RIS313037 Bijlage 2
Tekst van het document
Bos en Bomen Een ruimtelijke strategie voor meer bos en bomen in Zuid-Holland
‘Met deze ruimtelijke strategie worden bos en bomen opnieuw op de kaart gezet’ Pro je c tda t a
Projectnaam
Een ruimtelijke strategie voor meer bos en bomen in Zuid-Holland
Locatie
Zuid-Holland
Opdrachtgever
Provincie Zuid-Holland Begeleidingsteam Bos en Bomen
Opgesteld door
BoschSlabbers landschapsarchitecten
In samenwerking met
Deelnemers van het Bos- en Bomenberaad Bosgroepen Midden Nederland
Datum
maart 2022
Projectnummer
BS21-049
I NH OUDSO P G AVE
Samenvatting .................................................................... 4 Inleiding................................................................................. 7 1. Visie ................................................................................... 8 2. Een ruimtelijke strategie voor meer bos en bomen ................................................................................... 18 Inleiding en overzicht strategieën ..................... 18 Meer bos en bomen in de kustzone....................20 Meer bos en bomen in de delta .......................... 28 Meer bos en bomen in het veen ........................ 36 Meer bos en bomen op de overgang stad-land.... 42 3. Uitvoeringsstrategie ................................................. 50
Bijlagen ................................................................................ 55 I. Landschapsstructuurkaart..................................... 56 II. Inventarisatiekaart bos en bomen ..................... 58 III. Kansen voor bos en bomen binnen NNN ....... 60 IV. Historische bosgronden/A-locaties .................. 62 V. Deelnemers bosberaden ........................................ 64
Samenvatting Een ruimtelijke strategie voor bos en bomen Méér bos en bomen in Zuid-Holland De aanleg van meer bos en bomen in Zuid-Holland draagt bij aan vele maatschappelijke opgaven, bijvoorbeeld op het gebied van landschap, klimaat, recreatie en ecologie. Het doel van deze ruimtelijke strategie is om concrete handvatten te bieden voor de ontwikkeling en aanplant van meer bos en bomen in Zuid-Holland (bijvoorbeeld via het NPLG). Daarvoor zijn heldere ruimtelijke kaders, een koppeling met relevante programma’s en een inhoudelijke onderbouwing van de meerwaarde noodzakelijk. Hier wordt in deze rapportage op ingezet met tevens aanbevelingen voor een vervolg. Daarnaast is een aantal kansrijke locaties voor aanleg van bos en bomen uitgewerkt ter verbeelding en inspiratie. De gezonde stad & een robuust landelijk gebied In een sterk verstedelijkte regio met grote maatschappelijke opgaven staat Zuid-Holland voor serieuze uitdagingen. Het landschap in en rond de steden en dorpen staat onder druk en de ruimte is schaars. De aanleg van bos en bomen is een krachtig instrument om ruimtelijke kwaliteit te versterken en kan uitstekend gecombineerd worden met andere maatschappelijke opgaven zoals woningbouw, meer biodiversiteit, klimaatadaptatie en recreatie (zoals ook gedaan wordt in landschapspark Zuidvleugel).
Juist in de relatie tussen stad en land liggen er kansen om de samenhang te versterken en de wederzijdse meerwaarde meer te benutten. In minder verstedelijkte gebieden liggen kansen voor het versterken van het landschap. Van strategie tot uitvoering Deze ruimtelijke strategie omvat per landschapstype de handvatten om uitbreiding van bos en bomen een plek te gaan geven in de integrale gebiedsgerichte aanpak voor de urgente opgaven in het landelijk gebied (stikstof, natuur, woningbouw, recreatie waterkwaliteit, bodem en klimaat). Het brengt op de schaal van de provincie als geheel de geschikte locaties in beeld en geeft aan welke bouwstenen daarvoor, samen met belangrijke partners, kunnen worden ingezet. Middels drie stappen zijn de kansrijke locaties in beeld gebracht, namelijk: •
4
Het landschap als basis: het gevarieerde landschap van Zuid-Holland is het uitgangspunt. Met de kernkwaliteiten scherp in beeld kan - BoschSlabbers
•
•
met uitbreiding van bos en bomen de leefomgeving ruimtelijke en functioneel worden versterkt. Koppelen aan maatschappelijke opgaven: bos en bomen zijn geen opgave op zich. Ze vormen een belangrijk onderdeel van de oplossing voor andere grote maatschappelijke opgaven. De meerwaarde van bos en bomen: In alle projecten, hoe klein ook, zijn bossen en landschapselementen toe te voegen ter versterking van het landschap, de natuur en onze leefomgeving.
Naar samenhangende structuren Deze ruimtelijke strategie richt zich op samenhangende structuren die op de schaal van de provincie bijdragen aan het functioneren en de karakteristieken van het Zuid-Hollandse landschap. De kansrijke locaties zijn daarom gekoppeld aan grotere landschappelijke structuren, zoals de geulpolders op de Zuid-Hollandse eilanden, de landgoederenzones nabij de kust of de veenlinten in het Groene Hart. De kansrijke locaties voor bos en bomen Aan de hand van de vier onderscheidende landschappen van Zuid-Holland - kustzone, delta, veenweide en overgang stad-land - zijn de meest kansrijke locaties voor bos en bomen geduid. Deze locaties zijn in nauw overleg met een aantal actieve partijen (zie bijlage V) benoemd. Een verdere doorvertaling naar concrete locaties gebeurt in concrete locatie- en gebiedsontwikkelingen. Kansen in de kustzone In de sterk verstedelijkte kustzone van ZuidHolland liggen nog kansen voor meer bos en bomen. Daar waar de recreatieve druk op de duinen groot is, kunnen meer bos en bomen zorgen voor extra ruimte waardoor de stikstofgevoelige natuur ontlast wordt. Daarnaast worden er kansen gezien in het versterken van de landschappelijke structuur van de Bollenstreek en de historische structuur van de landgoederenzone.
Tot slot zijn er ook in de glastuinbouwgebieden kansen om te vergroenen waar transformatie (naar bijvoorbeeld woningbouw) aan de orde is. Kansen in de delta Op de Zuid-Hollandse eilanden is de druk op de ruimte relatief gezien minder groot. Hier liggen
strandvlakten en -wallen: “open met groene randen”
de bollenstreek: “toekomstbestendige bollenteelt in een kleinschalig landschap”
de zuidelijke eilanden: “contrastrijke zeekleipolders”
langs de rivieren: “getijdebossen met unieke deltanatuur”
dan ook meer kansen voor bos en bomen. De grootschalige zeekleipolders lenen zich goed voor grotere aaneengesloten bossen als nieuwe landschappelijke toevoeging, mogelijk in combinatie met de recreatie- en energieopgave. Op een bescheidener schaal ligt aansluiting bij landschappelijke structuren voor de hand: langs historische dijkstructuren, oude kreken of rivierarmen. Kansen in het veenweidegebied Het veenweidegebied staat bekend om zijn open karakter. Er zijn mogelijkheden om met behoud van de openheid gericht gebiedseigen beplantingen toe te voegen. Daarnaast zijn er gebieden die sterk onderhevig zijn aan bodemdaling en op termijn niet langer geschikt zijn voor agrarisch gebruik. Hier liggen mogelijkheden om grotere bossen aan te leggen, in combinatie met andere functies. Kansen op de overgang stad-land Op de overgang van stedelijk gebied naar landelijk gebied kunnen bos en bomen zorgen voor een kwaliteitsverbetering van de stadsranden en recreatief gebruik. Het landelijk gebied heeft de stad veel te bieden. Denk aan ruimte voor recreatie, voedselproductie, waterberging en klimaatopgaven. Bos en bomen kunnen ruimtelijk de drager zijn van veel van deze functies. Aanbevelingen voor een uitvoeringsstrategie De vertaling van deze ruimtelijke strategie naar daadwerkelijke uitbreiding van bos en bomen is gebaat bij een uitvoeringsstrategie.
