RIS312899 Bijlage Binckhorst Cultuurvisie Blueyard

3.4.2. Bedrijvigheid en wonen Hoewel de eerste nieuwe woningen inmiddels zijn opgeleverd. woonden er eind 2021 nog minder dan drieduizend mensen in de Binckhorst. Uit gesprekken van I’M Binck met nieuwe bewoners komt naar voren dat het vaak ‘pioniers’ zijn: mensen die zich bewust vestigen in een gebied in ontwikkeling. Ook het aantal expats is verhoudingsgewijs hoog. Hoewel de bevolking van de Binckhorst op dit moment nog een gemengd beeld geeft (met name door de bewoners van het relatief oude Junogebouw) is de verwachting dat hoogopgeleide tweeverdieners met een 24 maart 2022

23

internationale oriëntatie straks de boventoon gaan voeren. Eind 2021 werd bekend dat er op de Binckhorst ook (tijdelijke) woonruimte voor jonge asielzoekers komt.

2021 vanwege de coronamaatregelen niet doorgaan. Het beoogde programma biedt een goed overzicht van de huidige culturele locaties en initiatieven in de Binckhorst en is om die reden als bijlage bijgevoegd.

In de Binckhorst waren eind 2021 bijna duizend bedrijven gevestigd, samen goed voor ongeveer tienduizend banen. Daarbij is sprake van extreme verschillen: grote kantorencomplexen tegenover kleinschalige bedrijvigheid

Met PIP (het ‘cultuurbordeel van Den Haag’) als aanjager en met onder meer Sweatshop, The Hague Street Art en muziekstudio Pollux 10 als partners heeft de Urban (jongeren)cultuur een vooraanstaande plek veroverd in de Binckhorst. Cultuur, sport en lifestyle zijn daarin met elkaar verbonden. PIP heeft plannen ontwikkeld om in de Sporendriehoek een cultuurpark te ontwikkelen. Wij komen daar in het volgende hoofdstuk op terug.

In de kantoren zijn met name de dienstensector en ICT/telecom te vinden. Zij opereren door het ontbreken van voldoende horeca-aanbod en andere voorzieningen nog geïsoleerd van het gebied; werknemers gaan ‘erin en eruit’. Het (beoogde) innovatieve karakter van de Binckhorst komt vooral tot uiting binnen verzamelpanden voor startups en creatieve industrie. Deels op ‘vaste’ locaties (Caballero Fabriek, Apollo 14, Bink 36), deels op tijdelijke (MOOOF). De Binckhorst kent nog altijd naar verhouding veel kleine maakindustrie op allerlei gebieden, waaronder de creatieve. Je vindt er werkplaatsen, bouwbedrijven, schilders, kleine fabrieken (papier, verf e.a.), drukkerijen en nog altijd veel vooral kleinschalige garages en autohandel. De ambitie van de gemeente is het aantal banen op termijn te laten groeien tot vijftienduizend, met name door ruimte te bieden aan innovatieve bedrijven en kleinschalige maakindustrie/het ambacht.

3.4.3. Cultuur en creativiteit Ook binnen de kunst en cultuursector die zich in de Binckhorst manifesteert is het (huidige) DNA van de Binckhorst voelbaar. Om de zichtbaarheid van de kunst- en cultuurinitiatieven te vergroten, bereidde Blueyard samen met de producenten van fa-bricage en een groot aantal partners van binnen en buiten de Binckhorst het festival Binckfest voor. Onderdeel daarvan was een symposium over de toekomst van cultuur in de Binckhorst. Helaas konden festival en symposium eind november Binckhorst | Cultuurvisie

Beeldende kunst, design en andere vormen van ‘ontwerpende creativiteit’ zijn in de Binckhorst op verschillende niveaus vertegenwoordigd. De Besturing wordt vanuit de gemeente gezien als een paradepaardje. De stichting, die door de in het pand gevestigde kunstenaars wordt bestuurd, heeft het gebouw zelf kunnen kopen. Problematisch, zeker op termijn, is het gebrek aan doorstroming, waarmee de titel ‘broedplaats’ steeds minder de lading dekt. De kwaliteit en uitstraling van de kunstenaars in De Besturing lopen nogal uiteen. Elders in de Binckhorst, bijvoorbeeld in het gebied rond Polluxstraat 10, vinden nog ‘echte’ broedplaatsactiviteiten plaats en/of werken kunstenaars die (inter)nationaal de aandacht trekken. Zeker voor hen geldt, dat het gebrek aan geschikte werkruimtes in combinatie met de tijdelijkheid van beschikbaarheid tot veel onzekerheid leidt en daarmee tot de neiging om de Binckhorst te verlaten. Binnen disciplines als grafisch ontwerp, fotografie en film, architectuur en design werken makers/bureaus vooral vanuit verzamelpanden als de Caballerofabriek en Bink 36. Van een andere orde, maar wel het vermelden waard, is de jaarlijkse kunstbeurs The Hague Art in de Fokkerterminal.

24 maart 2022

24

Behalve op het gebied van (urban) muziek, zijn er binnen het veld van de podiumkunsten relatief weinig makers en instellingen in de Binckhorst actief. Uitzonderingen zijn Lonneke van Leth Dans, het kleinschalige Pianinotheater, de muziek- en dansactiviteiten van MOOOF en muzieken circuswerkplaats Barraka. In het recente verleden zijn wel community-voorstellingen geproduceerd, onder meer op het terrein van de asfaltcentrale. Ook tijdens festivals als I’M Binck, Fokkerhavenfestival en recent een speciale editie van het Festival Classique kwamen podiumkunsten aan bod. Maar overall is het aanbod van podiumkunsten in de Binckhorst beperkt.

Binckplekken De gemeente heeft in het beeldkwaliteitsplan van de Binckhorst (2019) een dertiental ‘Binckplekken’ benoemd als identiteitsdragers van de Binckhorst: “het zijn plekken van betekenis voor de identiteit van de Binckhorst door cultuurhistorische waarden en een bijzonder programma met publiekstrekkende werking”.

Met het oog op een mogelijk ‘podium’ in de wijk, liet de directie van de Fokkerterminal ons weten een op dit moment niet gebruikt gedeelte van het pand (het gymnastieklokaal) in te willen richten als theater en dat ook voor ‘de buurt’ beschikbaar te stellen. Opmerkelijk was de belangstelling van podiuminstellingen elders uit Den Haag (Paard/Filmhuis, Rewire, Korzo, Writers Unlimited, HNT e.a.) om in het kader van Binckfest en/of in 2022 activiteiten in de Binckhorst te ontwikkelen. Daarbij spreken met name het ongepolijste karakter en de industriële locaties tot de verbeelding. De Binckhorst is (in potentie) een bijzondere festival- en evenementenlocatie. De aanwezigheid (en het behoud!) van industrieel erfgoed is een belangrijk onderdeel van het (culturele) DNA. Ook al zijn er weinig erkende monumenten, karakteristieke plekken als het kraanspoor op het HAC-terrein, de panden van de voormalige gasfabriek, de ‘Afvalkathedraal’ en zo zijn er nog een aantal, verdienen het behouden te blijven en (her)gebruikt te worden. Bron: beeldkwaliteitsplan 2019

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

25

Ambachtelijke maakcultuur en laboratorium voor stedelijke kunstenaars Uit het voorgaande leiden we in ieder geval twee karakteristieken af voor het huidige (culturele) karakter van de Binckhorst. Enerzijds is tegen de achtergrond van heel wat kleinschalige industriële bedrijvigheid en aangemoedigd door (tijdelijk) leegstaande panden een ambachtelijke makerscultuur ontstaan: van ambacht tot toegepaste kunst. Van meubelmakers tot meer ambachtelijk werkende kunstenaars: van kunstschilders tot fotografen en van designers tot mediamakers. Het beheersen en ontwikkelen van techniek speelt in dit segment een belangrijke rol. Aan de andere kant zien we de Binckhorst als ‘laboratorium’ , waarin stedelijke kunstenaars aan de slag gaan met ‘experiment’, het ‘alternatief’ of het ‘onderzoek’. Met name ook in aanbod gemaakt voor en gericht op jongeren; en vanuit een focus op urban culture. Hier zien we ook de podiumkunsten het meest vertegenwoordigd (dans en muziek).

