RIS311239 Bijlage boekwerk MJPK4
Tekst van het document
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda & Uitvoeringsprogramma
januari 2022
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Datum Januari 2022
Status Defnitief 1.0
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Inhoudsopgave 1
2
3
4
Introductie ..................................................................................................................................................... 3 Inleiding ................................................................................................................................................. 3 Van MJPK1 tot MJPK3 ........................................................................................................................... 3 Leeswijzer .............................................................................................................................................. 4 Vervangingsopgave 2022-2040 ...................................................................................................................... 5 Beheer ................................................................................................................................................... 5 Kunstwerken ................................................................................................................................. 5 Veroudering van het areaal .......................................................................................................... 5 Visie op toekomstig beheer ..........................................................................................................
7 De opgave ............................................................................................................................................. 8 Kademuren ................................................................................................................................. 10 Bruggen ...................................................................................................................................... 11 Tunnels ....................................................................................................................................... 13 Overige Kunstwerken ................................................................................................................. 13 Financiën .................................................................................................................................... 13 Programmabeheersing ............................................................................................................... 14 Terugblik MJPK3 ........................................................................................................................................... 16 Samenvatting MJPK3 ...........................................................................................................................
16 Mijlpalen MJPK 3 ........................................................................................................................ 17 Thema’s ............................................................................................................................................... 17 Duurzaamheid ............................................................................................................................ 17 Ecologie ...................................................................................................................................... 18 Innovatie..................................................................................................................................... 19 Participatie ................................................................................................................................. 20 Kwaliteit openbare ruimte ......................................................................................................... 21 Terugblik projecten MJPK3 ................................................................................................................. 21 Kademuren .................................................................................................................................
22 Vaste bruggen............................................................................................................................. 29 Beweegbare bruggen ................................................................................................................. 31 Overige Kunstwerken ................................................................................................................. 32 Uitvoeringsprogramma 2022-2025 .............................................................................................................. 33 Prioritering .......................................................................................................................................... 33 Veiligheid: voorkomen van incidenten ....................................................................................... 33 Werk-met-Werk: Integraal programmeren en afstemming ....................................................... 34 Gebiedsgerichte aanpak: Kwaliteit openbare ruimte ................................................................. 35 Strategisch inkopen: voorbereiding en uitvoering apart ............................................................ 36 Opgave MJPK4 – 2022 t/m 2025 .........................................................................................................
36 Overzicht Kademuren ................................................................................................................. 36 Overzicht bruggen ...................................................................................................................... 37 Overzicht bijzondere constructies .............................................................................................. 38 Toelichting per project ........................................................................................................................ 38 Kademuren ................................................................................................................................. 38 Vaste bruggen............................................................................................................................. 46 Beweegbare bruggen ................................................................................................................. 46 Bijzondere constructies .............................................................................................................. 49 Kosten uitvoeringsprogramma............................................................................................................ 51 Financiële dekking ......................................................................................................................
51 Planning uitvoeringsprogramma ......................................................................................................... 54
2
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
1 Introductie Inleiding Voor u ligt het Meerjarenprogramma Kunstwerken IV (MJPK4) van de dienst Stadsbeheer. In dit plan wordt inzicht gegeven in de beheer- en onderhoudsopgave en de bijbehorende vervangingsagenda van civiele kunstwerken in de gemeente Den Haag. Dat Nederland voor een grote opgave staat laat de “Proeve van een landelijk prognoserapport vervanging en renovatie” van TNO zien. Niet alleen het Rijk staat daarbij voor grote investeringen, ook provincies en gemeenten hebben een fors aandeel in die opgave. De gemeente is 10 jaar geleden begonnen met de structurele vervanging van bruggen en kademuren aan de hand van meerjarenprogramma’s. De afgelopen vier jaar, tijdens MJPK3, is de aanpak geïntensiveerd en meer integraal geworden. Naast de focus op technische veroudering, waar het 10 jaar geleden mee begon, maken nu ook andere doelen integraal deel uit van het programma. Binnen het programma zijn de laatste jaren flinke stappen gezet voor verbetering en toepassing van duurzaamheid, participatie, ecologie, watersystemen, nautisch gebruik en ruimtelijke kwaliteit in de projecten. Tegelijkertijd is de omvang van het programma toegenomen en is er een schaalsprong gemaakt ten opzichte van de eerdere programma’s. Het hoofddoel dat beoogd wordt met het MJPK is niet veranderd: Het verbeteren van het risicoprofiel van het gemeentelijk areaal aan kunstwerken.
Dat betekent dat de inspanning er op gericht is de kans op incidenten en calamiteiten zo klein mogelijk te houden. Omdat volledige risico uitsluiting niet mogelijk is wordt de beheer- en onderhoudsopgave risicogestuurd benaderd. Het tijdig vervangen, versterken en renoveren van verouderde kunstwerken is een essentieel onderdeel van die benadering. De opgedane ervaring en de geleerde lessen vormen een belangrijke basis voor dit vierde meerjarenprogramma, waarin naast vervanging, versterking en renovatie van vaste bruggen en kademuren ook een forse opgave voor overige kunstwerken is opgenomen. Hieronder valt onder andere de renovatie van de Hubertustunnel. 10 jaar geleden vroeg de aantasting van houten palen bij fundaties van kademuren en bruggen om een programmatische aanpak. Er zijn grote organisatorische stappen gezet. De doelstelling was om naast het voorbereiden en realiseren van projecten, hier ook steeds beter in te worden door de opgedane ervaringen en kennis uit te wisselen met andere partijen zoals gemeentes, ingenieursbureaus en de aannemerij.
Van MJPK1 tot MJPK3 Van MJPK1 tot en met MJPK3 zijn grote stappen genomen. In MJPK1 zijn de kademuren van Om en Bij, Conradkade III, Koninginnegracht en Prinsessegracht en de bruggen aan de Laan van NOI, Laan van Meerdervoort (ter hoogte van de Valkenboskade) en de Mauritsbrug vervangen. De Dr. Kuyperdam is bij vervanging de Dr. Kuyperbrug geworden. In totaal zijn er met MJPK1 577 meter aan kademuur en 3 bruggen aangepakt. In MJPK2 zijn de kademuren aan de Toussaintkade, Veenkade II, Haringkade, Valkenboskade IV en Dunne Bierkade hersteld en is de Wagenbrug versterkt. In totaal is er met MJPK2 1.617 meter aan kademuur en 1 brug aangepakt. In MJPK3 is ervoor gekozen om meer integraal samen te werken met andere programma’s en projecten. Daarnaast is er een schaalsprong gemaakt door meerdere kades per project te vervangen. Zo is met de kadevervanging Kleine Veenkade gelijk de overkant, de Van Boecopkade, meegenomen
3
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
en is in dit project een fauna vriendelijke oever aangelegd. MJPK3 is nog steeds actief. Vanuit dit programma worden nog enkele kades en bruggen vervangen. In totaal worden er met MJPK3 4,2 km aan kademuur, 5 vaste bruggen (Willemsparkbrug, Bruggen Elandstraat en Anna Paulownastraat (project Piet Heinplein), Brug Benoordenhoutseweg, Hemsterhuisbrug) en 1 beweegbare brug (Binckhorstbrug) aangepakt. In het voortgangsbericht Meerjarenprogramma Kunstwerken III van 20 mei 2021 (RIS308466) is een nadere toelichting opgenomen over de voortgang van MJPK3.