Wij zien hiervoor vier kansrijke sporen: 1. De bosmakelaar: in gang zetten van de uitvoering door vraag en aanbod te verbinden
veenweide: “groene veenlinten temidden van het open veenweidelandschap”
overgang stad-land: “bosmantels rondom de stad”
Met de aanstelling van een bosmakelaar wil de provincie bestaande initiatieven ondersteunen. De bosmakelaar is hét aanspreekpunt binnen de provincie als het gaat om uitbreiding van het areaal bos en bomen en brengt vraag en aanbod bij elkaar. 2. Verbind opgaves: plant bos en bomen met visie Momenteel raakt een aantal opgaven elkaar nadrukkelijk. Onder andere de woningbouwopgave, klimaatopgave, stikstofopgave en biodiversiteitsopgave vragen om een integrale aanpak. Een samenhangende aanpak op inhoud en tevens een samenwerking met andere overheden en partijen. Zet hierbij gezamenlijk en steviger in met aanplant van bos bij lopende projecten en formuleer ambities voor kansrijke pilots. 3. Actieve lobby voor financiering en ruimte Voor een aantal opgaven in het landelijk gebied worden momenteel grote budgetten gereserveerd. Deze opgaven kunnen in veel gevallen prima gecombineerd worden met de aanleg van meer bos en bomen. Binnen de lobby voor het landelijk gebied (NPLG) dienen budgetten voor bos en bomen volwaardig worden meegenomen om zo substantiële financiële middelen en de ambitieuze doelen uit deze strategie te combineren. 4. Omvorming van bestaande regelingen en beleid Zorg ervoor dat beleid en regelingen de uitbreiding van bos en bomen stimuleren.
Dit vraagt bijvoorbeeld maatwerk in het toepassen van de gebiedsprofielen Ruimtelijke Kwaliteit, het meekoppelen van bosuitbreiding bij de woningbouwopgave, en een goede afstemming met het weidevogelbeleid. Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland
- 5
6
- BoschSlabbers
Inleiding: Meer bos en bomen in Zuid-Holland Zuid-Holland staat voor een urgente opgave: de aanplant van bos en bomen draagt in vele opzichten bij aan een leefbare en vitale provincie voor de komende generaties. Er dient daarom breed ingezet te worden om de aanplant van bos en bomen tot uitvoering te laten komen.
G ro ei mo d e l bo s e n bo m e n Bos en bomen staan in de publieke belangstelling. Vanuit rijksniveau is er gewerkt aan een Nationale Bossenstrategie. Het College van Rijksadviseurs (CRa) geeft in haar advies aan dat er ook in de westelijke Randstad kansen liggen voor meer bos en bomen. Ondanks de beperkt beschikbare ruimte wordt juist hier de meerwaarde van bos en bomen gezien. De provincie heeft de ambitie gesteld om te voorzien in extra bos en bomen en heeft dit vastgelegd in het Groeimodel Bos- en bomenbeleid. Dit groeimodel is opgezet aan de hand van drie pijlers. Pijler 1 en 3 richten zich op de vitaliteit van bestaande bossen. Deze ruimtelijke strategie rich zich met name op pijler 2: de uitbreiding van bos en bomen. Er worden kansen gezien om deze toename van bos en bomen zoveel mogelijk te koppelen aan reeds lopende gebiedsprocessen en programma’s.
Ruim te lijke str ate g ie B o s e n B o m e n Het doel van deze ruimtelijke strategie is concrete handvatten te bieden voor de ontwikkeling en aanplant van meer bos en bomen. Daarbij wordt ingezet op heldere ruimtelijke kaders, een koppeling aan relevante programma’s, een inhoudelijke onderbouwing van de meerwaarde en inspirerende voorbeelden. In hoofdstuk 1 wordt het belang van meer bos en bomen in Zuid-Holland beschreven in een heldere visie bestaande uit drie stappen. Hoofdstuk 2 vormt de kern van deze studie: een ruimtelijke strategie voor meer bos en bomen. Per landschapstype worden de meest kansrijke locaties beschreven en verbeeld. Tot slot wordt in hoofdstuk 3 beschreven hoe uitvoering gegeven kan worden aan deze ruimtelijke strategie. Welke partijen zijn er nodig en welke financieringsmodellen passen daarbij?
Het b o s - e n bo m e n be r aad In de afgelopen jaren zijn kansrijke gebieden voor bos en bomen breed geïnventariseerd. Vervolgens zijn deze verder aangevuld en aangescherpt met behulp van een tweetal zogenaamde bosberaden. In deze digitale workshops is samen met een selectie van stakeholders gekeken welke kansrijke locaties en opgaven er zijn om te komen tot meer bos en bomen. Middels een kaartstudie is onderzocht waar bos en bomen potentieel invulling kunnen geven aan actuele opgaven.
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland
- 7
1. Visie
De gezonde stad & een robuust landelijk gebied De aanleg van bos en bomen is een krachtig instrument om ruimtelijke kwaliteit te versterken, biodiversiteit te verrijken, een oplossing te bieden aan klimaatopgaven en de recreatieve uitloopmogelijkheden te verruimen. Door de aanleg van bos en bomen op de juiste plek te situeren met aandacht voor de landschapskarakteristieken worden de Zuid-Hollandse steden en dorpen meer gezond en leefbaar.
De gezonde stad en robuust landelijk gebied In een sterk verstedelijkte regio staat ZuidHolland voor vele uitdagingen. Het landschap dat in en rond de verstedelijkte gebieden ligt, staat sterk onder druk. Maar door juist te richten op de relatie tussen stad en land zijn er kansen om de samenhang te versterken en de wederzijdse meerwaarde meer te benutten. In minder verstedelijkte gebieden zoals de delta vormen bos en bomen de ruimtelijke dragers en spelen hierbij dus een grote rol voor een robuust groen raamwerk. Ver zilver de meer waarde van bos en bomen Met de aanleg van meer bos en bomen kan veel waarde worden toegevoegd. Bos en bomen versterken de ruimtelijke kwaliteit en biodiversiteit, ze spelen een rol bij klimaatadaptatie en verruimen de mogelijkheden voor recreatie. De uitdaging is om binnen een provincie met een enorme druk op de ruimte locaties te vinden voor meer bos en bomen. Zo mag de verstedelijkingsopgave van Zuid-Holland niet ten koste gaan van groen, maar zou deze juist hand in hand moeten gaan met een investering in meer bos en bomen. Daarom richt de opgave in ZuidHolland zich vooral op de meerwaarde van bos en bomen. Deze ruimtelijke strategie biedt daarom stevige argumenten waarom bos en bomen juist op de voorgestelde plekken waarde toevoegen.
8
- BoschSlabbers
Naar sam e n h an g e n de str uc t ure n Nieuwe bossen dragen altijd bij aan grotere landschappelijke structuren. We dienen er met elkaar voor te waen dat de kansrijke locaties als een reeks versnipperde plekken op de kaart landen (zie inventarisatie van kansen voor bos en bomen op de kansenkaart in de bijlage). Hierdoor ligt verrommeling op de loer. Er ontstaan meer waardevolle landschappen door deze locaties te koppelen aan landschappelijke structuren, zoals de geulpolders in de delta, de landgoederenzones op de strandwal of de veenlinten in het veenweide. Deze Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen is dan ook gericht op samenhangende structuren die op de schaal van de provincie op gepaste wijze invulling geven aan het Zuid-Hollandse landschap. Met de aanleg van bos en bomen ligt er een enorme kans om een kwaliteitsimpuls aan het landschap te geven. De daadwerkelijk te behalen meerwaarde van bos en bomen valt of staat met locatie. Willen we dat bos functioneert als een krachtig instrument dat daadwerkelijk meerwaarde biedt voor mens en dier dan luistert de situering van deze nieuwe bossen heel nauw. Nieuwe lan dsc h ap p e n Zo kunnen er - naast de landschappen die we al kennen - ook nieuwe landschappen ontstaan.
Bijvoorbeeld door bos en bomen te koppelen aan infrastructuur ontstaan groene linten door het landschap die een interactie aangaan met het onderliggende landschap, maar die daarnaast ook zelf nieuwe ruimtelijke kwaliteiten toevoegen.
Va n vi s i e n aa r u i t vo e r i n g Deze ruimtelijke strategie Bos en Bomen slaat de brug tussen de visie op bomen naar een aanplant van bomen. Hiervoor dienen vooral de geschikte locaties voor meer bos en bomen goed in beeld te zijn. Dat is wat deze ruimtelijke strategie Bos en Bomen doet. Middels drie stappen zijn de kansrijke locaties helder in beeld gebracht, namelijk: 1.
Het landschap als basis: het gevarieerde landschap van Zuid-Holland is het uitgangspunt. Met de kernkwaliteiten scherp in beeld wordt middels aanplant van bos en bomen de ruimtelijke kwaliteit verder versterkt.