3.5. Te weinig ruimte voor creatieve bedrijvigheid Hoewel we concluderen dat de Binckhorst wat betreft kunst en cultuur met name gekarakteriseerd wordt door ‘makers’ en ‘experiment’, moeten we daartegenover vaststellen dat er weinig structurele ruimte is voor deze creatieven. Het is belangrijk om te beseffen dat het huidige beeld van de creatieve wijk wordt vertroebeld doordat er vooral sprake is van tijdelijke huisvesting van creatieven (kunstenaars, muzikanten, etc.) in leegstaande gebouwen, maar dat er vrijwel nergens uitzicht is op structurele, vaste makersplekken. Ook de gemeente ziet het chronische tekort aan ruimte voor de creatieve industrie. In opdracht van de gemeente onderzocht Bureau Stedelijke Planning (februari 2018) de situatie in de Binckhorst wat betreft betaalbare ruimte voor de creatieve industrie. Letterlijk luidt hier de conclusie: “In het onderzoeksgebied [de Binckhorst] is het aanbod aan Binckhorst | Cultuurvisie

dit soort bedrijfsruimten in de afgelopen periode sterk gedaald tot het niveau van frictieleegstand. Dit betekent dat het beschikbare aanbod voor de creatieve industrie zeer beperkt is.” Op basis van cijfers van het Bureau Stedelijke Planning kunnen we een goede indicatie geven van de (toekomstige) behoefte aan ruimte voor makers en creatieve bedrijven. Het bureau constateert in de regio Den Haag een sterk tekort aan creatieve bedrijfs- en verzamelgebouwen. Tegelijkertijd wordt vastgesteld dat 21 procent van de werkzame personen in de creatieve industrie is gevestigd in de Binckhorst. Dat is de grootste clustering van dergelijke bedrijven in de regio Den Haag. De aanwezigheid van andere creatieve bedrijven en een dynamisch, creatief klimaat en netwerk in de wijk, is een belangrijk vestigingscriterium voor de creatieve industrie. De Binckhorst is wat dit betreft een belangrijke troef voor de stad. De Binckhorst zal – naar de analyse van Bureau Stedelijke Planning – naar verwachting 25 tot 30 procent van de toekomstige vraag naar creatieve ruimte moeten gaan invullen.

De Binckhorst zal voor de hele stad Den Haag 25 tot 30 procent van de vraag naar creatieve makersruimte moeten gaan invullen. Kijken we naar hoeveel ruimte voor de creatieve industrie op dit moment in de plannen is opgenoment, dan blijft de capaciteit ver achter bij de verwachte behoefte. De berekeningen van Bureau Stedelijke Planning laten zien dat er bovenop de nu geplande en reeds gerealiseerde capaciteit nog eens tussen de 10.625 en 26.625 m2 aan ruimtebehoefte bestaat voor creatieve bedrijvigheid in de Binckhorst.

24 maart 2022

26

Er is in de Binckhorst nu al een te voorziene extra behoefte aan ruimte voor de creatieve industrie van tussen de 10.000 en 26.000 m2. Een deel van deze behoefte kan worden gerealiseerd door het realiseren van nieuwe creatieve verzamelgebouwen, zoals op dit moment ondermeer MOOOF, De Caballerofabriek en De Besturing. Maar als de verwachte extra vraag inderdaad tot ruim 26.000 m2 doorstijgt, dan moet de gemeente nu reeds proactief te werk gaan en locaties aanwijzen die invulling gaan geven aan de creatieve bedrijvigheid. Daarbij geldt dan echt het lage segment huur en een duidelijke aanvulling op de ruimtes die alleen door succesvolle creatieve bedrijven en scale-ups gehuurd kunnen worden, zoals in het binnenkort op te leveren complex ‘De Titaan’.

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

27

4. Van betekenis naar visie Nu we geleerd hebben van de ervaringen elders, zicht hebben op de opgaven van de stad Den Haag en we bovendien een beeld hebben van het DNA en de kansen van de Binckhorst, kunnen we ook de gewenste betekenis van kunst en cultuur in de nieuwe stadswijk schetsen. Wat is straks de betekenis van het kunst- en cultuuraanbod voor de bewoners (de burgers) en voor de stad (het collectief) als geheel?

4.1.

Betekenissen van kunst en cultuur

Kunst en cultuur in de stad – en nu ook in de Binckhorst – hebben een brede waaier aan betekenissen: meer persoonlijke betekenissen voor ‘de burger’ (inspiratie, ontmoeting, ontspanning, expressie, inkomen, etc.) en meer collectieve betekenissen voor de stad als grotere gemeenschap (leefklimaat, democratie, toerisme, aantrekkingskracht, imago, etc). Het bewustzijn van de vele betekenissen die kunst en cultuur voor de inwoners en de gemeenschap hebben, is van cruciaal belang. Hier wordt namelijk getoond wat kunst en cultuur met en voor mensen doet; wat de impact is. Bovendien zijn het de betekenissen op basis waarvan een overheid moet besluiten of er in kunst en cultuur wordt geïnvesteerd.

Het zijn de betekenissen van kunst en cultuur die bepalen of en in welke mate de gemeente investeert in die kunst en cultuur. In de betekenissencirkel (zie hiernaast) zijn de verschillende betekenissen voor kunst en cultuur in de Binckhorst in algemene zin aangegeven. Afhankelijk van welke kunst of cultuur in het midden wordt geplaatst, variëren de betekenissen enigszins, maar in algemene zin zijn dit de belangrijkste betekenissen van kunst en cultuur in de Binckhorst. Betekenissen voor mensen persoonlijk en betekenissen voor het collectief, de gemeenschap, de stad.

4.1.1. Een aantal betekenissen toegelicht Om het belang van de betekenissen iets meer inhoud te geven, lichten we een aantal betekenissen uit de betekenissencirkel voor de Binckhorst toe: 1. Imago. Samen met aantrekkingskracht en (het genereren van) bekendheid zijn dit belangrijke betekenissen voor de (internationale) positionering van de stad. Juist de kunst en cultuur van de Binckhorst kunnen (en moeten!) een andere kant van Den Haag laten zien: innovatief, grensverleggend. Dat trekt innovatieve organisaties en bedrijven naar de stad. Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

28

2. Talentontwikkeling/ontplooiing. De Binckhorst moet een plek worden waar talenten – ook als zij geen reguliere onderwijspaden hebben gevolgd – tot ontplooiing kunnen komen. 3. Creativiteit. Het vermogen om optimaal het nieuwe te creëren. De Binckhorst zou wel eens het meest creatieve deel van Den Haag kunnen worden. Creatief in heel veel opzichten. Creatief onder andere in de samenwerking met wetenschap en techniek. 4. Ontspanning, ontmoeting en gezondheid. Betekenissen van kunst en cultuur die zeker in een nieuwe wijk waar veel mensen komen te wonen – maar die nog geen gemeenschap vormen – van cruciaal belang zijn. Lokale culturele voorzieningen en activiteiten moeten hier mede invulling aan geven. 5. Democratie en burgerschap. Door bepaalde kunst en cultuurprojecten (van exposities tot debat) ontwikkelen bewoners en bezoekers meer betrokkenheid bij de opgaven van de stad (en de burger) en het politieke proces dat hiermee gepaard gaat. 6. Leefklimaat en sociale veiligheid. Het toekomstige aanbod van kunst en cultuur is op verschillende manieren van grote betekenis voor de ‘leefbaarheid’ in de wijk. 7. Innovatief klimaat: het experimentele karakter van verschillende kunst en ontwerpprojecten, plus de broedplaatsomgeving waarin deze plaatsvinden, scheppen een klimaat waarin innovatie een centrale waarde is.

