RIS311080 Bijlage 2

Bijlage 10 Hoofdlijnen planproces uitvoering DGZ Bijlage 11 Voorstel Projectorganisatie uitvoering DGZ

Concept Overall DHZW visie-DGZ-Venen-GA's MZ-overleg verslag 2021 Notulen extra Staf Nieuwe Stad 23 maart 2021 over NvU's DGZ Notulen Staf Nieuwe Stad 1 februari 2021 Notulen Staf Nieuwe Stad 2 september 2021 Notulen Staf Nieuwe Stad 10 juni 2021 Notulen staf Nieuwe Stad 12 april 2021 Notulen Staf Nieuwe Stad 15 maart 2021 Notulen staf Nieuwe Stad 29 maart 2021 Overzicht moties NvU DGZ Overzicht openstaande moties DGZ

Tekst MZ tbv Advisering over het gemeentelijke beschermde stadsgezicht Vrederust West Verwerking aanvullingen NvU DGZ besluitvormingstraject 2021

Aan

MEMO

Wethouder Van Asten, Balster

Afzender Via Afdeling

Projecten Doorkiesnummer Datum

18-6-2021

Auteur

Onderwerp

De Dreef 4 t/m 56 als onderdeel besluit bescherming winkelarchitectuur

Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

Aan

MEMO

Martijn Balster Afzender Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

Portefeuille Projecten Datum

7 september 2021 Onderwerp

Doorkiesnummer E-mailadres

@denhaag.nl

Pre-advies beschermd stadsgezicht De Dreven

De welstand heeft 1 maart 2021 op eigen initiatief een preadvies uitgebracht over de voorgenomen plannen voor de herstructurering van de Dreven, waarbij het college voornemens is om een voordracht te doen voor de intrekking van de status van beschermd stadsgezicht. De voorzitter van de welstand heeft 23 juli een mail gestuurd waarin ze haar zorgen uit dat het college dit advies nog niet gedeeld heeft met de gemeenteraad hoewel de plannen wel al in de commissie en raad besproken worden. Inte Aanleiding De Dreven is een kenmerkende buurt in Bouwlust-Vrederust die kenmerkende is voor naoorlogse uitbreidingswijken. De nog grotendeels in oorspronkelijke staat, in combinatie het unieke bouwsysteem en de bijzondere verkaveling was aanleiding om deze buurt in 2004 aan te wijzen als gemeentelijk beschermd stadgezicht (RIS120560). De bebouwing verkeert nu in slechte staat, er zijn grote sociaal maatschappelijke problemen en er liggen opgaven in het kader van de energietransitie. In het ambitiedocument (RIS305714) is geconstateerd dat er behoefte is aan woningdifferentiatie door verdichting en dat er behoefte is aan meer interactie tussen bebouwing en openbare ruimte. Hiervoor zijn meerdere stedenbouwkundige oplossingen onderzocht, ook varianten met veel renovatie.

Conclusie was dat het niet mogelijk is om de gewenste woningdifferentiatie aan te brengen met behoud van het huidige sociale huurprogramma zonder een aanzienlijk sloop-/nieuwbouwprogramma. Daarom is een plan ontwikkeld dat uitgaat van een grootschaliger herstructurering waardoor met name de cultuurhistorische waarde van de openverkavelingsstructuur deels zal verdwijnen, maar wel wordt ingezet op het behoud van een aantal essentiële kwaliteiten van het beschermd stadsgezicht; - bestaande bouw en nieuwbouw te combineren tot een ‘gelaagd stadsbeeld’ - een aantal architectonische waarden behouden zoals de karakteristieke voormalige winkelbebouwing met portiekwoningen langs De Dreef - het orthogonale straten- en bebouwingspatroon met groene ruimte tussen de gebouwen en diagonale zichtlijnen terug laten komen in de nieuwe opzet - de fraaie singel met bajonet in het hart van de wijk met mooie brug behouden en versterken - de singelstructuur langs de Lozerlaan en bijzondere positionering van de bebouwing hierlangs laten terugkeren. Zo ontstaat een eigen, uniek nieuw imago. Toch wordt echter dusdanig ingegrepen dat er geen sprake meer is van het ontwikkelen binnen de kaders van de beschermde status.

Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

Gemeente Den Haag

Volgens de monumenten verordening moet voor een besluit tot intrekking het college een concept voordracht opstellen, die ter inzage wordt gelegd en waar de welstand een advies over uitbrengt. De zienswijzen en het advies worden al dan niet verwerkt in de definitieve voordracht en deze wordt ter besluitvorming voorgelegd aan de raad. Bij het besluit over de nota van uitgangspunten voor de Dreven (RIS308508) is in het dictum opgenomen dat het college deze voordracht zal gaan doen. De welstand wilde echter al voor het besluit van het college een advies uitbrengen en heeft dus op eigen initiatief, 1 maart 2021, een preadvies verzonden naar het college, dat zich uitspreekt tegen de intrekking van de beschermde status. Het preadvies is tegen de grootschalige sloop en de mate van verdichting en vraagt om de ontwikkeling van een plan binnen de huidige verkavelingsstructuur waarbij ingezet wordt op veel renovatie.

Bij het besluit over de NvU zit een zeer uitgebreide weging over de intrekking van het beschermd stadsgezicht bestaande uit: - een onderzoek heroverweging status beschermd stadsgezicht De Dreven - een memo van eigenaar Staedion over de investeringswegingen in De Dreven - een wegingsnotitie van stedenbouwkundig bureau Palmbout, zelf betrokken bij de waardestelling van de oorspronkelijke aanwijzing - de toelichting op de oorspronkelijke waardering - een onafhankelijk onderzoek naar de toekomst vastheid van het vastgoed door KBNG

Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

2/2

Aan

MEMO

Martijn Balster Afzender Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

Datum

7 september 2021 Onderwerp

Annotatie t.b.v. gesprek Welstand over preadvies beschermd stadsgezicht De Dreven

Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

Doorkiesnummer

06 5263 4614 E-mailadres

@denhaag.nl

Gemeente Den Haag

Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

2/2

Aan

MEMO

Staf Nieuwe Stad Ter attentie van:

Afzender

Martijn Balster Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

Portefeuille Projecten Datum

5 november 2021 Onderwerp

Agendering cie Ruimte ontbreken preadvies beschermd stadsgezicht De Dreven bij de NvU

Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

Doorkiesnummer E-mailadres

@denhaag.nl

Gemeente Den Haag

Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

2/2

Aan

MEMO

Martijn Balster Afzender Dienst

Dienst Stedelijke Ontwikkeling Afdeling

Portefeuille Projecten Datum

9 november 2021 Onderwerp

Doorkiesnummer E-mailadres

@denhaag.nl

Compact overzicht motivatie intrekking beschermd stadsgezicht De Dreven

Aanleiding De commissie Ruimte heeft het ontbreken van het preadvies van de Welstand en Monumentencommissie over de status beschermd stadsgezicht van De Dreven ten tijde van de beraadslaging over de Nota van Uitgangspunten, geagendeerd voor bespreking. Hoewel dit een zuiver procedureel onderwerp lijkt zal ongetwijfeld ook inhoudelijk de discussie over de voordracht tot intrekking van de beschermde status gevoerd worden. Deze memo geeft nog compact de argumentatie weer waarom gekozen is voor herroepen van de status beschermd stadsgezicht voor de Dreven. Waardering In 2004 is de Dreven aangewezen als gemeentelijk beschermd stadgezicht (RIS120560).

"De aanleg van Vrederust-West betekende de voltooiing van de stadsuitbreidingen in Den Haag-Zuidwest en vormde tevens één van de architectonische- en stedenbouwkundig hoogtepunten ervan.” Er worden vier aspecten benoemd als “waardevol”: I eerste woonbuurt in Den Haag dat in zijn geheel in systeembouw (Rottinghuis) werd uitgevoerd en typerend voor de innovaties in de volkshuisvesting van de naoorlogse wederopbouw II de samenhang tussen verkaveling, bebouwing en openbaar groen III de bijzondere beëindiging van de stadsrand bepaald door de waterpartijen en randbebouwing langs de Lozerlaan IV de ook in detail nog goed bewaard gebleven oorspronkelijke architectuur Ad I) Het Rottinghuissysteem is deels de oorzaak van veel van de problemen met de woningen (gehorig, tochtig, koud en vochtproblemen). Het is ook de vraag in hoeverre je een ‘bouwsysteem’ als een beschermd stadsgezicht kunt beschouwen. Renovaties is bijzonder duur en het eindresultaat is minderwaardig (nog steeds geen lift, geen woningen aan de tuinen, eenzijdige voorraad). Staedion vind het volkshuisvestelijkrendement et deze ingrepen te laag en een onverantwoorde inzet van hun beperkte investeringsmiddelen. Ad II) De open verkavelingsstructuur is de belangrijkste kwaliteit die onmiskenbaar onderdruk komt te staan door onze verdichtingsopgaaf.