Leeswijzer In Hoofdstuk 2 wordt een beeld geschetst bij civiele kunstwerken en het beheer hiervan. Daarnaast wordt de vervangingsagenda toegelicht aan de hand van de verschillende typen kunstwerken. Vervolgens wordt in Hoofdstuk 3 teruggeblikt op het afgelopen uitvoeringsprogramma, MJPK3. Daarnaast wordt ingegaan op de geleerde lessen, de belangrijke thema’s voor het MJPK en de gerealiseerde projecten. In Hoofdstuk 4 wordt praktisch uitgelegd waar in het komend meerjarenplan aan wordt gewerkt en op welke manier dit plaatsvindt. Voor specifieke informatie per object kunt u meer lezen in de scopesheets die zijn bijgevoegd in Bijlage A.
4
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
2 Vervangingsopgave 2022-2040 In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst bij civiele kunstwerken en het beheer hiervan. In paragraaf 2.1 wordt stilgestaan bij het beheer van het areaal. Er wordt toegelicht wat hierbij van belang is en wordt met een schuin oog naar de toekomst gekeken. In 2.2 wordt de opgave aan de hand van de verschillende typen kunstwerken beschreven. Ook wordt het financiële raamwerk toegelicht dat binnen het MJPK wordt gehanteerd en hoe de programmabeheersing is ingericht.
Beheer Kunstwerken Civiele kunstwerken zijn constructies en installaties die deel uitmaken van natte of droge infrastructuur. Onder deze kunstwerken vallen belangrijke schakels in de stedelijke infrastructuur zoals (beweegbare) bruggen, tunnels en viaducten die onmisbaar zijn voor een bereikbare, veilige en economisch aantrekkelijke stad. Ook kademuren beschoeiingen en duikers (verbindingen tussen watergangen onder het maaiveld) zijn essentiële kunstwerken die zorgen voor een veilig maaiveld en bijdragen aan de doorstroming in het watersysteem van de stad en omliggende regio’s. In het vervolg wordt er gesproken over kunstwerken, wat dus niet verward moet worden met kunst in een museum. Kunstwerken worden meestal voor een lange termijn aangelegd. Zo gaan de meeste constructies 100 jaar of langer mee. De aanleg gaat vaak via investeringsbedragen van enkele miljoenen tot honderden miljoenen euro’s. De kunstwerken, als kapitaalgoederen, vertegenwoordigen een waarde van miljarden. Professioneel, structureel beheer en onderhoud is noodzakelijk om de kunstwerken in stand te houden. Maar een kunstwerk is meer dan alleen de constructie van beton en staal. Zo zitten er in de kunstwerken, zoals tunnels en beweegbare bruggen, installaties en computersystemen die een andere levensduur hebben dan de constructie zelf. Hierdoor moeten de installaties cyclisch vervangen worden.
De initiële investering in een kunstwerk is voornamelijk voor de constructie. De installaties en het vervangen hiervan zijn daarentegen bepalend voor de veiligheid, beschikbaarheid en betrouwbaarheid van het kunstwerk. De installaties moeten voldoen aan strenge veiligheidseisen.
Veroudering van het areaal Kunstwerken worden zo lang mogelijk functioneel en veilig gehouden. Dit gebeurt op basis van zorgvuldig en professioneel beheer. Kunstwerken worden daarom elke 5 jaar (visueel) geïnspecteerd en waar nodig worden reparaties en herstelwerkzaamheden uitgevoerd. In tunnels gebeurt dit elk kwartaal, tijdens een nachtelijke afsluiting. Daarnaast wordt er geregeld aanvullend materiaalonderzoek, constructieberekeningen en inspecties, zoals duikinspecties naar de fundering van kademuren, uitgevoerd. Door veroudering en aantasting van materialen en zwaarder en intensiever gebruik, kunnen te grote schadebeelden ontstaan. Zodra dit wordt aangetroffen wordt een kunstwerk uitvoerig gemonitord. Op termijn is er groot onderhoud, versterking of zelfs vervanging noodzakelijk om grote schade of bezwijken te voorkomen. Er zijn grofweg vier soorten veroudering te onderscheiden: juridisch, economisch, technisch en functioneel. Op basis van de relevante verouderingsmechanismes worden globaal gezien de volgende beheersopgaven gezien. Voldoen aan wet- en regelgeving (juridisch) Normen en richtlijnen worden in de loop der jaren regelmatig bijgesteld of aangescherpt. Daar waar dit eisen aan bestaande kunstwerken of installaties betreft moet telkens worden beoordeeld of dat 5
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
tot aanpassing, vervanging of versterking van kunstwerken leidt. Het is een aanzienlijke opgave om tunnelinstallaties tijdig aan te passen of te vervangen om aan steeds strengere regelgeving te voldoen. Het niet tijdig aanpassen kan leiden tot de sluiting van Haagse tunnels met grote gevolgen. Installaties in tunnels zoals luchtturbines en bewakingssystemen, maar ook in andere kunstwerken zoals beweegbare bruggen, zijn erg kostbaar en hebben een relatief korte levensduur van ongeveer 15 jaar. Dat betekent dat Den Haag de komende periode hier uitvoerig mee in aanraking komt. Ook andere assets hebben richtlijnen waaraan zij moeten voldoen. Zo moeten kademuren voldoen aan een mate van belastbaarheid en levensduur. De meeste kademuren worden ontworpen met een levensduur van 100 jaar. Daarnaast hebben veranderende wetgeving met betrekking tot machinerichtlijnen en installatieverantwoordelijkheid impact op de vervangingsopgaven voor tunnels en beweegbare bruggen.
Inspectie en metingen in de Koningstunnel Economische veroudering Als sprake is van economische veroudering zijn de kosten die nodig zijn voor instandhouding of (gevolg)schade door storingen, zo hoog dat vervanging of renovatie nodig is. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn als verkeersopstoppingen ontstaan bij storingen aan verouderde installaties van bruggen en tunnels. In sommige gevallen kan het vervangen van een hele constructie voordeliger zijn dan het herhaaldelijk vervangen van onderdelen. Technische veroudering In Den Haag hebben we een aantal grote opgaven als het gaat om technische veroudering van het areaal kunstwerken. Ten eerste zijn veel kunstwerken gefundeerd op houten palen. Denk hierbij aan kademuren en bruggen. Door bacteriële aantasting gaat de draagkracht van de houten funderingen snel achteruit en heeft Den Haag een dringende opgave om bezwijking te voorkomen. Deze problematiek beperkt zich niet tot Den Haag; in enkele andere (grote) steden zijn kades bezweken. Binnen het Platform Binnenstedelijke Kademuren (BiKa) wisselt Den Haag ervaringen uit met andere steden, ingenieursbureaus en aannemerij en wordt er hard gewerkt om een dergelijke bezwijking in Den Haag te voorkomen. Ten tweede nadert een aantal grote constructies het einde van hun levensduur.
