RIS311239 Bijlage boekwerk MJPK4

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

bijkomend voordeel is dat er geen hulpdamwanden nodig zijn, waardoor een minder grote belemmering van het watersysteem plaatsvindt. Na uitvoering zal uit een evaluatie moeten blijken of dit bij meer kades toegepast kan worden. Op de Prinsessewal is een pilotproject uitgevoerd met het aanbrengen van grout (een mengsel van cement en water) onder de bestaande kademuur. Onder hoge druk wordt de grout, door geboorde gaten in de muur, in de grond aangebracht en vormt een nieuwe fundering van de kademuur. Ook hier is het behoud van bomen de insteek en bovendien zijn met deze methode geen hulpdamwanden nodig. Ook hier is de voorwaarde dat de muur een minimale dikte moet hebben. Bij dit project zal de evaluatie aangeven of dit breder toegepast kan worden in het komende programma. Vanuit de MJPK-organisatie wordt met andere partners (waaronder de G4 en BiKa) aan technische innovaties gewerkt en geïnvesteerd in kennisontwikkeling. De inzet met innovatie is vooral gericht op minder overlast, sneller werken, minder kosten en het behoud van bomen. Ook het aanbesteden vindt plaats met innovatieve vormen. De wijze van aanbesteden is steeds meer toegesneden op het project. Daar waar kennis van de markt een aanvulling moet zijn, wordt de Bouwteam-methode toegepast en daar waar een fors accent op innovatie ligt wordt een nieuwe aanbestedingsvorm, Rapid Circular Contracting (RCC), ingezet.

Ook wordt er meer gekeken naar het aanbesteden van kades die tegenover elkaar en/of naast elkaar liggen.

Participatie Zowel in de voorbereiding als tijdens de uitvoering wordt de omgeving betrokken bij de projecten. In de voorbereiding is de participatie gericht op het inventariseren van eisen en wensen en het ophalen van locatie specifieke kennis. Ook beplantingsplannen worden vaak samen met bewoners opgesteld, zoals bij de Valkenboskade, de Zuidwal en de Suezkade. Bij de Suezkade worden op verzoek van de bewoners enkele trappen in het talud opgenomen om de relatie met het water te verbeteren. Voorstellen uit de wijk gaan veelal over vergroening, maar ook over minder parkeren in ruil voor fietsparkeren of verblijfsmogelijkheden aan het water. Bij het Piet Heinplein is een verzoek ingediend om bij het werfje een bank aan te leggen. Voor het weer draaibaar maken van de Hemsterhuisbrug is een breed gedragen burgerinitiatief ingediend. Dit initiatief is gehonoreerd. Dit betekent dat bruikbare onderdelen behouden blijven en worden aangevuld met onderdelen die verloren zijn gegaan. Ook een tweede voorstel om een brugwachtershuisje terug te brengen wordt gerealiseerd. Ooit stond hier zo’n huisje en in een zo natuurgetrouw mogelijke kopie wordt de installatie en de bediening ondergebracht. Tijdens de uitvoering verloopt het contact met omwonenden via zogenoemde ‘burenoverleggen’ omdat we met het project tijdelijk buren van elkaar worden.

Gezien het groot aantal projecten dat tussen Noordwal en Willemsparkbrug wordt uitgevoerd faciliteert het Stadsdeel Centrum een overleg met de wijkberaden en de bedrijven investeringszones (BIZ) uit Kortenbos, Hofkwartier en Zeeheldenkwartier waar de diverse projecten uit het MJPK regelmatig besproken worden. De bewonersavonden vinden in verband met Corona nu online plaats in de studio van de Bibliotheek. De deelname en de betrokkenheid is goed bij deze sessies. Ook de burenoverleggen vinden digitaal plaats.

20

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Kwaliteit openbare ruimte Participatie geeft inzicht in waar de omgeving van een project belang bij heeft. Ook inbreng van stakeholders geeft input voor het verbeteren van de openbare ruimte. Vaak kan binnen de projectopdracht rekening gehouden worden met wensen op dit vlak. Parkeren inruilen voor fietsparkeren is hier een voorbeeld van. Binnen de scope van het project is dit goed uit te voeren en de bewoners zijn er blij mee. Omdat het draagvlak er al is volgt er goed overleg over de precieze locatie en de grootte ervan en komt het de buurt ten goede. Een ander voorbeeld is dat de openbare weg na een kadevernieuwing eigenlijk niet op dezelfde wijze kan worden teruggebracht. De indeling en het ruimtegebruik zijn niet evenwichtig en een andere indeling is eigenlijk gewenst. Werk met werk maken vraagt goed overleg met alle stakeholders maar levert ook een impuls voor de openbare ruimte op. Zeker als de weg toch opengaat voor het vervangen van de riolering. Soms maakt een toevoeging in de openbare ruimte al meer mogelijk. Bij de Suezkade is met de omgeving een plan ontstaan om trappen aan te leggen zodat het de watergang toegankelijk wordt voor bijvoorbeeld een kano.

Trappen geplaatst in overleg met bewoners op de Suezkade Een project kan ook een de totale beleving van de openbare ruimte versterken. Een goed voorbeeld hiervan is het weer zichtbaar maken van het water bij de vervanging van de bruggen bij het Piet Heinplein. Temeer er ook een in- en uitstapplaats komt voor de (rond)vaart en op de werf een zitbank komt zodat recreëren aan het water mogelijk wordt. Met de werkzaamheden in de binnen stad gaat ook vaak de vervanging van straatverlichting mee door het vervangen met een klassieke uitstraling. Als het kan krijgt het bestratingsmateriaal een verbeterslag.

Terugblik projecten MJPK3 De vervanging van de kademuren aan de Zuidwal, Scheveningseveer, Calandkade, de Kleine Veenkade/Van Boecopkade, de Valkenboskade (tussen Laan van Meerdervoort en Thomsonlaan), Hooigracht, de Prinsessewal en de steenglooiing langs de Suezkade zijn gereed. De levensduurverlengende maatregelen (coating aanbrengen) aan de kademuren rond de 1e haven in Scheveningen zijn eind 2019 afgerond. Daarnaast is een tijdelijke versterkingsmaatregel uitgevoerd

21

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

op de Noordwal. De Willemsparkbrug is vervangen in combinatie met het vervangen van het tramspoor in de Alexanderstraat. De kadevervangingen op het Groenewegje en de Noordwal zijn in uitvoering. De Noordwal wordt gecombineerd uitgevoerd met de renovatie van de Hemsterhuisbrug (inclusief het vervangen van de landhoofden). Naast de projecten die in uitvoering zijn is de voorbereiding van nieuwe projecten in volle gang. Het betreft de kademuren langs de Pletterijkade, Lijnbaan, Zwarteweg/ Boomsluiterskade, Houtzagerssingel en Conradkade (tussen Laan van Meerdervoort en Groot Hertoginnelaan). Tevens wordt gewerkt aan de vervanging van de brug in de Benoordenhoutseweg (brug 105) en het vervangen van 2 bruggen bij het Piet Heinplein inclusief het ontkluizen van het plein.

Kademuren

Calandkade (afgerond) Samen met de kademuren in het Petroleumhavengebied (opdracht DSO) was dit voor Haagse begrippen een zeer groot werk. In totaal is er ruim 1.000 meter kade vervangen. Langs de Calandkade moest rekening worden gehouden met een aantal zeer belangrijke zinkers, hiervoor zijn constructieve oplossingen in het werk aangebracht. Aan de kant van de Neherkade kon met technische voorzieningen een belangrijke populatie varens bewaard blijven. De in het werk vrijgekomen basaltblokken zijn gespleten en weer verwerkt in de kademuur. Er zijn 3 bomen gekapt en 3 nieuwe bomen geplant. Het bouwrijp maken van het naastliggende gebied is in dit project meegenomen.

