RIS311077-geamendeerd Bijlage Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

28

D. Sociale cohesie en veiligheid op school versterken Elke school in Den Haag moet een veilige omgeving bieden voor haar leerlingen. Een omgeving waarin ze zichzelf kunnen zijn, zich kunnen ontwikkelen en zich geaccepteerd voelen. Sociale cohesie draagt bij aan kansengelijkheid omdat alle kinderen gezien mogen en moeten worden. Het onderwijs heeft een belangrijke rol om sociale cohesie en veiligheid op school te versterken.2 School is namelijk dé plek waar verschillende opvattingen en culturen samenkomen. Leerlingen leren zo om te gaan met andere waarden en overtuigingen. Door recente geweldsincidenten onder jongeren in Den Haag staat het onderwerp schoolveiligheid extra in de belangstelling. Met een adequate gemeentelijke aanpak richten we ons op het terugdringen van wapenbezit en geweldsincidenten op en rond de school. Op basis van het beeld van de stad en de verwachte ontwikkelingen is het versterken van sociale cohesie op school en in de klas des te belangrijker. In Den Haag hebben we namelijk te maken met een hoge mate van segregatie, een flinke groei van de bevolking en een toename van de diversiteit van de bevolking. Verder beïnvloedt de toenemende polarisatie in de samenleving ook de opvattingen en het gedrag van kinderen en jongeren over en naar elkaar.

Aandacht op school voor omgangsvormen en regels, voor socialisatie, voor persoonsvorming en voor burgerschapsonderwijs is nog belangrijker geworden. Deze aandacht levert een belangrijke bijdrage aan het ontwikkelen van begrip voor andere culturen en opvattingen. Daarmee versterkt het de sociale cohesie en veiligheid op school en kan het polarisatie verminderen. Het thema schoolveiligheid staat op de agenda. Dit sluit aan bij de aanpak van veiligheid binnen de gemeente.

Wat is ons gezamenlijke doel voor de periode 2022-2026 • Leerlingen en leraren blijven de school als een veilige omgeving ervaren. Ze zijn betrokken bij de school, de leraren of collega’s en de (mede)leerlingen. Ook weten ze welke interventies ze kunnen inzetten om de schoolveiligheid te bevorderen. • Scholen besteden aandacht aan maatschappelijke thema’s. Denk aan: (online) pesten, digitale weerbaarheid, lhbti, discriminatie, ondermijning, wapenbezit, radicalisering, mensenhandel, antisemitisme en klimaat. Deze aandacht levert een belangrijke bijdrage aan het ontwikkelen van begrip voor andere culturen en opvattingen. Daarmee versterkt het de sociale cohesie en veiligheid op school en vermindert het polarisatie. • Elke school heeft een actueel schoolveiligheidsplan dat bekend is bij leraren, ouders en leerlingen. Er zijn afspraken over regels en omgangsvormen in en rond de school. Scholen werken actief aan de veiligheid op school. • Scholen weten hoe zij moeten handelen bij (gewelds)incidenten of illegaal gedrag zoals wapenbezit, mensenhandel en drugshandel. • Leerlingen met verschillende achtergronden en niveaus kunnen elkaar makkelijker ontmoeten en makkelijker met elkaar omgaan.

2

Zie ook SCP-rapport ‘Samen of gescheiden naar school’ (2021)

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

29

Wat doen de HEA-partners in de periode 2022-2026 • We faciliteren scholen bij de inkoop van programma’s over maatschappelijke thema’s. • We reiken handvatten aan bij scholen om hun schoolveiligheidsbeleid te updaten. • Ook brengen we programma’s en handelingsprotocollen onder de aandacht bij scholen. Het gaat dan om programma’s als ‘Vreedzame wijk’ en ‘Vreedzame school’ en handelings­ protocollen voor (gewelds)incidenten en illegaal gedrag. • Scholen, politie, Openbaar Ministerie, gemeente en partners in de wijk gaan in gesprek over regels en omgangs­vormen. De bestaande convenanten evalueren en updaten we. • De gemeente laat gebruikers in de stad zien welk aanbod van interventies voor schoolveiligheid er is. Hieruit wordt duidelijk wat de gemeente doet en welke organisaties er op dit vlak zijn. • We organiseren elk jaar activiteiten voor alle leerlingen van verschillende scholen. Bijvoorbeeld festivals, gezondheid- en sportevenementen en culturele voorstellingen. • We onderzoeken periodiek hoe leerlingen en leraren de veiligheid op school beleven.