Het is wel erg de vraag in hoeverre het stedenbouwkundig zeer gewaardeerde ‘corporatiegroen’ ook gewaardeerd werd door de gebruikers. Juist de geroemde samenhang tussen bebouwing en groen veroorzaakt nu minderwaardig gebruik:

Gemeente Den Haag

- de complexen staan op bergingen in het groen - er zijn geen adressen aan het groen of ogen op maaiveld niveau voor sociale controle - de complexen hebben veelal hun portiek ingang aan de straatzijde. Om te spelen in het groen, moet je dus eerst om het hele complex heen. - er bestaat geen gevoel van eigenaarschap over het groen bij de huurders (met uitzondering van de recente moestuin initiatieven) Ad III) Komt terug in een nieuwe (naar onze mening sterkere) vorm terug de nieuwe plannen. Ad IV) Dit kan bij renovatie scenario’s ook verloren gaan door isolatie of andere schillen die om het gebouw moeten worden geplaatst. De twee meest waardevolle panden (de complexen met de winkelplinten langs De Dreef) krijgen een monumentale status, waarmee je dit soort details wel goed kunt beschermen (beter dan met een beschermd stadsgezicht). Motivatie om beschermde status ter discussie te stellen 1 - Er zijn grote sociaal-/maatschappelijke problemen in de wijk die vragen om een aanpassing in de woonvoorraad 2 - De bebouwing voldoet niet meer aan de huidige eisen voor wooncomfort 3 - Er liggen opgaven in het kader van de energietransitie. Ad 1) In het ambitiedocument (RIS305714) is geconstateerd dat er behoefte is aan woningdifferentiatie door verdichting en dat er behoefte is aan meer interactie tussen bebouwing en openbare ruimte.

Hiervoor zijn meerdere stedenbouwkundige oplossingen onderzocht, ook varianten met veel renovatie. De combinatie van de volgende ambities maakt forse verdichting onvermijdelijk: - kwantitatief behoud van de totale voorraad sociaal - 30% va de netto toegevoegde hoeveelheid woningen sociaal - streven naar een gedifferentieerdere woningvoorraad qua categorieën en typologien - streven naar een gezonde balans tussen sociale huur en marktwoningen. (Volgens wetenschappelijk onderzoek ligt het kantelpunt voor een wijk ergens tussen de 45% en de 55% sociaal). Wij zitten zelf met deze verdichting (55,9%) dus nog op het randje. Conclusie was dat het niet mogelijk is om de gewenste woningdifferentiatie aan te brengen met behoud van het huidige sociale huurprogramma zonder een aanzienlijk sloop-/nieuwbouwprogramma en verdichting. Daarom is een plan ontwikkeld dat uitgaat van een grootschalige herstructurering waardoor met name de open verkavelingsstructuur en bestaande bebouwingstypologie voor een belangrijk deel zal transformeren. Ad 2) - Schimmel en vocht - Tocht en kou - Kleine badkamers en keukens - Bijzonder veel geluidsoverlast - Geen lift - Verouderde elektra en installaties Ad 3) De woningen moeten van het gas. Energetisch zijn de woningen zo slecht dat ze alleen met hoge temperatuursverwarming warm te stoken zijn. Met de stijgende gasprijzen dreigt energiearmoede.

2/3

Gemeente Den Haag

Maatregelen om huidige kwaliteiten te behouden In de nieuwe plannen wordt ingezet op het behoud van een aantal kwaliteiten van het huidige beschermde stadsgezicht; - bestaande bouw en nieuwbouw te combineren tot een ‘gelaagd stadsbeeld’ - een aantal architectonische waarden behouden zoals de karakteristieke voormalige winkelbebouwing met portiekwoningen langs De Dreef. Deze bebouwing zal worden gerenoveerd. - het orthogonale straten- en bebouwingspatroon en de herhaling en afwisseling van langs- en kopgevels met groene ruimte en diagonale zichtlijnen tussen gebouwen terug laten komen in de nieuwe opzet - de fraaie singel met bajonet in het hart van de wijk met mooie brug behouden en uit te breiden - de singelstructuur langs de Lozerlaan en bijzondere positionering van de bebouwing hierlangs laten terugkeren. Zo ontstaat een gelaagd stadsbeeld met een eigen, uniek nieuw imago dat deels bestaat uit de bestaande kwaliteiten van het beschermd stadsgezicht en deels uit een herinterpretatie daarvan tot een hedendaagse woonkwaliteit en ligging van woningen ten opzichte van de openbare ruimte. Met de introductie van half gesloten bouwblokken ontstaat een betere demarcatie tussen openbaar en privé en hiermee een grotere gevoel van eigenaarschap over de binnentuinen.

Met de beoogde stedenbouwkundige ingrepen, het in beeldkwaliteit laten terugkeren van een herinterpretatie van de wederopbouw architectuur en het aanwijzen van een aantal van de meest aansprekende blokken tot gemeentelijk monument, blijven de oorspronkelijke waarden op onderdelen beleefbaar én wordt de wijk getransformeerd naar een toekomstbestendige woonomgeving die de forse Haagse woningopgaven zo goed mogelijk faciliteert. Dit leefbaarheid in de wijk gaat hiermee vooruit en er wordt een belangrijke stap gezet in de vereiste energietransitie. Daarom heeft het college een voordracht aan de raad gedaan tot intrekking van de aanwijzing van De Dreven tot beschermde stadsgezicht (RIS310286). Dit besluit wordt samen met het besluit over het projectdocument voorgelegd aan de raad.

3/3

Van: Verzonden: Aan: Onderwerp:

woensdag 1 december 2021 12:31 FW: Kennismaking

valt buiten de scope van het Wob-verzoek

valt buiten de scope van het wob-verzoek

2

valt buiten de scope van het wob-verzoek

Outlook voor iOS downloaden

3

Aanvullende informatie m.b.t. publicatie “ Vrijgave voordracht tot intrekking besluit aanwijzing van De Dreven tot gemeentelijk beschermd stadsgezicht RIS310286” - Gemeenteblad nr. 367236 d.d. 19-10-2021 In het gemeenteblad d.d. 19-10-2021 nr. 367236 is het collegebesluit tot vrijgave van de voordracht tot intrekking van het besluit aanwijzing van De Dreven in Den Haag tot gemeentelijk beschermd stadsgezicht gepubliceerd. Ter aanvulling hierop wordt onderstaand informatie verstrekt over de inzagetermijn en de wijze van indiening van zienswijzen op het besluit. Inzagetermijn: Voormeld besluit ligt ter inzage van publicatiedatum 20-10-2021 tot en met 30-11-2021. Gemeenteblad 2021, 367236 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl) U kunt de stukken ook tot 6 weken na publicatie in het Gemeenteblad inzien bij het Den Haag Informatiecentrum. Dit betekent dat tot en met 30-11-2021 zienswijzen op het besluit kunnen worden ingediend. Indienen zienswijzen: Binnen de termijn dat de stukken ter inzage liggen, kunt u uw zienswijze indienen bij het college van burgemeester en wethouders. Vermeld hierbij het kenmerk van de publicatie. Bij indiening per email verzoeken wij u drevengaardenzichten@denhaag.nl mee te nemen in de CC. Meer informatie? Algemene informatie over de bekendmakingen van de gemeente Den Haag vindt u op www.denhaag.nl/bekendmakingen.

U kunt ook contact met ons opnemen via telefoonnummer 14070.