Zo treden er bij een aantal bruggen gebreken op zoals vermoeiing van brugdekken en vindt er bij een aantal grote betonconstructies uit de wederopbouwperiode betonrot of scheurvorming plaats. Gezien de 6
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
omvang en leeftijd van het areaal aan bruggen moeten er noodzakelijkerwijs bruggen vervangen of versterkt worden. Ook deze ontwikkeling is niet uniek voor Den Haag. In het nationale Innovatieprogramma Stroomversnelling Bruggen wordt gewerkt aan efficiënte en innovatieve manieren om renovaties en vervangingen van bruggen aan te pakken. De conditie van betonconstructies zoals de Utrechtsebaan en Hubertusviaduct neemt snel af, dit komt mede door de toename van zwaar verkeer waar deze constructies niet voor zijn ontworpen. Ook bij de Hubertustunnel is er sprake van aanstaand onderhoud. Om het aantal storingen en daarmee afsluitingen van de tunnel te beperken moeten de technische installaties worden vervangen in de komende jaren. Het komt steeds vaker voor dat de oudere kunstwerken niet meer voldoen aan de gestelde betrouwbaarheidseisen voor rijksinfrastructuur. Het gebruik en de belasting van kunstwerken in steden wijkt af. Daarom werden met moderne middelen gegevens over de constructieve veiligheid van bruggen en viaducten verzameld in een zogenaamde CUR-aanbeveling. Deze aanbeveling gaat in op de minimaal benodigde veiligheid, de verkeersbelasting en het effect daarvan op de constructie, als ook de mogelijkheden om de maximaal beschikbare capaciteit qua sterkte te benutten. Dit is specifiek gericht op gebruik in stedelijk gebied.
Functionele veroudering Soms is ook sprake van functionele veroudering. Het kunstwerk is dan niet meer nodig voor de functie waar het ooit voor gebouwd is. In het klein betekent dit dat bijvoorbeeld beschoeiingen soms worden omgezet in natuurvriendelijke oevers, of dat verkeersbruggen of viaducten worden vervangen om een toenemende hoeveelheid verkeer te kunnen afwikkelen, of juist afgewaardeerd kunnen worden. Bij einde levensduur wordt daarom afgewogen of 1 op 1 vervanging wenselijk is of dat er met het oog op veranderend gebruik iets anders benodigd is.
Visie op toekomstig beheer De beheerfunctie van de toekomst heeft een veel bredere blik op de assets dan voorheen, terwijl de kernprincipes blijven bestaan. Zo is goed rentmeesterschap misschien wel het belangrijkste principe; het creëren van het beste resultaat voor de gebruiker (burger) tegen de laagste maatschappelijke kosten en risico’s. Daarnaast blijven de niveaus van Residentiekwaliteit en Hofstadkwaliteit bestaan. Om de basis goed te blijven uitvoeren wordt het nodig om het beheer te verbeteren, de kwaliteit hiervan te verbeteren en diverse gegevens samen te brengen. Met deze gegevens wordt de beheersopgave op de lange termijn meer inzichtelijk en worden risico’s verder beperkt. Maar om beter beheerbeleid te voeren moet er breder gekeken worden dan individuele assets of projecten. In het MJPK4 is het de standaard dat zoveel mogelijk naastliggende opgaves gecombineerd worden, tenzij dit de kernopgave van het MJPK (afronden voor 2040) negatief beïnvloedt. Dit wordt ook wel werk-met-werk genoemd. Hier schuilt namelijk vanuit ervaring uit MJPK3 het gevaar dat de hoofddoelstelling vertraagt door meer afstemming en bestuurlijke besluitvorming. Daarnaast kan het onzeker worden of er genoeg financiële dekking is voor de kernopgave.
Werk-met-werk betekent dat projecten die buiten het MJPK-kader vallen, indien mogelijk, tegelijkertijd worden uitgevoerd of dat de planning van MJPK-projecten worden aangepast aan de planning van projecten die door andere diensten of afdelingen worden uitgevoerd. Voorbeelden hiervan zijn de Bosbrug en de Willemsparkbrug. Hier is de gehele brug vernieuwd in combinatie met het vernieuwen van de tramrails. Zo hoeft er maar éénmaal aan de asset te worden gewerkt wat de overlast voor de omgeving verminderd. Met werk-met-werk wordt er ook naar andere beleidsterreinen gekeken zoals riolering, wegen, verlichting, groen en nieuwbouwprojecten. 7
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Daar waar een grote beheeropgave speelt dient dit ook vaker als katalysator om het gebied her in te richten en kwaliteitsverbeteringen door te voeren. Hierdoor moet nog meer actief kennis gedeeld worden met interne en externe partijen die in de buitenruimte actief zijn (denk aan het waterschap, Stedin, Dunea, telecombedrijven etc.). Bij het plannen, voorbereiden en uitvoeren van beheerswerkzaamheden komt ook meer ruimte voor de inbreng van inwoners(initiatieven). Het MJPK heeft hier al goede ervaringen mee, zoals bij de Hemsterhuisbrug. Bij alle werkzaamheden wordt geprobeerd te innoveren en nieuwe technologische ontwikkelingen toe te passen. Daarbij wordt ook rekening gehouden met doelstellingen ten opzichte van duurzaamheid en klimaatneutraliteit. De werkzaamheden in het MJPK worden zo energiezuinig, duurzaam en schoon mogelijk uitgevoerd als de kostenafweging toelaat. Ook bij de aanbestedingen wordt hierop gestuurd. De moderne beheerder moet flexibel zijn maar daarin ook worden gefaciliteerd. Het MJPK maakt het financieel mogelijk om in te springen op veranderingen in de samenstelling van het programma waardoor bovenstaande doelstellingen behaald kunnen worden.
De opgave Met het MJPK1 en het daaropvolgende MJPK2 en MJPK3 heeft de Raad de basis gelegd om de vervanging kunstwerken programmatisch op te pakken. Door de vervangingsopgave tijdig en integraal te benaderen kan de vervangingsagenda ingezet worden om de kwaliteit van de openbare ruimte te verhogen en de stad aantrekkelijker te maken. De opgave tot 2040 laat zich indelen in twee categorieën, een structurele programmatische vervangings- en renovatie opgave voor kademuren, bruggen, viaducten en bijzondere constructies, maar ook met specifieke opgaves, zoals het iedere 15 jaar vervangen van technische installaties in de Haagse tunnels. Om nader inzicht te verkrijgen in de opgaven voor kademuren, bruggen, viaducten, tunnels en overige kunstwerken wordt een areaalbeschouwing uitgevoerd. Elke 5 jaar worden alle kunstwerken geïnspecteerd en beoordeeld. Op basis hiervan wordt een prioritering voor vervangingen en versterkingen gemaakt. Op basis van de eerdere Meerjarenprogramma’s is de aanpak van de selectie van het vervangingsprogramma verder ontwikkeld. Aansluitend bij de principes van assetmanagement is er gekozen voor een risicogestuurde areaalbeoordeling en een werkwijze die past bij de plan-do-check-act cyclus.