22

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Eline Verepark - Groot Hertoginnenlaan, Alexander Gogelweg en Andries Bickerweg (in voorbereiding) In het Eline Verepark ligt een grote waterpartij omringd door de Groot Hertoginnelaan, de Alexander Gogelweg en de Andries Bickerweg. De totale lengte van de kademuur is 1.763 meter. De kadevervanging wordt voorbereid in samenwerking met de markt om tot een oplossing te komen die niet alleen hier toegepast kan worden maar ook bij andere delen van dit project en soortgelijke kades. Alhoewel de bovenkant van de kade maar net boven het water uitkomt is het water ernaast relatief diep. De kennis en kunde in de markt wordt aangesproken om zoveel mogelijk bomen te behouden en de kade op termijn te vernieuwen met zo weinig mogelijk impact op de walkant. Onderzocht wordt of er faunavriendelijke oevers aangelegd kunnen worden, rekening houdend met het landschappelijk ontwerp.

Groenewegje (in uitvoering) Op het Groenewegje is de kademuur vervangen. Het ging hier om een lengte van 178 meter. Daarnaast wordt er van de kade tot de gevel herstraat met nieuwe materialen. Ook wordt de straat opgehoogd om meer groeiruimte te creëren voor de nieuwe bomen langs de kade. Deze kunnen zich zo beter ontwikkelen. Op het gebied van participatie is hier samenwerking met Staedion gezocht. De entrees van de appartementencomplexen krijgen door het ophogen nieuwe bestrating en er komen ook extra groenvakken met haagjes.

23

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Hooigracht (afgerond) Bij de Hooigracht is over een lengte van 150 meter de kade vervangen. Hierbij zijn de dekzerken (natuurstenen blokken boven op de kademuur) hergebruikt en dit geeft een goed beeld van de mogelijkheden bij hergebruik. De pompen voor de bemaling konden hier rechtstreeks op het elektriciteitsnet worden aangesloten door vooraf al een bouwaansluiting aan te vragen. Dit veroorzaakt aanzienlijk minder overlast. Er is minder stank, minder lawaai en minder trilling ervaren. 3 bomen zijn op het werk teruggeplaatst vanaf hun tijdelijke plek bij de kwekerij. 8 bomen zijn gekapt en er zijn 6 nieuwe bomen geplant. Omdat de bomen een goede groeiruimte te bieden is een ruimere indeling van de bomen gemaakt. Voor 2 bomen is budget in het Bomenfonds gestort. De op de kade staande hekwerken zijn in dezelfde vorm vervangen omdat deze een tijdsbeeld weergeven van het moment van plaatsen. Door de kadevervanging sloten de hoogtes in de straat niet meer aan. Er is daarom tot aan de gevel opnieuw ingericht, inclusief het vervangen van de stenen in het trottoir door mangaanklinkers.

Houtzagerssingel (in voorbereiding) De voorbereiding is vergevorderd. De kade zal hoger worden aangelegd om meer groeiruimte te bieden aan de nieuwe bomen. Voor de openbare ruimte zijn plannen om deze een kwaliteitsimpuls te geven met minder parkeerruimte, maar met toevoeging van verblijfsruimte aan het water. De uitvoering wordt medio 2022 gestart en er wordt 340 meter aan kademuur vervangen.

24

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Kleine Veenkade/ Van Boecopkade (afgerond) Deze tegenover elkaar liggende kademuren zijn als 1 project aanbesteed en gecombineerd uitgevoerd. Het werk aan de Kleine Veenkade heeft veel zorg besteed aan de naastliggende inlaat voor koelwater voor de Energiecentrale. De werkzaamheden mochten niet veel slib en grond in het water veroorzaken. Met een slibscherm is dit voorkomen. Ook ten aanzien van trillingen is er zeer voorzichtig gewerkt omdat de centrale continu in bedrijf was. Op de kade stond een trafohuisje. Dit is voorafgaand aan de werkzaamheden verplaatst. 12 bomen zijn gekapt en 3 bomen zijn verplaatst naar het project Valkenboskade. Aan het eind van het werk maakten de 7 nieuw geplante bomen en 5 heesters het werk af. Aan de overzijde is in de nieuwe kade aan de Van Boecopkade een fauna vriendelijke oever gemaakt. Er is aan de zijde van de Kleine Veenkade 140 meter vervangen en aan de zijde van de Van Boecopkade 90 meter.

Noordwal (in uitvoering) Het vervangen van de kademuur aan de Noordwal en de renovatie van de Hemsterhuisbrug (inclusief het vervangen van de landhoofden) wordt gecombineerd voorbereid. Bij de Noordwal wordt de damwand die als noodmaatregel in het water is geplaatst bij de uitvoering gebruikt als hulpdamwand voor het maken van de tijdelijke bouwkuipen. De bomen worden vervangen door nieuwe. In dit deel van de kade zal een aanlegplek worden gerealiseerd voor passanten en rondvaartboten. Het project wordt begin 2022 buiten gestart en er wordt 233 meter kade vervangen. 25

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Pletterijkade (in voorbereiding) Dit project heeft een brede werk-met-werk-maken opzet. Naast het vernieuwen van de kademuur wordt het riool vervangen en krijgt de Pletterijkade (in opdracht van DSO) een nieuwe inrichting waarbij het fietsverkeer alle ruimte krijgt. De start van dit project is eind 2022. De vervanging van de kade gebeurt over een lengte van 282 meter.

Prinsessewal (afgerond) Bij de Prinsessewal is met een bouwteam (samengesteld uit experts van de gemeente en de aannemer) een voor Den Haag nieuwe werkwijze voorbereid waarmee bomenkap van een twintigtal bomen kon worden voorkomen. De bestaande muur is eerst iets verlaagd, waarna er met spuitlansen grout (een mengsel van water en cement) door en onder de kademuur is aangebracht. Op deze wijze ontstaat er een nieuwe fundering voor de muur. De meeste kademuren in Den Haag zijn hiervoor te dun, maar op deze locatie was de muur dik genoeg om een pilotproject in te zetten. Het grote voordeel is dat er geen hulpdamwanden nodig zijn, maar vooral dat de bomen hierdoor kunnen blijven staan. Vooraf zijn de bomen van extra voeding voorzien zodat ze goed tegen de werkzaamheden zijn opgewassen. Deze pilot is uitgevoerd om een bredere toepassing te verkennen. Uiteindelijk is de kade over een lengte van 236 meter van een groutfundering voorzien.

26

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Scheveningseveer (afgerond) Naast de noodzakelijke vervanging van de kade over een lengte van 50 meter is met dit project een knelpunt in het Haagse watersysteem opgelost. Van oudsher zat hier een versmalling in de watergang als restant van vroegere bewoning op dit stukje. De kade is nu aangepast aan de loop van de watergang en dit levert een veel betere doorstroming van (regen)water op naar het gemaal. Voor de rondvaartboten en passanten is een aanlegplek gerealiseerd en het trafohuisje is voorzien van beeldmateriaal over de geschiedenis van dit stukje Den Haag. Ook is de verlichting en het groen verbeterd. Het project is in goede afstemming met het Hilton Hotel, Museum Mesdag en de omgeving uitgevoerd.

Suezkade (afgerond) De walkant met stenen was in verval geraakt en de constructie onder water was aan vervanging toe. Er is een nieuwe walkant met een totale lengte van 435 meter aangebracht. De bomen stonden ver genoeg van het werk af zodat hiervoor geen maatregelen nodig waren. Het talud is voorzien van grastegels (tegels met openingen) waarin, in overleg met de bewoners, zaaigoed is aangebracht. In het werk zijn drie trappen ingebouwd om het in- en uitstappen van kano’s mogelijk te maken. Aan de overkant is een proef gedaan met het aanplanten van riet.

27

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Valkenboskade (afgerond) Bij de Valkenboskade is een werkplateau gemaakt op twee stalen damwanden in de watergang. Vanaf dit plateau kon aan beide zijden de kademuren worden vervangen. Voor de delen II en IV gaat het om respectievelijk 520 en 612 meter. Deze werkmethode heeft weinig impact op de omgeving omdat het werkgebied vooral op het water ligt. Deel 2 had een extra technische uitdaging om de daar in de grond liggende Delfluentleiding te ontzien. Om daar toch te kunnen werken zijn extra tijdelijke constructieve maatregelen genomen. Aan het eind van het werk is het groen, zoals afgesproken tijdens de gezamenlijke uitwerking met de bewoners, aangebracht. Drie treurwilgen van de Kleine Veenkade zijn in het inmiddels uitgevoerde beplantingsplan opgenomen.

