RIS311483 Bijlage 1

Armoedebestrijding en Financiële Hulpverlening Den Haag 2021 – 2022

Februari 2022

Inhoud Inleiding ...................................................................................................................................... 2

1. Bestaanszekerheid bieden ........................................................................... 5 1.1. Bestaanszekerheid en gezondheid ........................................................................... 8 1.2. Bestaanszekerheid en hulp bij energierekening ............................................... 10 1.3. Bestaanszekerheid en financieel beheer door begeleiding en ondersteuning bij geldzaken ..................................................................................... 11 2. Oog voor individuele behoeften en mogelijkheden (maatwerk) ................ 14 2.1. De Ooievaarspas ............................................................................................................ 14 2.2. Heldere en eenvoudige communicatie ................................................................ 15 2.3. Toegankelijkere dienstverlening aan Haagse inwoners ................................ 16 2.4. Dienstverlening aan ondernemers ......................................................................... 17 2.5. Het individu centraal met het Maatwerkbudget en de Doorbraakmethode ....................................................................................................... 18 3. Bijdragen aan perspectief van Haagse inwoners ........................................ 21 3.1.

Preventie en vroegsignalering.................................................................................. 24 3.2. Schuldenvrij terug in de maatschappij ................................................................. 29 3.3. Daklozenperspectief-aanpak .................................................................................... 30 4. Armoedebestrijding is niet alleen van de overheid maar van ons allen ...... 31 4.1. Samen doen wat nodig is ........................................................................................... 32 5. Financiën.................................................................................................... 38 Slotwoord......................................................................................................... 40

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 1

Inleiding Het afgelopen jaar is een bewogen jaar geweest. Tegen de achtergrond van de coronapandemie en de actieve rol van uw raad op het gebied van armoedebestrijding en schuldhulpverlening zijn er talloze kleinere en grotere ontwikkelingen geweest. Bijvoorbeeld de aanpak van menstruatiearmoede waarbij op verschillende locaties in Den Haag menstruatiemiddelen gratis beschikbaar zijn gesteld aan meisjes en vrouwen, de ondersteuning bij hoge woonlasten via de TONK of het schuldenvrij maken van de Haagse gedupeerden van de toeslagenaffaire. In deze armoedebrief 2021-2022 blikken we terug op 2021 en kijken we vooruit naar 2022 en verder. Want armoedebestrijding doe je als stad structureel. Het is nooit af en onverminderd urgent. Armoede is meer dan een gebrek aan geld Armoede heeft een negatieve invloed op het welzijn van mensen. De relatie tussen geldproblemen en problematiek op gebieden als gezondheid, werk en opvoeding is al vaak gelegd én wetenschappelijk aangetoond. Geldzorgen kunnen mensen mentaal volledig in beslag nemen en uitgroeien tot structurele, zeer hardnekkige en langdurige schulden- en armoedeproblematiek, met grote gevolgen. Bekend is bijvoorbeeld dat mensen die langdurig onder de armoedegrens leven, gemiddeld vijf jaar korter leven; het verschil in gezonde levensjaren is zelfs veertien jaar (CBS, 2019).

Huishoudens met een voortdurend tekort aan geld besteden door de stress van geldzorgen doorgaans minder aandacht aan de opvoeding van hun kinderen, hun opleiding of werk.1 Het risico bestaat dat hierdoor armoede aan de volgende generatie wordt doorgegeven. Door geldzorgen zijn mensen minder goed in staat om zelf problemen op te lossen, informatie te onthouden, zich te concentreren en om prioriteiten te stellen. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) spreekt in dit kader over een lager ‘doenvermogen’.2 Ook is er veel schaamte over geldzorgen en weten mensen vaak niet de weg naar hulp te vinden. Het wegnemen van zorgen over geld is in veel situaties een voorwaarde om problematiek op andere leefdomeinen aan te pakken: zolang iemand in beslag wordt genomen door geldzorgen is er bij hen immers geen ‘mentale ruimte’ om óók andere problemen aan te pakken. Naast een laag inkomen zijn levensgebeurtenissen - zoals een scheiding - en laaggeletterdheid belangrijke oorzaken van armoede. Tijdens de coronacrisis zijn er nieuwe groepen met geldzorgen bijgekomen. Vooral jongeren, flexwerkers3, ZZP’ers en ondernemers met weinig financiële reserves werden extra hard getroffen (dit blijkt uit de Nibud coronapeilingen).4 De armoede- en schuldenproblematiek in Nederland is al vele jaren een urgent maatschappelijk probleem.

Liefst een op de vijf (1,4 miljoen) huishoudens heeft geldzorgen; in 614.000 huishoudens is er zelfs sprake van problematische schulden.5 Dat zijn óók vaak mensen met een baan: een op de vijf werkenden heeft een inkomen van maximaal 125% van het minimumloon.6 Om de situatie in Den Haag in kaart te brengen heeft de gemeente afgelopen jaar de minimapopulatie in kaart gebracht met behulp van de armoedemonitor. De meest recente beschikbare gegevens gaan over 2019. Hoewel de gevolgen van de coronacrisis hiermee nog niet zichtbaar zijn in deze monitor, geeft deze editie wel een goed beeld van de uitgangssituatie van Den Haag voor de coronacrisis. De armoedemonitor is als aan deze nota toegevoegd. 1 Hogeschool Utrecht, 2019, De impact van financiële problemen, 2019 2 WRR, Weten is nog geen doen, Een realistisch perspectief op redzaamheid, 2017 3 SCP, Beleidssignalement maatschappelijke gevolgen coronamaatregelen - Kwetsbare groepen

op de arbeidsmarkt, 2020 4 NIBUD, Peiling coronacrisis: Financiële gevolgen voor huishoudens, 2020 5 CBS, Dashboard: Schuldenproblematiek in beeld 6 SER, Werken zonder armoede, 2021.

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 2

Armoede in Den Haag: Armoedemonitor 2021

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 3

Het Haagse armoedebeleid is in vergelijking met andere (G4) gemeenten ruimhartig. Zo hebben we bijvoorbeeld met 130% een ruime inkomensgrens voor veel minimavoorzieningen, een uitgebreid kindpakket, en een collectieve zorgverzekering met een ruime tegemoetkoming in de premie. We zien in de berekeningen van het Nibud dat de ondersteuning ook hard nodig is voor de bestaanszekerheid van minima.7 De inzet van het armoedebeleid is tweeledig. Het is gericht op het wegwerken van tekorten, zodat er een toereikend bestaansminimum is, maar we proberen ook om mensen in staat te stellen om meer te doen dan overleven, en een stap voorwaarts te kunnen maken. Helaas zien we dat het gebruik van voorzieningen bij bepaalde groepen, waaronder ZZP’ers, ver achterblijft op wat men zou verwachten. In de vorig jaar met de raad besproken brief armoedebestrijding 2020 (RIS 307290) zijn 4 pijlers geïntroduceerd waarlangs dit college (de gevolgen van) armoede bestrijdt: 1. Bestaanszekerheid bieden 2. Oog voor individuele behoeften en mogelijkheden (maatwerk) 3. Bijdragen aan perspectief van Haagse inwoners 4. Armoedebestrijding is niet alleen van de overheid maar van ons allen Deze pijlers vormen dit jaar nog steeds de basis van het Haagse armoede- en schuldenbeleid.

Langs deze pijlers willen we bestaande én nieuwe groepen minima van een solide basis van het bestaan voorzien en samen met de inwoner investeren in een beter perspectief. Dat doen we uiteraard niet alleen. Daarom hebben we de pijlers van het Haagse armoedebeleid samen met een omvangrijke groep interne en externe belanghebbenden besproken.8 De input en feedback uit deze gesprekken hebben we verwerkt in de armoedebrief zoals deze nu voorligt.