Deze cyclische benadering, die met de uitvoering van de eerdere Meerjarenprogramma’s is ingezet, sluit goed aan bij de voorbereidings- en uitvoeringstermijnen van vervangingsprojecten, maakt flexibele sturing mogelijk en past goed bij de communicatiebehoefte naar de omgeving. Periodiek vindt een actualisatie van het uitvoeringsprogramma plaats op basis van de dan beschikbare inspecties en onderzoeken. Deze toekomstige uitvoeringsprogramma’s zullen ook aan de Raad worden voorgelegd. Met het herhalen van de cyclus verbetert het risicoprofiel van het areaal. De gemeente Den Haag beheert een omvangrijk areaal aan kunstwerken. De gemeente heeft ongeveer 62 kilometer kademuren, een kleine 300 verkeersbruggen, 4 tunnels en enkele viaducten in beheer. Ook zijn er bijzondere constructies in beheer zoals bijvoorbeeld het busplatform. Hoewel dergelijke kunstwerken vaak een theoretische ontwerplevensduur van 80 tot 100 jaar hebben, blijken ze in veel gevallen aanmerkelijk langer veilig in stand te houden. Voor de verkeersbruggen en op hout gefundeerde kademuren zijn risicomatrices opgesteld waarin de staat van alle afzonderlijke objecten zijn opgenomen. Op basis van bijvoorbeeld inspectieresultaten en locatie specifieke
8
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
condities is voor elke brug en kadeconstructie een gewogen risicoscore bepaald. Uit de rangorde is een longlist van 25 kademuren en 15 bruggen gevormd. Voor de kademuren is een nadere beschouwing gemaakt om een shortlist van de te vervangen objecten samen te stellen. Bij de samenstelling van de longlist wordt de “gezondheid” van de afzonderlijke kunstwerken beschouwd en staat de kans op bezwijken centraal. Bij de shortlist wordt een risico inschatting gemaakt, waarbij de impact van bezwijken wordt meegewogen. Het kan dus zijn dat een kunstwerk in slechte staat is maar, omdat de gevolgen van bezwijken zeer gering zijn, later wordt vervangen dan een kunstwerk in minder slechte staat maar waarvan bezwijken grote gevolgen heeft voor de bereikbaarheid, veiligheid of de economie. De objecten op de shortlist worden vervolgens in een programma gevat, waarbij eisen ten aanzien van bereikbaarheid (weg en nautisch), doorstroming en conditie van bomen input vormen voor de uitvoeringsvolgorde. Daarnaast wordt gekeken naar raakvlakken met andere projecten in de omgeving en mogelijke samenloop van werken (werk-met-werk-maken). Voor kademuren die na de afweging (nog) niet op de vervangingslijst staan kunnen andere/aanvullende maatregelen nodig zijn. Voor een aantal kademuren volstaat monitoring (hoogof laagfrequent), voor andere kademuren is nader onderzoek nodig.
Bij de tweejaarlijkse evaluatie kunnen indien nodig, deze kademuren aan de vervangingslijst worden toegevoegd. Bij de bruggen is gekeken naar het bouwjaar, de wegcategorie (betreft het een brug in een regionale of stedelijke hoofdroute, in een wijkontsluitingsroute of een erftoegangsweg), de belastingklasse, verkeersintensiteit en de theoretische restlevensduur. Centraal staat de vraag of de brug veilig is voor de functie die de brug vervult. Daar waar sprake is van een brug die voorlopig gehandhaafd kan blijven op een niveau waarbij monitoring vereist is, rijst ook de vraag of dit nog steeds noodzakelijk is bij nieuwe rekenregels. Tijdlijn vervangingsagenda 2022-2040 De grote omvang van het areaal in combinatie met de ontwikkelingen en de daarmee verbonden risico’s maken versnelling van het vervangings- en versterkingstempo de komende decennia onontkoombaar.
De opgave tot 2040 wordt, naast de structurele opgave voor kademuren en bruggen, gevormd door de volgende kunstwerken (indicatief is het vervangingsjaar opgenomen): • Renovatie Binckhorstbrug na 2022; • Vervanging installaties Hubertustunnel in 2024; • Vervanging Installaties en brugdek Laakbrug in 2024; • Vervanging Installaties Trekvlietbrug in 2023; • Vervanging Installaties Leeghwaterbrug in 2026; • Vervanging Installaties Calandbrug in 2026; • Renovatie havenhoofden voor 2030; • Vervanging installaties Koningstunnel medio 2035; • Vervanging installaties Rotterdamsebaan medio 2036; • Vervanging installaties Hubertustunnel medio 2040; Het moment van daadwerkelijke vervanging hangt mede af van de planvorming rond het Central Innovation District (CID), de aanpak van de leefbaarheid in de Rivierenbuurt, het verkeersbeleid rondom de aansluiting Schenkverbinding-Rijnstraat en de groei van het OV op het Rijswijkseplein. Uit bovenstaande lijst blijkt dat tot 2026 een groot deel van de opgave langs de centrumring en de toegangswegen (o.a. Hubertusviaduct, Hubertustunnel, Utrechtsebaan, Lijnbaan, Calandbrug, Laakbrug en Trekvlietbrug) ligt. Niet tijdig vervangen en renoveren van deze civiele kunstwerken kan tot grote problemen leiden voor de bereikbaarheid van de stad.
9
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Door deze opgave tijdig en integraal te benaderen kan de vervangingsagenda ingezet worden om de kwaliteit van de openbare ruimte te verhogen en de stad aantrekkelijker te maken.
Kademuren Bij waterkerende constructies wordt onderscheid gemaakt tussen kademuren, walkanten en beschoeiingen. Per categorie is ook nog sprake van verschil in materiaalgebruik. Beschoeiingen zijn een relatief technisch eenvoudige vorm van grondkerende constructies. Zij zijn vaak in één periode bij de totstandkoming van een wijk aangebracht. Het materiaal varieert van hout tot beton of kunststof. Veelal is er sprake van een gering hoogteverschil tussen de straat en het water en is er sprake van een groen talud (het schuin oplopende deel vanaf de beschoeiing naar de straat). De levensduur van beschoeiingen is beperkter dan bij kademuren en walkanten. In de afgelopen jaren zijn de beschoeiingen in een groot deel van de stad (naoorlogse wijken) vervangen en speelt vervanging nog niet in de uitbreidingsgebieden. Wanneer de beschoeiingen, de lage constructies bij taluds met gazons, buiten beschouwing worden gelaten bezit Den Haag ongeveer 62 km kadeconstructies. Ongeveer 20 km kademuur daarvan is nog steeds op houten palen gefundeerd, 4 km kademuur op een grondlichaam (fundering op staal) en ongeveer 38 km is gefundeerd op betonnen planken of een stalen damwand. Damwanden worden gevormd door stalen of betonnen damwandenplanken die diep in de grond zijn aangebracht en onderling verbonden zijn.
Vaak worden deze door middel van ankers, die onder een bepaalde hoek in de bodem zijn aangebracht, gestabiliseerd. Deze constructies zijn over het algemeen van een recente datum. Op grond van inspecties, monitoring en eerdere vervangingen blijkt dat met name de vervanging van oude kademuren (inmiddels 80-100 jaar oud) met een houten fundering als gevolg van aantasting van het hout urgentie kent. Risico’s van instorten of afschuiven van een kademuur liggen met name op het gebied van veiligheid, het garanderen van de noodzakelijke doorstroming en berging in het watersysteem. Bij programmering en prioritering van de vervangingen spelen zaken als de kerende hoogte van de constructie en het gebruik van het maaiveld een rol. Een naastliggend gazon of trambaan maken een groot verschil in de impact op de constructie. Een tijdelijke (nood)maatregel om de levensduur van een kade te verlengen of bezwijken tegen te gaan, is het verminderen van de bovenbelasting door het niet langer toestaan van het parkeren van (vracht)auto’s. Er is een inventarisatie gemaakt van mogelijke tijdelijke en levensduur verlengende maatregelen die ingezet kunnen worden. De toepasbaarheid van deze maatregelen is locatieafhankelijk en verschilt per kademuur.