Daar kunnen ook andere werkvelden op aansluiten: wetenschap, duurzaamheid, gezondheidzorg, etc. 8. Toerisme en Horeca. Een (lokaal, nationaal en zelfs internationaal) aantrekkelijk, substantieel kunst en cultuuraanbod is van grote betekenis voor de toeristische- en horecasector in Den Haag. De Binckhorst biedt straks iets wat elders in de stad minder voorhanden is. The Other Side. Dat trekt nieuwe doelgroepen naar de stad. Binckhorst | Cultuurvisie

4.2. Visie als antwoord op betekenissen Wanneer we de (potentiele) betekenissen als uitgangspunt nemen, kunnen we een visie op de invulling van kunst en cultuur in de Binckhorst formuleren. We doen dat op de volgende pagina eerst schematisch, vervolgens lichten we de verschillende elementen stap voor stap toe. Vertrekpunt van de visie is dat we de kernwaarde – het DNA van makers en laboratorium – van de huidige Binckhorst willen behouden, maar ook willen doorontwikkelen. We achten het van groot belang dat de Binckhorst een gebied blijft waarin experiment en innovatie de boventoon blijven voeren; net als het werken met technologie, de ruimte voor jongerencultuur – het zijn wezenlijke waarden voor de stad. Naast het behouden en doorontwikkelen van het bestaande arsenaal van kunst en cultuur in de Binckhorst, zien we de noodzaak om te vernieuwen; om aanbod van kunst en cultuur toe te voegen: in de vorm van regulier, lokaalgericht cultuuraanbod – de lokale voorzieningen – maar vooral ook – en dat is van het grootste belang voor de stad – met nieuwe spelers; innovatieve trekkers met een internationaal niveau en internationale, innovatieve uitstraling. 24 maart 2022

29

4.2.1. Overzicht visie op kunst en cultuur in de Binckhorst

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

30

4.2.2. Locaties impulsen cultuur in de Binckhorst Wanneer we de visie ruimtelijk vertalen, dan ontstaat het volgende beeld waarin vier elementen duidelijk hun ‘locatie’ krijgen.

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

31

4.3. Ambachtelijke makers en stedelijke kunstenaars We achten het van belang dat de Binckhorst een plek voor ‘creatieve makers’ blijft, en meer nog: zich hierin ook door ontwikkelt. Zoals we in de inleiding al lieten zien, kan die creatieve maker echter heel verschillend zijn. Eerder illustreerden we de verschillen op basis van de verschillende motivaties van de makers om werk te maken.

maar ook de grafisch ontwerper of fotograaf. Naast kunst en ambacht zien we een groep van onderzoekende kunstenaars-ontwerpers: designers, techneuten; zij ontwikkelen niet zelden ook nieuwe vormen van ambacht. Regelmatig zijn de makers in deze groep ook activistisch, gericht op het realiseren van een betere wereld. Juist deze veelsoortigheid is interessant voor de stad Den Haag en zou gekoesterd moeten worden. Op meerdere fronten is deze bonte groep van betekenis voor de stad. De verschillende soorten makers opereren namelijk niet geïsoleerd, maar vervullen vaak een sleutelrol binnen processen die veel verder gaan dan sec het maakproces in de Binckhorst. Zo is een ambachtelijke restaurator verbonden met de grote musea in het land, ontwikkelen designers samen met de TU Delft bijvoorbeeld intelligente straatverlichting voor een wijk, maken kunstenaars samen met sociale wetenschappers uit Leiden een expositie over privacy. En zo ook werken urban artists met jongeren uit de hele stad aan Urban Art projecten. Opgeteld worden vanuit de creatieve makers verbindingen gelegd met een grote verscheidenheid aan mensen, organisaties en bedrijven. In de stad, het land en de wereld. Daarmee zijn creatieve makers belangrijke verbinders: ze verbinden hun persoonlijke netwerk met de stad. En andersom: de stad met hun netwerk.

Tegelijkertijd laten makers de ‘buitenwereld’ zien wat Den Haag óók is en helpen daarmee de stad te positioneren als creatieve, innovatieve stad.

Juist vanwege de verbindende en etalerende rol van creatieve makers zou de stad deze beroepsgroep moeten omarmen en letterlijk de ruimte moeten geven. Dán profiteert de stad als geheel In de Binckhorst zien we onder de creatieve makers dus zowel kunstmakers (beeldend kunstenaars, muzikanten, etc.) als de meer ambachtelijk georiënteerde makers: de meubelmaker, de restaurateur,

optimaal van hun netwerk, exposure en aantrekkingskracht.

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

32

4.3.1. Kaf en koren Wanneer we kijken naar het huidige bestand van creatieve makers, kunnen we stellen dat de kwaliteit wisselend is. En met kwaliteit bedoelen we dan de mate waarin het creatieve maken tot betekenissen leidt voor het individu en/of voor het collectief (zie ook 4.1). Wanneer je de Binckhorst als home of the makers wil door ontwikkelen – en we zijn van mening dat dit inderdaad is wat de stad zou moeten willen – dan moet je ook gaan bepalen welke maker daarbij ondersteund wordt en welke niet. De gemeente zal daarom een strategie moeten maken om bij de ontwikkeling het kaf van het koren te scheiden, zodat over 10 tot 15 jaar in de Binckhorst een krachtige, diverse community is ontstaan van hoogkwalitatieve creatieve makers.

4.3.2. Ruimte voor de makers Eerder noteerden we dat de Binckhorst van de gemeente dé wijk moet gaan worden waar de creatieve industrie de ruimte krijg. We concludeerden ook dat er nog veel te weinig ruimte voor de creatieve maker is gereserveerd in de plannen. Boven op de nu ingetekende creatieve ruimte is straks tussen de 10.000 en 26.000 m2 aan additionele ruimte nodig voor de creatieve industrie/creatieve maker. Wanneer de gemeente niet adequaat anticipeert op de dringende ruimtebehoefte voor creatieven, dan blijft er weinig over van de ambitie om de creatieve industrie in Den Haag de ruimte te geven en wordt de Binckhorst niet veel anders dan een zoveelste high-end Vinex-wijk. We zien op verschillende locaties in de wijk kansen ontstaan om de creatieve maker de benodigde ruimte te geven. In de komende paragrafen geven we steeds ook deze ruimtelijke kansen aan.

Binckhorst | Cultuurvisie

4.3.3. Sporendriehoek: INTER-CITY

Een van de locaties waar mogelijk ruimte voor creatieven te realiseren is, is de zogenaamde Sporendriehoek aan de noordkant van de Binckhorst (zie plattegrond bij 4.2.2). Het gebied is op dit moment – net als de Binckhorst als geheel – een allegaartje aan bedrijven, opslag, leegstand, en laten we zeggen ‘niet al te transparante bedrijvigheid’. De gemeente heeft overwogen om hier een gebied voor sekswerkers van te maken, maar dat plan lijkt inmiddels van de baan. Ondertussen heeft PIP een plan ontwikkeld om van het gebied op langtijdelijke basis een grootstedelijk cultuurpark te maken. Een compact gebied waar de bestaande bebouwing en de openbare ruimte tijdelijk – maar langjarig – worden ingevuld met de verschillende uitingen van urban culture: muziek (veel rap, hip-hop, R&B), scating, street dance, street art, food, etc. Vanwege de ligging tussen de treinsporen geeft PIP het project de werktitel INTER-CITY mee. Makers en creatieve ondernemers uit de brede waaier van de stedelijke cultuur kunnen in deze INTER-CITY een plek huren tegen een schappelijk tarief; een atelier, een danslokaal, een restaurant, een kapper.

24 maart 2022

33

Mocht, om welke reden dan ook, de locatie van de Sporendriehoek niet geschikt blijken, of hiervoor niet de nog benodigde instemming van de gemeente worden verkregen, dan adviseren wij alsnog om een initiatief als dat van PIP ruimte te geven op een andere locatie in de Binckhorst.

4.3.4. Makerspaces op het HAC-terrein

4.3.5. Lokale voorzieningen We schetsten het eerder: het komende decennium ontwikkelt zich in de Binckhorst een nieuwe leefgemeenschap van rond de 20.000 mensen. Net als voor de ontwikkeling van elke leefgemeenschap is het ook hier cruciaal dat mensen elkaar ontmoeten en gezamenlijk activiteiten kunnen ondernemen: onder meer culturele activiteiten. Dat vraagt om een culturele infrastructuur met (nieuwe) voorzieningen. Waar het gaat om (nieuwe)voorzieningen benaderen we de Binckhorst niet geïsoleerd, maar als onderdeel van Stadsdeel Laak en de verdere (Haagse) omgeving.