7 Het NIBUD heeft in opdracht van het college de inkomsten en uitgaven van de Haagse minima onderzocht. Uit dit onderzoek

blijkt dat zonder de inzet van gemeentelijk armoedebeleid 6 van de 10 onderzochte huishoudens niet in staat zijn om de kosten van maatschappelijke participatie te dragen. Uit dit onderzoek blijkt ook dat 2 van de 10 onderzochte huishoudtypes, zonder gemeentelijke ondersteuning, ook tekort komen op hun basisuitgaven. Het gaat dan om gezinnen met kinderen op de middelbare school en alleenstaanden met een zorgvraag. Zie ook RIS307290. 8 Intern hebben medewerkers van o.a. de afdelingen financiële hulpverlening, minimavoorzieningen, beleidsmedewerkers OCW en SZW en sociaal raadslieden meegedacht. Extern hebben de cliëntenraad én de volgende organisaties meegedacht: Staedion, Stichting Leergeld, Alliantie Financiële Ondersteuning, STEK, HaagWonen, Voedselbank Haaglanden, Vadercentrum ADAM,VO Schoolleidersberaad.

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 4

1. Bestaanszekerheid bieden Bestaanszekerheid is een grondrecht en geen beleidskeuze Centraal in het bestrijden van armoede staat het bieden van bestaanszekerheid aan inwoners die zich geconfronteerd zien met situaties waarin deze onder druk staat. Dat kan door inkomensverlies komen, door langdurige uitkeringsbehoefte, maar soms ook omdat levensgebeurtenissen ervoor zorgen dat zekerheden omslaan naar onzekerheden. En dit tast het geluk en ervaren perspectief van mensen aan. Bestaanszekerheid is een grondrecht en vormt een fundament van de Nederlandse verzorgingsstaat. In artikel 20, eerste lid, Grondwet, worden bestaanszekerheid en spreiding van welvaart tot voorwerp van overheidszorg verklaard.9 De overheid heeft een belangrijke taak in het bijdragen aan een menswaardig bestaan en de bestaanszekerheid van de inwoners die tijdelijk of voor langere tijd niet zelf in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Bestaanszekerheid bieden gaat over meer dan alleen de zekerheid van voldoende en voorspelbaar inkomen. Ook zekerheid om betaalbaar te kunnen wonen, toegang tot betaalbare zorg en de mogelijkheid om een financiële buffer op te bouwen voor onverwachte uitgaven zijn noodzakelijke voorwaarden voor mensen om zich te ontwikkelen en mee te doen in de samenleving. Daarmee is bestaanszekerheid in zekere zin het fundament van iemands leven, en op macroniveau van de samenleving.

Onderzoek toont consequent aan dat Nederlanders met een lage sociaaleconomische positie op ieder gebied minder goed af zijn dan hun landgenoten met een hoge 10 sociaaleconomische positie. Er is een zorgwekkend grote groep die structureel tekortkomt. Niet door een hoog uitgavenpatroon, maar door toenemende vaste lasten. Het gemiddelde Nederlandse huishouden met een laag inkomen, besteedt de helft of meer van het inkomen aan woonlasten.11 En door stijgende huren en hogere energierekeningen neemt deze groep in omvang toe en verdiept de problematiek zich. Regeldruk en wantrouwen tasten de bestaanszekerheid aan De laatste decennia is de bestaanszekerheid van veel mensen steeds verder onder druk komen te staan. De coronacrisis heeft dat voor een brede groep – van flexwerkers tot de kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt – versneld blootgelegd. Maar ook de toeslagenaffaire laat zien hoe mensen door toedoen van de overheid hun bestaanszekerheid en vertrouwen hebben verloren. Verder zien we dat veel jongeren met een beperking die een Wajong-uitkering of een uitkering op grond van de Participatiewet

Helpdesk Geldzaken Financiële redzaamheid begint bij het kunnen betalen van de vaste lasten. Bij de Helpdesk Geldzaken kunnen inwoners terecht voor alle vragen over financiën, juist als er (nog) geen problematische schulden zijn. De koopkracht van inwoners kan vergroot worden door het geven van besparingsadviezen, aanvragen van toeslagen, voorzieningen en fondsen. Er is bewust gekozen om de Helpdesk Geldzaken te vestigen op plekken waar mensen al komen. Denk aan de huisartsenpost of een buurtcentrum. Inmiddels zit de Helpdesk op 31 locaties in de stad. Mensen die we van coronaondersteuning voorzien worden actief gewezen op de Helpdesk. Daarmee zorgen we dat geldzaken geen geldzorgen worden, en geldzorgen geen geldproblemen worden. Door de adviezen en besparingen, neemt het besteedbaar inkomen gemiddeld met 50 euro per maand toe.

9 Art. 20: grondwet 10 Achtergrondrapport Kansenongelijkheid 11 NIBUD, Factsheet vaste lasten, 2019

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 5

ontvangen, te kampen hebben met financiële problemen, onder andere doordat zij niet weten welke rechten en plichten zij hebben.12 Zowel landelijk als lokaal wordt van alles bedacht om plotselinge financiële noden op te lossen. Het resultaat is dat het geheel aan regels voor veel mensen een doolhof is geworden. Een doolhof voor mensen voor wie die ondersteuning van levensbelang is en waarvoor we in Den Haag de speciale Helpdesk Geldzaken voor hebben ingericht. Zonder hulp kom je er zelf soms niet meer uit. Het bieden van bestaanszekerheid is dan ook meer dan het compenseren van een laag inkomen. Het gaat er ook om dat je als overheid duidelijkheid biedt, toegankelijk en bereikbaar bent. In het doolhof van ondersteuningsmogelijkheden vormen de in de participatiewet uitgewerkte prikkels, die uitgaan van zelfredzaamheid, een extra barrière. Van mensen die in armoede leven en afhankelijk zijn van de overheid, wordt verwacht dat ze zich inspannen om hun situatie te verbeteren, iets terugdoen. Het liefst door middel van betaald werk. Zo zit de Participatiewet in elkaar. In een maatschappij waar je wordt beoordeeld op je succes door persoonlijke verdiensten staat de ontplooiing en benutting van talenten centraal. In de kern lijkt dit ideaal mooi, maar dit heeft als gevolg dat er tegenover een beperkt aantal winnaars veel verliezers staan.

Immers niet iedereen heeft van huis uit dezelfde kansen en capaciteiten. We zien een toenemende ongelijkheid ontstaan tussen mensen met een theoretische en een praktische opleiding. Uiteindelijk kan dit leiden tot een verdeeldheid in de samenleving waarbij de onterechte suggestie is dat de achterblijvers dit aan henzelf te wijten hebben.13 Kwaliteit van leven hoort niet bepaald te worden door een laag inkomen Bestaanszekerheid betekent ook dat je mensen die moeten rondkomen van een laag inkomen niet stigmatiseert, maar naast hen gaat staan en bekijkt op welke manier er perspectief kan worden geboden. Veel mensen zouden graag aan de maatschappelijke verwachtingen willen voldoen, maar zijn hier feitelijk niet toe in staat. Er zal altijd een grote groep Hagenaars zijn die door hun persoonlijke situatie niet hun positie kan verbeteren of voor wie dit heel moeilijk is. Bijvoorbeeld gepensioneerden, mensen met ernstige psychiatrische problemen, een chronische ziekte of handicap of een laag IQ. Bij deze mensen is het belangrijk dat de kwaliteit van leven niet bepaald wordt door hun beperkte inkomen. In Den Haag heeft 48% van de Hagenaars met een laag inkomen bijvoorbeeld een chronische aandoening. En het is goed om te beseffen dat zo’n 15% van de Nederlandse bevolking een IQ van minder dan 85 heeft.

