RIS312442 Bijlage 4 Milieueffectrapport The Grace

Milieueffectrapport The Grace

projectnummer 0456171.100 concept 16 december 2021

Milieueffectrapport The Grace

projectnummer 0456171.100 concept 16 december 2021

Opdrachtgever SW Laakveld (Included City Development) Leeghwaterplein 45 2521 DB Den Haag

Inhoudsopgave

Blz.

Veelgebruikte woorden en afkortingen

1

Samenvatting

2

1

Inleiding

12

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Aanleiding Project The Grace Onderzoek naar milieueffecten Participatie Leeswijzer

12 13 13 15 15

2

Project The Grace

16

2.1 2.2 2.3 2.4

Ligging en huidige situatie plangebied Programma The Grace binnen het CID Reeds gemaakte keuzes / optimalisaties

16 18 24 29

3

Beleidskaders

34

3.1 3.2 3.3 3.4

Nationaal beleid Provinciaal beleid Gemeentelijk beleid Conclusie

34 34 38 42

4

Onderzoeksmethodiek

43

4.1 4.2 4.3 4.4

Samenhang milieuonderzoeken CID en The Grace Referentiesituatie (2030) Beoordelingsmethodiek Opbouw effecthoofdstukken

43 44 48 51

5

Bereikbaarheid

52

5.1 5.2 5.3

Beoordelingskader Effectbeschrijving Effectbeoordeling

52 53 59

6

Gezondheid en leefbaarheid

62

6.1 6.2 6.3

Geluid Luchtkwaliteit Trillingen

62 75 77

6.4 6.5 6.6 6.7

Externe veiligheid Gezondheid Ruimtelijke kwaliteit Hinder tijdens de bouw

80 82 88 91

7

Klimaatbestendigheid

96

7.1 7.2 7.3 7.4

Bodem Water Natuur Stadsklimaat

96 100 106 112

8

Energietransitie en circulariteit

127

8.1 8.2 8.3

Beoordelingskader Effectbeschrijving Effectbeoordeling

127 128 132

9

Gevoeligheidsanalyse CID (2040)

133

9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 9.7 9.8

Inleiding Bereikbaarheid Gezondheid Klimaatbestendigheid Energie en circulariteit Hinder tijdens de bouw Doelbereik Conclusie

133 134 137 137 138 138 139 142

10

Slotbeschouwing

143

10.1 10.2 10.3

Beoordeling planalternatief Gevoeligheidsanalyse CID (2040) Opgaven voor het vervolg

143 146 147

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Veelgebruikte woorden en afkortingen In dit rapport worden enkele woorden en afkortingen veelvuldig gebruikt. In het onderstaande overzicht zijn deze veelgebruikte woorden en afkortingen kort toegelicht. In bijlage 2 van dit MER is een verklarende woordenlijst opgenomen. Afkortingen en begrippen MER

het milieueffectrapport

m.e.r.

de procedure waarbinnen het milieueffectrapport opgesteld wordt

voorgenomen ontwikkeling datgene, wat de initiatiefnemer wil realiseren, in dit geval de realisatie van The Grace referentiesituatie

de huidige situatie aangevuld met autonome ontwikkelingen

autonome ontwikkeling

ontwikkeling die onafhankelijk van de uitvoering van het voornemen in Den Haag zal plaatsvinden en waarover een definitief besluit is genomen

plangebied

het gebied waarop het voornemen rechtstreeks betrekking heeft

studiegebied

het gebied waar als gevolg van het voornemen effecten kunnen optreden. Het studiegebied kan groter zijn dan het plangebied en kan per onderzoeksaspect verschillen

planalternatief

de ‘manier’ waarop het voornemen wordt gerealiseerd

varianten

kleine variaties binnen het planalternatief

Blad 1 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Samenvatting Dit milieueffectrapport beschrijft en beoordeeld de effecten van The Grace. In deze samenvatting is het voornemen en de locatie beschreven. Tot slot zijn de wijze van beoordelen, de effecten van The Grace en de beoordelingen van deze effecten samengevat. Voornemen en locatie SW Laakveld is de initiatiefnemer van het project The Grace. The Grace omvat de realisatie van 1.411 woningen en circa 2.700 m2 bvo commerciële voorzieningen op het perceel aan de Rijswijkseweg 60 in Den Haag (zie figuur 0.1). Het programma (zie tabel 0.1) wordt gerealiseerd in twee woontorens (met een hoogte van 155 en 182 meter) en twee laagbouwblokken (met een hoogte van 31,5 meter), die met elkaar verbonden worden door een centrale ruimte. Om de beoogde ontwikkeling te laten plaatsvinden worden het bestaande kantoorpand en de parkeergarage op het perceel aan de Rijswijkseweg 60 geamoveerd.

Figuur 0.1: Ligging en invulling plangebied met project The Grace

De ontwikkeling van The Grace past niet in het vigerende bestemmingsplan ‘Laakwijk – Schipperskwartier’, dat op 9 juli 2009 door de gemeenteraad van Den Haag is vastgesteld. Om de beoogde ontwikkeling planologisch juridisch mogelijk te maken wordt met een omgevingsvergunning (artikel 2.12 lid 1, sub a onder 3o Wabo) afgeweken van het bestemmingsplan. Het voorliggende milieueffectrapport (MER) is onderdeel van de m.e.r.procedure. Deze rapportage maakt de milieugevolgen van de plannen voor The Grace inzichtelijk en beschrijft de maatregelen ter voorkoming of beperking van eventuele milieugevolgen.

Blad 2 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Tabel 0.1: Programmering The Grace ten opzichte van de referentiesituatie Programma Programma plansituatie (The Grace) referentiesituatie Woningen 1.411 woningen Commercieel 2.700 m2 bvo 2 Kantoor 12.587 m bvo Fietsenstalling, techniek, overig 2.542 m2 bvo 6.000 m2 bvo Totaal 15.129 m2 bvo 115.200 m2 bvo Huur van 150 bestaande parkeerplaatsen in parkeergarage Laakhaven, waarvan 28 Parkeerplaatsen 311 parkeerplaatsen parkeerplaatsen voor deelauto’s Kantoorpand: 16 lagen Toren A: 46 woonlagen + technieklaag Aantal bouwlagen Parkeergarage: 3 lagen Toren B: 55 woonlagen + technieklaag Energievoorziening Gasgestookt Warmte Koude Opslag (WKO)

Reden voor het opstellen van een MER In het kader van de voorgenomen ontwikkeling is een aanmeldingsnotitie vormvrije m.e.r.beoordeling opgesteld1. Op basis van deze notitie heeft het bevoegd gezag van Den Haag geconcludeerd dat belangrijk nadelige milieugevolgen op voorhand niet zijn uit te sluiten. Project The Grace voegt op een relatief klein oppervlak in de stad een relatief groot programma aan woningbouw en commerciële functie toe door hoogbouw toe te passen. Ten opzichte van het huidige programma met het kantoorpand en de parkeergarage wordt circa 5 keer zoveel programma toegevoegd. Hierdoor verblijven in het plangebied van The Grace circa 4 keer zoveel mensen als in de huidige situatie het geval is. Hierdoor zal de toestroom van mensen groter worden. Gezien de omvang van het programma, mogelijke cumulatie van milieueffecten met andere projecten binnen het deelgebied ‘College Campus HS’ van het CID, en gezien de ligging van de projectlocatie in een reeds milieubelast gebied zijn belangrijk nadelige milieugevolgen op voorhand niet uit te sluiten en is een m.e.r.-procedure doorlopen2. The Grace binnen het Central Innovation District (CID) Het plangebied van The Grace is gelegen binnen het Central Innovation District (CID). Het CID betreft een samenhangend beleidsprogramma om te kunnen voorzien in de behoefte aan voorzieningen voor wonen, werken en leren in Den Haag.