Voor de groeiende groep van creatieve makers zien we op de middellange termijn kansen ontstaan op het terrein van de voormalige Haagse Asfalt Centrale (HAC). Zoals we eerder aangaven verkent vastgoedontwikkelaar AM de mogelijke invulling van het terrein met behulp van een uitgebreid placemaking-programma. De ontwikkeling van dat programma verloopt min of meer parallel met de planontwikkeling voor de definitieve invulling van het gebied. Die invulling zal in ieder geval bestaan uit een aantal woontorens, maar er wordt ook ruimte gerealiseerd voor commerciële, maatschappelijke en culturele voorzieningen, en bovendien is er bij AM aandacht voor het realiseren van aantrekkelijk ‘groen’. AM voorziet dat er bij de ontwikkeling van het HAC-terrein in met name de laagbouw en ‘de plint’ bedrijfsruimte zal worden gerealiseerd. Deze laagbouw vormt als het ware een grote “pannenkoek” waarbij in het midden en deels ondergronds bijvoorbeeld een urban hub voor retail komt (iets wat geen daglicht nodig heeft). Aan de randen van de ‘pannenkoek’ (in de plint) ontstaat ruimte voor onder meer kleinschalige, creatieve bedrijvigheid.

Binckhorst | Cultuurvisie

Echter, in de Binckhorst wonen op dit moment nog maar weinig mensen. En hoewel dat de komende jaren zal veranderen en er her en der al bewonersinitiatieven ontstaan, is er op dit moment dus nog niet sprake van een grote groep mensen die hier een gemeenschap vormt. Juist omdat de betreffende gemeenschap nog goeddeels ontbreekt, kan en hoeft de vraag welke (culturele) voorzieningen de Binckhorst in de toekomst zou moeten hebben en in hoeverre deze binnen het kader van Stadsdeel Laak en/of in relatie met de omliggende gebieden ontwikkeld moeten worden, nu nog niet definitief beantwoord te worden. Wat we wél kunnen en moeten doen is indicaties geven over de behoefte aan ruimte voor toekomstige culturele voorzieningen. Dat deden we reeds voor de creatieve makers hierboven, maar dat kan ook voor de lokale culturele voorzieningen. En hoewel er in dit stadium nog geen definitieve besluiten nodig zijn over de realisatie van specifieke culturele voorzieningen, is het wel noodzakelijk dat de gemeente nu de ruimte voor deze toekomstige voorzieningen benoemt en aanwijst. Het vraagt planning en regie vanuit de gemeente. Gebeurt dat niet, dan is het snel te laat: dan wordt de beperkt beschikbare ruimte als vanzelf ‘opgeslokt’ door woningbouw en bedrijvigheid. 24 maart 2022

34

4.3.6. Op dit moment nauwelijks culturele voorzieningen Zoals in hoofdstuk 3 bleek, zijn er op dit moment nog nauwelijks op het publiek gerichte culturele voorzieningen in de Binckhorst. Uitzondering is PIP, met overigens een (boven)stedelijke functie en uitstraling. Het Pianinotheater aan de Jupiterkade kan de komende jaren als kleinschalige voorziening een rol spelen voor de huidige bewoners van de Binckhorst. Dat geldt ook voor plekken als Binkhaven (De Besturing, De Kompaan), Pollux 10 en Barraka, mits zij (financieel) in staat gesteld worden zich te handhaven en meer dan nu publieksactiviteiten te ondernemen. Met name in de zomerperiode kunnen buitenlocaties voor (wijkgerichte) culturele activiteiten worden gebruikt. Ook culturele instellingen elders uit Den Haag willen daar een rol in spelen. Op deze manier kan al doende worden verkend wat werkt en wat niet en kan de structurele behoefte in kaart worden gebracht.

4.3.7. Referentienormen Voorzieningen worden vaak bepaald op basis van vastgestelde referentienormen. Bij kunst en cultuur ligt dat in de praktijk iets anders. Den Haag zet onder meer met haar meerjarige cultuurbeleid in op een divers pakket van stedelijke voorzieningen rondom kunst en cultuur. Het gaat daarbij om functies als atelierruimte, broedplaatsen, theater, dans, film, (pop)podia/muziek, literatuur, musea, cultuur-verzamelpanden en de centrale bibliotheek. Omdat dergelijke voorzieningen een (boven)stedelijke functie hebben en mede afhankelijk zijn van bezoekers van buiten Den Haag, zijn deze voorzieningen niet uitgedrukt in referentienormen. Hetzelfde geldt voor kunst in de openbare ruimte; ook hiervoor is een referentienorm noemen niet opportuun. Het feit dat er voor de stedelijke culturele voorzieningen geen referentienormen worden gebruikt zegt natuurlijk niets over het belang ervan. Dat belang wordt onder meer uitgedrukt in artistiek-inhoudelijke kwaliteit, betekenis voor de kunstenaar/gebruiker en niet in de laatste plaats Binckhorst | Cultuurvisie

betekenis voor de bezoeker/het publiek/de bewoners. En al zijn de meeste stedelijke culturele voorzieningen in het centrum gevestigd, we vinden ze wel degelijk ook in de wijken, waar ze behalve een stedelijke functie ook een belangrijke rol voor de betreffende wijk (kunnen) spelen. Wanneer in de komende jaren bestaande of nieuwe stedelijke voorzieningen aangeven zich in de Binckhorst te willen vestigen, zou de gemeente dat met het oog op een levendig cultureel voorzieningenniveau in de Binckhorst moeten toejuichen en mogelijk maken. Momenteel werkt de gemeente aan een integraal huisvestingsplan kunst en cultuur voor de komende 10 tot 15 jaar. Daarin wordt ook de Binckhorst meegenomen. Voor twee typen van culturele instellingen geldt dat er wél referentienormen worden toegepast: Cultuurankers en de Bibliotheken.

4.3.8. Cultuuranker Ieder stadsdeel in Den Haag heeft een Cultuuranker van waaruit activiteiten voor, met en door het stadsdeel worden georganiseerd. De Cultuurankers hebben tot doel om kunst en cultuur dicht bij de bewoners te brengen en cultuurparticipatie te bevorderen. Een cultuurankerfunctie is verbonden met die van een theater, museum of bibliotheek. Ieder cultuuranker speelt in op de specifieke kenmerken en behoeften van (de bewoners van) het eigen stadsdeel. De referentienormen voor cultuurankers zijn gebaseerd op het huidige aanbod aan voorzieningen in Den Haag. Zo stelt de norm dat elk stadsdeel een eigen cultuuranker heeft. Volgens de norm heeft het betreffende cultuuranker een ruimtebehoefte van ca. 60 m2 per 1.000 woningen. Op dit moment wordt min of meer aan de norm voldaan en zijn er 8 cultuurankers (waarvan 2 bibliotheken) die in totaal zo’n 15.000 m2 beslaan. In totaal is er op dit moment ca. 60 m2 aan cultuurankers per 1.000 woningen aanwezig in Den Haag. Echter, bij een uitbreiding van het aantal woningen, vraagt de norm ook om het uitbreiden van de capaciteit van cultuurankers. 24 maart 2022

35

5.000 of 10.000 woningen Op dit moment heeft de gemeente akkoord gegeven op de ontwikkeling van 5.000 woningen. Maar vrijwel iedereen die wij spraken, gaat ervan uit dat er een ‘tweede tranche’ komt, waarbij de gemeente besluit om nog eens 5.000 woningen in het gebied te ontwikkelen. In totaal komen we dan op 10.000 woningen. Over die ‘tweede tranche’ bestaat echter geen formele zekerheid. Wel houden o.a. vastgoedpartijen daar rekening mee. Bij ontwikkeling van culturele voorzieningen raden we sterk aan om ook rekening te houden met deze mogelijke verdubbeling van het aantal woningen. In Stadsdeel Laak (waar de Binckhorst onderdeel van is) vervult het Laaktheater de cultuurankerfunctie. Op de betrokkenheid van het Laaktheater bij culturele ontwikkeling en activiteiten in de Binckhorst in de komende jaren gaan we in hoofdstuk 5 nader in. Uitgaande van de nu geaccordeerde bouw van minimaal 5.000 woningen in de Binckhorst in de komende 5 jaren dient op basis van de huidige referentienorm rekening te worden gehouden met minimaal 300 m2 extra capaciteit voor de cultuurankerfunctie in de Binckhorst.