Zuidwal (afgerond) Het vervangen van 225 meter kademuur. De Zuidwal was voorzien van een tijdelijke maatregel in de vorm van een damwand in het water met stempels tussen deze damwand en de kademuur om verdere verplaatsing (en bezwijken) te voorkomen. Deze damwand was zodanig neergezet dat deze tijdens de vervanging gebruikt kon worden als hulpdamwand. 17 bomen zijn tijdelijk verplaatst naar een kwekerij en aan het eind van het werk weer teruggeplaatst op de kade. Bij 6 bomen is het wortelpakket te groot geworden om deze weer terug te plaatsen, deze hebben een andere plek gekregen. 1 boom is gekapt. In totaal zijn er 7 nieuwe bomen geplant.

28

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Zwarteweg/ Boomsluiterskade (in voorbereiding) Dit project start in het najaar van 2022. Bij de Zwarteweg wordt 112 meter nieuwe kade aangelegd en bij de Boomsluiterskade 135 meter. De monumentale brug blijft behouden en wordt versterkt. De beeldbepalende kastanjeboom in de bocht kan blijven staan. Vanaf de zomer van 2021 tot de start van de kadevervanging wordt een tijdelijke maatregel genomen. Dit is nodig om de veiligheid van mensen op de kade en in de gracht te borgen. Op delen van dit traject, die uit onderzoeken slechter bleken dan we aan het begin van project wisten, is het niet meer mogelijk om te parkeren. De kade is afgezet met een hekwerk zodat deze niet meer het gewicht van geparkeerde auto’s of mensen hoeft te dragen. De kadevervanging is vanwege het nemen van deze maatregel ongeveer 6 maanden naar voren geschoven in de planning.

Vaste bruggen

Willemsparkbrug (afgerond) De Willemsparkbrug is in combinatie met het vervangen van de tramsporen in de Alexanderstraat (maatregelen in het kader van tramlijn 1) voorbereid en uitgevoerd. De teams van de programma’s MJPK en INTHR (Instroom Nieuwe Trams Haagse Regio) hebben hier samengewerkt en een integraal project gerealiseerd. Vooraf zijn, met gestuurde boringen, diep onder de brug door mantelbuizen aangebracht waar de in de brug liggende kabels en leidingen naartoe verlegd konden worden. In de buitendienststelling van de tram is de brug vernieuwd. Op deze wijze is invulling gegeven aan werkmet-werk maken om de hinder te beperken. De nieuwe brug gaat weer 100 jaar mee. Het brugdek is 29

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

geschikt voor het type verkeer dat erover gaat, inclusief de tram. De doorvaarthoogte is vergroot van 1,08m naar 1,25m. De monumentale eigenschappen van de brug, lichtmasten, hekwerk, natuursteen en ‘Iron Bricks’ zijn behouden gebleven.

Hemsterhuisbrug (in uitvoering) De Hemsterhuisbrug krijgt nieuwe landhoofden en wordt weer machinaal draaibaar gemaakt. Met een burgerinitiatief zijn hiervoor voorstellen gedaan en deze zijn uitgewerkt tot een ontwerp. Het brugdek zelf wordt verwijderd en op transport gezet voor een renovatie. In de oude situatie is het draaiwerk aangebracht op een plateau dat bijna voor de helft in het water steekt. Dit is een belemmering voor het doorstromen van water naar het gemaal bij Scheveningen. Daarom wordt het gerenoveerde draaiwerk op een plateau gemonteerd zodat het grachtenwater beter kan doorstromen. Boven de waterlijn blijft het aanzicht van de brug zoals deze was en blijft de monumentale uitstraling behouden. In het verleden stond er een brugwachtershuisje waarvan een natuurgetrouwe kopie wordt teruggeplaatst waaruit de brug bediend kan worden. Dit werk wordt gecombineerd met de vervanging van de kademuur aan de Noordwal en de werkzaamheden buiten starten begin 2022.

Twee bruggen Piet Heinplein (in voorbereiding) Met het vervangen van twee belangrijke verkeersbruggen, in de Elandstraat en de Anna Paulownastraat, wordt ook het tussenliggende plein ontkluisd (open gemaakt zodat de gracht weer zichtbaar wordt). In dit werk wordt een werf aangelegd als op- en afstapplaats voor rondvaartboten en passanten. Deze werf krijgt ook een zitbank.

30

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Vooruitlopend op de werkzaamheden zijn met gestuurde boringen diep onder de brug in de Elandstraat mantelbuizen aangebracht waarin de kabels en leidingen komen die nu nog in de brug liggen. In deze brug liggen ook 25kV leidingen. Stedin heeft de werkzaamheden, om met drie zeer diepe gestuurde boringen kabels te vernieuwen tussen de centrale aan De Constant Rebecqueplein en de Schoolstraat, in 2021 afgerond. In de brug aan de zijde van de Anna Paulownastraat ligt de stadsverwarming. In samenwerking met Eneco wordt deze tijdens de werkzaamheden verlegd. De start van het werk is gepland in begin 2022.

Brug Benoordenhoutseweg - brug 105 (in voorbereiding) Deze brug heeft een deel dat in goede staat is, maar ook een deel dat moet worden vervangen. Het werkterrein komt vanaf de huizenzijde tot aan de middenberm van de Benoordenhoutseweg. Het gaat om een deel van de hoofdrijbaan in de richting van Den Haag en de ventweg. De mogelijkheid om dit project uit te voeren is zeer afhankelijk van andere werkzaamheden aan hoofdwegen rondom dit project. De start van het werk is eind 2022.

Beweegbare bruggen

Binckhorstbrug (in voorbereiding) De Binckhorstbrug bestaat uit een basculebrug en een aanbrug. Het dwarsprofiel bestaat uit 2 x 2 rijstroken voor het wegverkeer en aan beide zijden een fiets- en voetpad. De brug is gerealiseerd in 1938 en is de oudste van de vijf te renoveren basculebruggen. De bediening is op afstand vanuit de centrale te Scheveningen. In 2019 is met de voorbereiding van de renovatie van deze verouderde beweegbare brug gestart. Daarbij kon maar beperkt geanticipeerd worden op de aanleg van Hoogwaardig Openbaar Vervoer 31

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

(HOV) over de brug. Inmiddels is er meer zicht op de varianten voor de realisatie van HOV in de Binckhorst. Deze varianten kunnen grote gevolgen hebben voor de inpassing op de bestaande brug. Uit onderzoek is recent gebleken dat de renovatie van de brug niet meer kan wachten op de keuze van de HOV-verbinding en op korte termijn uitgevoerd dient te worden. Hierbij is geconstateerd dat een belangrijk onderdeel van het brugval (beweegbare brugdek) in slechte staat verkeert. Er zullen daarom op korte termijn tijdelijke veiligheidsmaatregelen genomen worden totdat de renovatie is uitgevoerd. De doelstelling is om de brug in 2023 te renoveren en de levensduur met ca. 10 jaar te verlengen. De komende periode wordt de renovatiescope van de Binckhorstbrug vastgesteld. Bij de renovatie wordt in ieder geval het elektrisch systeem integraal vernieuwd (inclusief besturingssysteem), net als een deel van het bewegingswerk en het brugval. Ook wordt onderhoud gepleegd aan de betonnen constructieonderdelen. Na vaststelling van de definitieve scope van o.a. de Binckhorstlaan en de HOV-verbinding, over uiterlijk 10 jaar, zal de bovenbouw of de gehele brug worden vernieuwd.