2.
Koppelen aan maatschappelijke opgaven: realisatie van bos en bomen vormen een belangrijk onderdeel van de oplossing voor andere grote maatschappelijke opgaven.
3.
1. het landschap als basis
2. maatschappelijke opgaven
De meerwaarde van bos en bomen: zet in op de ecosysteemdiensten van bos en bomen en gebruik deze gericht in het ontwerp en beheer. In alle projecten, hoe klein ook, zijn bossen en landschapselementen toe te voegen waarmee waarde wordt toegevoegd aan het landschap, de natuur en onze leefomgeving.
Op de volgende pagina’s zijn deze stappen nader uitgewerkt.
3. meerwaarde van bos en bomen
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland
- 9
Landschapsstructuurkaart
Dit kaartbeeld is een weergave van de vier landschapstypen van Zuid-Holland: de kust, de delta, het veen en de stad. De meest bepalende factoren als bodem, geomorfologie en beplantingsstructuren zijn opgenomen in deze landschapsstructuurkaart. Ku s t De lta Ve e n St a d
1. Het lan d schap al s b as i s Zuid-Holland kent een grote verscheidenheid aan landschappen. Het is grofweg onder te verdelen in een viertal ‘landschapstypen’: de kust, de delta, het veen en de stad. Voor deze ruimtelijke strategie wordt deze gebiedsindeling gehanteerd. In het geval van de stad wordt met name gekeken naar de overgang tussen de stad en het aangrenzende landschap, niet zozeer de stad zelf. Elk landschap kent zijn eigen karakteristieken, specifieke kansen en laadvermogen voor bos en bomen. Dit betekent dat maatwerk een vereiste is om zo de kwaliteit van het landschap te versterken, in plaats van te denken in generieke oplossingen voor de gehele provincie. Per landschapstype wordt gekeken waar de grootste kansen liggen voor meer bos en bomen. Er wordt daarbij uitgegaan van de kernkwaliteiten die zijn vastgelegd in de desbetreffende gebiedsprofielen.
10 - BoschSlabbers
Door met bos en bomen de landschappelijke structuren te versterken of een nieuwe laag toe te voegen, ontstaat een nog rijker Zuid-Hollands landschap. Er zijn gebieden waar bos en bomen minder passend zijn, hetzij vanwege ruimtelijke kwaliteiten, hetzij vanuit aanwezige ecologische waarden. Zo kent Zuid-Holland beschermingscategorieën waarbij de openheid van landschappen wordt bewaard. Ook zijn er natuurdoeltypen die gebaat zijn bij afwezigheid van bos en bomen, zoals de weidevogelgebieden. Op deze plekken moet voorzichtig omgegaan worden met het toevoegen van bos en bomen. Bovenstaand kaartbeeld is met een uitgebreidere legenda opgenomen in de bijlagen (I).
Opgavekaart
Dit kaartbeeld geeft een overzicht van enkele grote ruimtelijke opgaven en programma’s die actueel zijn binnen de provincie. Stedel i j ke o n t w i kkel i n g > 3h a St i ks to fg evo el i g e du i n n atuu r NLD el ta Land sch aps par k Zu i d vl eug el NP Ho l l an d se D u i nen G ebi eden o n d er h evi g aan bo dem dal i n g
2. Kop p e l e n aan m aat sc h a ppel i j ke o p gaven Het toevoegen van meer bos en bomen is geen opgave op zich. Ze vormen een belangrijk onderdeel van de oplossing voor andere maatschappelijke opgaven. Door een slimme koppeling kan de inpassing van deze opgaven in het landschap aan kracht winnen.
•
• Om ruimte te vinden voor meer bos en bomen is het van belang deze te koppelen aan andere provinciale opgaven. Bovenstaand kaartbeeld geeft een overzicht van lopende programma’s en projecten waarbij bos en bomen een grote rol spelen. Dit is geen compleet overzicht, maar voor wat bos en bomen betreft meest relevante programma’s en opgaven zijn: • Verstedelijkingsstrategie: De bouw van woningen en bedrijven combineren met andere vraagstukken biedt de kans om steden en dorpen in de provincie te versterken. • Veenweidestrategie: Gebiedsgericht wordt
•
•
•
er samen met stakeholders gewerkt aan strategieën om de CO2 uitstoot van het veen drastisch te verminderen. Strategie aanpak stikstof: Balanceren tussen ruimte voor natuurherstel en mogelijkheden voor economische ontwikkelingen. Recreatieperspectief 2030: Er wordt ingezet op het versterken van omgevingskwaliteiten. Landschapspark Zuidvleugel: Middels deze visie werkt de provincie de komende jaren aan een aantrekkelijk stedelijk landschap. NP Hollandse Duinen: In een brede coalitie wordt gewerkt aan een aantrekkelijk duingebied waar ruimte is voor recreatie, natuur en cultuurhistorie. NLDelta: Een programma waarin overheden, organisaties en bewoners samenwerken aan het behoud en de ontwikkeling van natuur en de beleving van de Biesbosch en het Haringvliet. Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland
- 11
3. De meerwaarde van bos en bomen Bos en bomen bieden in potentie veel diensten aan de mens en natuur en voegen daarmee waarde toe. Deze ecosysteemdiensten kennen een onderverdeling in culturele, regulerende en productiediensten. Steeds meer van deze diensten zijn direct of indirect uit te drukken in harde euro’s. Door bos en bomen slim in te zetten, valt er dus geld te besparen én zelfs te verdienen. Op deze pagina’s is de meerwaarde van bos en bomen in zijn volste breedte weergegeven. Het helpt ons straks bewuster te kiezen welk type bos geschikt is voor een locatie. Dit hangt er maar helemaal vanaf welke meerwaarde dit bos op die plek dient te genereren. Gericht ontwerp en beheer zorgen ervoor dat deze meerwaarde ook op de lange termijn tot zijn volste benut kan worden. Ecosysteemdiensten Deze meerwaarden van bos en bomen zijn onderverdeeld in een reeks ecosysteemdiensten voor de provincie Zuid-Holland en worden op de volgende pagina’s verder toegelicht.
culturele diensten:
landsch. leefbaar- recreatie cultuurheid historie inpassing
12 - BoschSlabbers
regulerende diensten:
vastleggen lucht- verkoeling waterberging van CO2 zuivering
productieve diensten:
bodem- landbouw- biodivertransitie siteit daling
grondstoffen
duurzame energie
CULTURELE DIENSTEN
Landschappelijke inpassing
Leefbaarheid
Recreatie
Versterken van de landschapskarakteristiek in het veen Het veen staat bekend om zijn openheid. Toch komen ook hier typische bos- en boomtypen voor waardoor het karakter van dit landschap wordt versterkt, denk aan: moerasbossen, geriefbosjes en de vele knotbomen.
Bijdragen aan de leefbaarheid Bos en bomen dragen bij aan een prettige woonomgeving. Toegang tot een groenstructuur met bos en bomen draagt bij aan de leefbaarheid.
Aantrekkelijke recreatieve routes Bos en bomen dragen bij aan meer aantrekkelijke routes voor fietsers en wandelaars.
Versterken van de landschapskarakteristiek in de delta De kernkwaliteiten van de zuidelijke eilanden kunnen worden versterkt door dijken te beplanten. Daarnaast horen ook rivierbegeleidende bossen, getijdebossen, erfbeplantingen en grienden bij dit landschapstype.
Een aantrekkelijk vestigingsklimaat Aanwezigheid van bos en bomen draagt bij aan een aantrekkelijker vestigingsklimaat voor bedrijven en woningen.
Recreatieve draagkracht van het landschap De recreatieve druk is zeker in een tijd van pandemie toegenomen. Bosrijke landschappen hebben een grotere draagkracht om meer recreanten op te kunnen nemen.
Versterken van de landschapskarakteristiek langs de kust Langs de Zuid-Hollandse kust komen al dan niet brede duinbossen voor. Kenmerkend zijn ook de vele buitenplaatsen met lanen en landgoedbossen.
Bijdrage aan een gezonde leefomgeving Mensen vinden rust en ontspanning in een bos- en boomrijke omgeving. Het draagt bij aan zowel de fysieke als de mentale gezondheid.
Cultuurhistorie
Leesbaar maken van cultuurhistorie en erfgoed Met bos en bomen kunnen historische elementen in het landschap, zoals forten en linies weer herkenbaar worden gemaakt. Het landschap krijgt zo meer betekenis.