Toepassen van tijdelijke maatregelen Soms is het plaatsen van een tijdelijke damwand met zogenaamde stempels ter ondersteuning een oplossing, zoals was toegepast bij de Zuidwal en nog steeds op de Noordwal. Op een deel van de Zwarteweg en de Boomsluiterskade hebben we een hekwerk geplaatst zodat er geen personen en auto’s meer op de kade kunnen staan. Een vergelijkbare maatregel voor vrachtauto’s was genomen voorafgaand aan de versterking van de Prinsessewal. Op een beperkt aantal locaties laten de omstandigheden het toe om correctief in plaats van preventief op te treden. Bij bijvoorbeeld Andries Bickerweg, Alexander Gogelweg, Groot Hertoginnelaan en Waldeck Pyrmontkade heeft een eventueel bezwijken geen invloed op het watersysteem en is er geen gevaar voor de omgeving. Wanneer een object op de uitvoeringsagenda staat, maar nog in de voorbereidingsfase zit kan het voorkomen dat een tijdelijke maatregel nodig is. Een voorbeeld van zo’n tijdelijke maatregel is het toepassen van biggenruggen op de Soestdijksekade. Hier worden biggenruggen geplaatst op enkele
10
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
meters van de kaderand waardoor de auto’s verder van de kaderand af moeten parkeren. Zo wordt de belasting op de kademuur door geparkeerde auto’s niet te groot. In aanloop naar de vervanging van een deel van het brugdek van Brug 105 in de Benoordenhoutseweg bij de Hart Nibbrigkade wordt er een monitoringsregime opgestart. Daarmee zorgen we ervoor dat de beschikbaarheid van een van de belangrijkste verkeeraders van Den Haag gewaarborgd blijft. Door frequent te meten aan de constructie van de brug kunnen we zien als er schade of verzakking optreedt. Er kunnen dan tijdig maatregelen worden genomen zodat instorten van de brug voorkomen wordt. Ondanks dat het watersysteem niet ingrijpend wijzigt is er, door transformatie, sprake van een toename van het beheerareaal aan kademuren. Hierbij worden kades in voormalige industrieterreinen (Binckhorst, Laakhaven, Petroleumhaven, Energiekwartier) omgevormd tot openbare ruimte. De prioriteitsstelling voor vervanging is met name opgesteld voor de kademuren met houten fundering. De totale opgave tot 2040 beslaat vervanging van het gehele areaal van 24 km, waarbij rekening wordt gehouden met het vervangen van gemiddeld 1 km per jaar. Hiervan is al 4 km vervangen.
Voor het exacte moment van uitvoering spelen veel zaken mee, zoals de mogelijkheid om op meerdere plekken tegelijkertijd te mogen werken in het watersysteem (afhankelijk van de vergunningverlening vanuit het Hoogheemraadschap Delfland), het beperken van overlast voor een wijk en het kunnen behouden van bomen. Voor de op hout gefundeerde kademuren is een risicogestuurde areaalbeschouwing gemaakt. Per kade is afgewogen of deze vervangen of versterkt moet worden, of dat andere maatregelen mogelijk zijn. Voor de kades in de binnenstad is een globale verkenning naar de conditie van de aanwezige bomen uitgevoerd om inzicht te krijgen in de kansen om bomen te verplanten (en terug te plaatsen) en waar bomen nog voor lange tijd meekunnen. Uit de inventarisatie komt een zeer wisselend beeld naar voren. Rondom Nieuwe Uitleg, Smidswater en Houtkade zijn de bomen overwegend in goede conditie. Voor die locaties is uit duikinspecties gebleken dat de fundering van de kademuren nog in redelijke staat is en er geen urgentie is om die kademuren te vervangen. Zo kunnen de bomen voor een langere periode behouden worden.
Bruggen Fiets- en voetgangersbruggen beslaan een groot deel van het areaal aan bruggen. Het betreft meestal standaard bruggen met een geringe overspanning over de watergang. Gezien het gebruikte materiaal (veelal hout in combinatie met kunststof) hebben zij over het algemeen een korte verwachte levensduur van 25 tot 40 jaar. Den Haag heeft daarnaast 289 verkeersbruggen. Van de bruggen liggen er 42 in hoofdwegen, 59 in gebiedsontsluitingswegen en 188 in erfontsluitingswegen. Uitgangspunt bij het beheer is dat de sterkte van de verkeersbruggen in de stad passend is bij de functie van de brug in het wegennet. Veel van deze verkeersbruggen in Den Haag dateren uit begin vorige eeuw. Zij zijn geconstrueerd voor een belasting waarbij paard en wagen bepalend was. Een brug is - met uitzondering van een aantal fiets- en voetgangersbruggen - altijd een uniek kunstwerk. Soms zijn er op basis van de realisatie in eenzelfde periode gemeenschappelijke kenmerken te herkennen. Er zijn ook bruggen waarbij sprake is van een samengestelde constructie omdat in de loop der tijd nieuwe brugdelen aangebouwd zijn. Voor de belastbaarheid van een brug is niet alleen het brugdek, materiaal en staat van de liggers bepalend, maar ook de (fundering van de) landhoofden.
Veel landhoofden van bruggen zijn op houten palen gefundeerd, waarbij hetzelfde aantastingsprincipe geldt als bij de kademuren die op hout gefundeerd zijn. 11
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Op basis van het uitgangspunt dat de sterkte van de brug passend moet zijn bij de functie in het wegennet is onderzocht in welke mate het areaal hieraan voldoet. Als er sprake is van een afwijkende situatie vindt herberekening van de mogelijke belasting van de brug plaats. Zowel het brugdek zelf als de fundering van het landhoofd wordt beoordeeld. Daarbij is het mogelijk dat een brug met bijvoorbeeld intensieve monitoring op het laagst toegestane veiligheidsniveau, het zogenaamde afkeurniveau, nog in gebruik kan blijven. Op enig moment moet de brug bij gelijkblijvend gebruik versterkt of vervangen worden. Om de vervanging uit te kunnen stellen kan een aslastbeperking (waarbij met bebording wordt aangegeven wat het maximale gewicht mag zijn voor vrachtauto’s) worden ingesteld, maar dit beïnvloedt de stedelijke bereikbaarheid nadelig. Bij het definiëren van risico’s rond bruggen en viaducten staat veiligheid van de constructie, en daarmee die van de gebruikers, centraal. Als een brug om constructieve redenen afgesloten dient te worden heeft dat directe gevolgen voor de stedelijke bereikbaarheid. Met eerdergenoemde inspanningen kan een dergelijke maatregel zoveel mogelijk voorkomen worden. Op basis van de areaalbeschouwing wordt ook voor de vaste bruggen een selectie gemaakt.
Vergelijkbaar met hoe dit bij kademuren gebeurt, is een risicomatrix opgesteld waar een longlist uit afgeleid kan worden. Bij de beoordeling van de constructieve veiligheid wordt onderscheid gemaakt in een aantal niveaus. Voor nieuwe constructies geldt dat ze moeten worden aangelegd volgens het nieuwbouwniveau. Bestaande constructies worden ingedeeld naar verbouwniveau, gebruiksniveau en afkeurniveau. Constructies die voldoen aan het afkeurniveau zijn nog steeds veilig en voldoen aan de wet. Voor die constructies geldt over het algemeen wel dat het einde van de levensduur nadert en dat er mogelijk versterkings- of vervangingsmaatregelen genomen moeten worden. In het beheer van bruggen en viaducten wordt aansluiting gezocht bij de wegfunctie. Aan constructies in hoofdwegen stelt de gemeente andere eisen dan aan constructies in wijkontsluitingswegen en erftoegangswegen. Van het totale areaal aan verkeersbruggen heeft ongeveer 25% van de bruggen een ouderdom van meer dan 80 jaar. De helft van het areaal heeft een ouderdom jonger dan 25 jaar. Gezien de staat van het areaal dient tot 2040 rekening te worden gehouden met een structurele opgave van versterking of vervanging van gemiddeld 1 tot 2 verkeersbruggen per jaar. Naast vaste verkeersbruggen kent de stad een aantal grote beweegbare bruggen: de Binckhorstbrug, Trekvlietbrug, Laakbrug, Leeghwaterbrug en Calandbrug.