Uit onderzoek van het SCP blijkt dat van deze groep ongeveer een derde niet zonder ondersteuning zelfstandig een huishouding kan voeren, of de financiën beheren.14 Het beeld dat mensen die onvoldoende bestaanszekerheid hebben dit aan eigen keuzes en gedrag te wijten hebben is een vals frame. Het creëert een negatief stigma ten opzichte van minima en zorgt ervoor dat zij worden weggezet als lui, oneerlijk of ongedisciplineerd. De stigmatiserende werking en door wantrouwen gevoede bureaucratie als gevolg van opvattingen over mensen in armoede maken dat mensen in armoede steeds meer het gevoel krijgen dat ze hebben gefaald in het leven en buitengesloten worden. Tegen de achtergrond van deze inzichten en onderzoeken ontwikkelt de gemeente Den Haag een aanpak van armoede die bestaanszekerheid biedt en respectvol is naar degenen die een gebrek aan

12 13

Start onderzoek naar financiële problemen jongeren met een beperking | Nationale ombudsman; 2022 De Beer: Meritocratie: op weg naar een nieuwe klassensamenleving, 2016

14 SCP, Het aantal mensen met een licht verstandelijker beperking: een schatting, 2019

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 6

bestaanszekerheid ervaren. Juist de meest kwetsbaren in onze samenleving hebben recht op geluk en een goede kwaliteit van leven. Bestaanszekerheid in tijden van corona Nederland lijkt de coronacrisis wat betreft armoede en schuldenproblematiek beter dan verwacht door te komen. Tot nu toe blijkt dat er na versoepeling van de lockdownmaatregelen sprake is van een grote veerkracht van de economie, waardoor de permanente schade kleiner lijkt dan eerder verwacht. Er is het afgelopen jaar sprake geweest van werk en inkomensverlies door de coronacrisis. Gezien de beroepen en sectoren waarin werkende armen werkzaam zijn, mag worden aangenomen dat ook zij hiermee te maken hebben gekregen. Het omvangrijke steunpakket van het kabinet heeft eraan bijgedragen dat werkloosheid werd voorkomen, en inkomstenterugval werd gedempt. Armoede is mede door de inkomensondersteunende maatregelen van het kabinet vooralsnog beperkt gestegen.

Eerste indicaties impact corona op minima Eerder dit jaar was nog onduidelijk in hoeverre de lockdownmaatregelen invloed hadden op de economie en de inkomenspositie van inwoners1. Hoewel er inmiddels duidelijke tekenen zijn van economisch herstel in Den Haag en het aantal huishoudens met een laag inkomen in 2020 niet sterk is gestegen, is het nog niet bekend wat de gevolgen zijn van de coronacrisis op het aantal minimahuishoudens in 2020. In 2020 liepen werkloosheidspercentages relatief hard op onder groepen als jongeren, lager opgeleiden en in mindere mate middelbaar opgeleiden (CBS, 2021h). Hoewel zij te maken kregen met inkomensverlies, zal dat voor een groot deel tijdelijk zijn gelet op het economische herstel en de huidige krapte op de arbeidsmarkt. Het werkloosheidspercentage in Den Haag ligt medio 2021 lager dan voor de start van de coronacrisis; ook het aantal WW- en bijstandsuitkeringen ligt onder of rond het niveau van voor de uitbraak van corona (CBS, 2021, UWV 2021). Onderzoek van het AFM en CPB laat zien dat 4 tot 5.6 % van alle ondernemers maximaal 3 tot 6 maanden hun vaste lasten kunnen doorbetalen als hun inkomen wegvalt en zij een Tozouitkering ontvangen (Vlekke et al.2020). In Den Haag zou dat neerkomen op circa 1.100 tot 1.650 huishoudens met primair inkomsten uit een eigen bedrijf.

Daarbij geldt dat Haagse zelfstandigen al voor de coronacrisis financieel minder weerbaar waren dan hun collega’s in andere gemeenten en vaker dan andere Haagse huishoudens problematische schulden hebben (CBS, 2021). Hoewel veel ondernemers grote gevolgen ondervonden van de coronacrisis, lag het aantal faillissementen in 2020 en 2021 wel op een zeer laag niveau (CBS, 2021g). De overheidssteun zal voor een deel van hen faillissement (tijdelijk) hebben voorkomen. Wanneer de overheidssteun wegvalt, sectoren zich minder goed herstellen en/of de coronapandemie blijft voortduren, is mogelijk instroom van ondernemers in de minimagroep te verwachten.

Naar verwachting zal de inkomensarmoede na corona op korte termijn toenemen, maar er is nog geen aanleiding om te veronderstellen dat er een grote verandering in het structurele armoedeniveau gaat optreden door de coronapandemie.15 Echter, het is raadzaam om behoedzaam te zijn aangezien we

15 CPB-SCP, Kansrijk armoedebeleid, p. 72-75, 2020. Het CPB en SCP voorzien in deze publicatie bij ongewijzigd beleid

overigens wel een stijging van de armoede ruim een kwart als gevolg van de verlaging van de bijstand tot en met 2035.

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 7

nu nog niet weten welke ontwikkelingen zich nog gaan voordoen als de landelijke steunpakketten voor bedrijven én burgers worden afgebouwd. Samenvattend kunnen we stellen dat de coronacrisis voor mensen die al in armoede leven de situatie niet heeft verbeterd en dat bepaalde groepen werkenden zeer kwetsbaar zijn gebleken voor baan en/of inkomensverlies. Het probleem van armoede en schulden was al groot (een vijfde van de Haagse huishoudens heeft een inkomen tot 130% van het sociaal minimum)16 en zal zeker de komende tijd niet afnemen.Het demissionaire kabinet onderkent deze observatie heeft ook in 2022 ruimte gemaakt voor extra middelen voor bijzondere bijstand en gemeentelijke schuldhulpverlening.17

Ondersteuning bij inkomensverlies door Corona: TONK Veel mensen hebben door de coronamaatregelen (tijdelijk) minder inkomsten uit werk, uitkering of het eigen bedrijf. Maar de woonkosten zijn niet gedaald. Daarom is in 2021 de TONK -regeling ingericht. Toen uit een eerste analyse bleek dat bij een aanzienlijk deel van de aanvragers er sprake was van een zeer hoge woonquote (kosten van wonen ten opzichte van het inkomen) tot soms wel 80% is het bedrag van de TONK verhoogd. Inwoners met een zeer hoge woonquote hebben zodoende tot € 6000,- op jaarbasis kunnen ontvangen. Halverwege het jaar is de TONK regeling verlengd tot het einde van 2021. Het demissionaire kabinet wilde de regeling in oktober beëindigen. Den Haag voorzag echter dat de problematiek dan voor veel mensen nog te groot was en besloot tot verlenging tot het einde van het jaar. In totaal hebben 996 huishoudens gebruik gemaakt van de TONK regeling en is er een bedrag van € 2,2 mln. overgemaakt .

1.1.

Bestaanszekerheid en gezondheid

We bevorderen de gezondheid van minima met de Haagse Zorgverzekering

Haagse Zorgverzekering De Haagse zorgverzekering is een collectieve verzekering waaraan minima met een inkomen tot 150% van het bestaansminimum deel kunnen nemen. Om maatwerk te garanderen zijn er twee type pakketten: het Compact Pakket en het Aanvullende Pakket. Het Compact Pakket biedt minder zorg dan het aanvullende pakket, maar meer dan een basisverzekering. In het Compact Pakket zijn ook andere voordelen niet meegenomen, die wel in het Aanvullende Pakket inbegrepen zijn. Het gaat dan om het meeverzekeren van het eigen risico en de eigen bijdrage (op bijna alle zorg), en het bieden van een premiebijdrage vanuit de gemeente. De premiebijdrage vanuit de gemeente loopt van 0,- tot 30,- euro per maand voor gebruikers van het Aanvullende Pakket, afhankelijk van het inkomen van de gebruiker. In het vierde kwartaal van 2021 werd een grootschalige campagne ingericht om inwoners te wijzen op de Haagse Zorgverzekering. Hierin wordt speciale aandacht geschonken aan de ‘’achterblijvers’’ die in 2021 nog bij Menzis verzekerd waren. Ook wordt speciaal de aandacht gericht op inwoners met schulden. De ‘’achterblijvers’’ bij Menzis met een betalingsachterstand wordt een hulpverleningstraject en overstap naar de Haagse zorgverzekering (al dan niet op termijn) aangeboden.