Landschappelijke inpassing Met bos en bomen kunnen lelijke bedrijventerreinen, dorpsranden en boerderijen landschappelijk worden ingepast. Aandachtspunt daarbij is dat dit gebeurt met gebiedseigen soorten waardoor ze daadwerkelijk waarde toevoegen.
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 13
REGULERENDE DIENSTEN
Vastleggen van CO2
Vastleggen van CO2 Bos en bomen halen CO2 uit de lucht en slaan dit op in hout, vegetatie en bodem. De soortkeuze, wijze van aanplant en beheer bepalen de mate waarin een bos CO2 uit de lucht kan halen.
Luchtzuivering
Filteren van de lucht Bos en bomen hebben de capaciteit om lucht te filteren en kunnen zo bijvoorbeeld fijnstof uit de lucht halen. Hier is soortkeuze en wijze van aanplant en beheer van belang om deze functie optimaal te benutten.
Verkoeling
Verbeteren van het buitenklimaat Bos en bomen bieden koelte en schaduw en dempen/ begeleiden windstromen. Een aspect wat met steeds extremere zomertemperaturen zeer waardevol is. Verminderde hittestress zorgt voor minder sterfgevallen en lagere zorgkosten.
Buffer stikstofgevoelige natuur Veel natuur heeft te lijden onder te hoge concentraties stikstof. Brede buffers van bossen kunnen hierbij onderdeel van de oplossing zijn. Door deze gericht aan te planten kan een deel van de stikstof worden afgevangen.
Bodemdaling
Voorkomen bodemdaling door vernatting Met name in het veenweide speelt bodemdaling door oxidatie van het veen. Hiebij komt veel CO2 vrij. Door vernatting in combinatie met aanplant van bossen kan een dubbele CO2 winst geboekt worden.
14 - BoschSlabbers
Waterberging
Waterberging bij piekafvoer Bossen in de nabijheid van stedelijk gebied kunnen worden ingericht als “boswadi” of “mangrovebos” waardoor deze bossen tijdelijk water kunnen bergen. Er kan zo bespaard worden op een technische oplossing doordat het bos zorgt voor voldoende buffer bij piekafvoer.
Tegengaan van verdroging Veel gebieden in Zuid-Holland hebben te lijden onder verdroging. In combinatie met bos kan een gebied ingericht worden als spons door het waterpeil op te zetten en water hier langer vast te houden. In tijden van droogte kunnen ze vervolgens water leveren aan de omgeving. Hierbij dient wel rekening gehouden te worden met de soorkeuze zodat de bomen ook tegen - tijdelijke - natte voeten kunnen.
Landbouwtransitie
Een duurzaam landbouwsysteem Een goed ingericht bos biedt plaats voor veel soorten, er ontwikkeld zich een ecologisch evenwicht. Het bevat ook plaagbestrijdende en bestuivende soorten waar de akkerbouwer van profiteert. Zo kunnen bos en bomen bijdragen aan een duurzamere landbouw.
Biodiversiteit
Versterken van biodiversiteit Bos en bomen bieden een habitat voor veel plant- en diersoorten. Door gemengde aanplant en beheer die bijdraagt aan een diverse habitat leveren bossen een belangrijke bijdrage aan de biodiversiteit.
PRODUCTIEDIENSTEN
Grondstoffen
Produceren van duurzame grondstoffen Hout of houtsnippers die vrijkomen bij beheer van een bos kunnen lokaal worden hergebruikt. Dit draagt bij aan een circulaire economie. Daarnaast wordt de opgebouwde koolstof voor langere tijd vastgelegd.
Duurzame energie
Slimme inpassing van zonnevelden Bos en zonnevelden zijn misschien niet de meest logische combinatie. Toch kan door slim ontwerp _ laag of afwezigheid van bos aan de zonzijde - een interessante combinatie ontstaan waarbij zonnepanelen als tijdelijke functie kunnen worden gezien.
Versterken landschappelijke draagkracht voor windenergie Door aanleg van grootschalige bossen neemt de draagkracht van het landschap toe en kan met minder overlast ruimte worden gevonden voor windenergie. Rekening dient te worden gehouden met bestaande en nieuwe trekroutes van vleermuizen en vogels.
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 15
Een overzicht van bouwstenen voor meer bos en bomen in Zuid-Holland
Bos en bomen met meerwaarde Veel van deze bouwstenen dienden vroeger een bepaald nut, zoals bij geriefbosjes en perceelsbeplantingen het geval was. Het is interessant te zien wat we daar in de huidige tijd van kunnen leren. Zo kunnen heggen opnieuw ingezet worden als voedergewas voor vee. De matrix geeft naast een omschrijving per bouwsteen ook een overzicht van de belangrijkste eigenschappen en ecosysteemdiensten. Is een bos- of boomtype bijvoorbeeld in het bijzonder geschikt om CO2 vast te leggen of draagt het meer dan gemiddeld bij aan de biodiversiteit dan is dat terug te lezen in dit overzicht. Zo wordt op overzichtelijke wijze duidelijk welke bouwstenen in potentie te koppelen zijn aan bepaalde opgaven.
KUST D E LTA
Bos en bomen van de 21e eeuw Er zijn ook nieuwe bos- en boomtypen die juist invulling geven aan de opgaven van deze tijd: de houtopstanden van de 21e eeuw. Dit zijn bostypen die zodanig worden ontworpen en beheerd dat ze optimaal invulling geven aan de functie die ze dienen.
BOUWSTENEN
VEENWEIDE
Bos en bomen per landschapstype Bos en bomen komen voor in vele soorten en maten, maar niet alle variaties passen in het ZuidHollandse landschap. In de matrix hiernaast wordt een overzicht gegeven van de meest karakteristieke bos- en boomtypen per landschapstype in ZuidHolland. Ze vormen samen de bouwstenen van de ruimtelijke strategie Bos en Bomen.
GEEN NDA DA LLEEG
Dominantesoorten: soorten: Dominante
eik eik
els els
es es
iep iep
wilg wilg
knotknotboom boom
hak hak hout hout
struiklaag uitheemse uitheemse fruit struiklaag fruit soorten boom soorten boom
Overigeeigenschappen eigenschappen Overige
droog vochtig vochtig extreem extreem droog nat nat
CO2 CO2
hogepotentie potentie hoge CO2vastleging vastleging CO2
hogecapaciteit capaciteit hoge waterbuffering waterbuffering
hogegroeigroeihoge groeisnelheid groeisnelheid
houtproductie houtproductie biomassa //biomassa
S TA D - L A N D
GEEN NSSC CH HA APPPPEEN N EEIIG
CO OSYS SYSTTEEEEM MD DIIEEN NSSTTEEN N EEC ZONNEE IINN DDEE KKUUSSTTZO leverteen eensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
leverteen eensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
leverteen eenbijdrage bijdrage levert
leverteen eenbijdrage bijdrage levert
levertgeen geensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
WEEIIDDEE IINN HHEETT VVEEEENNW
levertgeen geensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
OPP DDEE OV OVEERRG GAANNG G SSTA TADD--LLAANNDD O
leverteen eensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
leverteen eensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
leverteen eenbijdrage bijdrage levert
leverteen eenbijdrage bijdrage levert
levertgeen geensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
levertgeen geensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
OSSSSEENN 2211EE EEEEUUW W BBO leverteen eensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert leverteen eenbijdrage bijdrage levert levertgeen geensubstantiele substantielebijdrage bijdrage levert
16 - BoschSlabbers
LTA IINN DDEE DDEELTA
H O U TO P S TA N D E N 2 1 E E E U W
hoge hoge biodiversiteit biodiversiteit
OMSCHRIJVING
Duinbossen
Gelegen op de jonge duinen. Variatie in open en besloten, vochtig en nat
Landgoed- en kasteelbossen
Komen van oorsprong voor op de strandwallen Bossen van de binnenduinrandzone
Statige bomenlanen
Onderdeel van historische landgoederen Begeleiden zichtlijnen
Boomsingels
Karakteristieke landschapselementen in de duin- en bollenstreek: geplant om windenerosie tegen te gaan