Er is geen concrete blauwdrukplanning van hoe het CID eruit komt te zien. Wel is de ambitie afgesproken om tot en met 2040 circa 20.500 woningen, circa 600.000 m2 kantoren en circa 260.000 m2 aan commerciële en maatschappelijke voorzieningen te realiseren3. Om een kwalitatief hoogwaardige ontwikkeling van het CID te stimuleren en mogelijk te maken neemt de gemeente Den Haag een aantal beleidsmatige stappen, waaronder de vaststelling van de Structuurvisie CID op juli 2021 (documentnummer RIS 307135)4. Om het milieubelang volwaardig mee te nemen in de besluitvorming over het CID en de keuzes die in de Structuurvisie CID zijn gemaakt heeft de gemeente Den Haag bij de Structuurvisie een planMER opgesteld. Hierin zijn de milieueffecten van de totale gebiedsontwikkeling in beeld gebracht voor het jaar 2040. 1

Peutz, Aanmeldingsnotitie vormvrije m.e.r.-beoordeling, The Grace Den Haag, 2019

2

Gemeente Den Haag, Besluit op m.e.r.-beoordeling (SB/2019.3554), 2019

3

Gemeente Den Haag, Structuurvisie CID Den Haag, 1 juli 2021

4

Voor meer informatie, zie https://www.denhaag.nl/nl/in-de-stad/ondernemen/central-innovation-district-cideconomisch-hart-van-den-haag.htm

Blad 3 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Het is nog niet bekend hoe het CID er precies uit gaat zien. Om de ambities uit het plan-MER te verwezenlijken moeten in de toekomst besluiten genomen worden om concrete ontwikkelingen te realiseren, bijvoorbeeld het vaststellen van bestemmingsplannen of verlenen van omgevingsvergunningen. Vanuit de m.e.r.-wetgeving geldt voor deze besluiten ook een m.e.r.(beoordelings)plicht en worden afzonderlijke project-m.e.r.-procedures gevolgd. The Grace is een dergelijke concrete ontwikkeling binnen het CID gebied waarvoor een m.e.r.-procedure doorlopen wordt en het voorliggende MER is opgesteld. In dit MER is ook gekeken in hoeverre de effecten van The Grace zich verhouden tot de geschatte totaaleffecten van het CID die met het plan-MER inzichtelijk zijn gemaakt. Wijze van beoordelen The Grace The Grace is beoordeeld op haar effecten voor de omgeving. Deze effecten zijn gerelateerd aan een aantal thema’s, het zogenaamde beoordelingskader (zie tabel 0.2). Het beoordelingskader focust zich op die thema’s waarvan verwacht wordt dat The Grace een effect heeft op de omgeving en die van belang kunnen zijn voor de besluitvorming. Tabel 0.2: Beoordelingskader effecten The Grace Bereikbaarheid Gezondheid en leefbaarheid Verkeer en vervoer Geluid Luchtkwaliteit Trillingen Externe veiligheid Ruimtelijke kwaliteit Gezondheid Hinder tijdens de bouw

Klimaatbestendigheid Bodem Water Natuur Stadsklimaat

Energietransitie en circulariteit Energie en circulariteit

De effecten van The Grace zijn bepaald door een vergelijking te maken met de situatie in het jaar 2030 waarin The Grace niet gerealiseerd is en waarin de huidige situatie van het plangebied gehandhaafd blijft. Dit wordt de referentiesituatie genoemd. Uit de vergelijking van The Grace met de referentiesituatie komt een beoordeling die wordt aangeduid met plussen en minnen. Een plus betekent dat er een positief effect optreedt ten opzichte van de referentiesituatie, een min betekent dat er een negatief effect optreedt ten opzichte van de referentiesituatie. Deze beoordelingsschaal is weergegeven in tabel 0.3. Tabel 0.3: Beoordelingsschaal effecten Score Toelichting ++ Sterk positief effect ten opzichte van de referentie + Positief effect ten opzichte van de referentie 0/+ Licht positief effect ten opzichte van de referentie 0 Neutraal (geen) effect ten opzichte van de referentie 0/Licht negatief effect ten opzichte van de referentie Negatief effect ten opzichte van de referentie -Sterk negatief effect ten opzichte van de referentie

Referentiesituatie De referentiesituatie wordt gevormd door de huidige situatie en alle ontwikkelingen die plaatsvinden tussen nu en het jaar 2030. In en rondom het plangebied van The Grace vinden

Blad 4 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

diverse ontwikkelingen plaats, die van invloed zijn op de hoeveelheid verkeer en de bereikbaarheid in 2030. Dit zijn voornamelijk in hoogbouw te realiseren kantoor- en woningbouwontwikkelingen (zie figuur 0.2). Aanvullend daarop behoort de opening van de Rotterdamsebaan, de boortunnel tussen knooppunt Ypenburg en de Binckhorstlaan, in 2021 tot een autonome ontwikkeling.

Figuur 0.2: Autonome ontwikkelingen in de omgeving van het plangebied (plangebied = oranje omlijnd)

Effecten en beoordelingen The Grace In dit milieueffectrapport (MER) zijn, ten behoeve van de ruimtelijke besluitvorming voor het project, de effecten van The Grace beschreven en beoordeeld aan de hand van een beoordelingskader en de daarbij behorende aspecten. De overkoepelende thema’s waarop beoordeeld is zijn bereikbaarheid, gezondheid, leefbaarheid, klimaatbestendigheid, energietransitie en circulariteit. De grootste effecten voor de omgeving zijn te verwachten op het wind- en zonklimaat. The Grace loopt voor op andere projecten in het CID en zal als eerste echte hoogbouwproject van het CID aan de horizon staan. In stedenbouwkundig opzicht is er een grote impact te verwachten: het plangebied gaat er anders uitzien dan nu het geval is en de torens zullen in de wijde omgeving zichtbaar zijn. De effecten op geluid en gezondheid zijn van invloed op de bewoners van The Grace zelf. De omgeving ondervindt hier geen effect van: de geluidbelasting in de omgeving blijft hetzelfde, en daarmee ook de daarmee gerelateerde gezondheidseffecten. Daarnaast zijn er ook positief effecten op het gebied van energie. De effecten op overige thema’s zijn geringer en zijn derhalve licht positief, licht negatief of neutraal gescoord. Voor het besluit om The Grace te realiseren zijn er een paar aspecten die meewegen.

Zo is de woningnood hoog en zijn de woningen van The Grace hard nodig om aan de woningvraag te voldoen. Tegelijkertijd ligt het plangebied in een milieubelast gebied wat veroorzaakt wordt door verschillende bronnen in de omgeving die geluid veroorzaken en luchtverontreinigende stoffen uitstoten. Mensen die hier gaan wonen worden blootgesteld aan deze milieusituatie. Tot slot zijn

Blad 5 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

er bij het bouwen van torens effecten op het stadsklimaat: windhinder neemt toe en bezonning op bestaande woningen neemt af. Door milieuonderzoek zijn de effecten in beeld gebracht en is ook nagedacht over hoe het project zo goed mogelijk ingepast kan worden. Hierbij is oog geweest voor de toekomstige bewoners en voor de omgeving. Er zijn maatregelen aan de gevel die het binnenklimaat in de woning optimaliseren. Daarnaast is het ontwerp geoptimaliseerd om een zo goed mogelijk windklimaat rondom het gebouw te realiseren. Het mobiliteitsconcept past bij de stedelijke omgeving en veroorzaakt, ondanks een toename van personen in het gebied, geen toename van autoverkeer. Doordat het project goed ingepast kan worden is het toch mogelijk om op deze locatie en in deze vorm een bijdrage te leveren aan de woningvraag in de stad. In tabel 0.4 zijn de beoordelingen weergegeven van The Grace ten opzichte van de referentiesituatie in 2030. De beoordelingen zijn gegeven op de thema’s uit het beoordelingskader (tabel 0.2). Onder tabel 0.4 zijn de belangrijkste effecten toegelicht.