Overige Kunstwerken

Utrechtsebaan (in uitvoering) Na de ingebruikname van de Rotterdamsebaan is de Utrechtsebaan aan de beurt voor een levensduur verlengende renovatie. Inmiddels is de koppeling met de Grotiusplaats verlaten, omdat de complexiteit van de geplande overkluizing in samenhang met omgeving en veiligheids-vereisten leidt tot zodanige kosten dat het niet anders kan dan een alternatief te laten ontwikkelen. De huidige begroting was hiervoor niet toereikend. Inmiddels is een aannemer gecontracteerd voor de renovatie zelf. Met de renovatie wordt naast de reparatie van de betonnen bak en nieuw asfalt onder andere het vervangen van kabelgoten en bekabeling van installaties, midden-geleider (afscheiding tussen de rijrichtingen) en looppaden meegenomen. Bruggebouwen over de Utrechtsebaan worden voorzien van brandwerende bekleding. Door een kortgeding van een aannemer tijdens de aanbestedingsprocedure heeft het project een aantal maanden vertraging opgelopen. Realisatie wordt nu voorzien in de periode januari 2022 - mei 2022.

32

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

4 Uitvoeringsprogramma 2022-2025 Prioritering In augustus 2020 is er gestart met de voorbereiding van het MJPK4, dat loopt van 2022 tot en met 2025. De prioritering van objecten vindt plaats aan de hand van een risicogestuurde areaalbeschouwing waarbij wordt gekeken naar objecten met een houten fundering en objecten met een onderhoudsbehoefte. Hoewel de meest urgente kademuren inmiddels zijn aangepakt blijft het noodzakelijk om het ingezette vervangingstempo voort te zetten om degradatie van het areaal voor te blijven en de veiligheid te kunnen blijven waarborgen. De stip op de horizon is dat in 2040 alle kademuren met een houten fundering vervangen zijn of zijn opgenomen in het op dat moment actuele uitvoeringsprogramma. Naast veiligheid wegen ook andere criteria in de prioritering mee. Op basis van 4 criteria is bepaald welke objecten in aanmerking komen om opgenomen te worden in het MJPK4. De selectie bestaat uit de top 60 kademuren en de top 20 vaste bruggen, met het grootste veiligheidsrisico. Deze zijn nader beschouwd op basis van; Criterium 1: Veiligheid, Criterium 2: Werk-met-werk, Criterium 3: Gebiedsgerichte aanpak en Criterium 4: Strategisch inkopen.

Veiligheid Voorkomen van incidenten De afgelopen jaren zijn er in Nederland meerdere kademuren ingestort of verzakt. In Den Haag wordt dit tot nu toe voorkomen. Door het opzetten van het MJPK zijn we al in een vroeg stadium gestart om het risico Incidenten in Nederland in verband met kademuren Oktober 2013: instorting kademuur Utrecht op bezwijken te beperken. Met het September 2020: instorting kademuur Amsterdam afronden van de MJPK3-projecten is een September 2020: verzakking kademuur Utrecht groot deel van de hoog-risico kademuren en bruggen inmiddels vervangen of versterkt. Door de snelheid van de vervangingen erin te houden wordt de kans op onverwachte schade of instorting nog verder verkleind. Eens in de 5 jaar wordt elke brug en kademuur geïnspecteerd door middel van een toestandsinspectie. Dit is een visuele inspectie van alle onderdelen (bouwdelen) waarbij de ernst, intensiteit en omvang van elk gebrek volgens de NEN 2767-4 in beeld wordt gebracht. Hierbij behoren ook de eventuele scheuren en scheefstanden. Als na een toestandsinspectie blijkt dat de functie van een bouwdeel incidenteel in gevaar is wordt besloten dat de brug of kademuur periodiek wordt ingemeten. De intensiteit verschilt van eens per half jaar tot maandelijks. Aanvullend worden er ook duikinspecties uitgevoerd, om de toestand van de fundering te controleren.

Door deze structurele aanpak van monitoren hebben we de toestand van het areaal goed in beeld. Alle Haagse kademuren met een houten paalfundering zijn visueel beoordeeld en een aantal kademuren hebben een nader onderzoek ondergaan, zowel boven als onder water. Al deze gegevens zijn opgenomen in een database. Door het toekennen van scores aan de staat van de specifieke onderdelen van een kademuur en aan de conclusies van diverse onderzoeken wordt een risicoprofiel van elke kademuur gemaakt. Hoe hoger de score des te hoger het risico van de kademuur. Op deze wijze is een prioritering van de kademuren van dit moment in beeld gebracht.

33

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

De gegevens van de kades die in de database staan bestaan onder andere uit: het kadenummer, de locatie, het bouwjaar, het type kademuur, de periodieke monitoring, de niveau kademuur en het type belasting achter de kademuur. Hierbij wordt de leeftijd van de kademuur in de score meegenomen. Aan de bevindingen van de visuele en technische onderzoeken van een kademuur worden eveneens scores toegekend. Bij de technische onderdelen wordt onder andere gekeken naar de scheefstand van de muur, de diepte van de waterbodem, de staat van de houten onderdelen van de kademuur (palen, kespen en grondscherm/damwand) en de hoeveelheid aan verzakkingen in de straat achter de kade.

Schets kademuur met houten palen Door het toekennen van scores aan ieder aspect ontstaat een totaalscore van de technische staat van de kademuur. De technische staat geeft niet direct de noodzaak weer voor vervanging. Een lage kademuur in een park heeft bij bezwijken een kleiner gevolg dan wanneer een hoge kademuur met dichtstbijzijnd verkeer bezwijkt. Daarom wordt van de technische score een risicoscore gemaakt met behulp van een factor. De grootte van deze factor is afhankelijk van de te keren hoogte van het grondlichaam achter de kademuur en de afstand van het verkeer tot aan de kademuur.

Werk-met-Werk Integraal programmeren en afstemmen Integraal programmeren is binnen stedelijk beheer sterk in ontwikkeling. Het doel is om zo veel mogelijk programma’s, projecten en opgaves in de openbare ruimte met elkaar in verbinding te brengen. In eerste instantie gebeurt dit binnen de Dienst Stadsbeheer (DSB), maar geleidelijk komen ook projecten van andere diensten hierbij in beeld. Voor het MJPK is het belangrijk om aan de ene kant raakvlakprojecten in beeld te brengen. Dat zijn projecten die in dezelfde omgeving plaatsvinden als de opgave voor een kademuur of brug, maar geen onderdeel worden van het project binnen MJPK zelf. Aan de andere kant wordt actief gezocht naar werkzaamheden die in hetzelfde projectgebied liggen en eventueel betrekking hebben op dezelfde ruimtelijke objecten. Denk hierbij aan renovatieprojecten van riolering of groot onderhoud.

34

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Kabels liggen klaar bij een gestuurde boring Met de belangrijkste stakeholders van het programma, zowel intern als extern, zijn de op dit moment bekende werkzaamheden op elkaar afgestemd. Voor het MJPK zijn deze stakeholders: Nautisch Beheer, Bereikbaarheidsregie (SBO), Hoogheemraadschap Delfland, Riolering en nutsbedrijven en DSO. Bij deze afstemming en het opstellen van de programmaplanning blijft het tempo van de vervangingen wel leidend. Dat wil zeggen dat we het koppelen van andere projecten kritisch bekijken vanuit de voortgang van de MJPK-opgave. Er resteert nog een deel van de projecten uit het derde MJPK dat in voorbereiding is, maar in de komende jaren wordt uitgevoerd. Hierdoor moeten we rekening houden met samenloop van projecten binnen het MJPK. Op basis van richtlijnen vanuit het waterschap en op basis van de capaciteit van onze eigen projectorganisatie hebben we een uitvoeringsplanning gemaakt die realistisch is en waarbij we voldoen aan de eisen van belangrijke stakeholders.