Gemeente Den Haag

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

2/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

3/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

4/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

5/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

6/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

7/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

8/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

9/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

10/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

11/12

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSO/12345678

concept - Intern beraad artikel 11 eerste lid Wob juncto artikel 10 lid 2 onder g Wob

12/12

INHOUD 1. INLEIDING 1.1 Aanleiding  1.2 Leesw jzer 1.3 Status en doelstelling 1.4 Opgave 1.5 Maatschappelijke effecten door integraliteit en synergie 1.6 Projectomschr jving 2. SAMEN DE STAD MAKEN 2.1 Ambitie 2.2 Aanpak 2.3 Participatie en communicatie richting NvU 2.4 Resultaat 2.5 Vervolg 3. LOCATIE 3.1 Positie in de stad 3.2 Historie (ontwikkelingsgeschiedenis) 3.3 Actuele ontwikkelingen, kansen en knelpunten 4. RUIMTELIJKE VISIE 4.1 Stedenbouwkundige opzet - verbinden 4.2 Soort stedelijk milieu - verdichting 4.3 Vergroenen (focus op buitenruimte, ontmoeting, klimaatbestendigheid) 4.4 Verduurzamen (duurzame mobiliteit, energie, flexibiliteit) 5. UITWERKING / UITGANGSPUNTEN 5.1 Ruimtel jke inpassing / Bouwregels 5.2 Functie en programma 5.2.1. Wonen 5.2.2. Wijk economie 5.2.3. Bedrijvigheid  5.2.4. Retail en horeca 5.2.5. Maatschappelijk vastgoed MOG

5 5 5 7 7 8 9 11 11 11 11 13 13 15 15 19 23 27 27 28 29 29 31 31 37 37 41 42 43 43

5.3

44 44 44 45

Buitenruimte, ecologie, spelen en sport 5.3.1. Inleiding 5.3.2. Huidige en toekomstige gebru kswaarde 5.3.3. Klimaatadaptiviteit en biodiversiteit

5.3.4. Typering en samenhang buitenruimte 5.3.5. Inrichtingsprincipe 5.3.6. Wind en bezonning 5.3.7. Spelen, bewegen en sporten 5.3.8. Eigenaarschap over de buitenruimte 5.3.9. Ecologie, natuurinclusiviteit flora en fauna 5.3.10. Ondergrondse kabels en leidingen 5.3.11. Riolering 5.3.12. Buitenruimte beheer 5.4 Logistiek, parkeren en mobiliteit 5.4.1. Aanleiding 5.4.2. Mobiliteitstransitie 5.4.3. STOMP-principe 5.4.4. Gebouwd parkeren 5.4.5. Parkeerregime 5.4.6. Logistiek binnen de w jk 5.4.7. Bedr jvigheid 5.4.8. Gedragverandering en participatie 5.5. Duurzaamheid, groen en klimaatadaptatie 5.5.1. Duurzaamheidskader 5.5.2. Schone energievoorziening 5.5.3. Betere leefomgeving 5.5.4. Waterparagraaf 5.5.5. Natuurinclusief bouwen 5.5.6. Luchtkwaliteit en stikstof 5.5.7. Externe veiligheid 5.5.8. Duurzaam gebruik van grondstoffen 5.5.9. Duurzaamheidseisen sloop en nieuwbouw 5.5.10. Bodem 5.5.11. Archeologie 5.5.12. Geluid 6. FINANCIERING EN UITVOERINGSASPECTEN 6.1. Financiering 6.2. Juridische planologische procedure 6.3. Planning en fasering

47 47 48 49 49 50 51 51 51 52 52 52 53 54 54 55 55 55 56 56 56 56 57 59 59 59 59 59 60 60 60 61 61 61 63

3

1. INLEIDING 1.1

Aanleiding

Voor u ligt de nota van uitgangspunten (NvU) voor De Dreven. De Dreven is een buurt in de wijk BouwlustVrederust in Den Haag Zuidwest waar al jaren grote, meervoudig sociaaleconomische problematiek heerst, zoals armoede, werkloosheid en onderw jsachterstanden, schulden, radicalisering, polarisatie, toenemende (gevoelens van) onveiligheid, verloedering, gezondheidsproblemen en opgroeiende, kansarme jongeren in een sociaal zwakke omgeving. Het groen in de buurten is vaak prachtig volgroeid maar de woningen zijn veelal verouderd en dringend toe aan vernieuwing. De huidige bebouwing bestaat voor circa 70% uit sociale huurwoningen. Door demografische veranderingen en ‘passend toew jzen’ door de corporaties heeft dat in de loop der decennia geleid tot een qua inkomensniveau steeds eenzijdiger bewonerssamenstelling. Bewoners waar het beter mee gaat vertrekken uit de w jk door gebrek aan kwalitatief goede woningen en een slecht imago van de buurt. Er is daardoor nu onvoldoende draagvlak voor voorzieningen, met als gevolg leegstand van winkelpanden dan wel een eenzijdig aanbod. In het coalitieakkoord Samen voor de Stad is aangegeven dat het college verder wil bouwen op de goede ervaringen die zijn opgedaan in de ‘w jkaanpak nieuwe stijl’. Deze aanpak is veel breder dan alleen ruimtelijke herinrichting.

Thema’s als werkgelegenheid, kansen voor jongeren, huisvesting, veiligheid, gezondheidsbevordering, ontmoeting en sociale cohesie gaan in deze wijkaanpak hand in hand. Uit diverse onderzoeken blijkt dat een samenhang van problemen vraagt om een integrale en langjarige aanpak, met ruimte voor maatwerk. Een manier van werken waarbij bewoners en professionals in het gebied worden betrokken, omdat hier de kennis zit over wat de beste kans van slagen heeft. De ambitie is dat deze integrale aanpak in Den Haag Zuidwest een ‘kanteling’ op gang brengt: van de verslechtering

van de afgelopen decennia naar een positieve spiraal van verbetering. Zuidwest krijgt weer de allure en het niveau van leefbaarheid van weleer. Om deze ‘kanteling’ op gang te brengen is het nodig de sociale en economische positie van de bewoners uit Zuidwest te versterken en de leefbaarheid en het draagvlak voor voorzieningen te vergroten. Bewoners geven specifiek aan dat zij de openbare ruimte aantrekkelijker en veiliger ingericht zouden willen zien en dat z j een betere woonkwaliteit willen. Een integrale aanpak op al deze aspecten krijgt gestalte in de gebiedsvisie voor heel Den Haag Zuidwest die momenteel wordt ontwikkeld. Om deze aanpak concreet te maken slaan de Gemeente Den Haag, het Rijk, woningcorporatie Staedion en marktpartij Heijmans in drie buurten van Den Haag Zuidwest hun handen ineen: in de Dreven, Gaarden en Zichten is ervoor gekozen het aantal woningen in de komende 15 à 20 jaar met ruim 3500 te vergroten, de openbare ruimte gezonder in te richten en een ‘mobiliteitstransitie’ op gang te brengen: het creëren van slimmere en ruimte-efficiëntere oplossingen voor mobiliteit. Daarmee kan voor een belangrijk deel worden voldaan aan drie grote opgaven waar Den Haag voor staat: de verdichtings-, mobiliteits- en duurzaamheidsopgave.

Door te verdichten wordt het mogel jk om een substantieel deel marktwoningen toe te voegen zonder in te boeten op de sociale woningvoorraad en daarmee een gevarieerder woonmilieu te creëren. Parallel aan de totstandkoming van de gebiedsvisie voor heel Den Haag Zuidwest is er voor Dreven, Gaarden en Zichten in juni 2020 een ambitiedocument vastgesteld (RIS305714). Het ambitiedocument heeft de volgende zaken geformuleerd: • • •

•

Gezamenlijke visie op de drie buurten vastgelegd in essentiekaarten. Na het vaststellen van het ambitiedocument is gekozen voor het opstellen van een aparte NvU voor de Dreven.

1.2

Leeswijzer

Deze NvU bevat 6 hoofdstukken: •

•

• • • •

Hoofdstuk 1 gaat in op de aanleiding van de ontwikkeling, het doel, de overwegingen van de gemeente om het initiatief te faciliteren, dat we dat integraal moeten aanpakken en de beschrijving van de opgave en het project. Hoofdstuk 2 bevat de uitgevoerde communicatie- en participatie-activiteiten en de vervolgstappen die nog zullen worden gemaakt. Hoofdstuk 3 gaat in op de locatie en ligging in de stad en het stadsdeel Den Haag Zuidwest Hoofdstuk 4 schetst een beeld van de ruimtelijke uitgangspunten bij verschillende thema’s. Hoofdstuk 5 geeft de randvoorwaarden en uitgangspunten voor het initiatief weer. Hoofdstuk 6 behandelt de financiering, procedures, planning en communicatie.