De eerste drie bruggen worden op afstand bediend vanuit de bediencentrale op Scheveningen. Deze keuze is in het verleden gemaakt in verband met het regelmatige gebruik door beroeps- en binnenvaart. De overige bruggen worden samen met een aantal kleinere, beweegbare bruggen handmatig bediend, als dit vooraf is aangemeld. Bij het op afstand bedienbaar maken zijn in het verleden de beweegmechanismes van de brug en de installaties niet vervangen. In deze vervangingsopgave wordt rekening gehouden met deze vervangingen.
12
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Tunnels Vanaf 2020 heeft Den Haag 4 tunnels in eigendom. Hiervan zijn de Hubertustunnel, Koningstunnel en Victory Boogie Woogietunnel (VBW-tunnel) bedoeld voor het wegverkeer. Op deze tunnels is de Wet Aanvullende Regelgeving voor Wegverkeerstunnels van toepassing. De Tramtunnel Grote Markstraat is de enige railtunnel en valt onder de Wet Lokaal Spoor. De installaties van de Hubertustunnel moeten in 2024 gerenoveerd worden. Tot 2040 moet rekening gehouden worden met het cyclische karakter van de vervangingen van de tunneltechnische installaties. De installaties van alle tunnels dienen nog 1 of 2 keer gerenoveerd te worden in de periode tot 2040. Storingen aan installaties hebben primair gevolgen voor de veiligheid, bijvoorbeeld als het bewakingssysteem uitvalt. Een direct gevolg van dergelijke storingen is dat de beschikbaarheid van de tunnel door het afsluiten in het geding komt en daarmee direct de bereikbaarheid van de stad.
Overige Kunstwerken Naast de opgave voor tunnels ligt een opgave voor een aantal specifieke kunstwerken die aan het einde van hun (theoretische) levensduur zijn. Op basis van onderzoek en specialistische berekeningen wordt bekeken of het kunstwerk kan worden behouden. Als dit het geval is wordt onderzocht voor welke periode zijn functie behouden kan blijven. Voor het Hubertusviaduct is aan de hand van een dergelijke berekening aangetoond dat de constructie op basis van de geldende normen en richtlijnen nog zeker 30 jaar veilig mee kan. Voorbeelden van overige kunstwerken zijn: - Het Hubertusviaduct - De kademuren en havenhoofden van de Scheveningse haven - Het Busplatform - De bediencentrale op Scheveningen wordt vervangen als gevolg van de toename van het aantal te bedienen en te bewaken bruggen en tunnels en de hiervoor benodigde ruimte.
Financiën Binnen de vier grootste gemeenten van Nederland (G4) is veel aandacht voor het renoveren en vervangen van kunstwerken zoals kademuren en bruggen. De maatschappelijke en economische consequenties voor een stad zijn namelijk groot als bijvoorbeeld verkeer structureel omgeleid dient te worden om kademuren of bruggen te beschermen. De vervangings- en renovatieopgave wordt in Den Haag als één van de eerste gemeenten, al langere tijd (sinds 2012) onderkend en structureel en programmatisch aangepakt, aan de hand van een Meerjarenprogramma Kunstwerken (MJPK). Op basis van de uitgevoerde areaalbeschouwingen resteert voor Den Haag nog een vervangingsopgave van ongeveer € 0,6 miljard tot 2040, waarvan globaal € 330 mln. voor vervanging van kademuren, € 40 mln. voor bruggen en € 230 mln. voor overige kunstwerken. Deze vervangingsopgave is dermate omvangrijk en langjarig dat dit niet in één collegeperiode of vierjarig programma kan en hoeft te worden opgelost. Om de stad veilig, leefbaar en bereikbaar te houden moeten er gemiddeld een à twee bruggen en één kilometer kademuur per jaar vervangen worden. Het huidige college heeft de eerste stap gezet om op programmatische wijze deze vervangingsopgave aan te pakken.
Door de komende 4 collegeperioden, telkens bij aanvang daarvan, een structureel bedrag toe te voegen voor vervanging en renovatie van kunstwerken wordt de financiële impact van deze omvangrijke vervangingsopgave overzienbaar en de totale investeringsinspanning tot 2040 evenredig verdeeld. 13
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Op basis van risicogestuurde areaalbeschouwing is het uitvoeringsprogramma 2022-2025 opgesteld. De totale uitvoeringskosten zijn ingeschat op € 170 miljoen.
Programmabeheersing In de afgelopen periode is de inzet voor het MJPK breder georganiseerd. Waar eerst het accent op kademuren en vaste bruggen lag, richt de organisatie zich inmiddels ook op viaducten, tunnels en bijzondere constructies. Om de complexiteit en omvang van het programma beheersbaar te houden is er vanaf 2020 een programmateam gevormd dat het MJPK aanstuurt. Het programmateam is verantwoordelijk voor de sturing en verantwoording van het programma en rapporteert 4 keer per jaar de voortgang aan de directie van DSB. Daarnaast stelt het programmateam prioriteiten en wordt samen met betrokken specialisten de staat van de kunstwerken geïnventariseerd. Met deze inzichten wordt per project de scope bepaald en een voorstel opgesteld voor de volgende periodes van 4 jaar. De projectorganisatie wordt ingezet voor het voorbereiden en realiseren van de projecten en de teams worden daarbij niet belast met de onderzoeken naar de staat van de kunstwerken, het bepalen van prioriteiten, het geven van scopeadviezen en het maken van de opzet van programma’s. Zij houden op deze wijze volledig focus op de projecten en een programmateam neemt de ‘overall’ taken op zich. De kade- en brugvervangingen worden door een team met vaste bemensing voorbereid in een uitvoeringsorganisatie ingericht volgens het IPM-model.
Voor overige kunstwerken wordt per project een bij de opgave passend team samengesteld. Naast continuïteit in aanpak en bemensing is er ook behoefte aan flexibiliteit binnen het programma. De uitvoering van MJPK3 heeft geleerd dat complexe projecten in een binnenstedelijke omgeving door uitlopende procedures en nieuwe inzichten kunnen schuiven of de voorgenomen aanpak moet worden herzien. Daarom is er een mogelijkheid om tussentijds het programma te actualiseren en waar nodig bij te sturen. Door de organische groei van het programma is het belangrijk om continu te blijven verbeteren op het gebied van beheersing om de meerjarige ambitie van het programma succesvol te kunnen realiseren. Organisatie Het programmateam stuurt het MJPK aan op de project overstijgende onderwerpen en werkt toe naar risicogestuurde programmabeheersing. Monitoring en evaluatie zijn hierbij kernpunten. Het sturen op programmaniveau vindt plaats op Tempo, Haalbaarheid, Effectiviteit, Flexibiliteit en Doelgerichtheid. Onderwerpen die het programmateam verder oppakt zijn bijvoorbeeld het maken van nieuwe werkafspraken met het Hoogheemraadschap Delfland, het bundelen van informatie rondom beoogde projecten om in een vroegtijdig stadium na te gaan of er raakvlakken zijn met andere werken en het bewaken van voldoende kennis en kunde voor dit programma.