16 SZW Den Haag, Armoedemonitor 2020 (RIS3072890), p. 14

17

Tweede Kamer, Het steun- en herstelpakket vanaf het vierde kwartaal van 2021, 2021

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 8

Armoede gaat vaak gepaard met een minder goede lichamelijke, psychische en sociale gezondheid dan gemiddeld.18 Daarom zet Den Haag in op het bieden van bestaanszekerheid, gecombineerd met het bieden van preventie voor gezondheidsproblemen. Dit vindt plaats via de Haagse Zorgverzekering voor minima. Met de Haagse zorgverzekering wordt veel financiële stress voorkomen omdat het eigen risico en eigen bijdragen (bijna voor alle zorg) meeverzekerd zijn in het aanvullende pakket. De verzekerde komt zo niet plotseling voor een heel hoge rekening te staan wanneer er een dure medische ingreep is gedaan. De Haagse Zorgverzekering voor minima wordt uiteraard voortgezet in de komende jaren. De Haagse Zorgverzekering wordt aangeboden in samenwerking met verzekeraar VGZ. Binnen het contract zijn er afspraken gemaakt over Social Return On Investment (SROI). Dat wil zoveel zeggen als dat een deel van de inkomsten uit het contract ingezet wordt voor maatschappelijke doeleinden. Er is gekozen voor projecten die zowel de bestaanszekerheid van de minimadoelgroep verbeteren, als de gezondheid van de doelgroep bevorderen. De bestrijding van menstruatiearmoede is daar een mooi voorbeeld van.

Bestrijding menstruatiearmoede Menstruatiearmoede is een omvangrijk probleem. Het houdt in dat er vrouwen in armoede leven die daardoor geen geld hebben om menstruatiemiddelen te kopen. Dit leidt tot schooluitval, werkverzuim of (soms ernstige) gezondheidsklachten. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 10% van de ondervraagde (jonge) vrouwen weleens te maken heeft gehad met menstruatiearmoede. Daarom heeft het college besloten dat de gemeente Den Haag een pilot start om menstruatiearmoede tegen te gaan. Hiervoor is €15.000,gereserveerd uit armoedemiddelen, en €20.000,- gereserveerd vanuit de SROImiddelen Haagse Zorgverzekering VGZ. Dat laatste specifiek voor distributie op scholen. In de tweede helft van 2021 is dit project opgestart. Inmiddels zijn er 71 locaties in de stad bevoorraad, waaronder elf scholen. Regie voor de inkoop en distributie is belegd bij Stichting Armoedefonds, een organisatie die in nauw contact staat met de relevante spelers in de stad. In november 2021 is de eerste pilot geëvalueerd, met als gevolg de voortzetting van het project in 2022.

Betere mondzorg voor minima en daklozen Goede mondzorg is moeilijk toegankelijk voor mensen met een laag inkomen. Dit probleem krijgt steeds meer (landelijke) aandacht. Tandzorg maakt onderdeel uit van de aanvullende verzekering van 18 GGD Haaglanden, Armoede en gezondheid. Wat zijn de voorspellende factoren?, p. 5, 2021

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 9

de Haagse collectieve verzekering.19 Momenteel kunnen daklozen al gebruikmaken van de daklozentandarts. Dat is echter voornamelijk bedoeld als laatste redmiddel, wanneer het gebit al ernstig aangetast is. In 2022 zal er extra aandacht zijn voor tandenzorg voor daklozen. Daklozen kloppen vaak aan bij de gemeente met problemen met hun gebit. Voor snelle hulp worden boxen met tandenzorgmiddelen beschikbaar gesteld bij binnenkomst. Een box met een tandenborstel, tandpasta, flos- en stookmiddelen. De beoogde start is in de eerste helft van 2022. In samenwerking met VGZ wordt er gewerkt aan een plan om tandartszorg al in een eerder stadium beschikbaar te maken voor daklozen. Hiervoor wordt contact gelegd met Haagse tandartsen die ertoe bereid zijn om deze zorg te leveren.

1.2.

Bestaanszekerheid en hulp bij energierekening

De energieprijzen zijn het afgelopen jaar gestegen en de verwachting is dat de stijging doorzet in 2022. Op dit moment hebben, mede door de gestegen gasprijzen, zo’n 550.000 huishoudens in Nederland (7%) moeite om de energierekening te betalen. Dit zijn huishoudens die kampen met hoge vaste lasten, een laag inkomen en een slecht geïsoleerde woning. Deze huishoudens zijn meestal financieel niet in staat om hun woning te verduurzamen. In Den Haag gaat het om ongeveer 9% van de huishoudens.20 Het college hecht er waarde aan dat inwoners ondersteund worden als zij geconfronteerd worden met een te hoge energierekening. Op landelijk niveau worden de nodige acties ondernomen, die in veel gevallen hun doorvertaling vinden naar onze gemeente. Ten eerste is er een generieke tegemoetkoming aangekondigd, in het verlagen van de energiebelasting. Dat gaat huishoudens zo’n € 400,- per jaar opleveren. Daarnaast is er landelijk een bedrag van 150 miljoen euro ter beschikking gesteld voor duurzaamheidsinitiatieven. Den Haag ontvangt hieruit ruim 5 miljoen euro in 2022. Ten derde is er een regeling in de maak om minima te compenseren in hun energierekening. Hierover is het ministerie van SZW in gesprek met gemeenten, VNG en Divosa. Naar verwachting zal deze tegemoetkoming in de eerste maanden van 2022 uitgekeerd worden.

Den Haag gaat ook werkenden met een laag inkomen de mogelijkheid bieden om van deze regeling gebruik te maken.

19 Zie ook de beantwoording van de schriftelijke vragen: ‘financiële drempel naar de tandarts verlagen’ (RIS309325). 20 CBS, Energiearmoede in Zuid Holland, 2021

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 10

Sommige huishoudens kwamen al in 2021 in de knel en kunnen niet wachten totdat een landelijke maatregel in werking treedt per januari. Dit zijn bijvoorbeeld minimahuishoudens met een aflopend jaarcontract, statushouders, mensen uit de maatschappelijke- of vrouwenopvang die een nieuwe woning betrekken of mensen die vanwege het faillissement van hun energieleverancier noodgedwongen moeten overstappen. Ook die mensen worden opgevangen (zie kader hieronder). In het betaalbaar houden van de energierekening werken we nauw samen met het Duurzaamheidsterrein, waaronder de Hou van je Huis-locaties. Vanuit het duurzaamheidsbeleid worden subsidies verstrekt, energieboxen uitgedeeld en energie coachtingstrajecten ingezet, afgestemd op de behoeften van minima.

1.3.

Bestaanszekerheid en financieel beheer door begeleiding en ondersteuning bij geldzaken

Voor sommige mensen is het zelf beheren van de financiën te ingewikkeld. Soms omdat ze door omstandigheden het overzicht kwijtraken. Bijvoorbeeld als iemand in de vrouwenopvang komt of door een andere levensgebeurtenis opeens veel moet regelen. Maar voor veel mensen die moeite hebben met lezen en schrijven is de samenleving vaak structureel te ingewikkeld. Daarom biedt Den Haag een breed scala aan begeleiding en beheer op het gebied van de persoonlijke financiën. Dit zien we ook als het bieden van bestaanszekerheid.

Financiële ontzorging van statushouders

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 11

Zo licht als mogelijk en zo zwaar als nodig In het beleidsplan Schuldhulpverlening 2020-2024 heeft het college de visie ten aanzien van het bieden van beheer van de persoonlijke financiën toegelicht. Met als uitgangspunt: zo licht als mogelijk en zo zwaar als nodig. We kijken per persoon wat passend is. Dat dient zorgvuldig te gebeuren. Te lichte dienstverlening kan ertoe leiden dat iemand toch nog in de financiële problemen komt, te zware dienstverlening neemt de autonomie en initiatief bij de inwoner weg. Dat kan tot conflicten tussen inwoner en dienstverlener leiden of tot een te afhankelijkheidsrelatie. De meest verregaande maatregel bij het financieel beheer is beschermingsbewind. Het afgelopen jaar is beschermingsbewind vaker in de raad besproken. Ook landelijk zien we dat dit onderwerp leeft. Dit gaat voor wat betreft de gemeenten vaak over de kostenkant (bijzondere bijstand), maar ook de kwaliteit van het bewind zelf en de beperkte controle die de rechter hier op heeft zijn veel gehoorde geluiden. Op dit moment bedienen we met het gemeentelijk beschermingsbewind slechts een fractie van de markt voor langdurig beschermingsbewind.21 Daarin zit niet onze toegevoegde waarde. We willen met onze bewindvoerders toegroeien naar kortdurend bewind voor inwoners bij wie de verwachting is dat ze na enige tijd richting lichtere vormen van financieel beheer kunnen.