De b jlage geeft voor e ke beleidssector verwijzingen naar het vigerende beleid voor deze ontwikkeling en andere relevante informatie.

De ambities voor de Dreven, Gaarden en Zichten en de uitgangspunten voor de verdere uitwerking. De ruimtelijke analyse van de gebieden. De beleidsanalyse en toepassing ervan in het plangebied.

5

1.3

Status en doelstelling

Het hoofddoel van deze NvU is de vertaling van de ambities uit het ambitiedocument naar concrete ruimtelijke en programmatische uitgangspunten. Deze uitgangspunten zijn gezamenlijk tot stand gekomen en worden gedragen door zowel de gemeente, Staedion en Heijmans. Deze NvU definieert de randvoorwaarden en condities die nodig z jn om de gestelde ambities voor deze buurt te bereiken en is het vertrekpunt voor de verdere planontw kkeling. De diverse uitgangspunten voldoen aan de diverse gemeentelijke kaders en vastgesteld beleid dan wel beleid in voorbereiding. Deze NvU wordt vastgesteld door het college van Burgemeester en Wethouders. Het doel van deze NvU is driedelig:

1.4

Het sociale woningbezit is toe aan grootschalige, ingrijpende renovatie of vernieuwing. De sociale huurwoningen binnen het plangebied zijn eigendom van Staedion. De huidige woningen z jn niet toekomstbestendig. De huidige inrichting van de openbare ruimte draagt vaak niet b j aan een prettig leefklimaat. De wijkeconomie en het voorzieningenniveau van het gebied z jn verschraald. Dit betekent voor de Dreven een integrale ruimtel jke-fysieke, sociale- en economische opgave. Om de in Den Haag Zuidwest beoogde ‘kanteling’ naar een vitaal stadsdeel op gang te brengen en de Dreven toekomstbestendig te maken is het volgende nodig: •

• •

•

Het biedt een beleidsanalyse toegespitst op de Dreven. Het biedt ruimtel jke en functionele randvoorwaarden en een toetsingskader voor het definitieve op te stellen stedenbouwkundig plan met daarin gedefinieerd de ‘bouwenveloppen’ en de buitenruimte. Er wordt aangegeven welke communicatie nodig is en welke ruimtelijke ingrepen nodig z jn ten behoeve van de ontw kkeling. De door de gemeente te maken kosten worden onderdeel van een nog te sluiten samenwerkingsovereenkomst met Heijmans en Staedion.

De exacte uitwerking van de plannen moet nog gebeuren en de uitvoering zal 15 à 20 jaar duren. Daarom is het belangrijk dat de randvoorwaarden in deze NvU flex bel zijn, zodat de herontwikkeling ook binnen de toekomstige doelstellingen voor herstructurering en verdichting past. .

Opgave

• • • • •

De slechte sociaal economische positie van de huidige bewoners en de ruimtelijke opgave vraagt om een bijzondere, inspanning op elk beleidsniveau. Alleen door een integrale aanpak waardoor de diverse ingrepen e kaar versterken komt de beoogde kanteling in Zuidwest op gang. De slechte sociaal-economische positie van de huidige bewoners en de ruimtelijke opgave vraagt om een bijzondere, inspanning op elk beleidsniveau. Alleen door een integrale aanpak waardoor de diverse ingrepen e kaar versterken komt de beoogde kanteling in Zuidwest op gang.

Een betere mix van sociale huurwoningen en vrije sector huur- en koopwoningen. Een kwaliteitssprong in woningprogramma, duurzaamheid en energieverbruik (aardgasloos). Een hoger voorzieningenniveau. Een vitale w jkeconomie. Een nieuwe benadering van mobiliteit. Een veilige, gezonde, groene, klimaatadaptieve en natuurinclusieve openbare ruimte die uitnodigt tot eigenaarschap en ontmoeting.

De verdichtingsopgave moet aansluiten op, en ruimte bieden aan de programma’s in het kader van de Regio Deal Zuidwest: het verbeteren van sociale veiligheid en participatie, inzet op vitale inwoners (gezondheid, sport en bewegen, taal en onderwijs) en activeren van de wijkeconomie (activeren, leren en werken) in de w jk Bouwlust-Vrederust. Door deze combinatie van fysieke en sociale investeringen kan deze wijk in de toekomst weer een bruisende wijk worden vol sociale mobiliteit, waar het mogelijk is om stappen te maken op de sociale en economische ladder.

7

1.5 Maatschappelijke effecten door integraliteit en synergie Door de geplande verdichting neemt het aantal bewoners toe met een factor 2,5 terw jl de hoeveelheid openbare ruimte ongeveer gelijk blijft. De druk op de inrichting van de openbare ruimte neemt daardoor enorm toe. Niet alleen maken meer mensen gebruik van de openbare ruimte, ook is er daardoor relatief meer ruimte nodig voor onder andere spelen, afvalinzameling, groen en mobiliteit. Om dit allemaal te kunnen accommoderen én de leefbaarheid in de Dreven te vergroten is het noodzakelijk dat op een nieuwe, integrale manier wordt nagedacht over gangbare oplossingen en normen die vanuit de verschillende sectoren bestaan. Om de gewenste ‘kanteling’ van de sociaal-economische positie van bewoners in de Dreven-Gaarden-Zichten tot stand te brengen is het essentieel ‘gebiedsgericht’ te werken. Dat wil zeggen dat we met bewoners en ondernemers een integraal plan maken waarbij er door de diverse fysieke, sociale en buurteconomische ingrepen sprake is van synergie: geen optelsom van diverse beleidsdisciplines maar een zoektocht

8

naar hoe de verschillende onderdelen en disciplines elkaar kunnen versterken. Dat vraagt om een meer dan gebruikelijke, integrale samenwerking op alle niveaus: ambtelijk, ruimtelijk, bestuurlijk en financieel zowel intern de gemeente als met Staedion, Heijmans en andere, maatschappelijke partijen.

Ook financieel en beheerstechnisch zal integraal en creatief moeten worden gedacht en samengewerkt om de beoogde synergie en kanteling te bereiken. Belangrijk is dat het beoogde resultaat voorop staat, vóórdat er afspraken worden gemaakt over wie wat betaalt of beheert.

Zonder integraliteit en synergie bere ken we in DrevenGaarden-Zichten geen kanteling. In een stad zijn onderdelen immers sterk onderling van elkaar afhankelijk: de oriëntatie van woningen bijvoorbeeld ten opzichte van de straat of collectieve ruimte en de kwaliteit daarvan bepaalt bijvoorbeeld de mate van sociale controle en de mate van ‘eigenaarschap’ over deze ruimte. Dat bepaalt op haar beurt de kans op sociale cohesie en het gevoel van veiligheid. Routes binnen de wijk kunnen bepalen of iemand te voet gaat, de fiets neemt, het OV gebruikt of de auto pakt. De manier waarop afvalverwijdering is georganiseerd kan de mate van afvalscheiding beïnvloeden. De transitie naar een klimaatneutrale stad lukt niet zonder een mobiliteitstransitie: een andere manier van denken over mobiliteit; het klimaatadaptief maken van de stad lukt niet alleen in de openbare ruimte, etcetera. Alles hangt met e kaar samen.

Gebiedsgericht werken betekent voor dit project dus denken vanuit de bewoners en gebruikers in het gebied in plaats van vanuit het sectorale belang of het belang van afzonderlijke partijen. De invoering van de Omgevingswet is hier ook op gericht: goed integraal werken levert meer op voor hetzelfde geld: synergie. Hetzelfde geldt voor een goede samenwerking met bewoners aan een gebied. In de diverse onderdelen in deze NvU zal expliciet gewezen worden op belang van het bere ken van synergie waar er kansen liggen.