4.3.9. Bibliotheek Ook voor de vestiging van bibliotheken in de stadsdelen zijn er referentienormen. De norm is gesteld op zo 45 m2 bibliotheekruimte per 1.000 woningen. Er zijn nu 14 bibliotheken in de wijken van Den Haag met in totaal een metrage van ca. 12.000 m2 (exclusief de centrale bibliotheek van 16.750 m2 met een stedelijk verzorgingsgebied). Op basis van de huidige woningvoorraad komt dit ongeveer overeen met de norm van 45 m2 per 1.000 woningen. Er zit echter wel een zekere overlap in dit getal met de referentienorm voor cultuurankers, omdat de cultuurankers in Leidschenveen-Ypenburg en Loosduinen ook een bibliotheek betreffen.

Binckhorst | Cultuurvisie

Los van het antwoord op de vraag of er in de Binckhorst op termijn een eigen wijkbibliotheek moet komen, dient er op basis van de referentienorm in ieder geval ca 225 m2 voor gereserveerd te worden.

4.3.10. HAC-terrein als centrum van cultuur voor de wijk

Wanneer het gaat over ‘ruimte’ voor wijkgerichte culturele voorzieningen, dan springt één locatie mede vanwege de centrale ligging nadrukkelijk naar voren: het HAC-terrein (de voormalige Haagse Asfalten beton Centrale van BAM). In onze ogen kan dit terrein straks het verzamelpunt vormen voor verschillende culturele voorzieningen die hier – al dan niet in combinatie – gerealiseerd worden. Denk daarbij aan zowel werkplaatsen voor creatieve bedrijvigheid als voorzieningen die een cultuuranker kenmerken, een bibliotheekfiliaal, een klein podium, een filmhuis, ruimte voor cultuureducatie, etc. In de nabije omgeving van het HAC-terrein, aan de overkant van het water aan de Saturnusstraat, bevinden zich al creatieve organisaties en bedrijven: onder andere de Besturing, Kompaan en de Caballerofabriek. Met hun aanwezigheid wordt het culturele/creatieve profiel van dit gebied alleen maar versterkt.

Vastgoedontwikkelaar AM wil ook cultuur ruimte bieden De keuze voor het HAC-terrein als belangrijk punt van samenkomst voor lokale culturele voorzieningen, wordt mede ingegeven door de wens van vastgoedontwikkelaar AM die juist hier, naast wonen en werken, ruimte voor cultuur wil ontwikkelen.

24 maart 2022

36

Zoals we eerder aangeven maakt AM (dochteronderneming van BAM) plannen om op het HAC-terrein een uitgebreid placemaking-programma te organiseren en faciliteren. Placemaking is voor AM een belangrijke manier om tot de uiteindelijke invulling ven het gebied te komen. Daarom loopt de ontwikkeling van het placemaking-programma min of meer parallel met de planontwikkeling voor de definitieve invulling van het terrein. Die invulling zal in ieder geval bestaan uit een aantal woontorens, maar in lijn met het geldende bestemmingsplan (omgevingsplan) komt er ook ruimte voor bedrijvigheid. Mede vanwege de omvang van het terrein en de visie van AM op ‘goed wonen en werken’ streeft de vastgoedontwikkelaar ook naar ruimte voor maatschappelijke en culturele voorzieningen en voor groen.

4.4. Innovatieve Trekkers

AM heeft in een aantal met ons gevoerde gesprekken te kennen gegeven dat zeker op de onderwerpen cultuur en groen meer regie door en samenwerking met de gemeente gewenst is, ook om tot een optimale aanpak van het voor de komende jaren op stapel staande placemakingtraject te komen. Die placemaking moet, vanuit de invalshoek van AM, minimaal budgettair neutraal gebeuren. Mede om die reden zal er ook ruimte gemaakt worden voor een meer commerciële invulling zoals bijvoorbeeld padel-banen (het nieuwe, ommuurde tennis) en/of overslag van vrachtwagens met goederen naar kleinere energiezuinige voertuigen voor vervoer de stad in: een urban hub.

Als iets ons bij onze verkenning duidelijk is geworden, dan is het de kans die de transitie van de Binckhorst aan Den Haag biedt om zich ‘ook met een innovatief gezicht aan de wereld te tonen’. Maar Den Haag is geen Eindhoven, en ook geen Delft. Bij innovatie draait het in Den Haag niet primair om de technische innovatie, maar om de mens die gebruik maakt van die innovatie: de innovatieve mens. Het gaat om de mens die met hulp van technologie, maar vooral met behulp van verbeeldingskracht tot oplossingen komt voor de grote opgaven.

De rol van cultuur in de placemaking is wat AM betreft gericht op (ruimte voor) makers/ambacht, op publiekstrekkende evenementen als festivals en concerten en op activiteiten die vooruitwijzen naar een door AM voorzien ‘Binckhuis’, een in de definitieve situatie gerealiseerde culturele voorziening voor de wijk met overigens een stedelijk/regionale uitstraling. Als voorbeeld noemt men Pakhuis De Zwijger in Amsterdam.

Daar waar innovatie voor de stad doorgaans binnen gebouwen en organisaties blijft opgesloten en niet zichtbaar wordt, kan Den Haag met een gerichte strategie van kunst en creativiteit haar ambitie waarmaken om zich meer innovatief te positioneren. We zien daar nu al in de Binckhorst kleinschalige voorboden en voorbeelden van.

Wanneer de verbeeldingskracht van de creatieve makers wordt verbonden met de analytische kracht

In dit licht adviseren wij de gemeente dringend om de komende jaren voor het realiseren van de wijkgerichte culturele voorzieningen, in ieder geval voor een substantieel deel, nauw samen te werken met AM.

van wetenschappers, dan kunnen mensen zich een beeld vormen van hoe de toekomst eruit zal zien en wat innovatie werkelijk inhoudt.

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

37

Wanneer kunstenaars en andere creatieve makers de krachten weten te bundelen met filosofen, bèta-wetenschappers en techneuten, dan wordt een nieuwe realiteit zichtbaar gemaakt. Voor de bewoners van de stad, van het land en voor het internationale publiek. Daarmee kan Den Haag letterlijk aan de wereld tonen waar deze bijzondere stad zich op richt en kan het profiel van innovatieve stad worden geladen.

Maar deze Afvalkathedraal, zoals de vuilverwerking in de volksmond wordt genoemd, moet dicht. Wanneer er straks woontorens rond het complex gebouwd worden, dan is dat niet te combineren met de stank en het geluid die afvalverwerking nu eenmaal met zich meebrengt. Den Haag zoekt een ‘locatie elders’ voor de verwerking van haar afval. En daarmee komt ergens in de komende jaren dit iconische gebouw ‘vrij’.

Vanuit die invalshoek kijken we naar de kansen die de Binckhorst hiervoor biedt. Daarbij kan het gaan om kleinere projecten (waar soms nu reed mee gestart is), maar we zien ook de mogelijkheid voor twee grote projecten. Een project rond de Afvalkathedraal en een project waarbij er een ‘lint’ van ontworpen groen door de Binckhorst slingert: the Green Line.

Wanneer we uitgaan van de opgaven van de stad, tegelijkertijd kijken naar het cultuuraanbod in de regio en deze gegevens combineren met de gewenste positionering van de Binckhorst, dan zien we rond het fenomeen van de Afvalkathedraal een enorme kans ontstaan. Op termijn kan het iconische gebouw getransformeerd worden van afvalverwerker tot een cultureel, internationaal venster op de wereld van nu en morgen.

4.4.1. Van Afvalkathedraal naar Toekomstkathedraal We schreven het al in hoofdstuk 2, in het noordwesten van de Binckhorst, aan de Trekvliet en op slechts tien minuten lopen van Station Holland Spoor, staat een enorm gebouw van staal en glas. Het is de vuilverwerking van Den Haag. Dagelijks worden hier tonnen afval ‘verpakt’ en op schepen geladen voor verdere verwerking in Rotterdam.

De ‘Afvalkathedraal’ wordt dan een ‘Toekomstkathedraal’ waar internationale topkunstenaars, wetenschappers, ontwerpers, techneuten en andere creatieve geesten samen de grote opgaven verkennen en de wereld van vandaag én morgen verbeelden in grootschalige exposities en evenementen. De thema’s die voor de kunst- en cultuurexposities en andere projecten het uitgangspunt vormen, sluiten aan op de thema’s die ook voor Den Haag zo wezenlijk zijn, bijvoorbeeld: Rising Waters (veranderende klimaat en zeespiegelstijging), The Right Thing (over moraal en rechtvaardigheid), What about us? (over mensen die niet gehoord worden), Utopia Today (ongekende ideeën en uitvindingen voor een betere wereld); Circles (over noodzaak van een circulaire economie).