Binnen deze samenwerking kunnen de externe beschermingsbewindvoerders ook afschalen door middel van overdracht naar de gemeente door bijvoorbeeld inzet van budgetbeheer en/of trainingen om de financiële zelfredzaamheid te bevorderen. Daarmee werken we aan het bevorderen van de financiële zelfredzaamheid. Omgekeerd kunnen we vanuit de gemeente opschalen naar de externe bewindvoerders, mocht blijken dat iemand gebaat is bij langdurig of meer gespecialiseerd beschermingsbewind. Dat betekent concreet een taakverschuiving van de gemeentelijke beschermingsbewindvoerders. Zij zullen hun caseload met langdurig onderbewindgestelden afbouwen en inzetten op adviseren en kortdurend bewind. De gemeente Den Haag kiest voor een intensieve samenwerking met zowel de rechtbank als de bewindvoerdersbranche om tot een zo optimaal mogelijk stelsel van financieel beheer te komen.22

21 De caseload van gemeentelijk beschermingsbewind bedraagt ca. 150 onderbewindgestelden. We verstrekken bijzondere

bijstand voor ruim 3000 onderbewindgestelden die door een marktpartij worden geholpen. 22 Motie ‘Stop malafide bewindvoerders’ (RIS306993)

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 12

Dit achten we kansrijker dan de concurrentie met marktpartijen aangaan. Gemeenten die deze concurrerende route hebben gekozen hebben hun businesscase minder gunstig gekregen dan verwacht (Groningen23), leveren onvoldoende kwalitatief bewind (Deventer24) of worden zelfs door de rechtbank teruggefloten (Den Bosch25). In Dordrecht lijkt er een succesvolle aanpak te bestaan met eigen beschermingsbewind. Het gaat hier echter om een beperkt aanbod waarbij het leeuwendeel van de bewindvoering nog door marktpartijen wordt uitgevoerd.26 Aansluitend op de afspraken met de rechtbank hebben we in 2021 flinke stappen gezet om tot een convenant komen met de bewindvoerders in Den Haag. Daarvoor zijn goede en intensieve gesprekken gevoerd met bewindvoerders en de brancheverenigingen27 en we zien dat er onder hen draagvlak is om tot goede afspraken en kwaliteitseisen te komen. Dat heeft geresulteerd in een concept convenant dat in de loop van 2022 wordt afgerond met de betrokken partijen.

23 Dagblad van het Noorden, Uitvoering beschermingsbewind gemeente Groningen vertraagd. Rekenkamer verbaasd dat

gemeente de ontwikkeling van mensen met schulden niet monitort, 2021 24 Binnenlands Bestuur, Rechter: Deventer heeft bewindvoering niet op orde, 2021 25 Uitspraak Rechtbank Rotterdam, 2021 26 https://www.drechtsteden.net/nieuws/bewindvoering-in-eigen-beheer-werpt-zijn-vruchten-af-2022-01-21 27 Er is gesproken met individuele bewindvoerderskantoren, HORUS en LOBCM. Het LOBCM is een overkoepelend overlegorgaan tussen brancheverenigingen en ketenpartners

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 13

2. Oog voor individuele behoeften en mogelijkheden (maatwerk) Binnen het armoedebeleid zijn tal van regelingen opgezet. Grotendeels om de doelgroep zo generiek mogelijk te ondersteunen. Denk aan het bevorderen van sociale inclusie door via de Ooievaarspas kortingen te verstrekken op activiteiten op het gebied van sport, cultuur en recreatie, als ook het aanbieden van een Haagse zorgverzekering zodat inwoners met een laag inkomen toegang hebben tot de goede zorg in Nederland. Dit lijken op het oog generieke regelingen maar ook hierbij geldt een grote mate van maatwerk. Pashouders kunnen bijvoorbeeld zelf een activiteit bij een van de 600 aangesloten partners uitkiezen voor korting via de Ooievaarspas. Daarnaast wordt bij de Individuele Bijzondere Bijstand specifiek gekeken naar de situatie van de inwoner om het recht op Bijzondere Bijstand vast te stellen. De regelingen zijn generiek waar kan, en maatwerk waar nodig, waarbij de individuele behoefte van de inwoner altijd centraal staat.

2.1.

De Ooievaarspas

Inwoners met een inkomen tot 130% van het wettelijk sociaal minimum hebben via de Ooievaarspas recht op kortingen. Door het verlagen van de (financiële) drempel maakt de Ooievaarspas het mogelijk dat inwoners kunnen deelnemen aan activiteiten op het gebied van sport, cultuur en recreatie. Niet alleen omdat het goed voor de gezondheid is om te bewegen, maar ook om een sociaal netwerk op te bouwen of te onderhouden. Inwoners met een Ooievaarspas kunnen kiezen uit activiteiten aangeboden door een van de 600 aangesloten partners.28 Op die manier zorgen we voor een zo breed mogelijk aanbod waardoor voor alle individuele behoeften een passende activiteit te vinden is. De snel digitaliserende wereld maakt dat continu wordt gekeken of het aanvragen en het gebruik van de Ooievaarspas nog past binnen de individuele behoeften van pashouders. Inmiddels hebben veel inwoners toegang tot een smartphone wat maakt dat via een OoievaarspasApp pashouders aanvullend geïnformeerd en geactiveerd kunnen worden om deel te namen aan activiteiten. Daarnaast wordt

28 Kijk voor een overzicht van de ruim 600 aangesloten partners op de vernieuwde website.

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 14

nagedacht welke rol de Ooievaarspas inneemt binnen het bredere sociaal domein. Denk aan de bijdrage die de pas kan leveren aan eenzaamheidsbestrijding of gezondheidsbevordering door sport. Op dit moment heeft de gemeente Den Haag geen visiedocument waarbij het doel en het gebruik van de Ooievaarspas is vastgesteld. Het college vindt het wel belangrijk dat dit er komt en dat deze visie breed gedragen wordt. Er is dan ook met partijen in de stad hierover het gesprek gevoerd en in 2022 ontvangt de raad de Visie Ooievaarspas. Hierin is opgenomen waarom de gemeente Den Haag een Ooievaarspas heeft en waarvoor deze ingezet wordt.

Ooievaarspas tijdens en na COVID Door de COVID-pandemie hebben veel activiteiten gekoppeld aan de Ooievaarspas stilgelegen. Theater waren gesloten en sportverenigingen hebben grote delen van het jaar geen trainingen gegeven. Voor pashouders die bij een sport- of cultuurvereniging lid waren is de contributie volledig doorbetaald. Enerzijds om te zorgen dat pashouders lid bleven, anderzijds om te zorgen dat verenigingen door het wegvallen van pashouders niet zouden omvallen. Het was en is belangrijk te waarborgen dat ook na de COVID-pandemie nog voldoende aanbod voor pashouders zou bestaan. Voor eenmalige activiteiten wordt in overleg met de partners naar acties gekeken. Zo konden pashouders bijvoorbeeld heel 2021 gratis naar musea. Voor 2022 en verder wordt goed gekeken hoe pashouders opnieuw, of voor het eerst, geactiveerd kunnen worden. Goede communicatie is hierbij belangrijk. Eind 2020 is de nieuwe website Ooievaarspas online gegaan, www.ooievaarspas.nl. De huisstijl van de Ooievaarspas is aangepast waardoor de herkenbaarheid en zichtbaarheid wordt vergroot. Via verschillende filters kunnen pashouders gemakkelijker activiteiten op basis van interesse en locatie vinden. Daarnaast is het mogelijk om specifieke acties beter onder de aandacht te brengen.