Hagen en heggen
Karakteristieke landschapselementen uit de duinen Voorbeeld zijn de schurvelingen en hoagten
Rivierbegeleidende bossen
Bossen gelegen langs de rivieren in binnendijks gebied Niet langer onder invloed van overstroming/getij
Getijdenbossen
Gelegen in buitendijks gebied/uiterwaarden Bossen onder invloed van stromend rivierwater/getij
Grienden en hakhoutbos
Historische bossen voor verbouw van wilgenhout Liggen van oudsher langs de zeearmen
Beplanting langs voormalige geulen
Voorkomen in de geulen tussen de voormalige eilanden en langs afgesloten rivierarmen (leesbaar landschap)
Boomdijken
Imposante dijkbeplanten op de zuidelijke eilanden Beeldbepalende elementen in een open landschap
Beplante wielen
Relict van dijkdoorbraken Leestekens in het landschap
Perceelsbeplanting
Van oudsher werden percelen beplant Het diende vaak als gerief- en brandhout
Boomgaarden en erfbeplanting
Boerenerven waren vaak rijkelijk beplant Naast voedselvoorziening ook als geriefhout
Moerasbossen
Permanent nat of plaatselijk overstroomd bos Ontoegankelijke bossen, minder geschikt voor recreatie
Vochtige bossen
Lokaal nat bos, laat recreatief medegebruik toe Ligging nabij de kernen zonder overlast mogelijk
Geriefbosjes
Overhoeken ingeplant voor gerief- en brandhout Bosjes liggen als groene eilanden in de polder
Houtsingels en houtkaden
Onderdeel van de historische veenweide ontginning Vaak gebruikt als gerief- en brandhout
Tiendwegen
Herkenbaar type van de veenweide ontginning Kenmerkend zijn de dubbele rijen knotwilgen
Eendenkooien
Cultuurhistorische elementen: vang van wilde eenden Waterplas met vangarmen die beschut liggen in bos
Stad-land verbindingen
Groenstructuur gekoppeld aan fiets- en/of wandelroutes Verbinding tussen stad en omliggende landschap
Recreatiebossen
Groot aandeel recreatief medegebruik Ligging in directe nabijheid van de stad
Stads- en dorpsbossen
Ligging vaak omsloten door stad of aan rand dorp Beeldmerk van een stad of dorp
Buurtbos
Lokale functie voor de wijk als sociale ontmoetingsplek Kleiner bosje met speelfunctie voor kinderen
Groene straten en pleinen
Groene buitenruimte bieden kansen voor veel functies Onderdeel van het groene raamwerk van een stad/dorp
Weginfra bos
Bos aangelegd voor landschappelijke inpassing N-weg Vaak autonome structuren, die los liggen van landschap
Agroforestry / strokenteelt
Landbouwsysteem met houtige gewassen Landbouw als vertrekpunt
Voedselbos
Een vorm van agroforestry met bos als vertrekpunt Hoge biodiversiteit en ruimte voor nevenfuncties
Tiny forest / microbos
Kleinschalig bos, vaak in een stedelijke omgeving Groot effect op omgeving: biodiversiteit, klimaat, etc.
Energiebos
Bos gecombineerd met duurzame energieopwekking Met name windparken en hoogspanningsleidingen
Klimaatbos
Specifiek ingericht als oplossing voor klimaatopgave CO2 opname, waterberging, luchtfilter, verkoeling
Gedenkbos / bosbegraafplaats
Steeds grotere vraag naar natuurbegraafplaatsen Populair hierbij is een bosrijke omgeving
E C O SYS T E E M D I E N S T E N
G
EIGENSCHAPPEN
ZUID-HOLLANDS VO O R B E E L D
verlandsch. leefbaar- recreatie cultuur- vastleggen luchtheid historie van CO2 zuivering koeling inpassing
waterberging
bodem- landbouw- biodiverdaling transitie siteit
grond- duurzame stoffen energie
Bosjes van Poot
n nat
dwallen
Landgoed Donckse Bos
n
Bomenlaan Ockenburg
n de duin- en tegen te gaan
Bollenstreek Lisse
it de duinen gten
Schurvelingen Ouddorp
nendijks gebied ming/getij
Oeverbos Vlaardingen
arden erwater/getij
Ruigeplaatbos, Rotterdam
wilgenhout
Rhoonse grienden
CO2
rmalige eilanden ar landschap)
Recreatiebossen Bernisse
ke eilanden n landschap
Bomendijk in de Hoeksche Waard Lammetjeswiel Alblasserwaard Perceelsbeplanting Hoeksche Waard
CO2
ut
nt fhout
Erfbeplanting Groene Hart
md bos kt voor recreatie
CO2
Nieuwkoopse Plassen
bruik toe t mogelijk
Krimpenerhout
randhout polder
Krimpenerwaard
e ontginning
Nieuwkoopse Plassen
ginning wilgen
Alblasserwaard
n wilde eenden liggen in bos
Alblasserwaard
/of wandelroutes landschap
Zuiderpark, Den Haag Abtswoudse Bos, Delft
rand dorp
Haagse Bos, Den Haag
ontmoetingsplek deren
Park Leeuwensteijn
or veel functies an een stad/dorp
Laan van Meerdervoort
passing N-weg en van landschap
Wegbeplanting N214
en
Agroforestry
vertrekpunt enfuncties
Voedselbos de Koningsspil
omgeving it, klimaat, etc.
Tiny Forest (IVN) Rotterdam
gieopwekking gsleidingen
limaatopgave verkoeling
afplaatsen g
windbos locatie onbekend
CO2
bos voor waterberging Natuurbegraafplaats Zomerlanden
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 17
2. Een ruimtelijke strategie voor meer bos en bomen
Bosaanplant is een proces van de lange adem. We planten nu voor toekomstige generaties. Daarom is het van belang een goede afweging te maken over de meest geschikte locaties. In dit hoofdstuk worden per landschapstype de meest kansrijke locaties voor bos en bomen in beeld gebracht.
Een r u i mtel i j ke s tr ate g i e vo o r me er b o s en b o m e n Aan de hand van de vier onderscheidende landschappen van Zuid-Holland - kustzone, delta, veenweide en overgang stad-land - worden in dit hoofdstuk de meest kansrijke locaties voor bos en bomen geduid. Deze suggesties zijn tot stand gekomen in de bosberaden waarbij gesprekken zijn gevoerd met een aantal actieve partijen (zie bijlage V) in deze landschappen. Een verdere doorvertaling naar concrete locaties kan op basis van deze ruimtelijke strategie plaats vinden. Provincie zal daarbij actief samenwerken met de betreffende gebiedspartners. De kernkwaliteiten van de betreffende landschappen vormen het uitgangspunt bij het realiseren van meer bos en bomen. Met behulp van de bouwstenen worden bestaande kernkwaliteiten versterkt en nieuwe kwaliteiten aan het ZuidHollandse landschap toegevoegd. Daarnaast worden de actuele grote opgaven benoemd die een aanjager kunnen zijn voor meer bos en bomen. Vervolgens worden kleinere kansen voor bos en bomen benoemd die het landschap altijd beter maken. De kansrijke locaties en de meerwaarde van bos en bomen worden getoond middels schematische verbeeldingen en inspiratiebeelden.
Tot slot toont een voorbeelduitwerking een actuele casus waarin verschillende ruimtelijke strategieën samenkomen en tonen hoe actuele opgaven en meer bos en bomen hand in hand kunnen gaan en inspireren tot actie.
18 - BoschSlabbers
He t valt o f st aat m e t lo cat ie De daadwerkelijk te behalen meerwaarde van bos- en bomen valt of staat met locatie. Willen we dat bos functioneert als krachtig instrument en daadwerkelijk meerwaarde biedt voor mens en dier dan luistert de situering van deze nieuwe bossen heel nauw. In dit hoofdstuk worden de meest kansrijke locaties voor bos en bomen in Zuid-Holland geduid. Zo rgv uldig o m gaan m e t b e st aan de kwalite ite n Er zijn gebieden waar bos en bomen minder passend zijn, hetzij vanwege ruimtelijke kwaliteiten, hetzij vanuit aanwezige ecologische waarden. Zo kent Zuid-Holland beschermingscategorieën waarbij de openheid van landschappen wordt bewaard. Ook zijn er natuurdoeltypen die gebaat zijn bij afwezigheid van bos en bomen, zoals de weidevogelgebieden en grote delen van de duinen. Op deze plekken dient voorzichtig worden omgegaan met het toevoegen van bos en bomen.
Kansenkaart ‘Bos en Bomen’
Dit kaartbeeld geeft een overzicht van alle kansrijke gebieden voor aanplant van meer bos en bomen binnen de provincie Zuid-Holland.
