aan bij de mogelijkheden die het nieuwe GLB (gemeenschappelijk Landbouw beleid) en de eco- regelingen hiervoor gaan bieden. • Neem meer de regie bij compensatieplicht bij eigen (infrastructuur) projecten. Maak een passende aanplant van bos en bomen integraal onderdeel van het project. Ontwikkel tezamen met DBI een visie voor de langere termijn voor de beplanting van provinciale wegen. • Stimuleer het ontwikkelen van nieuwe agrarische bedrijfssystemen waar bos en/of bomen onderdeel zijn van een natuurinclusieve landbouw. Stimuleer gemeenten om daartoe wijzigingen aan te brengen in bestemmingsplannen en zorg dat dit past binnen provinciaal omgevingsbeleid (bijvoorbeeld het ruimtelijke kwaliteitsbeleid). Zo kan bijvoorbeeld gewerkt worden met de categorie ‘landschapsgrond’ (regeerakkoord, 2022).

Dit is grond waarop extensief en natuurinclusief landbouw bedreven kan worden en zit tussen natuur- en landbouwgrond in. Omdat de opbrengsten van deze grond lager zijn dan die van intensief te gebruiken landbouwgrond, zal de waarde van deze grond (vanuit stikstofbudget) afgewaardeerd moeten worden. • Ontsluit kennis en informatie op een eenvoudige en toegankelijke manier voor een breed publiek. Het toevoegen van bos en bomen moet net zo vanzelfsprekend worden als bijvoorbeeld de wateropgave. Beschikbaarheid van goede en juiste informatie over welke soorten, effectiviteit, aanplant, meerwaarde etc. helpt daarbij.

Er moet tijdig ingespeeld worden op deze budgetten: dit vereist actief lobbywerk in Den Haag én Brussel. Geef daarbij duidelijk en concreet (met uitgewerkte voorstellen) aan hoe bos en bomen bijdragen aan de oplossing voor dit probleem. Zo worden serieuze financiële middelen en de ambitieuze doelen uit de bossenstrategie gecombineerd. Voorstel is om met het Rijk afspraken te maken over bosuitbreiding in de drukke Randstand en hier financiële middelen en overheidsgronden voor vrij te maken. Aandachtspunt is wel dat er naast financiering ook beschikbare ruimte nodig is. Ook hier dient parallel actief naar te worden gezocht. Door bosontwikkeling te koppelen aan de grote ruimtevragers zoals distributiecentra en nieuwe woongebieden kan ook substantieel ruimte worden gereserveerd voor bos en bomen.

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 51

52 - BoschSlabbers

Verbeelding uitvoeringsstrategie

Het schema op deze pagina’s verbeeld de uitvoeringsstrategie. De rol van de bosmakelaar staat daarbij centraal. Daarnaast worden binnen de vier landschapstypen de kansrijke locaties voor bos en bomen verder uitgewerkt.

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 53

54 - BoschSlabbers

Bijlagen I. Landschapsstructuurkaart II. Inventarisatiekaart kansen bos en bomen III. Kansen voor bos en bomen binnen het NNN IV. Historische boskernen / A-locaties bos V. Overzicht deelnemers bosberaden

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 55

56 - BoschSlabbers

I. landschapsstructuurkaart Dit kaartbeeld is een weergave van de vier landschapstypen van Zuid-Holland: de kust, de delta, het veen en de stad. De meest bepalende factoren als bodem, geomorfologie en beplantingsstructuren zijn opgenomen in deze landschapsstructuurkaart.

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 57

58 - BoschSlabbers

II. Inventarisatiekaart kansen voor bos en bomen Dit kaartbeeld is een ruimtelijke verbeelding van alle kansen die zijn opgehaald tijdens gesprekken met een hele reeks partijen in het gebied (stand van zaken oktober 2021). Het geeft een beeld van waar kansen worden gezien voor bos (donkergroen) en bomen/ landschapselementen (lichtgroen). De kansen variëren van concrete plannen, tot visies en ideëen.

LEGENDA kansrijke locatie voor bos kansrijke locatie voor landschapselementen kans in de kustzone kans in de delta kans in het veenweide kans op de overgang stad-land

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 59

60 - BoschSlabbers

III. Kansen voor bos en bomen binnen het natuurnetwerk Dit kaartbeeld geeft aan waar binnen het huidig NNN (groene vlakken) nog ruimte wordt gezien (paarse vlakken) voor aanplant van bos en bomen zonder daarbij bestaande natuurwaarden negatief te beïnvloeden. Het is daarbij niet de bedoeling dat deze vlakken volledig gevuld worden, maar binnen deze gebieden wordt verwacht dat een deel ontwikkeld kan worden als bos Duidelijk is dat de opgave waar we voor staan slechts voor een beperkt deel zijn ruimte kan vinden binnen het natuurnetwerk.

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 61

62 - BoschSlabbers

IV. Historische bosgronden/ A-locaties bossen

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 63

64 - BoschSlabbers

V. Overzicht deelnemers bosberaden Provincie Zuid-Holland BoschSlabbers Natuur en Milieufederatie ZH Agrarische natuurvereniging Den Haneker werkgroep landschap LTO NLGO_Natuur en landschapsbescherming Goeree Overflakkee Staatsbosbeheer Natuur en Milieu Federatie Zuid-Holland Gemeente Nieuwkoop Gemeente Krimpenerwaard Gemeente Zuidplas Gemeente Molenlanden Gemeente Westvoorne Gemeente Nissewaard Gemeente Hoeksewaard Gemeente Den Haag Gemeente Rotterdam Gemeente Leiden Gemeente Sliedrecht (Noordelijke Drechtsteden) Gemeente Noordwijk Gemeente Lansingerland Gemeente Goeree Overflakkee BAR gemeenten Bureau Buitengewoon NL Delta Groene Raad Bureau Stroming Arvalis (Richard Slagboom) Recreatieschap Voorne -Putten A.S.R. Waterschap Hollandse Delta Nationaal Park Hollandse Duinen Landschap Hoeksche Waard Regio Holland Rijnland Stichting Duinbehoud Vertegenwoordiger Bollenstreek Regiodeal noordelijke Drechtsteden en Gorkum Dunea Rijkswaterstaat TU Delft IVN Landschapstafel Leidse Ommelanden Landschapstafel Duin Horst Weide

Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 65

©

Dit werk is auteursrechtelijk beschermd.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opdrachtgever en BoschSlabbers Tuin- en Landschapsarchitecten B.V. (hierna: “BoschSlabbers”). BoschSlabbers heeft bij haar werkzaamheden de zorgvuldigheid in acht genomen die van haar kan worden verwacht. Aan de getoonde informatie in deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend. Op onze werkzaamheden zijn de voorwaarden van toepassing zoals vastgelegd in De Nieuwe Regeling 2005 (DNR 2005). BoschSlabbers heeft met zorgvuldigheid de beelden in deze publicatie geselecteerd. Het kan voorkomen dat niet alle rechthebbenden van de gebruikte beelden zijn achterhaald. Belanghebbenden worden verzocht contact op te nemen met BoschSlabbers.

Den Haag 1e Sweelinckstraat 30 2517 GD Den Haag T 070 3554407 denhaag@bsla.nl

Middelburg Oude Vlissingseweg 1 4336 AA Middelburg T 0118 592288 middelburg@bsla.nl

Maarn Landgoed Plattenberg – Het Koetshuis Amersfoortseweg 38 3951 LC Maarn T 0118 592288

bo schs l ab b er s. n l