De kunsten samen met wetenschap en technologie Zoals dat duizenden jaren lang de gewoonste zaak van de wereld was, werken binnen de projecten de Afvalkathedraal presenteert internationaal vermaarde kunstenaars samen met wetenschappers: van filosofen tot techneuten, van economen tot neurowetenschappers. Daarmee kan een interessante samenwerking worden opgezet met de universiteiten in de regio (Delft, Leiden, en zelfs Rotterdam). Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

38

Tijd om te ontwikkelen: wel nu de locatie veiligstellen De vuilverwerking in de Binkhorst mag dan wel moeten verhuizen, op dit moment is nog onduidelijk wanneer dat zal kunnen en waar naartoe. Ambtelijk wordt verwacht dat een verhuizing in de periode 2025 – 2030 plaats zal vinden, omdat dan nar verwachting ook de nieuwbouwwoningen rond de Afvalkathedraal worden opgeleverd. De onzekerheid over het tijdstip van het vrijkomen van de Afvalkathedraal is echter geen obstakel. Sterker nog, het biedt juist een aantal voordelen want er is tijd om te ontwikkelen: a. een organisatie kan worden geformeerd (mogelijk in partnership met of als dependance van een bestaande partij in de stad; wellicht het Kunstmuseum);

cultuurprojecten ontwikkeld en gepresenteerd worden. Om te beginnen één of twee en dan zo verder. Bij het ontwikkelen van de Art Village laten we ons onder andere en in alle bescheidenheid inspireren door Venetië, waar in het park Giardini zogenaamde landenpaviljoens zijn gerealiseerd. Tijdens de kunst- en architectuurbiënnales presenteren landen hier hun ‘inzendingen’ aan de wereld. De paviljoens vormen het hoogtepunt van de Biënnales. Dichter bij huis halen we ook inspiratie op (zie hoofdstuk 2). In Utrecht bij Raum, waar op het Berlijnplein (zie foto) voor enige jaren paviljoens zijn gerealiseerd. Het zijn de placemakers voor wat daar straks blijvend aan cultuuraanbod tot stand zal worden gebracht.

b. een gedegen masterplan kan worden ontwikkeld, met hierin onder andere een financieringsstrategie; c. financiering kan worden georganiseerd (o.a. met middelen vanuit het Rijk en de EU – denk aan de Bauhaus-gelden); d. op basis van placemaking kan ervaring worden opgedaan; die placemaking kan snel beginnen (zie volgende paragraaf). Van cruciaal belang is wel dat de gemeente op korte termijn een intentieuitspraak doet over de bestemming van de toekomstige Afvalkathedraal en de directe omgeving. Dan ontstaat de ruimte voor een gefaseerde ontwikkeling. Uiteraard vraagt een dergelijke uitspraak een nader onderzoek en een verder uitgewerkt plan.

Placemaking met paviljoens in ‘The Art Village’ De gefaseerde ontwikkeling van de Afvalkathedraal naar Toekomstkathedraal is goed mogelijk met behulp van een placemakingstrategie. In het groene, nu nog onbebouwde gebied tussen de Afvalkathedraal en de Trekvliet kan de komende jaren een tijdelijke, maar wel meerjarige Art Village worden gerealiseerd. De Art Village bestaat uit een jaarlijks groeiend aantal ‘paviljoens’ waar de kunst- en Binckhorst | Cultuurvisie

Voorbeelden zijn er ook in Eindhoven, waar op de jaarlijkse Design Week de meest innovatieve (en meest duurzame) paviljoens de dragers zijn voor tentoonstellingen en evenementen. Ook in Amsterdam zagen we dit soort tijdelijke gebouwen, bijvoorbeeld op het NDSM-terrein. Daar floreren al de nodige jaren tijdelijke restaurants en tentoonstellingsruimtes.

24 maart 2022

39

Als mogelijke partners voor de ontwikkeling van de Afvalkathedraal en/of als mede ‘invullers’ van de paviljoens hebben verschillende partijen in de stad een eerste interesse laten blijken. Onder meer het Kunstmuseum Den Haag, Stroom en Nest.

4.4.2. Green Line

Optie Zuiderstrandtheater Het is misschien een wilde gedachte, maar als placemaking ‘paviljoen’ zou ook het Zuiderstrandtheater dienst kunnen gaan doen. Het tijdelijke theater heeft zijn diensten bewezen en zou als casco ruimte (zonder theater en zitplaatsen) prima bruikbaar zijn voor grootschalige exposities en projecten zoals deze op termijn ook in de Afvalkathedraal plaats gaan vinden. De Binckhorst kent als voormalige industriegebied weinig ‘groen’ en al helemaal weinig bewust ontworpen en aangelegde groenvoorzieningen zoals parken en tuinen. Ook in de toekomstplannen zoals ze op dit moment zijn ontwikkeld, is relatief weinig aandacht voor groen terug te vinden. Een initiatief als Bincks Groen zet zich in om die aandacht te vergroten, maar mede door de werkwijze op basis van de nieuwe omgevingswet (zie hoofdstuk 3) is er eigenlijk geen ‘groen-strategie’. Het reële gevaar bestaat dat er straks zo’n 20.000 mensen in de Binckhorst wonen en werken met nauwelijks groen om zich heen.

Besluitvorming De gemeente kan als opmaat naar de besluitvorming over de bestemming van de Afvalkathedraal al wel een uitspraak onder voorwaarden doen over de mogelijkheid en wenselijkheid van een te realiseren Art Village (of Zuiderstrandtheater) als placemaking voor de ontwikkeling van de Afvalkathedraal en het omringende gebied. Dan kan ook voor deze placemaking een uitgewerkt plan worden gemaakt met inbegrip van de beheersvorm en de (externe) financiering. Zie daarvoor ook het voorlopige programmavoorstel 2022. Binckhorst | Cultuurvisie

Deze groen-opgave als uitgangspunt nemend, tekent zich een bijzondere kans af voor de Binckhorst. Wij stellen voor om internationale topontwerpers en kunstenaars aan de slag te laten gaan met het ontwikkelen van groen in de wijk. Uiteindelijk kan er een groen lint – the Green Line – door de wijk gaan lopen, dat de wandelaar van het ene bijzondere tuinontwerp naar het andere voert. Van het ene landschap in het andere… Tuinen in de stad? Landschapsontwerp tussen het beton? Ook dat is cultuur. En niet zo’n beetje ook. Overal in de wereld zien we het ‘ontworpen groen’ oprukken. Stadsontwikkelaars kunnen eigenlijk niet meer zonder. Musea in de hele wereld voegen deze cultuurvorm toe aan hun ‘collecties’. 24 maart 2022

40

High line New York

Belangrijke inspiratiebron voor the Green Line in de Binckhorst is het High line project in New York. Daar werd over een lengte van zo’n 2,5 kilometer op het oude metrotracé van de High Line een stadspark aangelegd met een wandelpad. De Nederlandse tuinarchitect Piet Oudolf ontwierp de zich aaneenschakelende tuinen. Andere ontwerpers ondersteunden hem bij de inrichting en bij de ontwikkeling van bijzonder straatmeubilair. Dagelijks maken nu duizenden New Yorkers, maar zeker ook toeristen, hier een ontspannen wandeling.

Maar niet alleen New York inspireert ons. We zien overal in Nederland dat steden nieuwe manieren van ‘vergroening’ ontwikkelen. Onder andere in Rotterdam, waar op daken van winkels en flatgebouwen groen wordt ontwikkeld. En, net als in New York, zijn er ook in Rotterdam plannen voor een groene ‘High Line’. Het dak van de ‘Hofbogen’ wordt een groene oase. Zie afbeelding.

Route Hoewel we nog geen uitgebreid onderzoek hebben gedaan naar een mogelijke route voor the Green Line, stellen we ons voor dat deze begint bij de Sporendriehoek. Vanaf daar gaat het groene lint via de Binckhorstlaan de wijk in. Er is gesuggereerd om aan het begin van de Binkhorstlaan een grote ‘groene triomfboog’ te plaatsen waar het verkeer en voetgangers onderdoor gaan, als welkom naar de Binckhorst en omgekeerd als entree naar de stad. Daarna slingert het lint zich door de wijk en verbindt de verschillende culturele en creatieve hotspots. Onderweg gaat het lint hier en daar over

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

41

in (deels bestaande) kleinere en grotere parken, om zijn weg door de wijk daarna weer te vervolgen. Voor de toekomstige bewoners biedt the Green Line een ideale mogelijkheid om te wandelen of om te sporten. Maar toeristen komen op the Green Line af vanwege de unieke ontwerpen en plantensoorten.