Kansen voor bos en bomen: in de kustzone
in het veen
Strandvlakten- en wallen
Groene linten door de open veenweide
Toekomstbestendige bollenteelt in een kleinschalig landschap
Bodemdalingsgevoelige gebieden
Bufferbossen voor stikstofgevoelige natuur
Multifunctioneel laagveenbos tegen bodemdaling
Groene transformatie glastuinbouw
Veenweidepolders
Versterken landgoederenzone
Droogmakerijen
in de delta
op de overgang stad-land
Contrastrijke zeekleipolders
Bosmantels rondom de stad
Getijdebossen met unieke deltanatuur
Groen infralandschap
Bossen langs rivierarmen en oude kreken
Meer stads- en dorpsbossen
Markering van de overgang tussen land en water
Aantrekkelijke werklandschappen
Dijkbeplantingen
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 19
bos en bomen in de kustzone
de Scheveningse bosjes
20 - BoschSlabbers
Kansenkaart bos en bomen in de kustzone Strandvlakten- en wallen Toekomstbestendige bollenteelt in een kleinschalig landschap Bufferbossen voor stikstofgevoelige natuur Groene transformatie glastuinbouw Versterken landgoederenzone
Meer bos en bomen in de kust zone Ka n s r i j ke l o cat i e s : De kustzone in Zuid-Holland is grotendeels verstedelijkt. Toch liggen er nog kansen voor meer bos en bomen, met name waar de recreatieve druk op de duinen groot is. Daarnaast worden er kansen gezien in de bollenstreek. De stikstofgevoelige duinnatuur is een provinciale opgave waar bos en bomen een rol kunnen spelen. Tot slot is er ook in de glastuinbouw aanleiding om te vergroenen waar transformatie aan de orde is.
Re levan te b ouw ste n e n: Duinbossen:
Landgoedbossen:
Statige lanen:
Boomsingels:
Hagen en heggen:
Kan sr ijk vo o r b o s o f b o m e n?
Bos
Bomen
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 21
Receptenkaar t
bos en bomen in de kustzone
1. He t la n d sc ha p a ls b a sis •
• •
•
De strandvlakte kenmerkt zich, in tegenstelling tot de strandwal, door grotere mate van openheid. Het gebied kent hoge grondwaterstanden met een fijnmazige verkavelingsstructuur. De bestaande boskavels zijn meestal lang en smal, met name langs de randen. Er zit veel lengte in de overgang open-besloten landschap. Ecologische kwaliteiten van dit landschap kenmerken zich door de natte bossen (nationaal gezien een interessant bostype).
2 . D e g rote op gave n a ls aa n j ag e r voor b os e n b ome n •
•
•
Wateropgave/klimaatopgave: tijdelijk bufferen van water afkomstig van naastgelegen stedelijk gebied: interessante combinatie met ontwikkeling van natte bossen. Verstedelijkingsopgaven: Waar woningbouw aan de orde is dient dit gepaard te gaan met een landschappelijke investering zodat een groene overgang ontstaat naar de strandvlakte. Saneringsopgave kassen: kansen voor “sanering” van locaties met verouderde gebouwen en kassen en omvorming naar bos.
3. D e me e r waa rd e va n b o s e n b ome n • • • •
Aanplant van heggen en hagen langs wegen, recreatieve routes en op perceelsgrenzen. Wegbegeleidende beplanting. Kleinschalige inpassing dorpsranden: bossingels en kleinschalige natte bossen. Inplanten overhoeken die niet langer rendabel zijn voor de agrariër.
Strandvlakten en -wallen: “open met groene randen” Versterk het karakteristieke onderscheid tussen strandwal en strandvlakte. Met respect voor de karakteristieke openheid van de strandvlakte is er ruimte om bos en bomen toe te voegen aan de randen. De natte bossen die hier kunnen worden ontwikkeld, bieden in potentie ook hoge natuurwaarden. Op de strandwallen is het aanzienlijk verdicht en is er minder ruimte voor bos en bomen. Waar mogelijk dienen hier nieuw bos en bomen te refereren aan de historische landgoederen en buitenplaatsen, danwel het combineren met nieuwe functies tot landgoederen 2.0.
Legenda ecosysteemdiensten landschappelijke inpassing leefbaarheid recreatie cultuurhistorie vastleggen van CO2 luchtzuivering verkoeling waterberging bodemdaling landbouwtransitie biodiversiteit grondstoffen duurzame energie
22 - BoschSlabbers
B es t aa n de s i t u at i e kwaliteit randen bebouwing zorgt voor verstoring van de kwaliteit van de open ruimte van de strandvlakte
nat gebied de fijnmazige verkaveling benadrukt hoe nat het gebied is
natte bossen de strandvlakte kent natte bossen met hoge ecologische waarde, waar er maar weinig van zijn in Nederland
ontoegankelijk gebied recreanten kunnen het gebied moeilijk betreden, er zijn weinig doorgaande routes, terwijl de recreatieve druk verder toeneemt
beleving vanuit de trein de treinreiziger kent fraaie zichten vanuit de trein op de open strandvlakte
Si t u at i e m e t m e e r bo s e n bo m e n
aanleg natte bossen bos in combinatie met opzetten waterpeil, robuuster maken van de aanwezige natuur
ruimte voor waterberging laaggelegen strandvlakten lenen zich uitermate voor het tijdelijk bergen van water van nabijgelegen stedelijke gebieden
wandelroutes in houtsingels recreatief medegebruik van het landschap vergroten door wandelroutes, dit zijn tegelijkertijd verbindingen voor kleine zoogdieren en geeft beschutting aan de recreant
landschappelijke inpassing lelijke stad- en dorpsranden inpassen met bossen, wat de kwaliteit van de open ruimte ten goede komt
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 23
Receptenkaar t
bos en bomen in de kustzone
1. He t la n d sc ha p a ls b a sis •
•
Het kenmerkende zanderijenlandschap koesteren, door het behouden en versterken van de hoge met hagen beplante wegen, perceelsgrenzen en het raster van brede waterlopen. De landschappelijke kamerstructuur versterken: de specifieke kwaliteiten van het landschap als ‘bollentuin’ versterken door groene randen langs de kamers te maken.
2 . D e g rote op gave n a ls aa n j ag e r voor b os e n b ome n •
•
Landbouwtransitie: de wegbeplantingen, singels en hagen hebben meerwaarde voor een meer natuurinclusieve bedrijfsvoering van de bollenteelt: opbouw van organische stofgehalte in de bodem, natuurlijke plaagbestrijding. Landgoedontwikkeling: uitbreiden van bestaande landgoederen en toevoegen van nieuwe landgoederen dragen bij aan het bosareaal in de bollenstreek. Het geeft ook invulling aan een recreatief aantrekkelijker landschap. Eventueel in combinatie met kleinschalige woningbouw.
3. D e me e r waa rd e va n b o s e n b ome n •
• •
Wegbeplantingen en kavelgrensbeplantingen dragen bij aan een samenhangend netwerk van natuurcorridors. Boomsingels en hagen dragen bij aan een recreatief aantrekkelijker landschap. Erfbeplantingen: landschappelijke inpassing van bedrijven/erven.