Nu activiteiten weer grotendeels zijn opgestart wordt nagedacht hoe de huisstijl en nieuwe website goed onder de aandacht kan worden gebracht. Deze en andere punten worden in de Visie Ooievaarspas opgenomen en binnenkort met de raad besproken.

2.2.

Heldere en eenvoudige communicatie

Uit de armoedemonitor blijkt keer op keer dat de groep Werkende Armen door de gemeente lastig tot niet zijn te bereiken. Met name ZZP’ers en andere ondernemers maken weinig tot geen gebruik van de armoederegelingen. Deel van het probleem zit erin dat de ondersteuningsmogelijkheden niet bekend zijn bij deze doelgroep. Veel communicatie gaat nog via brieven, flyers en posters, terwijl de samenleving van de 21e eeuw vraagt om veel digitale manieren van communiceren. Om tegenmoet te komen aan een de behoeften van een uiteenlopende doelgroep is een breed palet aan communicatiemiddelen nodig. Daar waar de ene inwoner gebaat is bij een folder met een overzicht van alle armoederegelingen, is de ander gebaat bij een pushmelding via een app op de mobiele telefoon. De keuze welk middel ingezet moet worden is afhankelijk bij de individuele behoefte van de inwoner.

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 15

Naast het middel om te communiceren is de manier van communiceren ook belangrijk. Een deel van de Haagse minima heeft onvoldoende beheersing van de Nederlandse taal. Een brief in Helder Haags is hierbij goed bedoeld, maar zorgt er niet altijd voor dat informatie duidelijk is. In woorden informatie overbrengen is één manier van communiceren. Uit onderzoek blijkt dat het gebruik van visuele middelen voor een deel van de inwoners effectiever is. De gemeente bedenkt manieren om hier intensiever gebruik van te maken.

2.3.

Toegankelijkere dienstverlening aan Haagse inwoners

Vooral werkende armen en ondernemers maken nog niet altijd gebruik van de voor hen beschikbare voorzieningen. De drempel om een voorziening aan te vragen moet daarom omlaag. Hierbij moet ook gekeken worden naar het aanvraagproces van voorzieningen. Daar waar mogelijk zijn deze regelingen aan elkaar gekoppeld maar de meeste regelingen dienen apart aangevraagd te worden. Veelal gaat dit nog met ingescande of opgestuurde bewijsdocumenten. Dat kan in deze tijd op een klantvriendelijkere manier geregeld worden. Belangrijk bij het ondersteunen in de individuele behoeften van inwoners is toegankelijke en klantvriendelijke dienstverlening. De manier waarop armoederegelingen worden aangevraagd, bepaalt in hoeverre inwoners gebruik kunnen en willen maken van de aangeboden ondersteuning. In de raad zijn hier het afgelopen jaar meerdere moties over ingediend.29 Hierbij is door het college aangegeven dat de gemeente onderzoekt in hoeverre het automatisch koppelen en aanvragen van armoederegelingen klantvriendelijker gemaakt kan worden. Wetgeving belemmert vooralsnog de technische mogelijkheden die er zijn. In uitvoering van de wettelijke taak die de gemeente heeft als het gaat om de Participatiewet, is het mogelijk om gegevens van externe bronnen die bekend zijn bij de gemeente te raadplegen.

Hierbij kan gedacht worden aan het raadplegen van inkomen- en vermogensgegevens voor aanvragen van Individuele Bijzondere Bijstand. De gemeente heeft hier een wettelijk verplichte uitvoerende taak in en heeft hierdoor toegang tot gegevens van andere publieke en private partijen (o.a. Belastingdienst, UWV, banken et cetera). Als het gaat om andere armoederegelingen, waaronder bijvoorbeeld de Ooievaarspas, geldt deze wettelijk verplichte taak niet. Dit is geregeld in een gemeentelijke voorziening wat maakt dat brongegevens die bekend zijn bij de gemeente niet geraadpleegd mogen worden, ook niet na toestemming van de inwoner.30 Hierdoor is het automatisch koppelen van beschikbare gegevens aan het toekennen van een recht op dit moment niet mogelijk.

29 Motie “Maak verlengen van de Ooievaarspas klantvriendelijker (RIS308132), motie “Slimmer automatisch verlengen en

koppelen armoederegelingen (RIS308137) en motie “Meer oog voor individuele behoeften minima (RIS308133) 30 VNG, Factsheet gebruik Suwinet door gemeenten

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 16

De gemeente mag de taak van het verzamelen van gegevens niet overnemen van de inwoner. Dit maakt dat de aanvrager zelf bewijsdocumenten moet aanleveren wat een grote administratieve belasting is voor de inwoner. We oriënteren ons op de technische mogelijkheiden om een platform/systeem te ontwikkelen waarbij inwoners zelf de benodigde gegevens digitaal kan verzamelen en deze met de aanvraag naar de gemeente te sturen. Hiervoor zal een aanbesteding moeten plaatsvinden. Hierbij is ook aandacht voor de digitale middelen die nodig zijn om aanvragen in te dienen.31 In overleg met de VNG en andere (G4) gemeenten wordt hard gewerkt aan een oplossing voor dit probleem. De raad wordt hierover nader geïnformeerd zodra meer bekend is over de uitkomst van deze aanbesteding.

2.4.

Dienstverlening aan ondernemers

De COVID pandemie liet zien dat Haagse inwoners van de een op andere dag een flinke daling, of volledig terugval, van het inkomen hadden. Tal van steunmaatregelen zijn door het Rijk bedacht en grotendeels door de gemeente uitgevoerd. De TOZO en TONK zijn hierbij de bekendste voorbeelden. Duizenden, en in het begin tienduizenden, inwoners waren ineens afhankelijk van het inkomen dat vanuit de gemeente wordt verstrekt. We hebben deze inwoners ondersteund met generieke maatregelen die snel verstrekt moesten worden. Ondanks het feit dat generieke steunmaatregelen niet in alle gevallen ondersteunend en volledig behulpzaam waren, heeft de gemeente wel reguliere dienstverlening die hier wel naar kijkt. Vanuit Bureau Zelfstandigen wordt Bijzondere Bijstand aan ZZP’ers verstrekt, de schuldhulpverlening maakt het mogelijk dat ook ondernemers hier gebruik van kunnen maken en via de heroriëntatie TOZO wordt met de ondernemer gekeken naar de levensvatbaarheid van de onderneming en hoe de toekomst eruit kan zien. Dienstverlening die ook voor de COVID-pandemie bestond maar waar ondernemers lang niet altijd gebruik van maken.

De gemeente onderzoekt hoe aan de ene kant de dienstverlening meer integraal kan worden aangeboden aan de inwoner, en aan de andere kant hoe de ondernemer geïnformeerd en geactiveerd kan worden om hier gebruik van te maken.32 In overleg met de doelgroep wordt opgehaald hoe de gemeente de dienstverlening aan ondernemers kan verbeteren. Inwoners die een TOZO uitkering hebben ontvangen is actief gevraagd welke aanvullende ondersteuning nodig is. Op basis van deze uitkomsten wordt een klantreis ondernemer in kaart gebracht. Deze klantreis gaat verder dan de beleidsterreinen armoede en schulden. Dit is een gemeentelijke klantreis waarbij ook het ondernemersportaal of de beleidsterreinen vergunningen, participatie en werk betrokken worden. Inzet is dat ondernemers, waar dit reëel en mogelijk is, kunnen blijven ondernemen.

31 Motie ‘Digitaal als onderdeel van het nieuwe normaal’ (RIS306776) 32 Zie afdoening motie ‘Financiële hulp voor de Haagse ZZP’er’ (RIS308131)

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 17

2.5.