Blad 6 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Tabel 0.4: Beoordelingen The Grace Aspect

Beoordeling The Grace

Criterium

Totaal

Bereikbaarheid Verkeersintensiteiten 0 Verkeersafwikkeling 0 0 Verkeersveiligheid 0 OV, fiets- en voetgangersverbindingen 0 Gezondheid en leefbaarheid Geluid Wegverkeerslawaai - -* Spoorweglawaai - -* - -* Cumulatieve geluidbelasting - -* Luchtkwaliteit Concentraties (PM10, PM2,5 en NO2) 0/+ 0/+ Trillingen Trillingsniveaus 0/0/Externe veiligheid Plaatsgebonden risico 0 0 Groepsrisico 0 Ruimtelijke Archeologische, cultuurhistorische en 0 kwaliteit landschappelijke waarden 0 Gebruikswaarde 0 Gezondheid Gezondheidsbescherming 0/Gezondheidsbevordering 0/+ Hinder tijdens de Knelpunten voor de leefbaarheid tijdens de 0/0/aanleg aanlegfase Klimaatbestendigheid Bodem Bodemgesteldheid 0 0/+ Bodemkwaliteit + Water Waterkwaliteit (oppervlakte- en grondwater) 0 Waterkwantiteit (oppervlakte- en grondwater) 0 0 Afvalwater 0 Natuur Beschermde soorten 0 0 Beschermde gebieden (Natura 2000, NNN) 0 Stadsklimaat Bezonning Windhinder Hittestress 0/Wateroverlast 0 Energietransitie en circulariteit Energie en Energiebesparing en -opwekking + circulariteit Circulariteit 0/+ + Afval + * dit effect wordt middels mitigerende maatregelen gereduceerd tot een aanvaardbare geluidssituatie Verkeer en vervoer

Bereikbaarheid Het effect van The Grace op het aspect verkeer en vervoer is zeer klein. Op de omliggende doorgaande wegen is het verschil van de hoeveelheid verkeer marginaal (maximaal 1 procent toeof afname). Het bestaande verkeersbeeld wordt door The Grace niet beïnvloed. Dat geldt ook voor het effect op de verkeersafwikkeling. Drukke wegvakken blijven druk, rustige wegvakken blijven rustig. De afwikkeling op kruispunten blijft onveranderd.

Blad 7 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Leefklimaat The Grace wordt gerealiseerd in een zeer stedelijke en drukke omgeving. The Grace beïnvloed het leefklimaat niet wezenlijk, maar het leefklimaat heeft wel invloed op de woon- en leefomgeving van The Grace. De sterk stedelijke omgeving wordt gekenmerkt door een hoge geluidbelasting door spoor- en wegverkeer. Hierdoor is er een hoge geluidbelasting op de gevels van The Grace. Deze geluidbelasting is afkomstig van verschillende geluidbronnen: het wegverkeer op de Rijswijkseweg, de Bontekoestraat en de Bontekoekade, en het railverkeer op de spoorlijn, die gelegen is tussen station Hollands Spoor, Den Haag Centraal en Den Haag Laan van NOI. De geluidbelastingen op de gevel van The Grace zijn – zonder maatregelen – voor alle bronnen tot boven de maximale ontheffingswaarde. Dit betekent dat er mitigerende maatregelen worden toegepast om de geluidbelasting binnen (in de woningen) te beperken. Met deze maatregelen wordt er binnen in de woningen een geluidbelasting gecreëerd die voldoet aan de gestelde eisen en past bij een zeer stedelijke omgeving. De bewoners van The Grace worden blootgesteld aan een matige tot ruim onvoldoende milieugezondheidskwaliteit. Deze milieugezondheidskwaliteit hangt samen met de hoge geluidbelastingen in het gebied en past bij een stedelijke en drukke omgeving.

Maatregelen om de milieugezondheidskwaliteit in de gebouwen te verbeteren zijn onderdeel van het voornemen. Door een toename van het aantal personen, die permanent verblijven in het plangebied, is het gezondheidseffect negatief. Het realiseren van The Grace leidt wel tot meer gezondheidsbevordering, omdat er een omgeving gecreëerd wordt die meer aanzet tot bewegen. De auto krijgt een minder dominante rol krijgt en er komt meer focus op langzaam verkeerstromen. Voor de gebruiksfase van The Grace is sprake van een significante afname van stikstofemissie. The Grace heeft geen effect op beschermde gebieden (Natura 2000-gebied) door stikstofdepositie. Stadsklimaat De hoogbouw van The Grace leidt tot negatieve effecten op de bezonningssituatie en het windklimaat in, en in de omgeving van, het plangebied. Ter plaatse van een aantal woningen in de omgeving neemt de hoeveelheid zon significant af, tot onder de bezonningsnorm. Ten behoeve van het windklimaat is het ontwerp ter plaatse van de meest bepalende plekken (verblijfsplekken, entree) aangepast om een beter windklimaat te realiseren. Energietransitie Omtrent energieopwekking en –besparing is de ontwikkeling van The Grace positief onderscheidend ten opzichte van de huidige situatie in het plangebied. Er vindt een besparing van energie plaats door de toepassing van een bodemenergiesysteem (WKO).

Gevoeligheidsanalyse CID (2040) Het plangebied van The Grace is gelegen binnen het Central Innovation District (CID). Het CID betreft een samenhangend beleidsprogramma om te kunnen voorzien in de behoefte aan voorzieningen voor wonen, werken en leren in Den Haag. Er is geen concrete blauwdrukplanning van hoe het CID eruit komt te zien. Wel is de ambitie afgesproken om tot en met 2040 circa 20.500 woningen, circa 600.000 m2 kantoren en circa 260.000 m2 aan commerciële en maatschappelijke voorzieningen te realiseren.

Blad 8 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

De effecten van het CID laten aandachtspunten zien op het gebied van bereikbaarheid, gezondheid, klimaatbestendigheid, energie en circulariteit en hinder tijdens de aanleg. De meeste aandachtspunten zijn ook geconstateerd voor The Grace, bijvoorbeeld voor gezondheid en hinder tijdens de aanleg. Doormiddel van monitoring kan op tijd bijgestuurd worden als blijkt dat er ongewenste ontwikkelingen plaatsvinden, bijvoorbeeld op het gebied van mobiliteit. Een aanzet hiervoor is gedaan in de volgende paragraaf. The Grace is daarnaast getoetst aan het doelbereik van het CID. De doelen voor het CID gaan over de thema’s hoogstedelijkheid, concurrentiekracht en bereikbaarheid. Hieruit is geconcludeerd dat The Grace een ontwikkeling is die past bij de ontwikkeling van het CID en het ambitieniveau dat daarbij hoort. Zo scoort The Grace met name positief op de aspecten verdichting, functiemenging, city-branding, stedenbouw en modal shift. Geconcludeerd wordt dat de ontwikkeling van The Grace niet alleen past binnen de doelen en kaders van de CID, maar ook dat de effecten van The Grace dezelfde aandachtspunten laten zien en dat The Grace positief bijdraagt aan de opgaven voor stikstof en energie. Dit MER voor The Grace laat ten opzichte van de globalere beoordeling van de CID in het daarbij behorende planMER hiermee een verfijning zien die hoort bij de uitwerking van het project.

Leemten in kennis Dit milieueffectrapport is opgesteld in het kader van The Grace. Relevant hierbij is dat de milieuinformatie ten behoeve van The Grace goed in beeld is gebracht. Er wordt geconstateerd dat er geen leemten in kennis zijn die van belang zijn voor de besluitvorming voor The Grace. Er zijn wel een aantal onzekerheden waar in het vervolg van de planvorming aandacht aan moet worden besteed. Deze onzekerheden zijn hieronder genoemd. De genoemde onzekerheden werken door bij de sloop-, realisatie- en gebruiksfase van The Grace. Ontwikkeling CID Het is vooralsnog onduidelijk hoe de ontwikkeling van het CID er precies gaat uitzien. De concrete(re) uitwerking hiervan vindt plaats in concrete projecten en de navolgende uitvoeringsbesluiten. Doormiddel van monitoring kan de ontwikkeling van het CID en de effecten die daarmee gepaard gaan worden bijgehouden en kan op basis daarvan indien nodig bijgestuurd worden. Natuur Het plangebied vormt geen betekenis voor beschermde soorten. Toch kan het voorkomen dat er een beschermde diersoort tijdens de sloop- en bouwwerkzaamheden wordt aangetroffen. Als een dergelijke situatie zich voordoet, dan wordt het ecologisch werkprotocol gevolgd om negatieve effecten te voorkomen.