De bollenstreek: “toekomstbestendige bollenteelt in een kleinschalig landschap” In de duin- en bollenstreek worden kansen gezien om mét behoud van de bollenteelt bos en bomen toe te voegen. Een groene dooradering van kleinschalige landschapselementen kan zonder een al te grote aanslag te doen op de ruimte veel meerwaarde toevoegen. Overhoeken die niet meer rendabel zijn, kunnen worden ingeplant met bosjes. Daarnaast liggen er kansen voor boomsingels en hagen, die hier van oudsher al veel voorkwamen. Door goed rekening te houden met de wijze waarop de grond wordt bewerkt, hoeft dit de opbrengst niet in de weg te zitten. Sterker nog: boomsingels dragen hier bij in de opbouw van organisch materiaal en ondersteunen bij natuurlijke plaagbestrijding. Legenda ecosysteemdiensten landschappelijke inpassing leefbaarheid recreatie cultuurhistorie vastleggen van CO2 luchtzuivering verkoeling waterberging bodemdaling landbouwtransitie biodiversiteit grondstoffen duurzame energie
24 - BoschSlabbers
B es t aa n de s i t u at i e
hagen en singels het gebied kent op enkele plekken nog begeleidende wegbeplantingen, deze dragen bij aan de belevingswaarde van dit landschap
inpassing van bedrijven vele bedrijven liggen kaal in het landschap en domineren daarom het landschapsbeeld wat de ruimtelijke kwaliteit niet ten goed komt
de bollenstreek heeft de potentie om een recreatief aantrekkelijker landschap te vormen, aanleg van bos en bomen dragen hieraan bij
Si t u at i e m e t m e e r bo s e n bo m e n
een samenhangend netwerk voor natuur de boomsingels en hagen koppelen bestaande bosjes en zijn daarmee corridors voor vele dier- en plantsoorten
bijdrage aan een duurzame bollenteelt beplantingssingels dragen bij aan natuurlijke plaagbestrijding en een gezonde bodem: de weg naar een biologische bollenteelt!?
landschappelijke inpassing bosjes, boomsingels en hagen dragen bij aan de inpassing van bedrijven en dorpsranden
aantrekkelijke routes voor recreanten gekoppeld aan de beplantingssingels en hagen kunnen fiets- en wandelroutes bijdragen aan een recreatief aantrekkelijker landschap
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 25
bos en bomen in de kustzone
Voor beeld: O ver ige kan s r i j ke l ocat i e s i n de ku s t zone: Bu f fer b o s sen voo r s t i k s to fg evo e l i g e duin n at uu r Grote delen van de Zuid-Hollandse duinzone hebben te lijden onder de depositie van stikstof. Een simpele, eenduidige oplossing is hier niet direct voorhanden. Wel kan met de aanleg van zogenaamde ‘bufferbossen’ een deel van de stikstof worden afgevangen. De uitdaging is om hiervoor geschikte locaties van voldoende omvang te vinden. Uit onderzoek blijkt dat een goed functionerende buffer van bos al snel 500 meter breed moet zijn. Maar ook minder brede bossen, mits met een goede verticale gelaagdheid, kunnen al een positief effect hebben. Ook een gerichte soortkeuze voor bomen en struiken die een dichte kroon hebben of goede capaciteit hebben om stikstof uit de lucht te halen, zorgt voor een effectievere buffer. Bufferbossen dienen natuurlijk ook andere functies zoals recreatie en biodiversiteit. Op deze manier draagt dit bos op vele fronten zijn steentje bij.
Ee n ‘ b o s - en b o o m o pgave’ bi j tr a n s fo r m at ie van gla s t ui n b ouw Zuid-Holland kent verschillende gebieden waarin het grondgebruik gekenmerkt wordt door glastuinbouw. Veel van deze gebieden transformeren stap voor stap naar een andere functie zoals wonen. Bij zo’n transformatie is het vaak reeds gebruikelijk dat er eisen worden gesteld aan de verhouding verhard oppervlak en water. De zogenaamde ‘wateropgave’. In een soortgelijke eis zou ook een aandeel bos en bomen kunnen worden opgenomen om zo ook op deze manier een vergroening van het glastuinbouw gebied te realiseren, de ‘bos- en boomopgave’. De uitdaging daarbij is om goed aan te sluiten op de omgeving en zorg te dragen voor een continue groenstructuur. Dit is voor elk gebied weer een eigen ontwerpopgave. Het bos en bomen wat wordt toegevoegd kan bovendien goed worden gecombineerd met andere functies als recreatie, biodiversiteit en leefbaarheid. Op deze manier krijgt de vergroening van de glastuinbouw ook veel meerwaarde!
26 - BoschSlabbers
Bos en bomen in de Mient Kooltuinen! In de recent opgestelde gebiedsvisie (2020) worden deze kansen al concreter gemaakt. Met de woningbouw op het voormalig vliegveld Valkenburg zal de recreatieve druk alleen nog maar toenemen. Hoe ontzie je dan de kwetsbare duinnatuur en kan er een buffer worden gerealiseerd om stikstof tijdig uit de lucht te halen? Hier ligt een belangrijke rol voor bos en bomen!! De Mient Kooltuin is een gebied wat op de overgang ligt van het zand naar klei. Deze overgang is nu vrij scherp maar door deze meer geleidelijk te maken, kan een betere verbinding tussen duin en polder worden gemaakt. Deze overgangszone leent zich goed voor bosontwikkeling. Door aantrekkelijke recreatieve verbindingen aan te leggen die logisch aansluiten op de omgeving wordt de druk op de duinen ontlast en kan de natuur zich hier verder ontwikkelen. De boombewonende vleermuissoorten zijn een specifieke ecologische waarde van dit gebied. Deze leven zowel in het Natura2000-gebied Berkheide en geïsoleerd in het verder naar het zuiden gelegen Bunkerbos. Het nieuwe bos kan het leefgebied van onder andere de baardvleermuis en de grootoorvleermuis verbinden en verder vergroten. De aanplant van bos is ook waardevol als recreatief uitloopgebied voor bestaande en nieuwe woonkernen gelegen in de directe omgeving.
Door de bossen zo breed mogelijk en met een goed ontwikkelde boom en struiklaag aan te planten, functioneren ze optimaal als afvanger van stikstof. Daarnaast liggen er kansen om de waterstand te verhogen, waardoor de verdroging van de duinen wordt afgeremd en ook de drinkwaterwinning voor de lange termijn ten goede komt. Kortom, de bossen zijn een buffer voor recreatie, stikstof, natuur én water! kwetsbare duinnatuur door de aanleg van een bosrijke recreatieve bufferzone neemt de druk af op de kwetsbare duinnatuur en kan zich zo herstellen
barakkenbos het cultureel erfgoed ‘Barakkenbos’ krijgt een centrale plek in de recreatieve bossen van de Mient Kooltuin
Buffer bos in Mient Kooltuin
Valkenburg
Berkheide
Bos als brede buffer om stikstof af te vangen met een dichte structuur.
Valkenhorst (ca. 5.600 woningen)
De bostypes variëren en volgen daarbij de ondergrond die overgaat van zand naar klei. Er ontstaat een waardevol, nat bostype waar zuiver kwelwater naar boven komt.
Bunkerbos
Wassenaar principeschets nieuw bos in de Mient Kooltuin Aan de zuidoostzijde gaat het bos over in rafelige rand met bossingels waar de nadruk meer ligt op recreatief medegebruik die onder andere dient als uitloopgebied voor de nieuwe wijk Valkenhorst.
recreatieve uitloop Valkenhorst de nieuwe bossen bieden ruimte voor meer intensieve recreatie
rijke kwelnatuur door aanleg van natte bossen op plekken waar zuiver kwelwater uit de duinen naar boven komt
buffer tegen stikstof een rijk gelaagd bos met waar mogelijk een breedte van min. 500 meter beschermt de stikstofgevoelige duinnatuur Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 27
bos en bomen in de delta
Klein Profijt, nabij Rhoon
28 - BoschSlabbers
Kansenkaart voor bos en bomen in de delta Contrastrijke zeekleipolders Getijdebossen met unieke deltanatuur Bossen langs rivierarmen en oude kreken Markering van de overgang tussen land en water Dijkbeplantingen
Meer bos en bomen in de delt a Ka n s r i j ke l o cat i e s : Een groot deel van de delta wordt gevormd door de zuidelijke eilanden. Hier is de druk op de ruimte relatief gezien minder groot. Hier liggen dan ook meer kansen voor bos en bomen, ook voor grotere aaneengesloten bosvlakken. Aansluiten bij landschappelijke structuren ligt daarbij voor de hand: langs historische dijkstructuren, oude kreken of rivierarmen. Het toevoegen van een nieuwe laag aan het landschap is hier ook mogelijk. Met name de grootschalige zeekleipolders lenen zich hier goed voor.
Re levan te b ouw ste n e:n: Rivierbegeleidende bossen
Boomdijken:
Getijdebossen:
Beplante wielen:
Grienden en hakhoutbossen:
Perceelsbeplantingen:
Beplanting langs geulen:
Erfbeplantingen:
Kan sr ijk vo o r b o s o f b o m e n?