Gebiedsgerichte aanpak Verbeteren kwaliteit openbare ruimte Door objecten met een vervangingsopgave te combineren kunnen we de overlast in de wijk beperken. Bijvoorbeeld op de Soestdijksekade en Veenendaalkade, maar ook op het traject Uilenbomen/Boomsluiterskade, worden meerdere objecten in een project samengebracht waardoor dit de komende paar jaar veel werkzaamheden en overlast scheelt. In het centrum was er jarenlang samenwerking met DSO vanuit MJPK om de straat bij een kadevervanging ook aan te pakken. Met het aflopen van het programma ‘de kern bijzonder’ en het verplaatsen van de opgave van het centrum naar de omliggende wijken en stadsdelen wordt per project bekeken of we de kwaliteit van de openbare ruimte naast de kade kunnen verbeteren. Het uitgangspunt in het centrum hierbij is het ontwerpkader Haagse Grachten en het Handboek Openbare Ruimte (HOR). Hierbij kan gedacht worden aan het toepassen van hoogwaardigere materialen zoals gebakken stenen in plaats van stoeptegels en hergebruik van natuursteen. Ook het toevoegen van meer groen, zowel bomen als perkgroen, behoort tot de mogelijkheden. Hierbij speelt participatie ook een rol. Waar dit mogelijk is geven we de bewoners en ondernemers in de omgeving de kans om mee te denken over het ontwerp van de straat. Het niveau van participatie is dan ‘raadplegen’.

Dat wil zeggen dat de wensen en ideeën uit de omgeving worden getoetst aan 35

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

bovenstaande uitgangspunten. Als dit niet tot een conflict leidt wordt het voorstel opgenomen in het ontwerp.

Strategisch inkopen Meer meters maken Bij het clusteren van objecten ontstaat er ook een kans voor aanbestedingen. Een voorwaarde hiervoor is dat de complexiteit van de objecten in het project van dezelfde orde zijn en dat zij overwegend dezelfde stakeholders hebben. Zo is er door meer meters kademuur in een project en contract onder te brengen sprake van schaalvoordelen die zich wederom vertalen in een lagere totaalprijs. Dit komt doordat het opstellen en inkopen van een contract van een groot aantal meters relatief minder tijd en geld kost dan de som der delen. Daarnaast kunnen overheadkosten door de marktpartijen worden verspreid over een grotere omvang. Ook is het bij grote projecten voor de markt aantrekkelijker om innovaties door te voeren. Denk hierbij aan het ontwikkelen van (groot) elektrisch materieel.

Opgave MJPK4 – 2022 t/m 2025 Zoals aangegeven in hoofdstuk 2 is door middel van het toewerken van longlist naar shortlist het programma voor MJPK4 ontstaan. De opgave voor de MJPK-organisatie is de komende periode uitgebreider in verband met de doorloop van de MJPK3 projecten en de grote projecten zoals de renovatie van de Hubertustunnel. In de aanpak van de projecten krijgen de onderwerpen duurzaamheid, ecologie, innovatie en participatie veel aandacht. Hiertoe behoren zeker ook de aandachtsgebieden faunavriendelijkheid, nieuwe technieken voor de uitvoering, energie(terug)winning en hergebruik van materialen. Centraal in de opgave staat het, daar waar mogelijk, verbeteren van het watersysteem.

Overzicht Kademuren Onderstaand volgt een overzicht van de vervangingsopgave voor de periode 2022 tot en met 2025 met de doorloop van kademuren uit het MJPK3, de nieuwe opgave van te versterken kademuren in het MJPK 4, de vaste en beweegbare bruggen en de projecten met bijzondere constructies. De toelichting per project volgt in 4.3. Kademuren – Overzicht doorloop uit MJPK3 De kademuurprojecten waarvan de voorbereiding in MJPK3 is opgepakt en waarvan de uitvoering in de periode 2022 tot en met 2025 plaatsvindt lopen door in MJPK4. Een nadere toelichting bij deze projecten kan teruggevonden worden bij de terugblik in paragraaf 3.3.1. In totaal betreft het de volgende projecten met een totale lengte van 1.753 meter. Locatie Houtzagerssingel Zwarteweg – Boomsluiterskade Lijnbaan Groenewegje – overzijde Zuidwal Conradkade Noordwal Pletterijkade Lengte kademuren totaal

Lengte [m] 355 m 247 m 44 m 0m 400 m 264 m 290 m 1.600 m

36

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Kademuren – Overzicht nieuwe projecten MJPK4 De nieuwe kademuurprojecten die onderdeel uitmaken van de vervangingsopgave in MJPK4 zijn opgenomen in het onderstaande overzicht. Onder 4.3.1 en in de scopesheets in de bijlage worden deze kademuurprojecten nader toegelicht. In de meeste gevallen betreft het de vervanging van een deel van de kademuren. Voor enkele kademuren geldt dat hiervoor alleen de voorbereiding wordt opgepakt zodat in een volgende programmering de uitvoering tijdig kan worden opgepakt. De totale vervangingsopgave qua kademuren in MJPK4 betreft 4.294 meter in voorbereiding en 3.629 meter in uitvoering. Hiervan zal naar verwachting 2.378 meter in de periode 2022-2025 zijn uitgevoerd. Dit samen met de lengtes uit de doorloop van MJPK3 maakt een totaal van 4.131 meter, waarmee de doelstelling van 1 km per jaar gehaald gaat worden. Ongeveer 1.251 meter kademuur in het MJPK4 zal worden aanbesteed, maar worden uitgevoerd na 2025. Locatie Jupiterkade Soestdijksekade Uilebomen - Boomsluiterskade Spui Trekvlietplein Groenewegje II Veenendaalkade Binckhaven - Maanweg Binckhaven - Melkwegstraat Wassenaarseweg Vleugelmuur Om en Bij Zwarteweg - Oranjebuitensingel Lengte kademuren totaal

Lengte [m] 356 m 1.207 m 628 m 38 m 149 m 215 m 1.330 m 170 m 38 m 24 m 60 m 79 m 4.294 m

Overzicht bruggen Met name voor de beoordeling van bruggen zijn de normen herzien. Toepassing van het nieuwe belastingmodel heeft ertoe geleid dat een aantal bruggen ook zonder aanvullende maatregelen voorlopig aan de normen voldoen, waar eerder op korte termijn wel maatregelen nodig leken te zijn. Voor de bruggen is op basis van een nieuwe areaalbeschouwing een nieuwe prioritering opgesteld ten behoeve van het MJPK4. Onder 4.3.2 en 4.3.3 en in de scopesheets worden de nieuwe projecten nader toegelicht. Vaste bruggen – Overzicht doorloop projecten MJPK 3 Locatie Hemsterhuisbrug Piet Heinplein – bruggen en ontkluizing Benoordenhoutseweg - Hart Nibbrigkade Vaste bruggen – Overzicht projecten MJPK 4 Locatie Weimarstraat Benoordenhoutseweg - Neuhuyskade Beweegbare bruggen – Overzicht doorloop projecten MJPK 3 Locatie Binckhorstbrug 37

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Beweegbare bruggen – Overzicht projecten MJPK 4 Locatie Trekvlietbrug Laakbrug Leeghwaterbrug Calandbrug Bediening installaties op afstand

Overzicht bijzondere constructies Onder overige kunstwerken vallen de projecten met bijzondere constructies. Deze projecten vallen niet in de categorie kademuur of brug. Het project 2e Binnenhaven Scheveningen valt hier ook onder omdat het een kademuur van een zeehaven is en van een andere orde is dan een reguliere kademuur. Zie 4.3.4 en de scopesheets voor een nadere toelichting van de nieuwe projecten. Doorloop MJPK 3 Locatie Renovatie Utrechtsebaan Nieuwe projecten MJPK 4 Locatie Tweede Haven Scheveningen – Versterking kademuur - 1e deel NW Herstel betonwerk onderzijde Busplatform CS Renovatie Hubertustunnel

Toelichting per project Kademuren Jupiterkade Aan een gedeelte van de Jupiterkade liggen woonboten. Het andere deel is woonbootvrij. Het deel zonder woonboten wordt als eerste voorbereid en uitgevoerd. Hiermee kan een eventuele tijdelijke ligplaats voor de woonboten worden ingericht. De vervanging van de kademuren wordt zoveel mogelijk afgestemd op de bouwactiviteiten van het Junoblok. Er is op deze locatie ruimte om zo veel mogelijk vanaf land te werken. De scope van het werk is het vervangen van de kademuur over een lengte van 356 meter en het herstellen van de straat. Het werkgebied zal zich beperken tot enkele meters landinwaarts voor het aanbrengen van de tijdelijke hulpdamwand aan landzijde.