1.6

Projectomschrijving

In de Dreven zl ruim 80% van de sociale huurwoningen worden gesloopt in plaats waarvan zo’n 2600 nieuwe woningen worden gebouwd in een nieuwe verkaveling. Binnen het plangebied staan ook een aantal flats in particulier bezit. Deze bl jven ongemoeid. De overige te handhaven woningen worden ingrijpend gerenoveerd. De te slopen woningen voldoen niet meer aan de eisen van deze tijd. Ze zijn energetisch slecht, hebben vaak last van vochtproblematiek, indelingen passen niet meer b j de huidige eisen en veel woningen hebben geluidsproblemen. Naast de slechte staat van de woningen maakt de ambitie om een gevarieerder woningaanbod creëren, maar ook de huidige sociale voorraad te handhaven, een verdichting van het aantal woningen noodzakelijk. Dit, en de in de loop der decennia veranderde betekenis van de openbare ruimte in relatie tot gebruik, ontmoeting, veiligheid en beheer, is aanleiding voor de keuze voor grotendeels sloop/nieuwbouw in een gewijzigde verkavelingsopzet.

herkenbaar worden. Hier worden mede-inrichting en -beheer door de bewoners gestimuleerd.

buurteconomie te versterken. Deze bedrijfsruimtes liggen in de Gaarden maar z jn in de NvU De Dreven opgenomen in verband met de nabije ligging van de Ambachtsgaarde en de

Door het toevoegen van woningen en het vergroten van diversiteit van inkomensgroepen neemt het draagvlak voor voorzieningen toe. Deze voorzieningen zullen zoveel mogelijk worden geconcentreerd bij het winkelcentrum de Ambachtsgaarde om versnippering te voorkomen en de levensvatbaarheid van de voorzieningen te vergroten. In totaal wordt in De Dreven ca. 10.000m2 extra voorzieningen in de vorm van Bedrijfs-Onroerend Goed en Maatschappelijk Onroerend Goed (BOG/MOG) gecreëerd.

fysieke relatie die we daarmee willen aangaan.

De bestaande karakteristieke bedrijfsruimtes aan de Bierbrouwersgaarde zullen worden gerenoveerd om de kleinschalige bedr jvigheid in het gebied te behouden en de

De openbare ruimte en de onderliggende infrastructuur zullen grotendeels worden heringericht met zoveel mogelijk behoud en versterking van de bestaande karakteristieke en waardevolle groenstructuren. Een goede verbinding en aansluiting op de omringende stad en verduurzaming zijn daarin leidend evenals de omvorming van ‘kwantitatief naar kwalitatief groen’: van veelal ongebruikt ‘kijkgroen’ naar prettig ‘gebruiks- en ontmoetingsgroen’ dat tevens invulling geeft aan klimaatadaptiviteit, natuurinclusiviteit en gezondheid.

Herontwikkeling vindt plaats met behoud van de essentiële kwaliteiten van het beschermd stadsgezicht: de karakteristieke voormalige winkelbebouwing met portiekwoningen langs De Dreef, het orthogonale straten- en bebouwings patroon met groene ruimte tussen de gebouwen en diagonale zichtlijnen, de fraaie singel met bajonet in het hart van de wijk en mooie brug en de singelstructuur langs de Lozerlaan en b jzondere positionering van de bebouwing hierlangs Uitgangspunt voor de nieuwe verkaveling is dat de openbare ruimte zoveel mogelijk door bewoners wordt gebruikt. De relatie tussen woningen en de openbare ruimte is daarom zodanig dat het gebruik van de openbare ruimte en de sociale controle vanuit de woningen worden gestimuleerd. Dat vergroot het ‘informeel eigenaarschap’. Om diezelfde reden zullen de binnenterreinen van de bouwblokken als collectief eigendom

9

2. SAMEN DE STAD MAKEN 2.1

Ambitie

2.2

Aanpak

De gemeente Den Haag, Woningcorporatie Staedion en haar partner, ontw kkelaar He jmans willen de transformatie van de Dreven niet van achter de tekentafel vormgeven maar dit vanaf het begin samen met inwoners, ondernemers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere overheidsinstanties doen. Hun mening telt en hun ideeën kunnen bijdragen aan een betere en beter gedragen ontwikkeling.

In 2017 heeft Staedion vooruitlopend op de planontwikkeling 14 bewonersavonden gehouden voor in totaal 148 bewoners om te onderzoeken wat bewoners belangrijk vinden bij het maken van herontwikkelingsplannen voor de buurten. Belangrijke signalen hierbij waren;

De ambitie voor het participatietraject is dat alle betrokken bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties zich goed geïnformeerd én gehoord voelen, dat ze enthousiast zijn over de herontwikkeling van hun buurt en bereid z jn de gewenste actie te ondernemen.

•

Uitgangspunt is dat de eventuele kloof tussen behoeften en mogelijkheden zoveel mogelijk wordt gedicht door goede communicatie, persoonlijke aandacht, geduld en actiebereidheid van alle betrokken partijen om met de meest nijpende klachten direct aan de slag te gaan. Doelstelling is er een plek van te maken waar de huidige bewoners graag willen blijven wonen of terugkeren en waar straks bovendien plek is voor nieuwe bewoners in ruim 3500 nieuw toe te voegen woningen.

2.3

Uit interviews met sleutelfiguren in de wijk bleek dat participatie over de inhoudelijke plannen voor de nieuwe wijk niet mogel jk is zonder ook antwoord te geven op de vragen die de mensen direct raken: •

•

• •

Participatie & communicatie richting NvU

Wat gaat er met mijn woning gebeuren? Wanneer ben ik aan de beurt? Wat gebeurt er met mijn woning tot k aan de beurt ben? Hoe blijft m jn w jk prettig en veilig?

Waardering voor het groen, voldoende parkeergelegenheid en voorzieningen in de buurt. Klachten over de slechte staat van de woningen; weinig contact met buren.

• •

Zorgen over GGZ-bewoners en probleemgevallen in de wijk. Behoefte aan terugkeer in de buurt en aan betaalbare levensloopbestendige woningen.

Voor de zomervakantie 2020 zijn op negen dagen de buurten bezocht met een ‘reizende informatietentoonstelling’ waarbij de plannen uit het ambitiedocument werden gepresenteerd, maar waar ook ingegaan werd op de bovenstaande vragen. De

In 2019 hebben Gemeente, Staedion en partner Heijmans samen met bureau HBG in alle drie de buurten identiteitssessies met bewoners georganiseerd. Dit om te bepalen wat de kernwaarden van de huidige bewoners z jn en welke kenmerken van de wijken bewoners graag zouden terug zien in de nieuwe wijk. De signalen uit 2017 en 2019 zijn bepalend geweest b j het formuleren van de ambities voor het gebied. Gezien de staat van de woningen en de behoefte aan andere woonproducten is ingezet op grootschalige sloop-/nieuwbouw. De ambities zijn vastgesteld in het Ambitiedocument Dreven-Gaarden-Zichten (RIS305714) die vergezeld ging van een plan van aanpak voor de participatie als aftrap van een langdurig samenwerking met de omgeving.

bewoners van 8600 adressen zijn hiervoor via een huis-aanhuis brief uitgenodigd; dus niet allen het plan gebied, maar ook de directe omgeving. Medewerkers van de gemeente, Staedion en Heijmans hebben voor de Dreven, Gaarden en Zichten in totaal ongeveer 1500 bewoners en ondernemers persoonlijk geïnformeerd en z jn in gesprek gegaan over hun mening over de plannen. Bezoekers werd na afloop gevraagd of men in het vervolgtraject wil meedenken. Die persoonlijke aanpak werd erg gewaardeerd door zowel de medewerkers als bezoekers. Vanaf 27 juli zijn er wekelijkse spreekuren in de wijkkantoren van Staedion waar iedereen terecht kan voor informatie, vragen of het geven van een mening, er is ook een e-mailadres waar mensen vragen kunnen stellen: vragen@eenbeterebuurt.nl Deze Vragen worden door de gemeente, Staedion en Heijmans gezamenlijk beantwoord. Verder kunnen bewoners voor informatie terecht op de website van de gemeente en Staedion.