Evaluatie en monitoring Het evalueren van effectvoorspellingen in dit milieueffectrapport is, op grond van de Wet milieubeheer, een wettelijke verplichting voor het bevoegd gezag van de gemeente Den Haag. In deze paragraaf is een eerste aanzet gegeven voor het opstellen van een evaluatieprogramma. De milieueffecten, zoals deze beschreven zijn in dit milieueffectrapport, worden tijdens of na de realisatie van het project geëvalueerd. De hier beschreven aanzet vormt de eerste stap in het evaluatieprogramma.

Blad 9 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Evaluatieprogramma Het doel van het evaluatieprogramma is na te gaan of en in hoeverre de feitelijke milieueffecten overeenkomen met, dan wel afwijken van, de milieueffecten die als onderbouwing hebben gediend voor het projectbesluit van The Grace. De evaluatie kan daarmee bijdragen aan het verbeteren van de kwaliteit van toekomstige milieuevaluaties, aan het tijdig bijsturen van eventuele negatieve effecten en zo de kwaliteit van de besluitvorming vergroten. Voor effecten op milieuaspecten waarvoor wettelijk een programmatische aanpak geldt, zoals dat geldt voor luchtkwaliteit en geluid, kan worden gerapporteerd vanuit desbetreffende programma’s. Overige milieueffecten worden in beginsel geëvalueerd op basis van een aantal criteria, waarbij de meerwaarde van de evaluatie voorop staat. Bij het opstellen van het evaluatieprogramma in een later stadium zal het bevoegd gezag de volgende aandachtspunten in overweging nemen. Voortgaande studie naar leemten in kennis Bij de beschrijving van de huidige situatie, de autonome ontwikkeling en de optredende effecten zijn een paar leemten in kennis en informatie naar voren gekomen. Het effect van deze leemten op de kwaliteit van de thans plaatsvindende besluitvorming wordt zeer gering geacht.

Gegevens die in de toekomst beschikbaar komen, zoals de effectenstudies naar concrete projecten binnen het CID, kunnen gebruikt worden om de effecten van de realisatie van het project The Grace te evalueren en op basis daarvan eventuele aanvullende maatregelen te nemen. Dit kunnen gegevens zijn over de onderwerpen verkeer, parkeren, hinder tijdens de bouw, bezonning en windhinder. Verder kan doormiddel van monitoring tot 2030 en 2040 een vinger aan de pols gehouden worden als het gaat om de volgende onderwerpen:  De toename van het aantal fietsers en de uitbreiding van de capaciteit van het fietsnetwerk (in de vorm van sterfietsroutes). De vraag is of vraag en aanbod in balans blijft, of dat er door toenemende vraag extra inspanningen nodig zijn om het fietsnetwerk uit te breiden. Aan de hand van monitoringsinformatie kan bepaald worden of er bijsturing nodig is. Hierbij is de volgende monitoringsinformatie relevant: wachttijden en wachtrijvorming voor fietsers bij verkeerslichtinstallaties, breedte van fietspaden, en reistijden tussen bestemmingen;  of de capaciteit van het wegennet (voor fiets en auto) en het openbaarvervoersnetwerk (trein, tram, bus, metro) in de toekomst toereikend blijft voor de vraag;  het meten van de parkeerdruk zodat er geen scheefgroei optreedt in aanbod en vraag naar parkeervoorzieningen.

Eventueel kunnen maatregelen genomen worden om parkeren te ontmoedigen, door bijvoorbeeld het invoeren van een vergunningenzone in het Schipperskwartier;  in het kader van andere hoogbouwprojecten bijhouden hoe de windhinder en de bezonningssituatie veranderd ten opzichte van de nu voorspelde situatie;  afstemming zoeken in uitvoeringsplannen van nieuwe projecten in de omgeving van het plangebied: o Afstemming van routes voor bouwverkeer, zodat niet al het bouwverkeer langs trillingsgevoelige en geluidgevoelige bestemmingen rijdt. Er kan in dat kan ook gekozen worden voor clustering van bouwverkeer op wegen waar de effecten het minst optreden; o Afstemming van wegafsluitingen zodat het gebied goed bereikbaar blijft voor fietsverkeer, autoverkeer en het openbaar vervoer; o Afstemming van overlastgevende werkzaamheden, zodat heiwerkzaamheden bijvoorbeeld maar een beperkt deel van de dag te horen zijn.

Blad 10 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Toetsing van de voorspelde effecten aan de daadwerkelijk optredende effecten De daadwerkelijke optredende effecten kunnen anders blijken te zijn dan in dit milieueffectrapport zijn omschreven, bijvoorbeeld doordat:  de gehanteerde voorspellingstechnieken aangepast worden;  de gebruikte rekenmodellen worden aangepast;  bepaalde effecten niet werden voorzien;  er elders onvoorziene, maar invloedrijke ontwikkelingen hebben plaatsgevonden;  nieuwe inzichten.

Blad 11 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

1

Inleiding

1.1

Aanleiding Den Haag groeit naar verwachting tot 2040 met 50.000 tot 80.000 inwoners5. De stad biedt ruimte voor groei onder de voorwaarde dat die groei bijdraagt aan een mooie en leefbare stad. De groei zal vooral plaatsvinden binnen bestaand stedelijk gebied, omdat buiten de stad geen uitbreidingsmogelijkheden zijn. Met het coalitieakkoord 2018-2022 besloten de partijen een belangrijk deel van de stedelijke groei gestalte te laten krijgen in het Central Innovation District (CID). Het CID is het gebied tussen en rondom de stations Hollands Spoor, Den Haag Centraal Station en Den Haag Laan van NOI6 met een oppervlakte van circa 5,7 km2. Het omvat een langjarig samenhangend programma van verschillende deelontwikkelingen die gezamenlijk leiden tot een duurzaam, economisch, leefbaar en inclusief hart van de stad7. Het project The Grace, gelegen aan de Rijswijkseweg 60, is één van deze deelontwikkelingen (zie figuur 1.1).

Figuur 1.1: Impressie van The Grace aan de Rijswijkseweg 60 in Den Haag (bron: Mecanoo, 2021)

5

Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling. Agenda Ruimte voor de Stad, 2016

6

Gemeente Den Haag, Den Haag: Stad van Kansen en Ambities. Coalitieakkoord 2018 – 2022

7

Witteveen + Bos, Central Innovation District: Notitie Reikwijdte en Detailniveau, 2019

Blad 12 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

1.2

Project The Grace SW Laakveld is de initiatiefnemer van het project The Grace. The Grace omvat de realisatie van 1.411 woningen en circa 2.700 m2 bvo commerciële voorzieningen op het perceel aan de Rijswijkseweg 60 in Den Haag (zie figuur 1.2). Het programma wordt gerealiseerd in twee woontorens (met een hoogte van 155 en 182 meter) en twee laagbouwblokken (met een hoogte van 31,5 meter), die met elkaar verbonden worden door een centrale ruimte. Om de beoogde ontwikkeling te laten plaatsvinden worden het bestaande kantoorpand en de parkeergarage op het perceel aan de Rijswijkseweg 60 geamoveerd.

The Grace

Figuur 1.2: Ligging plangebied The Grace (rood omlijnd kader)

De ontwikkeling van The Grace past niet in het vigerende bestemmingsplan ‘Laakwijk – Schipperskwartier’, dat op 9 juli 2009 door de gemeenteraad van Den Haag is vastgesteld. De gronden zijn in het vigerende bestemmingsplan bestemd voor parkeervoorzieningen en kantoren. De maximale bouwhoogte die geldt voor de bouwwerken is vastgesteld op maximaal 9 en 50 meter. Om de beoogde ontwikkeling planologisch juridisch mogelijk te maken wordt met een omgevingsvergunning (artikel 2.12 lid 1, sub a onder 3o Wabo) afgeweken van het bestemmingsplan.