Het sturen binnen de projecten vindt plaats op Geld, Risico, Organisatie, Tijd, Informatie, Communicatie en Kwaliteit (GROTICK). Naast de projectorganisatie voor de kademuren en vaste bruggen is er ook een projectorganisatie voor de beweegbare bruggen en tunnels ingericht. Voor de bijzondere constructies is een derde projectorganisatie in de maak. Om het MJPK gestructureerd uit te voeren is het van belang dat de beheersing van de projecten die daaronder vallen op een uniforme wijze plaatsvindt. Dit zorgt wederom voor betere aansluiting en vertaling van de stand van zaken naar het programmaniveau (Plan-Do-Check-Act).
14
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Scopemanagement • Vastleggen scope projecten en wijzigingen op programma- en projectniveau Financieel beheer • Inzet blauwe raming systematiek voor kademuren en vaste bruggen gebaseerd op historische kostenkengetallen t.b.v. initiële ramingen • Uniforme financiële project- en programma-inrichting • Inzet van verzameloverzichten voor beheersing project- en programmafinanciën van detailniveau tot programmaniveau • Prognoseoverzichten projectfinanciën Planningsmanagement • Beheer referentie project en programmaplanning (baseline) • Opstellen gedetailleerde project- en programmaplanningen • Bijhouden van voortgang en eventuele afwijkingen Risicomanagement • Inzet van risicomanagement op project- en programmaniveau • Toekenning en beheersing van risico’s • Risicogestuurde programma- en projectbeheersing Kwaliteitsmanagement • Vastlegging kwaliteitsbeoordelingen • Organiseren van evaluaties op project- en programmaniveau en vastleggen geleerde lessen. Documentmanagement • Inrichting programma- en projectarchief op een uniforme wijze in SharePoint Rapportage • De stand van zaken van alle projecten behorend tot het MJPK worden elk kwartaal geactualiseerd, samengevat en besproken in kwartaalsessies binnen de ambtelijke organisatie.
15
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
3 Terugblik MJPK3 In dit hoofdstuk wordt een terugblik gegeven op het uitvoeringsprogramma MJPK3 dat tussen 20182021 heeft gelopen. In paragraaf 3.1 worden kort de aandachtsgebieden en gerealiseerde projecten van de afgelopen 4 jaar besproken. In paragraaf 3.2 wordt inzicht gegeven in een uitgebreid overzicht van de geleerde lessen aan de hand van de belangrijkste thema’s binnen MJPK. In paragraaf 3.3 is een uitgebreide opsomming gemaakt van de gerealiseerde projecten in MJPK3 per objecttype.
Samenvatting MJPK3 Het uitvoeringsprogramma MJPK3 was een voortzetting van de sinds 2012 ingezette programmatische vervanging van kunstwerken. Daarnaast maakt het op een aantal gebieden een ontwikkeling door. Naast een opschaling van het jaarlijkse vervangingstempo, van meters naar ongeveer één kilometer, was de aanpak ook meer integraal dan in eerdere programma’s en is ingezet op bredere programmadoelen zoals duurzaamheid, ecologie, innovatie, participatie, boombehoud, natuur- en diervriendelijkheid, ruimtelijke kwaliteit, duurzaamheid en circulariteit. Het vervangingstempo moest omhoog om de degradatie van het areaal voor te blijven. Om die omslag te kunnen maken is een programma- en projectorganisatie ingericht en is sterk ingezet op het verbeteren van het lerend vermogen binnen het programma. De opgave binnen het MJPK3 omvatte de kademuren Valkenboskade II en IV, Kleine Veenkade/Van Boecopkade, Hooigracht, Zuidwal, Scheveningseveer, Calandkade, Lijnbaan, Groenewegje, Prinsessewal, Conradkade IV, Suezkade, Houtzagerssingel, Noordwal, Pletterijkade en Zwarteweg/Boomsluiterskade. Het MJPK2-project Toussaintkade/Veenkade is binnen MJPK3 afgerond. De vaste bruggen die op de agenda stonden waren twee bruggen Piet Heinplein, Willemsparkbrug, Brug 105 en de Hemsterhuisbrug. Er werd ook gestart met de voorbereiding van een beweegbare brug, de Binckhorstbrug.
In totaal omvatte de opgave het vervangen van 4,1 km aan kademuur, 5 bruggen en de renovatie van een beweegbare brug. In 2018, het eerste jaar van MJPK3 heeft de gemeente 1,4 km kademuur vervangen. Daarmee is in het eerste jaar het noodzakelijke vervangingstempo van 1 km per jaar ruim gehaald. Dit is in vergelijking met andere Nederlandse steden het hoogste aantal strekkende meters van gerealiseerde binnenstedelijke kadevervangingen in één jaar. Ook in 2019 is dit tempo doorgezet en is 1,1 km kademuur vervangen. In 2020 is ongeveer 800 meter kademuur en 1 brug vervangen. In 2021 staat de teller aan het eind van het jaar op 360 meter. Met de uitvoering van het programma wordt actief gezocht naar mogelijkheden om de werkzaamheden duurzamer, meer omgevingsbewust en met aandacht voor verbetering van ruimtelijke kwaliteit en nautische mogelijkheden te realiseren. Dit is een continu verbeterproces, waarbij de ambitie is om van lopende projecten te leren en te innoveren om de volgende projecten telkens weer beter te maken.
16
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Mijlpalen MJPK 3 Binnen het MJPK 3 zijn een aantal belangrijke mijlpalen bereikt: Scheveningseveer Een belangrijke mijlpaal is de kadevervanging aan het Scheveningseveer. Hier was van oudsher een versmalling in de watergang aanwezig die nog dateert uit de tijd dat daar huizen stonden. Met dit werk is de doorstroming verbeterd en is er een ruime op- en afstapplaats gerealiseerd voor (rondvaart)boten. Ook is er een aanlegplek gemaakt voor recreatievaart. Calandkade Een andere belangrijke mijlpaal is het werk aan de Calandkade. Dit werk is gecombineerd met de Petroleumhaven (in opdracht van DSO). Hiermee is in één keer 1 km kademuur gerealiseerd. Aan de zijde van de Neherkade is een bijzondere populatie varens gespaard. Dit deel van de kade is verstevigd zodat de varens behouden konden worden. Noordwal/ Hemsterhuisbrug De voorbereiding van de kadevervanging aan de Noordwal en het vervangen van de landhoofden van de Hemsterhuisbrug speelt in op een burgerinitiatief om de Hemsterhuisbrug weer draaibaar te maken. Ook wordt op deze plek een brugwachtershuisje weer in ere hersteld. In dit huisje wordt de installatie voor het draaien van de brug ondergebracht en ook de bediening van de brug krijgt hier een plek.
Thema’s Binnen het MJPK hebben we een aantal subdoelen geformuleerd die bij elk project een thema vormen. Binnen deze thema’s wordt gekeken naar een concrete invulling per project. Hierbij staat voorop dat we onszelf willen blijven verbeteren. Daarom zijn we steeds op zoek naar nieuwe manieren om deze subdoelen zoveel mogelijk te behalen binnen het programma.