11

12

Half oktober is de hele wijk breed ook schriftelijk geïnformeerd over het ambitiedocument en uitgenodigd voor drie digitale, ‘wandelingen’. Tijdens deze wandelingen kon dieper ingegaan worden op bepaalde thema’s zoals behoud van de kracht van de huidige buurt, meerwaarde geven aan het groen, een buurt beter inrichten voor ontmoeting en sociaal contact, voorzieningenbehoefte, en het stimuleren van bewegen en spel. Door de kleinschalige setting was er veel persoonlijk contact. Dat leverde specifieke informatie op over met name het gevoel dat er leeft onder bewoners over hun buurt.

2.4

De inbreng die tot nu toe is opgehaald, is verwerkt in deze Nota van Uitgangspunten. In de b jlage vindt u een samenvatting van de opgehaalde input uit de reizende informatietentoonstellingen. Belangrijke punten die hierin naar voren komen zijn: •

Resultaten •

De omgeving is geen homogene groep met één mening. Opvallend is dat veel bewoners met liefde over hun wijk spreken. Bewoners van portiekflats zijn doorgaans zeer kritisch over de toestand van hun woning en zien sloop-/nieuwbouw als een wenselijke oplossing. Zij willen vooral zien dat er snel tot actie wordt overgegaan. Veel bewoners van de grondgebonden eengezinswoningen van Staedion zijn bang dat ze bij sloopnieuwbouw niet een vergelijkbare woning terug zullen krijgen. Enerzijds omdat er in de sterk verdichte plannen minder ruimte voor is, anderzijds omdat ze hier qua gezinssamenstelling of inkomen niet meer voor in aanmerking komen. Een groep die voor de participatie nog onderbelicht was, zijn de particuliere eigenaren van de VVE-complexen. Velen gaven aan ook mee te willen doen in de plannen. In de volgende fase zal worden bekeken hoe vanuit de gebiedsontwikkeling de VvE’s gesteund kunnen worden om hun eigen onderhouds- of renovatieplannen op te zetten.

Het belang van het behoud van het groene karakter van de wijk: hier wordt op veel plekken binnen de NvU invulling aan gegeven o.a. door alle bewonersparkeren voor de nieuwbouw binnen de bouwblokken te plaatsen, onder een collectieve tuin, dan wel in een parkeergebouw of kelder. Zo wordt het aantal parkeerplaatsen op straat bijna gehalveerd, zie hoofdstuk 5.4.4. Betaalbaarheid van de nieuwe woningen en terugkeermogelijkheden: het woningbouwprogramma van de NvU is er zoveel mogelijk op gericht om mensen te behouden voor de wijk; of in sociale huur, of door ze wooncarrière mogelijkheden te geven in betaalbare koop.

Het belang van sociale cohesie en ontmoeting: dit is in vele vormen als belangrijk punt aangedragen. De nieuwe stedenbouwkundige structuur met binnenterreinen die een duidelijk collectief eigenaarschap bij de bewoners oproepen dragen bij aan een gemeenschapsgevoel binnen de bouwblokken. Ook de opzet van de openbare ruimte wordt zodanig dat er veel logische verblijfsplekken zijn waar mensen elkaar bewust of ongepland zullen ontmoeten. Binnen het plan is ruimte gecreëerd voor veel mogel jke invullingen die zijn aangedragen zoals collectieve moestuinen, speelplekken voor kinderen of daghoreca.

2.5

Vervolg

Met de vaststelling van deze NvU is de participatie niet afgelopen, maar net begonnen. Het is een proces dat gedurende de hele ontw kkeling door zal gaan. Samen met bewoners, ondernemers en betrokkenen creëren we t jdens de gehele ontwikkel- en bouwfase een prettige en leefbare buurt. Dat geldt voor alle navolgende fases: van de uitwerking naar een stedenbouwkundig plan en de uitwerking van de deelplannen, tot en met de ontwerpen voor de openbare ruimte en de leefbaarheid in de w jken tijdens de hele periode van de herontwikkeling. De leidende principes hierb j zijn: • • • • • •

We zetten de mens centraal. We doen het samen. We laten zien wat we doen én we doen wat we beloven. We luisteren goed en doen iets met wat we horen. We maken het altijd zo leuk en makkelijk mogel jk. We zijn actiegericht in het leuk en leefbaar houden van de buurten.

Omdat de ontwikkelingen zo’n 15 jaar duren zal de wijk geleidelijk veranderen en zal er tijdelijk sprake zijn van leegstand van woningen of bedrijven. Waar mogelijk zal deze ongebru kte ruimte in overleg met bewoners worden benut voor wisselwoningen of om tijdel jke voorzieningen te huisvesten voor initiatieven of ondernemers die met hun onderneming of door middel van activiteiten iets bijdragen aan de levendigheid, de gemeenschapsvorming, de buurteconomie, de mobiliteitstransitie, gezondheid of het ‘maken van de plek’.

13

14

De Dreven nu

16

Uitsnede structuurplan voor Groot ‘s-Gravenhage uit 1949/1950

18

3.2

Historie

Den Haag Zuidwest De structuur van Den Haag Zuidwest is geïnspireerd op de geomorfologische ondergrond van Den Haag met lange ontginningslijnen parallel aan de kust en de dwars daarop gelegen verbindingen loodrecht op de kust. Tezamen vormen die de voor Zuidwest kenmerkende gridstructuur. Binnen deze herkenbare structuur werd het stedenbouwkundige gedachtengoed van de ‘w jkgedachte’ in praktijk gebracht: herkenbare woonwijken met een heldere hiërarchie in buurt-, wijk- en stadsdeelvoorzieningen. Naast de wijkgedachte is Den Haag Zuidwest na de tweede wereldoorlog opgezet als een stadswijk met ‘licht, lucht en ruimte’ voor de middenklasse. De nieuwe wijken moesten voldoen aan nieuwe inzichten op het gebied van stedenbouw en volkshuisvesting. De opzet van de woonwijken werd ruimer, opener en groener in vergel jking met vooroorlogse stadsuitbreidingen. Ook de kwaliteit van de woningen ging met grote sprongen vooruit.

Bouwlust-Vrederust Stadsplanner Willem Dudok ging in zijn structuurplan voor Groot ’s-Gravenhage uit 1949/1950 uit van vier woonwijken: Morgenstond, Bouwlust, Berestein en Vrederust. Deze wijken kwamen ten westen van Moerw jk te liggen. Om voldoende ruimte tussen het Westland en Den Haag te houden is de w jk Berestein gehalveerd en later toegevoegd aan Bouwlust. De Beresteinlaan werd niet volgens Dudoks plan doorgetrokken tot Loosduinen maar tot de Meppelweg. Hiermee verviel Dudoks opzet van vier gelijkwaardige buurten met de HengelolaanBeresteinlaan als hart van dit deel van Den Haag Zuidwest. Het uitgewerkte ontwerp voor Bouwlust is van Frits van der Sluys uit 1952, wat is gebaseerd op een rechthoek waarbij verkeerswegen de wijk in negen buurten verdeelt. In 1953 startte de aanleg van de straten binnen BouwlustVrederust. Vanwege de kritiek op het monotone Morgenstond besloot de gemeente de uitwerking van de buurten in handen

te geven van een werkgroep van architecten. De wijk is door de verschillende individuele ontwerpen opgebouwd uit vele kleine ruimtelijke eenheden, die zich in opbouw en architectuur van elkaar onderscheiden. Bouwlust-Vrederust is daardoor gevarieerder dan Morgenstond. De eerste woningen in de wijk z jn omstreeks 1956 opgeleverd. Ruim 10 jaar laten was de w jk voltooid. Bouwlust heeft door de samenvoeging van Berestein en Bouwlust een onduidelijk en langgerekt centrum gekregen, dat zich uitstrekt van het winkelcentrum De Stede tot aan het Winkelcentrum aan de Beresteinlaan. De buurtwinkels liggen op pleintjes midden in de buurten. Tussen Morgenstond en Bouwlust-Vrederust is een brede strook met sportvelden en moestuinen te herkennen. Deze strook was gereserveerd voor een toekomstige spoorweg en een autosnelweg, die er nooit z jn gekomen.