1.3

Onderzoek naar milieueffecten Het hoofddoel van een m.e.r. is om het milieubelang volwaardig mee te laten wegen bij de voorbereiding en vaststelling van plannen en besluiten. Met een m.e.r. wordt inzicht verkregen in de effecten van de voorgenomen activiteiten. Het voorliggende milieueffectrapport (MER) is onderdeel van de m.e.r.-procedure. Deze rapportage beschrijft de milieugevolgen van het plan

Blad 13 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

voor The Grace en beschrijft de maatregelen ter voorkoming of beperking van eventuele milieugevolgen. Daarmee kan het bevoegd gezag (de gemeente Den Haag), die het besluit neemt over het juridisch planologisch kader voor de ontwikkeling, de milieugevolgen volwaardig meewegen. Reden voor het opstellen van een MER In het kader van de voorgenomen ontwikkeling is een aanmeldingsnotitie vormvrije m.e.r.beoordeling opgesteld8. Op basis van deze notitie heeft het bevoegd gezag geconcludeerd dat belangrijk nadelige milieugevolgen op voorhand niet zijn uit te sluiten, gezien de mogelijke cumulatie van milieueffecten met andere projecten binnen het deelgebied ‘College Campus HS’ van het CID, en gezien de ligging van de projectlocatie in een reeds milieubelast gebied. Het bevoegd gezag heeft daarom geoordeeld dat er een nadere analyse en beoordeling in een MER dient plaats te vinden9. Procedurestappen De m.e.r.-procedure heeft de volgende procedurele stappen:

Figuur 1.3: Stappenplan van de m.e.r.-procedure

Start procedure De start van de m.e.r. begint met de kennisgeving op basis van de Notitie Reikwijdte en Detailniveau (hierna: NRD). De NRD beschrijft op welke manier het milieueffectrapport (MER) voor The Grace wordt opgesteld: wat wordt onderzocht (de reikwijdte) en op welke manier worden de milieueffecten in beeld gebracht (het detailniveau). In maart en april 2020 is de NRD10 zes weken ter inzage gelegd. Tijdens deze periode hebben belangstellenden en belanghebbenden de gelegenheid gehad om in een reactie een mening te geven over de wijze van onderzoek in dit MER. Op de NRD zijn door 4 partijen zienswijzen ingediend. In bijlage 3 van deze rapportage zijn de reacties beknopt samengevat en is aangegeven hoe in dit MER rekening gehouden is met deze reacties.

8

Peutz, Aanmeldingsnotitie vormvrije m.e.r.-beoordeling, The Grace Den Haag, 2019

9

Gemeente Den Haag, Besluit op m.e.r.-beoordeling (SB/2019.3554), 2019

10

Antea Group, Notitie Reikwijdte en Detailniveau The Grace, 2020

Blad 14 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

MER en vervolg procedure Het concept MER wordt na vrijgave door college van burgemeester en wethouders samen met het ontwerp besluit (omgevingsvergunning) voor The Grace ter inzage gelegd. Gedurende de inspraaktermijn van zes weken is een ieder in de mogelijkheid gesteld schriftelijke en/of mondeling te reageren op de ontwerp omgevingsvergunning en het concept MER. Het MER wordt tegelijkertijd met de ter inzage legging ter toetsing voorgelegd aan de Commissie m.e.r. De Commissie m.e.r. geeft een onafhankelijk toetsingsadvies af dat de gemeente betrekt bij de verdere besluitvorming. Indien de gemeenteraad besluit tot vaststelling van het ruimtelijk besluit, dan ligt het plan nogmaals voor zes weken ter inzage en kunnen belanghebbenden beroep indienen tegen het plan. Evaluatie/monitoring Na vaststelling van het besluit is het bevoegd gezag verplicht de daadwerkelijke milieugevolgen van de uitvoering van het voornemen te monitoren. Deze evaluatie/monitoring vindt plaats na realisatie van het project.

1.4

Participatie Burgers en bedrijven zijn op verschillende momenten betrokken bij de totstandkoming van de plannen voor The Grace. Zo zijn er in het voortraject op 18 mei, 1 juni en 22 juni 2019 (op de projectlocatie) en op 7 maart, in mei en op 23 september 2020 (op het trefpunt Vliethage, Rijswijkseweg 252), informatiebijeenkomsten georganiseerd om belangstellenden en belanghebbenden te laten meedenken over de invulling van The Grace. Dit zijn de informele participatiemomenten. Daarnaast zijn er diverse formele momenten waarop burgers, bedrijven en overheden een reactie kunnen geven op het project (de formele participatiemomenten). Deze formele participatiemomenten zijn in de paragraaf hiervoor genoemd.

1.5

Leeswijzer Het voorliggende milieueffectrapport is als volgt opgebouwd:  In hoofdstuk 2 zijn de uitgangspunten voor het project The Grace beschreven.  In hoofdstuk 3 komt het ruimtelijk beleidskader aan orde waarbinnen de ontwikkeling van The Grace valt;  De onderzoeksmethodiek (te onderzoeken milieuthema’s en wijze van onderzoek) is opgenomen in hoofdstuk 4. Hierin is onder andere beschreven hoe omgegaan wordt met autonome ontwikkelingen en op welke criteria The Grace getoetst wordt;  In de hoofdstukken 5 tot en met 8 zijn de effecten van The Grace beschreven en beoordeeld op basis van de criteria uit het beoordelingskader;  Hoofdstuk 9 geeft een doorkijk naar de effecten in 2040, de aandachtspunten die daaruit voortkomen en beschrijft hoe The Grace daar rekening mee houdt;  Hoofdstuk 10 bevat een slotbeschouwing waarin de effecten en beoordelingen van The Grace zijn samengevat. Tot slot zijn in dit hoofdstuk de leemten in kennis weergegeven en is een voorzet gedaan voor het uitvoeren van een monitoringsprogramma.

Blad 15 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

2

Project The Grace

2.1

Ligging en huidige situatie plangebied Het plangebied van The Grace is gelegen in stadsdeel Laak in het gebied Schipperskwartier: een centrale locatie in de stad Den Haag. Het station Den Haag Hollands Spoor bevindt zich op loopafstand. Het plangebied wordt omgeven door verschillende wegen: de spoorlijn (tussen station Den Haag Hollands Spoor, Den Haag Laan van NOI en Den Haag Centraal), de Rijswijkseweg, de Bontekoekade (parallel aan watergang Trekvliet) en de Bontekoestraat (zie figuur 2.1).

Figuur 2.1: Ligging plangebied The Grace (rood omlijnd kader) (bron: Mecanoo, 2021)

In het plangebied van The Grace staan op dit moment een kantoorpand en een parkeergarage. Het kantoorpand wordt in de volksmond ook wel het Spiegelpaleis genoemd en telt in totaal 13 verdiepingen met een oppervlakte van 12.587 m2 bvo. De parkeergarage bestaat uit 3 bouwlagen en heeft in totaal 275 parkeerplaatsen (zie de volgende figuur voor een impressie). De parkeergarage ligt tussen de spoorlijn en het Spiegelpaleis in. In totaal zijn er in het plangebied 311 parkeerplaatsen aanwezig. Volgens het vigerende bestemmingsplan Laakwijk-Schipperskwartier is de huidige bestemming ‘kantoor’. Om de beoogde ontwikkeling te laten plaatsvinden worden het bestaande kantoorpand en de parkeergarage op het perceel aan de Rijswijkseweg 60 geamoveerd.