Duurzaamheid De levensduur waarop een kademuur wordt ontworpen, is nu standaard 100 jaar (dit was 80 jaar). Dit kan worden gerealiseerd met de juiste keuzes voor het toepassen van materialen en constructie. Dit geeft over de levensduur van de constructie een aanzienlijke reductie in kosten en draagt ook bij aan de duurzaamheid van het object. Hergebruik van materialen Hergebruik van materialen is en blijft een belangrijk aandachtspunt bij komende projecten. Bij de Calandkade zijn de basaltblokken in de kademuur hergebruikt. De oorspronkelijk grote blokken zijn in tweeën gespleten en weer opgenomen in de nieuwe kademuur. Bij de Hooigracht en de Prinsessewal zijn dekzerken, de natuurstenen blokken op een kademuur, hergebruikt. Ook bij de vervanging van de Willemsparkbrug is het natuursteen hergebruikt. De klassieke leuning en lantarenpalen zijn tijdelijk verwijderd en herplaatst.
17
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
Hergebruik van Basaltblokken bij de Calandkade Voor de vervanging van de landhoofden bij de Hemsterhuisbrug is met Rijksmonumentenzorg onderzoek gedaan naar historisch waardevolle materialen en deze worden bij dit project hergebruikt. Voor het draaibaar maken worden zoveel mogelijk onderdelen van het oude draaimechanisme hergebruikt. CO2-uitstoot verlagen Bij bijna alle projecten duurde het aanleggen van een elektriciteitsaansluiting zo lang dat daar geen rendement uit gehaald kon worden. Doordat de aannemer deze aanvraag in moest dienen arriveerde de aansluiting meestal pas bij de oplevering van het werk. Vandaar dat de gemeente voor de aanbesteding en start van een project een (kracht)stroom aansluiting aanvraagt zodat de aannemers bij hun aanbesteding rekening kunnen houden met inzet van elektrisch materieel. Dit heeft geleid tot goede resultaten. Zo kon een elektrische pomp ingezet worden om de bouwkuip te bemalen en wat fijn was voor de omgeving en bewoners. Door het gebruik van een elektrische pomp zijn er minder trillingen, geluid en stank. Dit heeft bijgedragen aan minder overlast en een duurzame oplossing die een vervolg krijgt. Bij de voorbereiding van projecten wordt voortaan meer ingezet op elektrisch materieel. Hier spelen aannemers in toenemende mate op in. Met circulair bouwen worden de eerste ervaringen opgedaan.
Met kennis uit de markt wordt hier aandacht aan besteed bij een kadevernieuwing. Daar waar mogelijk wordt het betonakkoord verwerkt in de bestekken. Water vasthouden Met het Hoogheemraadschap Delfland worden gesprekken gevoerd over “de stad als spons”. Dit is het tijdelijk opvangen en vasthouden van regenwater zodat dit vertraagt wordt afgevoerd naar de grachten. Dit helpt het watersysteem van Den Haag. Verder onderzoek naar mogelijkheden om dit toe te passen loopt op dit moment.
Ecologie Bij de uitvoering van projecten wordt aandacht besteed aan verbetering van flora en fauna. Zoals in 2017 in het vastgestelde MJPK3 is beschreven, maken maatregelen ten behoeve van behoud en ontwikkeling van flora en fauna integraal deel uit van de vervanging van bruggen en kademuren. In diverse projecten zijn specifieke voorzieningen gerealiseerd. Dit is vaak maatwerk. Zo is de Van Boecopkade vervangen door een faunavriendelijke oever. De gemeente onderzoekt de 18
Meerjarenprogramma Kunstwerken IV Vervangingsagenda 2022-2040 & Uitvoeringsprogramma 2022-2025
mogelijkheden om ook de kademuren langs de Groot Hertoginnelaan, Alexander Gogelweg en Andries Bickerweg te vervangen door een faunavriendelijke of natuurlijkvriendelijke oever met behoud van het historische karakter van de kademuur. Aan de Toussaintkade en de Kleine Veenkade is inmiddels de ‘ecowand’ toegepast om de groei van muurplanten en varens te stimuleren. Aan de Petroleumhaven is een zeldzame schubvaren behouden en is de nieuwe kade zo uitgevoerd dat de bestaande populatie verder kan groeien. Aan de Suezkade wordt beplanting toegepast die de biodiversiteit stimuleert en aantrekkelijk is voor bijen en insecten. Aan de overkant van de Suezkade, langs de Conradkade wordt riet aangeplant, dat ook geschikt is als schuil- en rustplek voor watervogels. Verderop aan de Conradkade blijft de walkant gehandhaafd in de nieuwe situatie en blijft de uittreedbaarheid dus gehandhaafd. In dit deel wordt ook onderzocht of het mogelijk is om een specifieke voorziening voor ijsvogels te maken. Langs de Valkenboskade is in het metselwerk kalkrijke mortel (de ‘varenvoeg’) verwerkt ten behoeve van muurplanten en varens. Daarnaast zijn in de nieuwe beplanting veel bloeiende en besdragende struiken en bomen geplant. Dat is goed voor insecten, vogels en vleermuizen. Voor vleermuizen zijn bij de vervanging van de Willemsparkbrug vleermuiskasten opgehangen.
De gemeente spant zich in om bomen te behouden bij het vervangen van bruggen en kademuren. In het coalitieakkoord is het behoud van bestaande bomen opgenomen als vertrekpunt voor projecten. De projecten binnen het MJPK houden zich hieraan. Wel moet boombehoud worden beschouwd in relatie tot de kwaliteit en levensverwachting van de bomen. Hoewel het in een aantal projecten gelukt is om bomen te verplanten of deels te behouden blijkt volledig boombehoud bij het vervangen van bruggen en kademuren niet altijd mogelijk. Desondanks blijft de gemeente op zoek naar methoden om kademuren te vervangen zonder de bestaande bomen te beïnvloeden, ongeacht de conditie van de aanwezige bomen. Via, onder andere, het landelijke Platform Binnenstedelijke Kademuren (BiKa) draagt de gemeente als voorloper op het gebied van kadevervangingen actief bij aan kennisdeling en -ontwikkeling op het gebied van boombehoud. Bij elk project wordt een ‘quickscan’ uitgevoerd waarbij 15 methodes worden beoordeeld op uitvoerbaarheid om de bomen te behouden. Nieuwe technieken om boombehoud mogelijk te maken worden nauwlettend gevolgd om na te gaan of bredere toepassing kan bijdragen aan de doelstelling.
Innovatie De gemeente Den Haag heeft ondertussen veel expertise opgedaan en deelt deze actief met andere gemeenten. Dit is mede een gevolg van het instellen van een ‘denktank’ die niet alleen naar constructieve oplossingen kijkt, maar waar ook innovatie op de agenda staat. Landelijk zijn er veelbelovende ontwikkelingen waar Den Haag haar voordeel mee kan doen. Bij steeds meer nieuwe kademuren wordt achter het metselwerk een vochtopnemende laag aangebracht om tegen de kademuur een betere groeiplaats voor varens te realiseren. Het gebruik van de varenvoeg, die vriendelijker is voor varens, is inmiddels standaard in het metselwerk van de kademuren. Op de Lijnbaan wordt een proef gedaan met een methode genaamd ‘crushen’, waarbij de kademuur wordt vermalen/ vermorzeld zodat de nieuwe fundering op de plaats van de oude muur kan worden aangebracht. De dikte van de muur is hiervoor geschikt. Om dit te kunnen uitvoeren is een speciale machine nodig. De aanbesteding van dit project heeft inmiddels plaatsgevonden en begin 2022 wordt gestart met de uitvoering. Met deze methode kunnen de bomen worden behouden. Een 19