Internationale ontwerpers Een Green Line-project zou je in theorie kunnen realiseren met de Dienst Stadsbeheer. Maar Den Haag heeft in de Binckhorst een kans om een stap verder te gaan en het groene lint tot een hoogwaardige trekker te maken. Daarvoor is het (net als in New York) wel nodig topontwerpers in te zetten. We kunnen ons voorstellen dat, onder centrale regie van bijvoorbeeld iemand als de Nederlandse landschapsarchitect Adriaan Geuze, een selectie van internationale ontwerpers wordt gevraagd om delen van de Green Line in te vullen. Bijvoorbeeld als vertegenwoordiger van het land van hun herkomst. Zo heb je straks een Indiase tuin, een Braziliaanse tuin en een Indonesische tuin door de Haagse Binckhorst slingeren. Het idee is besproken met Stroom en daar is enthousiast op het concept gereageerd. Stroom ziet ook kansen om kunstenaars (en kunst in de openbare ruimte) toe te voegen aan het project. Uiteraard moet een dergelijk plan voor realisatie onderdak vinden bij stadsbeheer en het projectteam Openbare ruimte Binckhorst.

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

42

5. Aanpak en aanbevelingen Dit visiedocument is ontwikkeld in opdracht van de afdeling Cultuur van de gemeente Den Haag. Het ligt dan ook voor de hand dat de wethouder cultuur als eerste zijn standpunt over deze visie zal bepalen en vervolgens besluiten of en zo ja hoe hij met de nadere uitwerking en concretisering van de visie aan de gang wil. Tegelijkertijd realiseren wij ons goed dat bij de ontwikkeling van de Binckhorst en dus ook bij de rol en positie van kunst en cultuur daarbinnen veel (andere) partijen betrokken zijn. Ambtelijk komen die samen binnen de Programmaorganisatie Binckhorst. Ook OCW/Cultuur is in de Programmaorganisatie vertegenwoordigd. Wij stellen voor de Programmaorganisatie Binckhorst advies over de inpassing van dit visiedocument in het ontwikkeltraject van de Binckhorst uit te laten brengen aan in ieder geval de wethouders DSO en Cultuur, maar gelet op de raakvlakken met andere portefeuilles bij voorkeur aan het hele college. In onze verdere voorstellen voor een aanpak en de daaruit voortvloeiende aanbevelingen nemen we de inhoud van dit visiedocument als vertrekpunt. Daarbij herhalen we nog een keer de belangrijkste ‘leerpunten’ uit de in hoofdstuk 1 beschreven benchmark-voorbeelden: •

•

Cultuur en creativiteit zijn in staat om niet alleen het profiel van een wijk te bepalen, maar kunnen bijdragen aan de profilering van de hele stad. Het strategische en doelgericht investeren in vastgoed en infrastructuur voor cultuur en creatieve industrie leidt niet alleen

Binckhorst | Cultuurvisie

tot een maatschappelijk rendement, maar ook tot een wezenlijk economisch rendement voor direct- en indirect betrokkenen. •

Het strategisch inzetten van kunst, cultuur en creativiteit kan bijdragen aan het oplossen van grootstedelijke opgaven.

•

Bepaal doelstellingen, neem regie en organiseer het proces, maar schep bewust ruimte én tijd voor een relatief organische ontwikkeling; een proces van al doende leren en al lerende doen.

5.1.

Versterken en doorontwikkelen

Maken en innoveren zijn hoofdkenmerken van het (culturele) DNA van de Binckhorst. Behoud en versterking daarvan hoofddoelen voor de komende jaren. Concreet stellen wij de volgende aanpak voor: 1. Bevorder dat de belangrijkste huidige makers/broedplaatsen/ creatieve bedrijven de komende jaren in de Binckhorst kunnen blijven werken en voor zover relevant hun werk ook aan publiek kunnen presenteren. Daarbij staat de beschikbaarheid van betaalbare huisvesting centraal en zijn in een aantal gevallen activiteitensubsidies nodig. 2. Stimuleer de vestiging van nieuwe (innovatieve) makers en creatieve bedrijven in de Binckhorst. 3. Stel op basis van het in hoofdstuk 3.5 aangehaalde rapport van het Bureau Stedelijke Planning nu al een richtinggevend programma op met daarin de uiteindelijk in de Binckhorst te realiseren vierkante meters voor makers/creatieve bedrijven. Reserveer de noodzakelijke ruimte waar mogelijk binnen door de gemeente zelf te initiëren ontwikkelingen. 4. Ga daarnaast op basis van het programma in gesprek met vastgoedontwikkelaars om de overige ruimte gerealiseerd te krijgen.

24 maart 2022

43

5. Ontwikkel en ondersteun placemaking-programma’s, waarin met (tijdelijke) ruimte en middelen wordt toegewerkt naar de gewenste ‘eindsituatie’. Werk daarin waar mogelijk en zinvol samen met vastgoedontwikkelaars, in ieder geval met AM voor het HAC-terrein. Geef PIP en partners de ruimte om het plan voor een ‘Urban Village’ in de Sporendriehoek verder uit te werken en faciliteer dat traject, zo nodig ook financieel. Neem op basis van het uitgewerkte plan inclusief business case een besluit over de realisatie. Faciliteer in de aanloop naar de definitieve en volledige realisatie een placemaking-programma onder leiding van PIP en partners.

5.2. Organisatie en regie De uitwerking van deze visie, het toewerken naar de realisatie ervan en het daartoe met partners ontwikkelen van placemaking-programma’s, vergen in ieder geval de volgende drie randvoorwaarden: 1. Een stevige verankering binnen of samenwerking met de verschillende gemeentelijke diensten en relevante afdelingen (Dienst Stedelijke Ontwikkeling, Dienst Stadsbeheer, etc.). 2. Benodigde middelen (en de daarmee samenhangende gemeentelijke besluiten en subsidies.) 3. Een krachtige aansturing en regie door wat je een ‘gebiedscurator’ kan noemen. Ondersteund door een kleine (bestaande of nieuwe) organisatie. Gebiedscurator Een centrale rol is weggelegd voor de ‘gebiedscurator cultuur in de Binckhorst’. We constateren dat juist door de bestaande systematiek van werken mede als gevolg van de omgevingswet, extra druk noodzakelijk is. Druk die zich specifiek toespitst op de realisatie van cultuur en Binckhorst | Cultuurvisie

creativiteit in de wijk. Daarvoor moet iemand een gerichte opdracht krijgen en ook een stevige positie voor kunnen innemen. De gebiedscurator werkt in opdracht van de gemeente c.q. van de betrokken wethouder(s) aan de realisatie van de visie en werkt daartoe samen met alle relevante stakeholders. De gebiedscurator ontleent gezag aan zijn/haar ervaring, verbindend vermogen en overtuigingskracht en heeft een positie die hem/haar in staat stelt zo nodig ook rechtstreeks met de verantwoordelijke wethouder(s) te communiceren. De gebiedscurator wordt ondersteund door voldoende organisatiekracht. Daarin moeten de competenties (coördinerende) productie, marketing/communicatie en financiële en secretariële ondersteuning aanwezig zijn. Vanzelfsprekend werkt de gebiedscurator intensief samen met de Programmaorganisatie Binckhorst en/of maakt daar deel van uit. Echter, de gebiedscurator moet relatief zelfstandig en ook onafhankelijk kunnen werken, wil hij of zij zaken kunnen realiseren – soms tegen de stroom in. Daarom adviseren wij sterk om te overwegen de gebiedscurator te laten ondersteunen door een zelfstandige organisatie waarin voldoende organisatiekracht is ondergebracht; een nieuwe of een bestaande organisatie; een stichting. Een voordeel van een nieuwe stichting is dat in het bestuur van deze stichting de diverse stakeholders vertegenwoordigd kunnen zijn.