Bos
Bomen
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 29
bos en bomen in de delta
Receptenkaar t 1. He t la n d sc ha p a ls b a sis •
•
•
•
•
De zuidelijke eilanden bestaan uit een mozaïek van polders die vanaf de Middeleeuwen zijn bedijkt. De eilanden zijn ontstaan vanuit een aantal oude polders die met de inpoldering van aanwaspolders aan elkaar zijn gegroeid. De verschillende poldertypen die zo zijn ontstaan hebben allen andere ruimtelijke karakteristieken en kwaliteiten en vertellen samen het verhaal van de ontstaansgeschiedenis van het eiland. De dijken begrenzen de open ruimten en maken de polderopbouw zichtbaar en beleefbaar. Gekoppeld aan de poldertypen zijn er verschillende dijktypen te onderscheiden. De boerenervenlinten zijn polderwegen waarlangs zich boerderijen vestigden als herkenbaar element in de open polder. Verschillende polders kennen een fraai contrast tussen de regelmatige kavelpatronen en de kronkelige kreken.
2 . D e g rote re op gave n a ls aa n j ag e r voor b os e n b ome n •
•
•
Kleinschalige verstedelijkingsopgaven aan de randen van de dorpen gaan gepaard met landschappelijke investering in een groene overgang naar de zeekleipolders. Duurzame landbouw en agroforestry: combinatie tussen landbouwfunctie en aanplant houtige gewassen (bijvoorbeeld noten of vruchtbomen). Landschappelijke inpassing van duurzame energie: zoals zonnevelden en geothermiebronnen.
3. D e me e r waa rd e va n b o s e n b ome n • • •
Dijkbeplantingen Wegbegeleidende beplantingen Erfbeplantingen en boomgaarden (bestaand beleid op dit punt herzien: in verband met karakteristieke openheid polders is erfbeplanting nu niet altijd mogelijk)
In de polders: “contrastrijke zeekleipolders” Er liggen volop kansen voor aanplant van bos en bomen in de zeekleipolders zonder dat daarbij direct afbreuk wordt gedaan aan het open karakter en de leesbaarheid van de poldereenheid. Hier liggen onder andere mogelijkheden voor dijkbeplantingen, kreekbossen, erfbeplantingen, agroforestry en grotere boseenheden. Ook een krachtiger gebaar door volledige poldereenheden te ‘vullen’ met bos zijn denkbaar. De gekozen richting blijft maatwerk en afhankelijk van het poldertype en de context.
Legenda ecosysteemdiensten landschappelijke inpassing leefbaarheid recreatie cultuurhistorie vastleggen van CO2 luchtzuivering verkoeling waterberging bodemdaling landbouwtransitie biodiversiteit grondstoffen duurzame energie
30 - BoschSlabbers
B es t aa n de s i t u at i e
erven liggen vaak kaal in het open landschap
kenmerkend voor de zeekleipolders zijn de kreekrestanten
de dijken begrenzen de open ruimte van de polders: beplantingen zijn soms echter onvolledig
Si t u at i e m e t m e e r bo s e n bo m e n
erven: één boom per erf erbij één nieuwe boom per erf in de zeekleipolders betekent al veel op de schaal van het landschap. Een passende boom is bijvoorbeeld de fladderiep of een notenboom
agroforestry een circulaire manier van landbouw waarbij (fruit- en noten)bomen onderdeel worden van het productielandschap
continue dijkbeplantingen door het aanvullen van bestaande dijkbeplantingen wordt het landschap beter leesbaar en de randen van de open polders beter benadrukt
beplanten oude kreekrestanten beplanten van de overhoeken langs de kreken. Hier liggen interessante meekoppelkansen voor ecologie en (zoet)waterberging
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 31
bos en bomen in de delta
Receptenkaar t 1. He t la n d sc ha p a ls b a sis •
•
Ooit was dit deel van Zuid-Holland een dynamische delta waarbij de natuurlijke dynamiek van eb en vloed en afvoer van rivierwater grote invloed hadden. Op slechts enkele plekken is deze karakteristiek van wisseling van getij te ervaren. Ruigeplaatbos langs de Oude Maas
2 . D e g rote re op gave n a ls aa n j ag e r voor b os e n b ome n •
•
•
Waterveiligheid/waterkwaliteit: inrichting van een breder voorland voor de dijken draagt bij aan de waterveiligheid van de delta. Hier liggen ook mogelijke combinaties met realisatie van getijdebossen. Een punt van aandacht zijn de aanwezige slibdepots. Natuurontwikkeling: herstel van natuurwaarden door een landschap van gradiënten in te richten waar verschillende natuurtypen zich kunnen ontwikkelen. Op de hogere delen is er ruimte voor rivierbegeleidende bossen. Stedelijke getijdeparken: waar stad en natuur worden samengebracht. Door oevers te verzachten wordt water toegankelijk gemaakt. Hier liggen ook mogelijkheden om bos en bomen aan te planten.
3. D e me e r waa rd e va n b o s e n b ome n • • • •
Aanleg van kleine bosjes Aanleg van perceelsbeplantingen Kleinschalige grienden Spontane bosontwikkeling door externe begrazing
Langs de rivieren: “meer getijdebossen met unieke deltanatuur” In de Zuid-Hollandse delta worden kansen gezien om getijdebossen te ontwikkelen met unieke deltanatuur. Er liggen met name kansen langs de oevers van de Oude Maas, Nieuwe Maas, Haringvliet en de Hollandse IJssel. Het gaat hierbij om wat kleinere gebieden waar daadwerkelijk ruimte te vinden is om getijdebossen te ontwikkelen. Bij ontwikkeling van nieuwe bossen wordt rekening gehouden met de ecologisch waardevolle gorzen en slikken. Getijdebossen zijn ecologisch gezien vooral in internationaal perspectief zeer waardevol. Er dient daarom, hoe klein ook, ingezet te worden op een groter areaal getijdebossen in de Zuid-Hollandse delta.
Legenda ecosysteemdiensten landschappelijke inpassing leefbaarheid recreatie cultuurhistorie vastleggen van CO2 luchtzuivering verkoeling waterberging bodemdaling landbouwtransitie biodiversiteit grondstoffen duurzame energie
32 - BoschSlabbers
B es t aa n de s i t u at i e getijdebossen kennen unieke natuurwaarden
recreatief medegebruik van buitendijks gebied is momenteel beperkt
in de toekomst maatregelen nodig ten behoeve van waterveiligheid: ligt hier een rol voor getijdebossen?
Si t u at i e m e t m e e r bo s e n bo m e n
oogsten van grondstoffen deze buitendijkse gebieden zijn uitermate geschikt voor aanplant van grienden en hakhoutbossen. Het materiaal wat daaruit vrijkomt, kan worden gebruikt als grondstof voor o.a. bouwmateriaal
ruimtelijke draagkracht voor windenergie Grotere bosstructuren gekoppeld aan rivieren biedt meer ruimtelijke draagkracht voor windenergie
ruimte voor water(retentie) bosjes, boomsingels en hagen dragen bij aan de inpassing van bedrijven en dorpsranden
recreatief medegebruik bossen getijdebossen kunnen ook dienen als avontuurlijke wandelroute over vlonderpaden of door plas-dras gebieden. Deze bossen bieden beschutting aan de recreant waardoor deze minder aanwezig is en verstoringsgevoelige soorten minder in de weg zitten
versterking unieke deltanatuur getijdebossen kennen ook internationaal gezien een hoge natuurwaarde. Er leven hier specifieke flora en fauna met een eigen ecosysteem. Het is daarom waardevol, hoe klein ook, het areaal van dit bostype uit te breiden
Ruimtelijke Strategie Bos en Bomen Zuid-Holland - 33
bos en bomen in de delta
Voor beeld: O ver ige kan s r i j ke l ocat i e s i n de d elt a: Bos en bomen op de overgang tussen land en water De delta bestaat uit een reeks eilanden. De kernen bestaan voornamelijk uit open polders. De randen van de eilanden, op de overgang tussen land en water kennen vaak een meer verdicht karakter. Door hier bosontwikkeling toe te staan wordt de overgang van land naar water ruimtelijke gezien geaccentueerd. Een belangrijk aandachtspunt is dat de bossen die hier worden aangeplant samen een robuuste groenstructuur vormen die past bij de grote maat en schaal van dit landschap. De bossen vormen vervolgens een groen raamwerk waarin ruimte is voor recreatie, eventuele vormen van kleinschalig wonen en de opwek van duurzame energie. Met name aan de noordzijde vormt de randzone ook een landschappelijke inpassing van industriehavens Rotterdam. Door te kiezen voor natte bostypen met gradiënten dragen deze ook bij aan de unieke natuurwaarden van de delta. Daarnaast vormen deze bossen aantrekkelijke uitloopgebieden voor (water)recreanten.