Na de bouw van Den Haag Zuidwest heeft zich in de loop van de decennia een geleidel jke verandering in de w jken voltrokken. De kinderen verlieten het ouderlijk huis waarna de collectieve ruimten er wat verlaten bij kwamen te liggen. Door de komst van de auto en telefoon werden afstanden minder belangrijk en trad schaalvergroting op. De buurt was niet langer de maat der dingen. In de laatste fase trokken ook de bewoners van het eerste uur langzaam weg, vaak naar groe kernen in de omgeving met eengezinswoningen met tuinen. In de inmiddels relatief goedkope woningen met veelal achterstallig onderhoud, vestigden zich daarna hoofdzakelijk Hagenaars met lage inkomens, zoals bewoners uit de stadsvernieuwingswijken en arbeidsmigranten. Hiermee vinden opnieuw de kinderrijke gezinnen onderdak waar de wijk ooit voor is opgezet. Door de minder draagkrachtige en meer diverse bevolkingssamenstelling echter lijkt er minder sprake van sociale samenhang waardoor de buurt niet meer functioneert zoals van oorsprong was bedacht. Ruimtelijke opzet Bouwlust-Vrederust

19

Status Beschermd Stadsgezicht- De Dreven De Drevenbuurt, gebouwd tussen 1956 en 1965, is sinds 2004 aangewezen als een gemeentelijk beschermd stadsgezicht uit de wederopbouwperiode (RIS 120560). Het aanwijzen van beschermde stadsgezichten is er op gericht om de meest waardevolle buurten en w jken als cultureel erfgoed te behouden. In de Dreven is de oorspronkelijke opzet en architectuur nagenoeg ongeschonden bewaard gebleven. Het buurtwinkelcentrum heeft weliswaar een groot deel van haar functie verloren, maar is met behoud van de architectonische karakteristiek deels verbouwd tot woningen. Onderstaande

Karakteristieke randbebouwing

beschrijving uit de waardenstelling geeft de typering en bijzondere kwaliteiten weer van de Dreven De Dreven is de eerste woonbuurt in Den Haag dat in z jn geheel in systeembouw werd uitgevoerd (Rottinghuis) en is typerend door de innovaties in de volkshuisvesting van de naoorlogse wederopbouw. De plaatsing van entrees, trappenhuizen, woonkamers en balkons zijn afgestemd op de ligging in het bouwblok en de oriëntatie op de zon. Variaties in het bouwsysteem zijn op een subtiele manier in het gevelontwerp opgenomen. Details van de oorspronkelijke architectuur zijn goed bewaard gebleven. De buurt heeft een bijzondere samenhang tussen verkaveling, bebouwing en openbaar groen. De buurt heeft een gevarieerde, maar altijd open, verkaveling met bijzondere diagonale zichtlijnen tot diep in de buurt. De buurt is begrensd door een fraaie stadsrand, door de waterpartijen en randbebouwing langs de Lozerlaan.

Open verkaveling met bijzondere zichtlijnen

De beschermde status betekent niet dat gesproken hoeft te worden van een statische situatie. Doel van bescherming is immers geen bevriezing, maar een geleide ontwikkeling waarbij in het altijd voortdurende transformatieproces, behoud van de monumentale aspecten uitgangspunt is en deze waarden vroegt jdig en volwaardig meegewogen worden. Om herontwikkeling van De Dreven, zoals beschreven in deze NvU mogelijk te maken moet de beschermde status worden opgeheven. Karakteristieke groen- en singelstructuur centraal en langs de Lozerlaan

Wateringen-Noord Aan de zuidzijde van de Erasmusweg ontwikkelt de gemeente Westland de wijk Wippolder met zo’n 550 woningen. Deze ontwikkeling wordt voor autoverkeer niet ontsloten vanaf de Erasmusweg, maar kan wel effect hebben op de ontw kkeling in de Dreven en Gaarden. Er zijn verbindingen voor langzaam verkeer voorzien. Bewoners uit deze nieuwe w jk zullen wellicht gebruik maken van de voorzieningen in de Ambachtsgaarde. Omgekeerd kan het gratis parkeren in Wateringen voor ongewenst parkeergedrag door bewoners uit de Dreven en Gaarden zorgen. De gemeente Westland is in gesprek met de HTM over de mogelijkheden voor het doortrekken van de buslijnen naar Wateringen. Ongelijkvloerse kruising N211/Lozerlaan/Erasmusweg Voor de kruising Lozerlaan – Erasmusweg wordt een ontwerp gemaakt voor een ongelijkvloerse kruising om het toenemende verkeer van en naar Den Haag en Westland te kunnen afwikkelen. Door de noodzakelijke tunnelbak is het niet meer mogelijk om de kruising met de Melis Stokelaan – Lozerlaan te handhaven voor autoverkeer. Hierdoor wordt de autoverkeersfunctie van de Melis Stokelaan beperkter. Uitgangspunt is op dit kruispunt een verbinding voor langzaam verkeer te realiseren inclusief metropolitane fietsroute en de Melis Stokelaan meer ruimte te geven voor fietsers.

Aanvullend is tussen de kruising Lozerlaan/Erasmusweg en LozerlaanMelis Stokelaan is vanuit het project DGZ in een langzaam verkeersverbinding met het Uithofpark voorzien over de halfverdiepte Lozerlaan.

Concept integraal schetsontwep ongelijkvloerse kruising (nog aan verandering onderhevig)

24

Bouwvelden Wateringen-Noord Gebiedsagenda Uithof Voor de Uithof is een concept gebiedsagenda opgesteld. Uitgangpunt daarvoor is om van een park met veel verstopte kwaliteiten, maar ook een versnipperd landschappelijk gebied, een regionaal park te maken met een heldere landschapsstructuur, die b jdraagt aan ecologische ambities, die het verblijven aantrekkelijker maakt, door het toevoegen van recreatief programma en door de verbindingen van en naar het gebied te versterken. Binnenkort start een participatieproces waarbij samen met bewoners en stakeholders wordt onderzocht hoe deze ambities verder kunnen worden uitgewerkt.

Erasmusvaart Ten zuiden van de Erasmusweg wordt momenteel door gemeente Den Haag, gemeente Westland, Provincie Zuid Holland en Hoogheemraadschap Delfland verkend of er een boezem verbinding in de toekomst mogelijk is tussen Den Haag en het Westland. In de huidige situatie is daar een poldersloot en een groene ecologische verbinding. Onderzocht wordt op de boezemverbinding (de Erasmusvaart) ingepast kan worden, of die kan dienen als ecologische verbinding, of die toegankelijk gemaakt kan worden voor pleziervaart, maar bovenal kan bijdragen aan een robuuster watersysteem in de regio, waardoor het water b j piekmomenten beter afgevoerd kan worden. De eerste verkenningen laten zien dat het ruimtelijk in te passen is. Momenteel wordt verkend of het meegenomen kan worden bij de ontwikkeling van de ongelijkvloerse kruising Erasmusweg-Lozerlaan en of het financieel haalbaar is.

Scholen Ambachtsgaarde en Pachtersdreef Rond de kruising van de singel en de Beresteinlaan liggen het winkelcentrum Ambachtsgaarde en enkele scholen. Door de verdichting ontstaat meer draagvlak voor deze voorzieningen. Uitgangspunt is deze clustering van voorzieningen verder te versterken. De scholen aan de Ambachtsgaarde komen mogelijk in aanmerking voor vervangende nieuwbouw en uitbreiding, volgens de huidige prognose rond 2033. Hier liggen kansen meer verbinding te maken met de buurt: qua (aanvullend) programma en gebruik maar ook stedenbouwkundig: als vierde wand van het plein in winkelcentrum Ambachtsgaarde.

De speciaal onderwijsschool de Springplank aan de Pachtersdreef is, onder andere in verband met de boekwaarde van het gebouw (nog) niet opgenomen als voorstel in het huidige IHP. Wel staat genoemd dat de locatie in de toekomst ontw kkelmogelijkheden biedt voor een integraal kindcentrum voor speciaal onderwijs in mogelijke samenwerking met Stichting Ipse De Bruggen. De scholen langs de Ambachtsgaarde en de Pachtersdreef vormen geen onderdeel van deze NvU.

Ontwerpverkenning Erasmusvaart

25

4. RUIMTELIJKE VISIE Een deel van Den Haag Zuidwest is in de Agenda Ruimte voor de Stad (RIS295016) benoemd als verdichtings- en herstructureringsgebied. Verdichting wordt hier als uitgangspunt gehanteerd om een substantieel deel marktwoningen toe te voegen, waardoor de eenzijdige samenstelling van de woningvoorraad doorbroken wordt en een meer gedifferentieerd woonmilieu ontstaat met meer draagvlak voor voorzieningen.