De tweede optie is de organisatie onder te brengen bij een bestaande instelling, zoals bijvoorbeeld het in de Binckhorst gevestigde Lustr. Voordeel daarvan is dat een aantal competenties binnen zo’n instelling al aanwezig zijn; mogelijk nadeel een als minder onafhankelijk ervaren positie in vergelijking met een stichting. Een derde optie is het onderbrengen van de organisatie bij het Cultuuranker Laak. Omdat cultuurankers in Den Haag gekoppeld zijn aan stadsdelen ligt dat in zekere zin voor de hand. Toch adviseren wij het 24 maart 2022

44

in ieder geval de komende jaren niet te doen. De opdracht in de Binckhorst is een wezenlijk andere dan die in andere delen van Laak. Daar is het Cultuuranker primair gericht op het stimuleren en organiseren van culturele activiteiten en ontmoeting met en voor de bewoners. In De Binckhorst gaat het de komende jaren om het realiseren van een visie, waarin de wijk nadrukkelijk wordt verbonden met stedelijke en boven-stedelijke ontwikkelingen. Dat vraagt om specifieke expertise en – nogmaals – om een onafhankelijke positie. Onze aanbevelingen in dit kader zijn samengevat: 1. Initieer en faciliteer de totstandkoming van een organisatie die als opdracht krijgt de in dit stuk beschreven toekomstvisie ‘cultuur in de Binckhorst’ nader te concretiseren en te realiseren, in samenwerking met alle relevante stakeholders. 2. Geef een ‘gebiedscurator cultuur in de Binckhorst’ de leiding over de organisatie en een zodanige positie dat hij/zij waar nodig en gewenst een rechtstreekse lijn met de verantwoordelijke wethouder(s) heeft. Ervaringen elders leren dat alleen dan de systematiek die nu nog een rem op de culturele ontwikkeling vormt, doorbroken kan worden en resultaten geboekt worden kunnen. 3. Zorg dat binnen de organisatie voorts de competenties (coördinerende) productie, marketing/communicatie en financiële en secretariële ondersteuning beschikbaar zijn.

Zorg daarbij ook dat deze functies gefinancierd zijn. 4. Breng de organisatie onder in een nieuw op te richten Stichting Cultuur in de Binckhorst. Zorg dat in het bestuur van de stichting de belangrijkste stakeholders vertegenwoordigd zijn of zich in ieder geval in de samenstelling van het bestuur kunnen herkennen.

Binckhorst | Cultuurvisie

5.3. Werken aan innovatieve trekkers In hoofdstuk 4 benoemden wij twee mogelijke trekkers voor de Binckhorst. Wij stellen voor met de voorbereiding van de twee in 2022 een begin te maken. Daarbij vereisen de beide een verschillende aanpak. Onze aanbevelingen zijn 1. Onderschrijf ten principale de ambitie om van de ‘Afvalkathedraal’ (Afvalverwerking Rijnmond) een culturele ‘Toekomstkathedraal’ te maken. Betrek bij die ambitie ook de nog bestaande locaties van de voormalige gasfabriek. Faciliteer in de aanloop naar de realisatie een placemaking-programma zoals in hoofdstuk 4 omschreven (‘Art Village’). Leg de regie vooralsnog bij de Gebiedscurator (zie 5.2). 2. Geef Stroom de opdracht om in samenwerking met I’M Binck (‘Binck Groen’) en met de Gebiedscurator een plan van aanpak te maken voor het project ‘the Green Line’ zoals beschreven in hoofdstuk 4. Maak mogelijk dat met de uitvoering al in 2022 een begin kan worden gemaakt.

5.4. Voorbereiden van voorzieningen Zoals wij in hoofdstuk 4 aangaven is er op korte termijn nog geen (definitieve) besluitvorming nodig over aard en omvang van de wijkgerichte culturele voorzieningen in de Binckhorst. Wel zijn er richtinggevende uitspraken nodig over de op termijn gewenste aard en omvang van (bedrijfs)ruimte voor makers en creatieve bedrijven (zie de aanbevelingen onder 5.1.). Onze aanbevelingen zijn: 1. Beschouw het gebied van de huidige asfalt- en betoncentrale (HAC-terrein) in combinatie met het tegenoverliggende Binkhavengebied als (toekomstig) cultureel hart van de

24 maart 2022

45

Binckhorst als wijk en daarmee als primaire vestigingslocatie van toekomstige (wijkgerichte) culturele voorzieningen. 2. Ontwikkel in samenspraak met AM, De Besturing en mogelijk andere partners een placemaking-programma voor dat gebied, gericht op het expliciteren van (de behoefte aan) die wijkgerichte culturele voorzieningen. 3. Vraag de gebiedscurator om in gesprek te gaan met de Bibliotheek en met Cultuuranker Laak over mogelijke vestigingen van beide in de Binckhorst, gericht op besluitvorming uiterlijk in 2023. 4. Houd vooralsnog rekening met een ruimteclaim van minimaal 2.000 m2 ten behoeve van een ‘Binckhuis’ (cultureel ontmoetingscentrum) inclusief bibliotheekvestiging en cultuurankerfunctie.

5.5. Middelen

Zowel voor de placemaking en andere culturele activiteiten in de periode 2022-2024 (en mogelijk verder) als ten behoeve van de investeringskosten en aansluitend exploitatiekosten van voorzieningen en trekkers komen naar onze verwachting naast gemeentelijke bijdragen ook middelen vanuit publieke en particuliere fondsen en bijdragen vanuit vastgoedontwikkelaars en mogelijk andere bedrijven beschikbaar. De mogelijke haalbaarheid en omvang daarvan schetsen wij in een fondsenscan, die wij zullen maken nadat de gemeente een besluit heeft genomen over de beschikbare middelen voor 2022. Onze aanbevelingen zijn: 1. Stel voor het programma 2022 een bijdrage beschikbaar van 750.000 euro en houd voor de jaren daarna rekening met minimaal een vergelijkbare bijdrage. 2. Geef de gebiedscurator opdracht om uiterlijk in 2023 een raming te maken van de investeringskosten van de te realiseren culturele voorzieningen, trekkers en werkruimte voor kunstenaars/creatieven.

Aanvullend op dit visiedocument hebben wij een voorlopig programmavoorstel voor 2022 op hoofdlijnen samengesteld, dat als bijlage is toegevoegd. Het programmavoorstel is vertaald in een begroting, waarin rekening wordt gehouden met een gemeentelijke bijdrage van 750.000 euro. Het is realistisch om ook voor de jaren 2023 en 2024 ook rekening te houden met minimaal een bijdrage van die omvang, om inderdaad een substantieel placemaking-programma te kunnen realiseren op weg naar de in dit visiestuk geschetste ‘eindsituatie’. Voor die eindsituatie en in het bijzonder ten behoeve van de ruimte voor makers/creatieven, de culturele voorzieningen en de trekkers zullen op termijn ook investeringen nodig zijn. De omvang daarvan kunnen wij in dit stadium nog niet aangeven. Wij stellen voor de gebiedscurator opdracht te geven een dergelijke raming uiterlijk in 2023 gereed te hebben.

Binckhorst | Cultuurvisie

24 maart 2022

46

6. Geraadpleegde bronnen en gesprekspartners Beleidskader Kunst en Cultuur 2021-2024: Zee aan mogelijkheden, gemeente Den Haag, 2019 Beeldkwaliteitsplan Binckhorst, Uitwerking van de Gebiedsaanpak Binckhorst, Gemeente Den Haag, 9 juli 2019 Binckhorst App, informatie over 56 locaties in de Binckhorst, SHIE Stichting Haags Industrieel Erfgoed, 2021 Creatieve Stad ‘The Hague Impact Economy’, gemeente Den Haag, 2017

Masterplan Noordelijke IJ-oever: Noord aan het IJ; gemeente Amsterdam, 2003 OmgevingsEffectRapport Binckhorst, gemeente Den Haag Omgevingsplan Binckhorst, 2019 Omgevingsvisie Den Haag 2050, ambitiedocument, gemeente Den Haag, September 2021 Raum Magazine, Stadslab RAUM Utrecht, 2020 en 2021 Ruimte voor de stad, Aristiek plan 2017-2020, Stichting NDSM, Structuurvisie Central Innovaton District Den Haag, 1 juli 2021 Tien jaar samen stadmaken op de Binckhorst (nr. 1 t/m 5), Platform STAD, april 2021