Overzichtskaart Jupiterkade

Deel Jupiterkade met woonboten

38

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Soestdijksekade De kademuur aan de Soestdijksekade heeft een totale lengte van 1.081 meter. Hier liggen kleine bootjes afgemeerd die tijdens de werkzaamheden vanuit Nautisch Beheer tijdelijk een andere ligplaats krijgen aangewezen. Naast de brug van de Escamplaan liggen 4 woonboten. In het project zullen bij het eerste deel dat aangepakt wordt tijdelijke ligplaatsen worden ingericht zodat de woonboten verplaatst kunnen worden naar een plek waar voorzieningen voor een tijdelijke ligplaats zijn voorbereid.

Overzichtskaart Soestdijksekade

Deel tussen Zuiderparklaan en Escamplaan

Het deel kademuur tussen de Escamplaan en de Volendamlaan over een lengte van 126 meter is hoger dan de gemiddelde kademuur in Den Haag. De vervanging van dit deel zal impact hebben op de rijbaan. Bij het verleggen van de kabels en leidingen onder het trottoir vragen de 25kV kabels extra aandacht. De bomen staan redelijk ver van de kade. Bij dit project wordt alles in het werk gesteld om de bomen te behouden. Ook wordt er uitgegaan van werken vanaf het land zodat het watersysteem zo weinig mogelijk wordt gehinderd bij de doorstroming naar het gemaal.

Deel tussen Escamplaan en Loosduinsekade

Deel tussen Escamplaan en Volendamlaan

De scope van het werk is de vervanging van de kademuur met een totale lengte van 1.207 meter inclusief het inrichten van tijdelijke ligplaatsen voor de woonboten.

39

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Uilebomen – Boomsluiterskade Deze kademuren zijn gelegen in de binnenstad. Hierdoor is er weinig ruimte beschikbaar om te werken vanaf het water, mede omdat er rekening wordt gehouden met de rondvaartorganisaties. Bij dit project wordt aan de andere zijde van het werk ruimte gereserveerd zodat rondvaartboten het werk kunnen passeren. Dit zal niet altijd kunnen en vraagt afstemming en communicatie met de rondvaartorganisaties. Bij lange stremmingen worden er extra op- en afstapplaatsen gemaakt zodat na een klein wandelingetje de tocht kan worden voortgezet.

Overzichtskaart Uilebomen - Boomsluiterskade

Kademuur – lange delen

Als de kademuur te veel is verzakt komt de nieuwe kademuur hoger te liggen. Dit heeft als consequentie dat de straat tot aan de huizen wordt herstraat. De voorbereiding voor de 4 kademuren start gezamenlijk. De uitvoering zal na elkaar plaatsvinden. Er wordt begonnen bij de lange delen die opeenvolgend worden vernieuwd. Hierna volgen de korte delen. De scope van het werk omvat het vervangen van de kademuren, in totaal een lengte van 628 meter, en het herstraten vanaf de huizen tot aan de kademuur inclusief het vervangen van de voetgangersbrug en een kort deel van de riolering.

Kademuur – korte delen

Trekvlietplein Aan beide zijden van het spoor is de kade in slechte staat. In de voorbereiding vraagt dit afstemming met ProRail om zo mee te kunnen liften op buitendienststellingen van ProRail of deze aan te vragen. Het treinverkeer is hier zeer intensief en het werken aan de kade kan trillingen veroorzaken. Werken in de nacht en/of als een traject er tijdelijk uitligt wordt hier voorzien. Ook moet er rekening worden gehouden met een gasleiding die langs het viaduct loopt. Het naastliggende project is de aanleg van de Velostradabrug en ook hier is afstemming nodig. 40

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

De scope van dit project is het vervangen van de kademuur aan beide zijden van de spoorbrug. Dit is inclusief het weer aanhelen van het straatwerk. In totaal gaat het om 149 meter.

Overzichtskaart Trekvlietplein

Kademuur Trekvlietplein

Groenewegje II De scope is het vervangen van de kademuur van het Groenewegje II gelegen tegenover de Dunne Bierkade over een lengte van 215 meter. Het herstraten van het wegvak tot aan de huizen maakt onderdeel uit van het project. De bomen staan dicht bij de kademuur. Een scan moet uitwijzen of de bomen behouden kunnen blijven. Deze scan toetst 10 oplossingsrichtingen voor het behoud van de bomen. In de uitvoering wordt rekening gehouden met de terrasboten.

Overzichtskaart Groenewegje II

Kademuur Groenewegje II

Veenendaalkade Dit project bestaat uit 2 delen. Bij het aan zeezijde liggende deel zijn over de hele lengte woonboten afgemeerd. Aan de overkant liggen kleine bootjes voor de wal. Dit laatste deel zonder woonboten wordt als eerste vervangen. Hierbij worden ook tijdelijke ligplaatsen, inclusief voorzieningen in de kade, gemaakt voor enkele woonboten.

41

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Het deel aan de zeezijde wordt in delen vervangen zodat steeds een aantal woonschepen tijdelijk naar de overkant kunnen verhuizen. Dit deel zal worden voorbereid, uitvoering zal doorlopen in volgend programma.

Overzichtskaart Veenendaalkade

Kademuur Veenendaalkade - Deel zonder woonboten

De afstand van de kade tot aan de bomen is groter dan in de binnenstad. Er wordt daarom ingezet op het behoud van de bomen. Aan de kant van de Leyweg ligt een gemaal van het Hoogheemraadschap, wat in bedrijf moet blijven. De scope van het project is het vervangen van 2 keer een lengte van 665 meter en het inrichten van een tijdelijke ligplaats voor de woonschepen. Deels wordt het wegdek herstraat.

Kademuur Veenendaalkade - Deel met woonboten

Binckhaven – Maanweg Naast de Binckhorstbrug wordt een deel kademuur in de Binckhorsthaven vervangen over een lengte van 120 meter. Ter hoogte van het tankstation aan de Maanweg wordt de kademuur over een lengte van 50 meter vervangen.

42

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025 Overzichtskaart Binckhorsthaven - Maanweg

Kademuur naast Binckhorstbrug

Binckhaven – Melkwegstraat Bij de Melkwegstraat wordt aan het eind van de haven de kademuur vervangen over een lengte van 38 meter. Bij deze kademuur wordt het naastliggende wegvak of groenvak na de werkzaamheden weer teruggebracht in huidige staat. Voor de delen waar recreatievaartuigen hun ligplaats hebben worden de werkzaamheden met de jachthaven afgestemd.

Overzichtskaart Binckhorsthaven – Melkwegstraat

Kademuur Melkwegstraat

43

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Spui (Pletterijkade tussenstuk) Dit deel van de kade is relatief hoog ten opzichte van alle andere kades in de binnenstad en ligt tussen de nieuwe Spuibrug en de brug bij de Pletterijkade. Om de kade te kunnen vervangen moeten de kabels en leidingen in het trottoir worden verlegd en een kast voor de verkeerslichtinstallatie worden verplaatst. De scope is het vervangen van 38 meter kademuur, het hiervoor verleggen van kabels en leidingen en het weer aanhelen van het wegdek. De werkruimte die nodig is voor dit werk heeft impact op de weg en het verkeer.

Overzichtskaart Spui

Kademuur Spui

Wassenaarseweg Een kort stukje walkant tussen de brug en de kade is in slechte staat en wordt over een lengte van 24m vervangen.

Overzichtskaart Wassenaarseweg

Kademuur Wassenaarseweg

44

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Zwarteweg en Oranjebuitensingel De tussen de brug en de kade inliggende vleugelmuren aan de kant van de Zwarteweg en de Oranjebuitensingel worden vervangen (respectievelijk 35 meter en 44 meter). In dit project wordt rekening gehouden met de aanleg van een fietsersbrug.