Het individu centraal met het Maatwerkbudget en de Doorbraakmethode

Om echt maatwerk te kunnen leveren is er soms een maatwerkbudget nodig, naast handelingsruimte voor de professional. Het maatwerkbudget SZW is in 2018 ingesteld om inwoners verder te helpen die klem zitten en nergens anders op terug kunnen vallen. Kleine bedragen worden verstrekt als gift, zodat inwoners verder kunnen in een hulptraject en voorkomen wordt dat iemand in ellende vervalt. Er wordt regelluw gewerkt: de cliënt staat centraal en niet de regeltjes. Toekenningen van het maatwerkbudget variëren van ca. € 40,- tot € 450,-, met een gemiddelde van ca. € 188,-. Het wordt toegepast voor zaken als het betalen van één maand huur om een huisuitzetting te voorkomen.

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 18

Belangrijk bij toekenning van het maatwerkbudget is dat ook onderzocht wordt wat het perspectief is. De cliënt wordt aangespoord om actief mee te werken aan een plan voor de toekomst, waarin hetzelfde probleem niet nog een keer voor zal komen. Ook wordt er een maatschappelijke kostenbaten analyse gemaakt. Uit de evaluatie van het maatwerkbudget blijkt dat de investering van € 1,maar liefst € 22,- oplevert. Het maatwerkbudget wordt komend jaar doorontwikkeld op basis van de ervaringen van inwoners en uitvoerders.

Den Haag heeft op verschillende manieren goede ervaringen met het bieden van maatwerk. Belangrijke basis daarvoor is het succesvolle project Sociaal Hospitaal (SOHOS), waarin voor multiprobleemgezinnen praktische doorbraken zijn gerealiseerd. Basis voor die doorbraken in SOHOS was he werken met de Waardendriehoek. Op basis van die ervaringen hebben we op verschillende manieren vervolg gegeven aan het werken met de waardendriehoek. Dat hebben we gedaan met het maatwerkbudget zoals hierboven beschreven, voor kleine bedragen tot 450 euro. Daarnaast kennen we in Den Haag het Doorbraaklab (RIS311094). In het Doorbraaklab gaat het vaak om situaties waarin inwoners te maken hebben met problemen op meerdere leefgebieden, waarbij wetten en regelgeving soms strijdig aan elkaar (lijken te) zijn en inwoners daardoor vast (dreigen te) lopen in de bureaucratie. Het Doorbraaklab is een platform en netwerk van vakspecialisten uit verschillende diensten en afdelingen van de gemeente die kunnen worden ingeschakeld als Doorbraakcoaches om als dat nodig is over wetten, diensten en

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 19

organisatiegrenzen heen doorbraken te realiseren. Doorbraken worden methodisch onderbouwd met de doorbraakmethode33. De doorbraakmethode, die mede is ontwikkeld in SOHOS, omvat een zesstappenplan, het Doorbraakplan met de waardendriehoek als afwegingskader. Essentie van de aanpak is dat de betrokkenheid en het perspectief van de inwoner voorop staat. Dit door te focussen op het perspectief van de inwoner en van daaruit een doorbraak te realiseren. Als het moet op onconventionele manieren, maar wel altijd binnen de wettelijke kaders. De inwoner wordt daarmee eigenaar van de oplossing. De professional staat naast de inwoner en ondersteunt in het mogelijk maken hiervan. De methode is daarnaast van belang voor beleidsmedewerkers, management en bestuur, omdat de doorbraakmethode helpt om signalen en systeemknelpunten uit de praktijk zichtbaar te krijgen. Op die manier kunnen we signalen vanuit de uitvoering gaan omzetten in beleid dat de inwoner zo goed als mogelijk vooruithelpt. We leren van maatwerk dat het soms helpt om snelheid te maken, erger te voorkomen en halen er verbeterpunten voor onze dienstverlening uit.

Uiteindelijk beoog je met elkaar een continu proces te lopen van de uitvoering die maatwerk levert, knelpunten daarin doorspeelt aan beleid, beleid dat hierop inspeelt in de advisering aan B&W, B&W nieuw beleid vaststelt en dat weer laat landen bij de uitvoering, en zo is de cirkel rond.

33 Zie: IPW | Doorbraakmethode

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 20

3. Bijdragen aan perspectief van Haagse inwoners Er zijn verschillende politieke, economische en sociale factoren die impact (kunnen) hebben op de financiële positie van inwoners, zoals de ontwikkelingen rondom flexcontracten, participatiesamenleving, toeslagenaffaire, het taboe rondom schulden en de Covid-pandemie. Binnen de invloedssfeer die wij hebben, proberen wij op alle vlakken een bijdrage te leveren aan het perspectief van Haagse inwoners. Door het bieden van perspectief help je mensen vooruit. Om mensen duurzaam uit de armoede en schulden te helpen is een hoger inkomen onontbeerlijk.34 Maar we zien te vaak dat schulden en geldzorgen de horizon versmallen en mensen beperken in hun ontwikkeling. En niet alleen de ontwikkeling van henzelf. Ook hun kinderen hebben minder kansen. Er is een kloof tussen arm en rijk, jong en oud, wit en van kleur en praktisch en theoretisch opgeleid. In het onderwijs is de kansenongelijkheid groot. Onderzoek van het CPB stelt dat kinderen van praktisch opgeleide ouders of ouders met een laag inkomen op de basisschool met een achterstand beginnen, die ze hun gehele schoolcarrière niet meer inhalen.35 Het armoedebeleid kan dan ook alleen echt effectief zijn als aanpalende beleidsterreinen zoals participatie en onderwijs oog hebben voor de positie van minima.

Daarbij is het bieden van bestaanszekerheid, het voorkomen of oplossen van schulden en het wegnemen van financiële obstakels voorwaardelijk voor verder perspectief. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de bijdrage die wij leveren aan het perspectief van de Haagse inwoners. Als gemeente willen wij graag een stap extra zetten voor inwoners. Daarom kijken wij niet alleen naar het ‘hier en nu’, maar ook naar het ‘daar en straks’.

34 Guiaux, Roest en Iedema 2011; Van Geuns 2013 35 CPB, Notitie Ongelijkheid van het jonge kind, 2020

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 21

Perspectief voor de gedupeerden Kinderopvangtoeslag affaire De gedupeerden van de kinderopvangtoeslag affaire weten, meer dan wie dan ook, wat negatieve stigmatisering en een wantrouwende overheid kunnen veroorzaken. Het afgelopen jaar is er flink geïnvesteerd in passende hulpverlening voor de gedupeerden. Dat is geen eenvoudige opgave geweest. Voor veel zaken is de gemeente afhankelijk van de landelijke overheid en de belastingdienst. Waar mogelijk en nodig heeft Den Haag zo goed mogelijk geanticipeerd op landelijke ontwikkelingen zodat zo snel als mogelijk stappen gemaakt kunnen worden in het herstel van vertrouwen en een nieuw perspectief. Zo was Den Haag de eerste grote gemeente die de gemeentelijke schulden kwijtschold.

Bestaanszekerheid, een situatie waarin de grootste financiële zorgen weggenomen zijn, neemt nog steeds de belangrijkste plek in de dienstverlening in voor gedupeerden. De verwachting is dat als er een stabiele situatie is bereikt bij zwaar getroffen gezinnen dat er dan meer ruimte is voor het verwerken van de jarenlange stress en invloed daarvan op de kinderen en de gezinssituatie. Mogelijk vraagt dit om langdurige maatschappelijke begeleiding.