Blad 16 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Figuur 2.2: Impressie huidige situatie plangebied. Links: bestaande bebouwing vanaf Binckhorstzijde. Rechts: Vooraanzicht vanaf de Rijswijkseweg

Stadsdeel Laak bestaat voornamelijk uit woonbebouwing. In eerdere plannen was het idee om hier een kantorenlocatie van te maken, maar alleen het kantoorgebouw ter plaatse van het plangebied is in het kader van deze plannen gerealiseerd. De meeste bedrijvigheid in dit stadsdeel is te vinden nabij de Rijswijkseweg, de Goudriaankade (ten zuidoosten van het plangebied) en de directe nabijheid van station Hollands Spoor (net westen van het plangebied). Ten zuiden van het plangebied bevinden zich voornamelijk woningen. Richting het centrum (ten noorden van het plangebied) is er sprake van een meer stedelijk gemengd gebied, zowel woningen als bedrijvigheid zijn hier gesitueerd. Ten zuidwesten van het plangebied bevinden zich de Haagse Hogeschool en de Megastores (winkelcentrum met onder andere verschillende bouwmarkten). Het plangebied is ontsloten met een aantal belangrijke ontsluitingswegen voor de auto: de Rijswijkseweg, het Rijswijkseplein, het Schenkviaduct, het Leeghwaterplein, de Calandstraat en de Neherkade. Via de Rijswijkseweg, de Neherkade en de Rotterdamsebaan is het Knooppunt Ypenburg (A12/A4) snel te bereiken. Via de Rijswijkseweg en het Schenkviaduct is Den Haag Centraal en de Utrechtsebaan (A12) goed ontsloten. In de omgeving van het plangebied is een aantal parkeergarages voor autoparkeren gevestigd, zoals Q-Park Laakhaven, ParkBee Haagse Toren en Parking Megastores.

Het spoortraject Den Haag – Rotterdam bevindt zich ten noorden van het plangebied in het verlengde van station Hollands Spoor. Het plangebied is verder ontsloten via tramlijn 15 (tramhalte Waldorpstraat/Station HS) (zie volgende figuur).

Blad 17 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Plangebied The Grace

Figuur 2.3: Ontsluitingswegen The Grace en de locaties van nabijgelegen parkeergarages

2.2

Programma Project The Grace voorziet in twee woontorens met een hoogte van 155 en 182 meter op het perceel aan de Rijswijkseweg 60 te Den Haag. The Grace huisvest in totaal 1.411 woningen en circa 2.700 m2 commerciële voorzieningen. In de volgende tabel is het programma van The Grace opgenomen ten opzichte van de huidige situatie. Zie figuur 2.4 voor de invulling van het plangebied. Daaronder is een toelichting opgenomen.

Blad 18 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Tabel 2.1: Programmering The Grace ten opzichte van de referentiesituatie Programma Programma plansituatie (The Grace) referentiesituatie Woningen 1.411 woningen Commercieel 2.700 m2 bvo 2 Kantoor 12.587 m bvo Fietsenstalling, techniek, overig 2.542 m2 bvo 6.000 m2 bvo Totaal 15.129 m2 bvo 115.200 m2 bvo Huur van 150 bestaande parkeerplaatsen in parkeergarage Laakhaven, waarvan 29 Parkeerplaatsen 311 parkeerplaatsen parkeerplaatsen voor deelauto’s Kantoorpand: 16 lagen Toren A: 46 woonlagen + technieklaag Aantal bouwlagen Parkeergarage: 3 lagen Toren B: 55 woonlagen + technieklaag Energievoorziening Gasgestookt Warmte Koude Opslag (WKO)

Figuur 2.4: Toekomstige situatie plangebied met The Grace (bron: Mecanoo, 2021)

De woontorens worden op een 'plint' met commerciële functies geplaatst. Op deze plint worden daarnaast twee laagbouw appartementengebouwen van 8 bouwlagen (circa 31,5 meter hoogte) gerealiseerd (zie figuur 2.5).

Blad 19 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Figuur 2.5: Impressie van The Grace (bron: Mecanoo)

Hoofdentree De hoofdentree van The Grace is voorzien aan de Bontekoestraat, waarachter direct de enorme lobby (‘huiskamer’ van de Laak) is gesitueerd – de ontmoetingsplaats voor gebruikers, bewoners en omwonenden. In deze ruimte is het ontmoetingscentrum gevestigd en benadrukt de verbinding tussen alle gebruikers van het gebouw. Daarnaast is de algemene receptie voorzien en worden alle lobby’s naar de woongebouwen (torens en laagbouwblokken) via deze huiskamer ontsloten. De entrees van alle woongebouwen zijn ook rechtstreeks vanuit het openbare gebied ontsloten. Commerciële voorzieningen De branchering van de commerciële ruimten binnen The Grace is ontworpen vanuit de gebouwfilosofie waardoor de meeste ruimten zowel vanuit de ‘huiskamer’ als vanuit de omliggende arcade worden ontsloten. Waarbij de meer wijk-gebonden commercie (zoals nagelstudio, gezondheidscentrum, fysio, pakketservice) op een zichtlocatie vanuit de Rijswijkseweg zijn gesitueerd en commercie (zoals fietsenwinkel, ‘take-away’ en lichte horeca) meer gericht is op de Bontekoestraat en de Bontekoekade.

Blad 20 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Figuur 2.6: Impressie verhoogde groendaktuin (bron: Mecanoo)

Overige functies Ondersteunende functies, zoals bijvoorbeeld afvalverzameling, worden hoofdzakelijk op de begane grond en in de kelder gesitueerd. Tevens wordt in de kelder een ruimte voor fietsparkeerplaatsen geboden. Verkeersgeneratie The Grace richt zich vooral op young professionals, social professionals, starters en doorstromers binnen Den Haag. Bewoning door deze doelgroepen wordt gewaarborgd door een specifieke contractvorm, waardoor woningzoekers die buiten de doelgroep vallen niet in aanmerking komen. De woningen van The Grace lenen zich uitstekend voor een doelgroep die dichtbij het centrum wil wonen, meerdere functies in zijn of haar nabijheid wil hebben en hoofdzakelijk het openbaar vervoer en fiets als vervoermiddel gebruikt. Voor de bewoners van The Grace wordt een concept aangeboden. Voor het opvangen van de parkeerbehoefte van The Grace worden er 150 parkeerplaatsen gehuurd in parkeergarage Laakhaven (zie voor locatie hiervan figuur 2.3). Hiervan zijn 28 parkeerplaatsen voor deelauto’s bestemd. Bewoners kunnen ook een abonnement aanschaffen in parkeergarage Laakhaven voor het stallen van een eigen auto. Bezoekers van de woningen maken gebruik van openbare parkeervoorzieningen waaronder de nabijgelegen parkeergarages (Laakhaven en MegaStores Den Haag).

Gebruikers (en bezoekers) van de commerciële functies maken gebruik van openbare parkeervoorzieningen in de omgeving en zullen, vanwege de ligging ten opzichte van ov-voorzieningen, voornamelijk gebruik maken van het openbaar vervoer en de fiets.

Blad 21 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

De functies van The Grace genereren een bepaalde hoeveelheid verkeer. De grootte van de verkeersgeneratie (optelling aankomende en vertrekkende verkeer) is per functie verschillend en afhankelijk van de omvang en het functioneren van de functie. Ook de locatie van de ontwikkeling en haar directe omgeving spelen een rol in de beperkte hoeveelheid gemotoriseerde verkeersbewegingen van en naar een functie. De verkeersgeneratie van The Grace is in beeld gebracht11 en vergeleken met de huidige situatie. In de volgende tabel is het verschil in verkeersgeneratie opgenomen tussen de huidige kantoorfunctie (ter plaatse van het plangebied) en de toekomstige situatie met The Grace. Tabel 2.2: Verschil in verkeersgeneratie (in mvt/etmaal) ontwikkellocatie huidig versus nieuwbouw in de avondspits (AS) en de ochtendspits (OS) (Goudappel Coffeng, 2021) Situatie Weekdagetmaal Werkdagetmaal Maatgevende spitsuren OS AS Huidig kantoor 1.080 1.440 160 140 Servicelogistiek The 140 140 33 36 Grace (plansituatie) Verschil -940 -1.300 -127 -104