Overzichtskaart Zwarteweg en Oranjebuitensingel

Kademuur Zwarteweg

De scope van het werk is het vervangen van twee vleugelmuren en het weer aanhelen van het wegdek.

Kademuur Oranjebuitensingel

Vleugelmuur Om en Bij De vleugelmuur (tussen de kade en de brug) is in slechte conditie en wordt over een lengte van 60 meter vervangen.

Overzichtskaart vleugelmuur Om en Bij

Kademuur Om en Bij

45

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Vaste bruggen Weimarstraat Met de optie dat deze brug autoluw gemaakt kan worden, wordt alleen het brugdek vervangen. Het brugdek bestaat uit te vervangen houten planken.

Overzichtskaart brug Weimarstraat

Benoordenhoutseweg / Neuhuyskade Deze brug is deels oud met een slechte conditie en deels van latere datum waarvan de staat nog goed is. Het oude deel (ventweg en tot middenberm Benoordenhoutseweg) wordt vervangen.

Overzichtskaart brug Benoordenhoutseweg / Neuhuyskade

Beweegbare bruggen Trekvlietbrug De Trekvlietbrug is gelegen aan de Mercuriusweg en bestaat uit een basculebrug en een aanbrug. Het dwarsprofiel bestaat uit 2 keer 2 rijstroken voor het wegverkeer en aan één zijde een fiets- en voetpad. De brug is gerealiseerd in 1983 en is de jongste te renoveren basculebrug. De bediening is op afstand vanuit de centrale te Scheveningen.

46

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

De scope van de renovatie bestaat uit het vervangen van alle elektrische installaties en het besturingssysteem van de brug. Ook worden onderdelen van het bewegingswerk vervangen en wordt er onderhoud verricht aan het brugval en de betonnen constructieonderdelen. De doelstelling is om de wegafsluiting voor de renovatie van de brug te laten samenvallen met de nieuwbouw van de naastgelegen onderdoorgang voor langzaam verkeer. Vanwege de gewijzigde situatie van de Binckhorstbrug dient komende periode te worden bezien of deze doelstelling haalbaar blijft.

Overzichtskaart Trekvlietbrug

De Trekvlietbrug

Laakbrug De Laakbrug is gelegen aan de Rijswijkseweg en bestaat uit een basculebrug met een dubbel brugval en een aanbrug. Het dwarsprofiel bestaat uit 2 keer 3 rijstroken voor het wegverkeer en aan beide zijde een fiets- en voetpad. Ook is de brug voorzien van 2 tramsporen. De onderbouw van de brug dateert uit 1923. In 1969 is op deze onderbouw een nieuwe brug gerealiseerd. De bediening van deze brug is op afstand vanuit de centrale te Scheveningen maar vanwege de verkeersveiligheid is bij brugopeningen wel een verkeersregelaar nodig.

Overzichtskaart Laakbrug

De Laakbrug

De scope van de renovatie bestaat uit het vervangen van alle elektrische installaties en het besturingssysteem van de brug. Onderdelen van het bewegingswerk worden vervangen en er wordt onderhoud verricht aan de betonnen constructieonderdelen. Voor het brugval is in de investeringsraming uitgegaan van onderhoud. Deze brug is onderdeel van MJPK4 en wordt na de Trekvlietbrug gerenoveerd. Leeghwaterbrug De Leeghwaterbrug is gelegen aan het Leeghwaterplein en bestaat uit een basculebrug met een dubbel brugval en een aanbrug. Het dwarsprofiel bestaat uit 2 keer 1 rijstrook voor het wegverkeer

47

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

en aan beide zijden een fiets- en voetpad. Ook is de brug voorzien van 2 tramsporen. De brug is gerealiseerd in 1963. De scope van de renovatie bestaat uit het vervangen van alle elektrische installaties en het besturingssysteem van de brug. Onderdelen van het bewegingswerk worden vervangen en er wordt onderhoud verricht aan het brugval en de scheurvorming in de betonnen constructieonderdelen wordt hersteld. Alleen de voorbereiding is onderdeel van het MJPK4 programma. Vanwege de omvang van het MJPK4 programma zal de uitvoering van de renovatie van de brug onderdeel worden van het volgende programma.

Overzichtskaart Leeghwaterbrug

De Leeghwaterbrug

Calandbrug De Calandbrug is een basculebrug met een dubbel brugval en een aanbrug. De gehele overspanning is voorzien van 1 keer 5 en 1 keer 2 rijstroken voor het wegverkeer en aan beide zijde een fiets- en voetpad. De brug dateert uit 1973.

Overzichtskaart Calandbrug

De Calandbrug

De scope van de renovatie bestaat uit het vervangen van alle elektrische installaties en het besturingssysteem van de brug. Onderdelen van het bewegingswerk worden vervangen en er wordt onderhoud verricht aan het brugval en de betonnen constructieonderdelen. Alleen de voorbereiding is onderdeel van het MJPK4 programma. Vanwege de omvang van het MJPK4 programma zal de uitvoering van de renovatie van de brug onderdeel worden van het volgende programma.

48

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Bediening op afstand Binckhorstbrug, Trekvlietbrug en Laakbrug worden op afstand bediend. Vanwege de nieuwbouw van de centrale te Scheveningen gebeurt dit tijdelijk vanuit de Victory Boogie Woogietunnel. Parallel aan de renovatie van de eerste van bovengenoemde bruggen, wordt een nieuwe installatie en desk voor de bediening op afstand te Scheveningen gerealiseerd.

Bijzondere constructies Naast kademuren en bruggen behoren tot MJPK4 ook bijzondere constructies, waaronder de versterking van de kademuur van de Tweede Haven Scheveningen, het betonherstel van de onderzijde van het busplatform van Den Haag CS en de renovatie van de Hubertustunnel. De constructie van het Hubertusviaduct is met een geavanceerd rekenmodel opnieuw berekend. Hieruit is gebleken dat de constructie voldoende sterk is en de komende decennia niet vervangen hoeft te worden. In MJPK4 zal een beperktere renovatie worden opgenomen, die gecombineerd kan worden met de renovatie van de Hubertustunnel. 2e binnenhaven Scheveningen kademuur - 1e deel NW – Versterking Het wegdek achter de kademuur verzakt regelmatig, een teken dat de kade niet in goede conditie is. Berekeningen hebben aangetoond dat met het versterken van de kademuur de levensduur aanzienlijk wordt verlengd. Binnen het MJPK4 wordt het noordwestelijke deel voorbereid richting aanbesteding. Het versterken van de kademuur zal in hoofdzaak plaatsvinden door de onderkant van de muur tegenwicht te geven door de aanleg van een betonnen constructie onder water. De scope van dit project omvat het versterken van de kademuur over een lengte van 900 meter. Afstemming zal plaatsvinden met de havenmeester voor de coördinatie met de beroeps- en recreatievaart.

Overzichtskaart 2e haven Scheveningen

Kopse kant 2e haven Scheveningen

49

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

Betonherstel onderzijde busplatform CS Het betonnen dek van het busplatform is opgebouwd uit een gewapende betondruklaag en onderliggende voorgespannen balken. In de afgelopen decennia zijn door sloopwerkzaamheden op het busplatform watervoerende scheuren ontstaan in de druklaag. Het water in de scheuren en bij lekkende doorvoeren hebben de wapening aan de onderzijde van de druklaag gecorrodeerd waardoor op diverse plekken schollen beton zijn afgedrukt. De wapening is hierdoor bloot komen te liggen en wordt niet beschermd tegen verdere corrosie. Bij de herinrichting van het busplatform is aan de bovenzijde van de druklaag een waterdichte SAMI laag aangebracht zodat er geen water van boven tot de wapening kan komen. Aan de onderzijde dient de blootliggende wapening schoon gemaakt te worden en voorzien van een nieuwe beschermende deklaag van cement.