Deze strategie geldt ook voor De Dreven. Overeenkomstig de uitgangspunten, zoals geformuleerd in de Agenda Ruimte voor de Stad betekent dat een integrale opgave voor de buitenruimte, het stedelijk wonen, de stedelijke en buurteconomie, voor mobiliteit, de energietransitie en voor klimaatadaptatie. Samenvattend doen we dat door te verbinden, te verdichten, te vergroenen en te verduurzamen

4.1

Stedenbouwkundige opzet - verbinding

De Dreven kent de status van gemeentel jk beschermd stadsgezicht, wat inhoudt dat sloop/nieuwbouw van woningen niet zomaar is toegestaan. Met name de volgende aspecten z jn cultuurhistorische waardevol: de stedenbouwkundige opzet, de bijzondere samenhang tussen verkaveling met bijzondere diagonale zichtl jnen, bebouwing en openbaar groen en de architectonische karakteristiek met typerende plaatsing van entrees, trappenhuizen, woonkamers en balkons van de systeembouw en de luifels in het buurtwinkelcentrum en de

Versterken van de rand

fraaie stadsrand met waterpartijen en randbebouwing langs de Lozerlaan. Voor de Dreven is door Staedion onderzocht of het haalbaar is de woningen te renoveren en verduurzamen binnen deze kaders. Dat blijkt economisch niet haalbaar, het levert niet de woningkwaliteiten op die in deze tijd gewenst is en er ontstaat onvoldoende differentiatie in woningtypologieën om de gewenste kanteling in de wijk te bewerkstelligen. Vanuit het oogpunt van monumentenzorg is dat een groot verlies, vanuit oogpunt leefbaarheid en ledigen van de Haagse woningnood is het winst. Uitgangspunt voor de Dreven is daarom herontw kkeling met behoud van een aantal essentiële kwaliteiten van het beschermd stadsgezicht. Dat doen we door bestaand en nieuw te combineren tot een ‘gelaagd stadsbeeld’ en door de belangrijkste elementen uit dit beschermd stadsgezicht te behouden: de karakteristieke voormalige winkelbebouwing met portiekwoningen langs De Dreef, het orthogonale straten- en bebouwings patroon met groene ruimte tussen de gebouwen en diagonale zichtlijnen, de fraaie singel met bajonet in het hart van de w jk en mooie brug en de singelstructuur langs de Lozerlaan en b jzondere positionering van de bebouwing hierlangs. Zo ontstaat een eigen, uniek nieuw imago

Oriëntatie bebouwing aan singelstructuur

Voortborduren op het stratenpatroon

Versterken van de randen: uitnodigende voorkanten. Uitgangspunt is de positionering van de nieuwbouw in halfopen bouwblokken. Deze bouwblokken liggen binnen het huidige stratenpatroon, waardoor fasering makkelijker wordt en volwassen bomenlanen behouden kunnen blijven. Belangrijk voor de verbinding van de bouwblokken met de openbare ruimte en van de buurt met haar omgeving is de uitstraling van deze bouwblokken en randen: de nu voornamelijk anonieme achterkanten zullen worden omgevormd tot uitnodigende voorkanten. Uitgangspunt hierb j is het koesteren van de herkenbare stadsrand aan de Lozerlaan, waar bebouwing, water en groen in samenhang zijn ontworpen. Deze rand krijgt een nieuwe interpretatie van het beschermd stadsgezicht. De nieuwe verkaveling voegt zich in de grotere compositie van herhalende reeksen van horizontale schijven die schuingeplaatst langs de Lozerlaan staan.

Uitgangspunt voor de bebouwing langs de Erasmusweg wordt het omkeren en openen van de bebouwing: voorkanten komen aan een ventweg langs de Erasmusweg te liggen en vormen een stoere stedelijke wand met dynamische, ritmische verspringingen van bouwhoogtes. De bestaande torens op de hoeken aan de Lozerlaan respectievelijk de Beresteinlaan worden in dit ritme opgenomen, waardoor ze meer onderdeel worden van de totale compositie. In de plinten komt ruimte voor bedr jfsruimtes. Wonen in/aan het groen Alle bebouwing in de Dreven krijgt een representatieve voorkant richting de openbare ruimte en het collectieve groen en zoveel mogelijk directe toegang vanuit woningen tot de openbare ruimte. Zo ontstaat meer verbinding tussen de woningen en het groen en mogel jk eigenaarschap. Het interne groen langs de Pachtersdreef wordt ingekaderd door een drietal hoogteaccenten: twee op de kop van de groene singel en één langs de Pachtersdreef. De groen- en singelstructuur vormt de interne kwaliteit voor de openbare ruimte voor de buurt. Het uitgangspunt is tussen de bouwblokken heldere routes voor langzaam verkeer te leggen die de interne groenstructuur en openbare ruimte verbindt met de grootschaligere groenstructuur langs de randen en over de Lozerlaan naar het regiopark De Uithof.

4.2

Verdichten

De Dreven transformeert tot een stedelijke wijk in een groene setting, met een grote differentiatie aan woningtypen en een goed voorzieningenniveau. Een aantal karakteristieke bouwblokken blijven behouden, met name rondom de Dreef. Het uitgangspunt is de andere bouwblokken te slopen en nieuw te bouwen zodanig dat daar nog circa 1.600 woningen in diverse prijscategorieën aan kunnen worden toegevoegd. Door deze verdichting groeit het draagvlak voor de voorzieningen en krijgt de buurt een meer gemengd rustig groen stedel jk woonmilieu met diverse woningtypen voor diverse doelgroepen met het accent op starters, één en twee persoons huishoudens en gezinnen, die een volwaardig maar betaa baar alternatief zoeken voor wonen dicht bij centrumstedelijke gebieden.

Mobiliteitstransitie De transitie naar een klimaatadaptieve en klimaatneutrale stad lukt niet zonder te sturen op een doorontwikkeling van het mobiliteitssysteem zo, dat de stad de komende decennia bereikbaar, leefbaar en verkeersveilig bl jft. In de Dreven wordt om die reden ingezet op het uitvoeren van de mobiliteitstransitie, zie 5.4

Wonen in / aan het groen Principe verdichting

28

Clusteren rondom voorzieningencentrum Ambachtsgaarde Rond de kruising van de singel en de Beresteinlaan liggen het winkelcentrum Ambachtsgaarde en enkele scholen. Door de verdichting ontstaat meer draagvlak voor deze voorzieningen in de buurt wat op haar beurt weer een randvoorwaarde is van het slagen van de mobiliteitstransitie omdat bewoners dan makkelijk te voet of met de fiets naar de voorzieningen kunnen komen. Uitgangspunt is deze clustering van voorzieningen verder te versterken. De nieuwbouw langs de Beresteinlaan krijgt een plint geschikt voor het huisvesten van bedrijven of maatschappelijke voorzieningen en de bestaande bedrijfshuisvesting aan de Bierbrouwersgaarde wordt toegankelijk vanaf het winkelcentrum.

Op dezelfde manier kan ook de op handen zijnde nieuwbouw van de scholen aan de Ambachtsgaarde en de mogel jke transformatie van de bestaande school aan de PachtersdreefBeresteinlaan worden gecombineerd met aanvullende commerciële of sociaal-maatschappelijke functies en wellicht woningen.

Uitgangspunt is, ondanks de verdichting, ongeveer dezelfde hoeveelheid groen terug te brengen als er nu is, maar de gebruikswaarde te verhogen door de openbare ruimte zodanig in te richten dat deze uitnodigt om te verblijven en gebruiken, er te spelen en in te bewegen en ontmoeten. De monumentale groenstructuren langs de Lozerlaan en rond de singel in het hart van de buurt worden behouden en versterkt.

4.3 Vergroenen Het vele groen wordt het meest genoemd door bewoners als uniek en gewaardeerd in de Dreven, zo bl jkt uit de participatie. De gebruikswaarde van het huidige, collectieve groen tussen de bouwblokken is echter laag. Door de defensieve plinten met bergingen voelt het niet prettig om te verblijven en is er geen directe verbinding tussen de woningen en het groen. Het groen is ook van belang voor waterberging, voor klimaatadaptatie en om hittestress te voorkomen.