Uit de tabel komt naar voren dat in de huidige situatie van het plangebied sprake is van een verkeersgeneratie van circa 1.440 motorvoertuigen per etmaal op een werkdag. In de nieuwe situatie zijn dit circa 1.300 motorvoertuigen minder (dit is inclusief servicelogistiek). Dit komt doordat de huidige parkeervoorziening in het plangebied een stuk kleiner wordt: van 311 parkeerplaatsen voor auto’s naar 0 parkeerplaatsen voor auto’s. Parkeergarage Laakhaven is een werknemersgarage. Werkers die komen voornamelijk in de ochtendspits aan in vertrekken in de avondspits. Voor het opvangen van de parkeerbehoefte van The Grace worden er 150 parkeerplaatsen gehuurd in parkeergarage Laakhaven, waarvan 28 parkeerplaatsen voor deelauto’s bestemd zijn. Bewoners hebben een ander mobiliteitspatroon dan werknemers. Bewoners vertrekken namelijk in de ochtendspits en komen aan in de avondspits. Het aankomst- en vertrekpatroon van bewoners is dus gespiegeld aan het patroon van werkers. De volgende tabel laat het verschil zien in ritproductie (motorvoertuigen) voor de huidige werknemersgarage en de toekomstige werknemers- en bewonersgarage. Tabel 2.3: Verschil in ritproductie Q-park Laakhaven in motorvoertuigen (Goudappel Coffeng, 2020) Situatie Weekdag etmaal Werkdag etmaal Huidig werknemersgarage: 1.338 pp Toekomstige werknemers- en bewonersgarage: 1.338 pp Verschil

4.480

5.960

4.470

5.911

-10

-49

Uit de tabel blijkt dat de verkeersgeneratie van parkeergarage Laakhaven licht afneemt als gevolg van het huren van 150 parkeerplaatsen voor bewoners van The Grace. Op een werkdagetmaal neemt de verkeersgeneratie af met 49 motorvoertuigen. 11

Goudappel Coffeng, Verkeerskundig onderzoek The Grace Den Haag, 2021

Blad 22 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Fietsparkeren Het aantal benodigde fietsparkeerplekken is onderzocht12. Op het maatgevend moment, de werkdagnacht, bedraagt de fietsparkeervraag 2.171 fietsparkeerplaatsen. Aangezien er 's nachts geen tot weinig bezoekers zullen zijn, zal de fietsparkeervraag in werkelijkheid lager uitvallen. Uit het onderzoek blijkt dat de commerciële plint een maatgevende fietsparkeervraag heeft van 133 plekken gedurende de zaterdagmiddag, bestaande uit 114 plekken voor bezoekers en 19 plekken voor medewerkers. De bezoekersparkeerplaatsen worden gerealiseerd op maaiveld. Voor medewerkers wordt inpandig parkeerruimte gerealiseerd. Conform de Beleidsregel Bergingen Nieuwe Woongebouwen Den Haag 2017 dient ook een gemeenschappelijke stalling voor scootmobielen gerealiseerd te worden. Dit resulteert in een ruimtereservering voor scootmobielen van 282 m². Met de hiervoor berekende fietsparkeervraag is in het ontwerp van The Grace rekening gehouden. Resumerend wordt de volgende ruimte gegeven aan het fietsparkeren:  2.171 fietsparkeerplekken voor bewoners en bezoekers van woningen (waarvan maximaal 486 hoge rekken) in een openbaar toegankelijke fietsenstalling;  114 fietsparkeerplekken voor de commerciële voorzieningen op het maaiveld;  282 m² ruimtereservering in de fietsenstalling voor scootmobielen.

Bodemenergiesysteem Voor de verwarming en koeling van The Grace wordt een bodemenergiesysteem gerealiseerd in de vorm van een Warmte Koude Opslag (WKO). Om energieopslag in de bodem mogelijk te maken, wordt een grondwatersysteem aangelegd. Het grondwatersysteem bestaat uit vier koude en vier warme bronnen (vier doubletten) waar grondwater aan kan worden onttrokken en in geïnfiltreerd (zie figuur 2.7).

Figuur 2.7: Principeschema open bodemenergie (bron: IF Technology, 2020)

12

Goudappel Coffeng, Verkeerskundig onderzoek The Grace Den Haag, 2021

Blad 23 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

2.3

The Grace binnen het CID Het plangebied van The Grace is gelegen binnen het Central Innovation District (CID). Het CID betreft een samenhangend beleidsprogramma om te kunnen voorzien in de behoefte aan voorzieningen voor wonen, werken en leren in Den Haag. Er is geen concrete blauwdrukplanning van hoe het CID eruit komt te zien. Wel is de ambitie afgesproken om tot en met 2040 circa 20.500 woningen, circa 600.000 m2 kantoren en circa 260.000 m2 aan commerciële en maatschappelijke voorzieningen te realiseren13. Om een kwalitatief hoogwaardige ontwikkeling van het CID te stimuleren en mogelijk te maken heeft de gemeente Den Haag een aantal beleidsmatige stappen genomen, waaronder de vaststelling van de Structuurvisie CID op juli 2021 (documentnummer RIS 307135)14.

2.3.1

CID Agenda 2040 In de CID Agenda 2040 zijn de strategische visie, ambitie en prioriteiten voor het CID beschreven die raken aan verschillende beleidsterreinen15. De agenda geeft aan welke beweging de gemeente voor ogen ziet en waar ze samen met derden de komende jaren naartoe wil werken. In de visie zijn onder andere de ontwikkelingen van de drie polen van het CID (Policy Campus Centraal, ICT – Security Campus en College Campus HS) beschreven (zie figuur 2.8).

Figuur 2.8: De drie polen van het CID volgens de visie (bron: CID Agenda 2040)

13

Gemeente Den Haag, Structuurvisie CID Den Haag, 1 juli 2021

14

Voor meer informatie, zie https://www.denhaag.nl/nl/in-de-stad/ondernemen/central-innovation-district-cideconomisch-hart-van-den-haag.htm 15 Gemeente Den Haag, CID Agenda 2040: Kansen voor nieuw Den Haag, april 2019

Blad 24 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Het CID ligt in het economisch hart van Den haag en de regio en heeft enorme mogelijkheden voor verdichting en transformatie. In de CID Agenda 2040 is een aantal ambities en doelen op hoofdlijnen geformuleerd. De ambities en doelen hebben één hoofddoel: de ontwikkeling van het CID tot een internationaal competitief hart. Dit hoofddoel is uitgesplitst in zes subambities:  Vernieuwingskracht: het scheppen van condities waarbinnen een krachtig, vernieuwend en internationaal netwerk van talent, ondernemers, onderzoekers en ambtenaren kan ontstaan.  Internationaal samenhangend knooppunt: de ontwikkeling van het CID als snel bereikbaar en compact knooppunt waarin infrastructurele barrières worden opgelost en lopen, fietsen en het gebruik van openbaar vervoer het uitgangspunt is.  Ontmoetingsplekken - verdichten, verblijven, mengen en ontmoeten: het CID wordt een gebied waar grenzen tussen recreatie, wonen en werken vervagen en waar verdichten en vergroenen samengaan, op gebiedsniveau en op gebouwniveau.  Geen plek onbenut: collectieve oplossingen en nieuwe technieken dragen bij aan een efficiënter gebruik van de ruimte.  Plek voor talentontwikkeling: kansen bieden aan iedereen die wil ondernemen, ontwikkelen en/of groeien.  Natuurlijk Haags: bij het bouwen en inrichten van het CID rekening houden met de gevolgen van klimaatverandering, energietransitie en circulariteit.

Binnen het CID hebben de ontwikkelingen rondom de hoofdstations bestuurlijke prioriteit. De stationsomgevingen zijn de ankerpunten van het CID omdat hier de economische brandpunten zitten en er zich de hoogste bebouwingsdichtheden bevinden16. Binnen deze deelgebieden ziet de gemeente Den Haag kans om de maatschappelijke opgaven (zoals de woningbouwopgave) versnelt op te pakken. De drie deelgebieden zijn: 1. Policy Campus Centraal (gebied rondom station Den Haag Centraal); 2. College Campus HS/Laakhavens (gebied rondom station Den Haag Hollands Spoor); 3. ICT-Security Campus (gebied rondom station Den Haag Laan van NOI). The Grace is gelegen in deelgebied 2: College Campus HS/Laakhavens (zie figuur 2.9).