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 22

Perspectief op een schuldenzorgenvrije toekomst (klantreis) Met de Haagse financiële hulpverlening bevorderen we met grote en kleinere interventies het perspectief van Hagenaars op een schuldenzorgenvrij bestaan. Als mensen zich melden voor schuldhulpverlening is de stress vaak groot. Ze worden door allerlei schuldeisers aangeschreven en voelen zich onder grote druk staan. Zolang er geen schuldenrust is, is het lastig om het goede gesprek te voeren. Daar is eenvoudigweg nog geen mentale ruimte voor. Het is daarom goed dat op het moment dat mensen zich bij ons aanmelden, de incasso van schulden gepauzeerd wordt. De mogelijkheid om dit snel en eenvoudig te doen is er op dit moment niet. Het breed wettelijk moratorium waarbij schuldenrust via de rechter afgedwongen wordt, is te complex en traag. Ook in de raad wordt met enige regelmaat om schuldenrust via een pauzeknop gevraagd.36

Haagse inwoners die te kampen hebben met een gebrek aan financiële kennis kunnen gratis trainingen of workshops volgen. Er wordt onder andere aandacht besteed aan het inkomsten- en uitgaven patroon, het bijhouden van de administratie, de zorgverzekering en het eigen risico. Maar bestaanszekerheid gaat verder dan alleen het aanbieden van trainingen en workshops. Bestaanszekerheid betekent ook dat we stevig inzetten op het voorkomen dat problematische schulden worden opgebouwd (preventie) en het oplossen van problematische schulden (curatie). Hierdoor kijken wij naar de individuele situatie van de klant en werken in het tempo dat voor de klant het meest passend is. Deze werkwijze is ook in onze systemen doorgevoerd. Niet de duur van een traject is daarbij leidend, maar de individuele situatie van de inwoner. Uiteraard met inachtneming van alle wettelijke termijnen. Alle inwoners die een intakegesprek gehad hebben, krijgen – indien nodig een vervolgaanpak aangeboden. Dat kan een uitgebreid pakket aan ondersteuning zijn (saneringskrediet, budgetbeheer, financiële coaching, sociaal juridisch advies, begeleiding naar hulp 36 Motie, Adempauze voor schuldenaren (RIS305749)

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 23

op andere leefgebieden) of een beperkt aanbod. De samenstelling van het aanbod is altijd afgestemd op de persoonlijke situatie van de klant. Sommige inwoners krijgen geen saneringskrediet of schuldbemiddeling omdat er andere oplossingen voor de hand liggen, zoals een betaalregeling of ondersteuning vanuit familie en het eigen netwerk.37 Elke inwoner kent een individuele maatwerkaanpak. In 2022 gaan we extra inzetten op nazorg vanuit de klantreis Schuldhulpverlening. Want schuldhulpverlening eindigt niet bij het afronden van een minnelijke schuldenregeling, Juist door nazorg te bieden voorkom je schulden in de toekomst. We willen samen met de partners in de stad onderzoeken hoe we dit zo efficiënt en effectief mogelijk kunnen inrichten. Naar verwachting kunnen we medio 2022 aangeven hoe de nazorg verbeterd gaat worden.

3.1.

Preventie en vroegsignalering

Het Haags financiële hulpverleningsbeleid is gericht op preventie. Hierbij is het streven om het aantal inwoners met problematische schulden te minimaliseren. Immers, voorkomen is beter dan genezen. Nog te veel mensen hebben of krijgen te maken met geldzorgen. Het Haagse beleid is er om te voorkomen dat geldzorgen ontstaan (primaire preventie) en om te zorgen dat geldzorgen snel in beeld komen en niet verergeren (secundaire preventie). En daarnaast: om te zorgen voor een duurzaam resultaat (tertiaire preventie). Deze vorm van preventie is aan de orde als de financiële problemen (grotendeels) opgelost zijn, en heeft tot doel om terugval te voorkomen en zelfredzaamheid te bevorderen. Kortom: via preventie willen we ervoor zorgen dat mensen financieel gezond zijn of worden én dat blijven.38

Onderzoek eigen netwerk Uit de stads enquête 2019 blijkt dat drie kwart van de Hagenaars (77%) met schulden geen hulp zoekt in verband met de financiële situatie. Een kwart doet dit wel (als we studieschulden buiten beschouwing laten dan neemt dit percentage toe tot een derde). Men gaat dan voornamelijk te rade bij vrienden, kennissen of familie of bij de schuldhulpverlening van de gemeente. Praktisch opgeleiden zoeken twee keer vaker hulp bij de schuldhulpverlening van de gemeente dan theoretisch opgeleiden. We willen weten hoe het netwerk van onze inwoners eruit ziet en in hoeverre dit netwerk positief ondersteunend kan zijn. Ook de raad heeft het afgelopen jaar met een motie ertoe opgeroepen te onderzoeken welke rol het eigen netwerk kan spelen (RIS306996). Het CBS doet in opdracht van de gemeente een netwerkanalyse van bijstandsontvangers. Hun netwerk wordt vergeleken met dat van werkende armen (inkomen lager dan 130% van het sociaal minimum), WW/AO ontvangers en werkenden die niet arm zijn. Er wordt gekeken naar verschillen in gezondheid, financiële situatie en andere relevante kenmerken van inwoners en hun directe netwerk. Ook vergelijken we de Haagse situatie met die in de G4. De uitkomsten van het onderzoek kunnen gebruikt worden om de verwachtingen te toetsen wat betreft het aanspreken van het eigen netwerk bij financiële problemen.

Tevens kan het onderzoek helpen om inzicht te krijgen bij welke groepen juist meer ingezet dient te worden op toeleiding naar vrijwillige of professionele hulpverlening. De resultaten van dit onderzoek worden in de loop van 2022 verwacht.

37 Zie ook de afdoening motie ‘Eigen netwerk’ (RIS306996) 38

Gebaseerd op de definitie van het RIVM over gezondheidspreventie. Dossier Preventie | Wat is preventie? | Volksgezondheidenzorg.info

Armoedebestrijding Den Haag 2021 – 2022 | 24

Vroegsignalering via vaste lastenleveranciers Ons gemeentelijke financiële hulpverleningssysteem is dusdanig ingericht dat de focus allereerst ligt op vroegsignalering.39 We willen dat mensen zich eerder melden en we willen als gemeente eerder in contact komen met mensen die gebukt gaan onder hun financiële problemen. Problematische schulden beginnen met betalingsachterstanden. Het is daarom belangrijk dat we mensen weten te vinden voordat de problemen onoverkomelijk worden. De Wgs40 biedt per 2021 expliciet de verplichting om signalen van vaste lastenleveranciers (huur, zorg, water en energie) te gebruiken om vroeg met inwoners met financiële moeilijkheden in contact te komen. Voor de vroegsignalering is 2021 een leerjaar geweest. Er is gekeken welke vormen van signaalverwerking en communicatie succesvol en proportioneel zijn in relatie tot de gemelde achterstand. Ook is er volop geïnvesteerd in het tot stand brengen van een processen om gegevensuitwisseling zo tijdig en veilig mogelijk in te richten met de aanmeldende partijen daarvoor is een ICT-systeem aangeschaft en geïmplementeerd. Er zijn afspraken gemaakt met vastelastenpartijen, momenteel meer dan 80. Elke maand sluiten nieuwe partijen aan. Den Haag voldoet vanaf de ingangsdatum van deze wet aan de wettelijke verplichting om de vroegsignalering uit te voeren.

Mensen met betalingsachterstanden worden bereikt die voorheen niet of pas laat in beeld kwamen bij de gemeente. Doordat nu de methode wordt getest en op basis van de resultaten kan worden verfijnd, is het aantal mensen dat wordt bereikt, groeiende. 2022 staat in het teken van verfijnen en uitbreiden. Er ligt een communicatieplan klaar om meer bekendheid omtrent de vroegsignalering te krijgen bij inwoners, die nu meestal verrast zijn dat ze door ons worden benaderd. In het eerste kwartaal van 2022 start een pilot met het uitvoeren van huisbezoeken, afhankelijk van o.a. de ontwikkelingen op coronagebied. De huisbezoeken gaan plaatsvinden in de prioritaire gebieden zoals in Zuid-West. Er is aansluiting gaande bij de gebiedsteams. Van ervaringen bij andere gemeenten is bekend dat huisbezoeken meer tijd kosten, maar dat er een beter bereik en betere respons is dan bij telefonische benadering en dat dit een geschikte methode is om de signalen met hogere prioriteit op te volgen.41 In de loop van 2022 starten pilots met andere benaderingswijzen zoals sms en whatsapp, en starten pilots met “treintjes” van signalen binnen dezelfde maand. Bijvoorbeeld: reageert iemand niet op de kaart, dan wordt zij na 1 week gebeld, wordt er niet opgenomen dan sturen we een whatsapp, als er dan nog geen reactie is, starten we een huisbezoek om financiële hulp te bieden.