Overzichtskaart busplatform Den Haag CS

Corrosie wapeningsstaal

Renovatie Hubertustunnel In 2008 is de Hubertustunnel in gebruik genomen. De tunnel is onderdeel van de Noordelijke Randweg en loopt van de Landscheidingsweg tot aan het Hubertusviaduct. De Hubertustunnel is een stadstunnel voor autoverkeer en bestaat uit twee geboorde buizen met een totale lengte van ca. 1600 meter. In elke tunnelbuis zijn twee rijstroken aangebracht. De toegestane maximale snelheid in de tunnel is 70 km/uur. Veel installaties in de Hubertustunnel zijn, na bijna 15 jaar dagelijks gebruik, aan het einde van hun levensduur en dienen vervangen te worden. Er treden steeds vaker ongeplande storingen op die steeds meer tijd vragen voor herstel, met filevorming voor automobilisten als gevolg. Hierdoor neemt de bereikbaarheid van de stad af en ontstaat er meer ongewenste uitstoot van CO2.

Overzichtskaart Hubertustunnel

Ingang Hubertustunnel zijde Hubertusviaduct

Doelstelling is de tunnel in 2024 te renoveren. Uitgangspunt is afsluiting van de tunnel voor geheel 2024, dit is afgestemd met Bereikbaarheidsregie. In hoofdlijnen bestaat de scope uit het vervangen van verkeers- en tunneltechnische installaties inclusief de bediening van de tunnel, het vervangen 50

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

van het asfalt en het borgen van de constructie en brandveiligheid. Daarmee is dit de grootste vervangingsopgave binnen het MJPK4 programma.

Kosten uitvoeringsprogramma Op basis van risicogestuurde areaalbeschouwing is met prioriteren, programmeren (Werk-metWerk) en plannen is het uitvoeringsprogramma 2022-2025 opgesteld. De totale uitvoeringskosten bedragen geraamd op ongeveer € 170 miljoen, waarvan € 56 miljoen voor kademuren, € 18 miljoen voor bruggen en € 96 miljoen voor overige kunstwerken. De renovatie van de Hubertustunnel is het grootste project binnen het programma. Voor de genoemde projecten is een kostenraming gemaakt op basis van ervaringen en een verdiepingsslag per project ten aanzien van de te verwachten complexiteit. De vervanging van kademuren heeft een repeterend karakter en op basis van deze ervaringen is de tool voor “blauwdruk kostenraming” doorontwikkeld om tot een zo betrouwbaar mogelijke kostenraming te komen. Er liggen in dit stadium nog geen uitgewerkte ontwerpen aan de kostenramingen. De geschatte kosten zijn verdeeld over de jaarschijven van de verwachte looptijd per project. In de kostenramingen is rekening gehouden met de huidige marktontwikkeling en jaarlijks stijgende prijzen. Grondstoffen zijn dit jaar enorm in prijs gestegen waaronder staal welke een belangrijke component is voor vervanging van kunstwerken. De toekomstige marktontwikkeling is een onzekerheid voor het totale programma. Het programmateam zal dit blijvend monitoren.

De kostenramingen voor het renoveren en vervangen van beweegbare bruggen en tunnels kent een grotere onzekerheid dan kademuren. Deze investeringen hebben een incidenteel karakter en vergen in de regel een maatwerkoplossing. De ervaringen in het MJPK4 zullen wij gebruiken om ook deze ramingen door te ontwikkelen om zo tot een betrouwbaardere kostenindicatie te komen. Bij deze investeringen is het vooral belangrijk om de omvang van de werkzaamheden al in een heel vroeg stadium inzichtelijk te maken op hoofdlijnen. De gestarte projecten in het MJPK3 die doorlopen maken onderdeel uit van het MJPKuitvoeringsprogramma. De nieuw toegevoegde projecten zijn concreet benoemd. De assets worden jaarlijks gemonitord en wanneer uit nader onderzoek blijkt dat er een herprioritering dient plaats te vinden dan zal dit in de actualisatie van het MJPK4 worden meegenomen.

Financiële dekking Om de totale uitvoeringskosten van € 170 miljoen van het MJPK4 te kunnen financieren zijn er verschillende dekkingsbronnen benodigd die ervoor zorgen dat er een gelijkmatige belasting over de vier komende collegeperioden kan plaatsvinden. De dekkingsbronnen zijn reguliere exploitatie (programma 9 Buitenruimte), investeringskredieten (MIP) en de reserve Werk-met-Werk en Kunstwerken. Reguliere exploitatie Voor projecten waarvan de vervangingsopgave lager is dan de financiële activeringsgrens (kleiner dan € 2,5 mln.) en de reguliere programmabeheersing MJPK worden met de reguliere exploitatie gefinancierd. Hiervoor is een structurele jaarlijkse dekking van € 4 mln. beschikbaar binnen programma 9 Buitenruimte. Dit telt op tot € 16 miljoen voor het MJPK4. Investeringskrediet (MIP) Voor projecten waarvan de vervangingsopgave hoger is dan de financiële activeringsgrens (gelijk of groter dan € 2,5 mln.) worden de kosten geactiveerd en afgeschreven (MIP). Civiele kunstwerken worden in 30 jaar afgeschreven en technische installaties in 15 jaar. Binnen het MJPK zullen (beperkte) tegenvallers in projecten opgevangen worden door meevallers bij andere projecten. Dit 51

Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025

komt voort uit het feit dat niet alle risico’s zich in gelijke mate voordoen bij de afzonderlijke projecten. Door deze financiële systematiek kan voorkomen worden dat bij tegenvallers er direct aanvullende dekking aangevraagd dient te worden welke de voortgang van de vervangingsopgave in de weg kan staan. Er is voldoende financiering voor het opstarten van de voorbereiding van de MJPK4 projecten, namelijk de reserve Werk-met-Werk en Kunstwerken. Voor de uitvoering van de aan het MIP toe te voegen projecten is echter nog geen dekking voorhanden. Om de langjarige systematiek die in 2017 is ingezet voor de dekking van de lange termijnopgave tot 2040 te kunnen voortzetten, zal bij aanvang van de komende collegeperiode aanvullende dekking van € 142,5 miljoen beschikbaar moeten komen. Op basis van het toegekende budget in Coalitieakkoord 2023-2026 zal in de tweede helft van 2022 een raadsvoorstel worden opgesteld met een actualisatie van het uitvoeringsprogramma die daarbij past. Reserve werk-met-werk en Kunstwerken De uitgaven voor civieltechnische kunstwerken kennen een grillig karakter op jaarschijfniveau, wat tot onder- of overbesteding leidt.

Door de reserve Werk-met-Werk en Kunstwerken kan de continuïteit voor de vervanging van civieltechnische kunstwerken in geval van wijzigende planning worden gewaarborgd, ook als spaarfunctie voor vervanging van grote vervangingsinvesteringen van civiele kunstwerken, zoals de renovatie van diverse beweegbare bruggen en de Hubertustunnel. Uitgangspunt hierbij is dat nog niet bestede middelen voor de vervangingen MJPK in de exploitatie worden toegevoegd aan de reserve en zodoende vervangingen in later stadium uit te kunnen voeren. Bij overbesteding aan middelen in een uitvoeringsjaar wordt dit aan de reserve onttrokken. Daarnaast worden de niet-bestede jaarlijkse beschikbare kapitaallasten toegevoegd aan deze reserve en ingezet voor de vervangingsopgave van MJPK tot 2040. Deze reserve draagt zo bij aan de duurzame financieringsopgave voor de vervanging en renovatie van civiele kunstwerken in Den Haag. Voorstel is om het beschikbare bedrag van ongeveer € 11,5 miljoen in de reserve aan het eind van het kalenderjaar in te zetten voor de MJPK4 vervangingsopgave. Hierdoor is het mogelijk om vooruitlopend op de uitkomst van het nieuwe coalitieakkoord de voortgang van het programma te continueren. Zodat bij tegenvallers er niet direct aanvullende dekking aangevraagd dient te worden welke de voortgang van de vervangingsopgave in de weg kan staan.