16

Witteveen + Bos, Central Innovation District: Notitie Reikwijdte en Detailniveau, 2019

Blad 25 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Figuur 2.9: Begrenzing Structuurvisie CID en de deelgebieden rondom het Centraal Station. Oranje vlak is het plangebied van The Grace (bron: Witteveen + Bos, 2019)

2.3.2

Structuurvisie CID Als uitwerking van de CID Agenda 2040 heeft de gemeente Den Haag een Structuurvisie CID opgesteld. De Structuurvisie CID geeft aan waar de gemeente Den Haag met het CID naar toe gaat. Het ruimtelijke raamwerk, de mobiliteitsstrategie, programmering van economische functies en woningbouw, beeldkwaliteit en duurzaamheid komen in de Structuurvisie CID terug. Daarnaast schetst de Structuurvisie CID de contouren van de prioritaire deelgebieden en wordt de onderlinge samenhang tussen deze gebieden geborgd. Tot slot bevat de Structuurvisie CID een ontwikkelingsstrategie inclusief fasering. De Structuurvisie CID krijgt de vorm van een structuurvisie in de zin van de Wet ruimtelijke ordening. De Structuurvisie CID is daarmee voor de gemeente Den Haag een zelfbindend juridisch planologisch kader. Dit betekent dat de gemeente Den Haag de Structuurvisie CID gebruikt als leidraad bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen en actief stuurt om de visie te verwezenlijken. Structuurvisie CID en plan-MER CID als kader voor besluiten in het CID De Structuurvisie CID vormt een ruimtelijk besluit dat planologische kaders schept voor de ontwikkelingen in het CID. Het besluit is daarmee m.e.r.-plichtig.

Om het milieubelang volwaardig mee te nemen in de besluitvorming over het CID en de keuzes die in de Structuurvisie CID worden gemaakt heeft de gemeente Den Haag een plan-MER opgesteld. Hierin zijn de milieueffecten van de totale gebiedsontwikkeling in beeld gebracht. De Structuurvisie CID is een kaderstellend plan, heeft een globaal karakter en bevat geen blauwdruk van de ontwikkeling. Om de ambities uit het plan-MER te verwezenlijken moeten in de toekomst besluiten genomen worden om concrete ontwikkelingen te realiseren, bijvoorbeeld het vaststellen van bestemmingsplannen of verlenen van omgevingsvergunningen. Vanuit de m.e.r.wetgeving geldt voor deze besluiten ook een m.e.r.-(beoordelings)plicht en worden afzonderlijke project-m.e.r.-procedures gevolgd.

Blad 26 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

De project-m.e.r.-en voor concrete ontwikkelingen hebben een specifieker karakter dan het planMER voor het CID. Tussen de plan-MER voor de Structuurvisie CID en de project-m.e.r.-en bestaat wel een duidelijke afhankelijkheid. Als structuurvisie in de zin van de Wro vormt de Structuurvisie CID een kader voor het bestemmingsplan of de omgevingsvergunning. Keuzes uit de Structuurvisie CID kunnen daardoor randvoorwaarden geven voor de invulling van het bestemmingsplan en daarmee de reikwijdte van het project-MER bepalen. Voorbeelden hiervan zijn de mobiliteitsstrategie of de strategie op het gebied van klimaatadaptatie17. In hoofdstuk 9 is aan de hand van de te verwachte situatie in 2040 beschreven hoe The Grace invulling geeft aan de opgaven en aandachtspunten die voor het CID gelden.

2.3.3

College Campus HS Alle ontwikkelingen binnen deelgebied College Campus HS (deelgebied 2) richten zich op de transformatie van het gebied tot een gebied met alle kwaliteiten van een centrum stedelijk gebied: aantrekkelijk om te verblijven door verschillende ontmoetingsplekken, in een gebied met een hoge dichtheid en een gemengd programma. Het centrum van Den Haag maakt als het ware een sprong over het spoor door aansluitingen op de stad aan alle zijden van het station Hollands Spoor. De woningbouw in dit deelgebied kenmerkt zich door hoge dichtheden, gestapelde bouwvormen en een gevarieerd programma. Daarnaast is de ambitie om ruimte te bieden aan specifieke woonconcepten, zoals appartementen voor stedelijke gezinnen, ruimte voor wooncomplexen voor kwetsbare groepen, woongroepen en huisvesting met extra services. Voor College Campus HS is het volgende programma, bestaande uit kantoren, voorzieningen en wonen opgesteld (zie tabel 2.4). Tabel 2.4: Programma College Campus HS (bron: Structuurvisie CID) Bandbreedte programma Kantoren in m2 Voorzieningen in m2 College Campus HS 140.000 78.500

Aantal woningen 9.000

Het deelgebied College Campus HS profileert zich als collegecampus rond de Haagse School. Het gebied biedt ruimte voor startups en hoofdkantoren en legt een verbinding met de Binckhorst. Het gebied focust op inclusiviteit door ook de verbinding te zoeken met andere wijken. Het verbeteren van de leefbaarheid en de sociale veiligheid zijn belangrijke voorwaarden voor de ontwikkeling van dit deelgebied. De mobiliteitstransitie heeft als doel om ruimte te creëren voor verblijfskwaliteit en groen. De huidige fysieke barrières in het gebied worden weggenomen door het realiseren van nieuwe verbindingen en andere routing van verkeersstromen door het gebied. Hier valt ook onder dat het huidige parkeerbeleid en de parkeervoorzieningen worden aangepast. In figuur 2.10 is de agendakaart voor College Campus HS weergegeven. De ontwikkeling van The Grace, met 1.411 woningen en circa 2.700 m2 bvo commerciële voorzieningen past binnen het programma voor deelgebied College Campus HS.

17

Witteveen + Bos (2019). Notitie Reikwijdte en Detailniveau Central Innovation District, p.26.

Blad 27 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Figuur 2.10: Agendakaart College Campus (bron: Structuurvisie CID)

Bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor Parallel aan het opstellen van de Structuurvisie CID is de gemeente Den Haag bezig met het opstellen van een bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor, gelegen in deelgebied College Campus HS, om een aantal ontwikkelingen rondom het station Den Haag Hollands Spoor mogelijk te maken (zie figuur 2.11). Het is nog niet bekend wanneer het project-MER voor het bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor in procedure wordt gebracht. Het bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor maakt vijf samenhangende ontwikkelingen mogelijk:  Parkeerplaats Dintelstraat;  Vlietpoort / Struijck II;  Post Tower;  The Globe (incl. De Special);  K&R-kavel. Deze projecten voorzien in het realiseren van een hoogstedelijk gebied waarin woningen, kantoren, bedrijfsruimte, hoger onderwijs, maatschappelijke voorzieningen, cultuur, commerciële sport, detailhandel, horeca, hotel en commerciële dienstverlening zijn voorzien. In paragraaf 4.2 is beschreven dat dit MER rekening houdt met deze ontwikkelingen en de invulling daarvan. Vice versa is afgesproken dat het project-MER voor het bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor ook rekening houdt met The Grace. Zo worden de effecten van beide ontwikkelingen in samenhang beoordeeld. Bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor behoort dus tot de referentiesituatie 2030.

Blad 28 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)

Omgevingsvergunning The Grace The Grace valt net buiten het plangebied van het bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor. Voor The Grace wordt een separate ruimtelijke procedure doorlopen.

Plangebied bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor

Plangebied The Grace

Figuur 2.11: Ligging plangebied bestemmingsplan Spoorzone Hollands Spoor. Het plangebied van The Grace is buiten het plangebied van het bestemmingsplan gelegen. Voor The Grace geldt een aparte bestemmingsplan en m.e.r.-procedure (bron: Gemeente Den Haag)

2.4

Reeds gemaakte keuzes / optimalisaties In het voortraject heeft de initiatiefnemer gewerkt aan de uitwerking van een voorlopig ontwerp voor The Grace. Het ontwerp is diverse keren geoptimaliseerd naar aanleiding van de technische en milieukundige onderzoeken en adviezen van de afdeling stedenbouw van de gemeente Den Haag.

Blad 29 van 149

Milieueffectrapport The Grace projectnummer 0456171.100 16 december 2021 SW Laakveld (Included City Development)