Schoolveiligheid Een school is een plek waar iedereen samenkomt. In een veilige klas heeft onderwijs de ruimte. Alle leerlingen hebben recht op een veilige schoolomgeving. Schoolveiligheid heeft ook te maken met sociaal-economische factoren en de kansenongelijkheid in de stad. Scholen voelen een grote urgentie om deze problematiek aan te pakken. Scholen zien in toenemende mate dat de (verharde) straatcultuur in de omgeving van de scholen is doorgedrongen. Scholen werken hierin samen met politie, gemeente en jongerenwerkers. De gemeente heeft een campagne ontwikkeld over dit thema, https://www.youchoose.nl/denhaag Het doel is om de jongeren bewust te maken dat het dragen van een wapen niet normaal is. Ook worden docenten aangespoord om het gesprek aan te gaan met hun leerlingen over het onderwerp.

E. Investeren in voldoende en divers aanbod van internationaal onderwijs Internationaal onderwijs is onderwijs voor kinderen van internationals die tijdelijk in Nederland wonen. Binnen het internationaal onderwijs volgt men een vast curriculum. Hierdoor kunnen leerlingen bij een verhuizing naar een ander land makkelijker in het onderwijs instappen. De verwachting is dat het aantal internationals in Den Haag blijft groeien. Ook voor hun kinderen is kansengelijkheid belangrijk. In Den Haag hebben we een aanbod van internationaal onderwijs in het po en vo en Engelstalig onderwijs in het mbo en ho. Dat levert een bijdrage aan de onderwijsbehoefte van internationale kinderen. Ook is het aanbod van economisch belang voor de regio. Het aanbod van internationaal onderwijs speelt namelijk een belangrijke rol voor internationale organisaties/bedrijven om zich wel of niet in Nederland te vestigen.

Wat is ons gezamenlijke doel voor de periode 2022-2026 • We bieden voldoende onderwijsplekken in het reguliere onderwijs en het bekostigd ­inter­nationaal onderwijs voor kinderen van internationals. • We hebben in Den Haag een passend onderwijsaanbod voor kinderen van alle achtergronden.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

30

Wat doen de HEA-partners in de periode 2022-2026 • We monitoren het aantal leerlingen binnen het internationaal onderwijs op de basisscholen en de scholen in het vo. Ook monitoren we hoeveel kinderen van internationals les krijgen in het reguliere onderwijs. De monitoring gebeurt in de regio Leiden – Den Haag – Delft. Door de monitoring houden we trends in de gaten en kunnen we op tijd inspelen op de ontwik­kelingen. We rapporteren elke 2 jaar over de bevindingen. • We zorgen voor goede voorlichting aan internationals die een school zoeken voor hun kind. Hiervoor werken we samen met het The Hague International Centre (THIC). • We vormen een kennisnetwerk met andere regio’s waar veel internationaal onderwijs wordt aangeboden. Denk aan de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en Eindhoven Brainport. • We stimuleren de samenwerking tussen internationale en reguliere scholen. Het doel daarvan is dat reguliere scholen hun aanbod kunnen vergroten voor kinderen van internationals die niet in het internationaal onderwijs instromen. Door de samenwerking zorgen we dat er geschikt onderwijs is voor alle kinderen van internationals.

Onderzoek naar internationaal onderwijs De gemeente Den Haag (de dienst OCW/Onderwijsbeleid) laat tweejaarlijks regionaal onderzoek uitvoeren naar internationaal onderwijs. Het onderzoek kijkt naar de ontwikkeling in het aantal leerlingen dat op internationale scholen onderwijs volgt en naar de ontwikkeling in onderwijsvormen op deze scholen. De regio die centraal staat in het onderzoek bevat de gemeenten: Den Haag, Delft, Leiden, Rijswijk, Voorschoten, Westland en Wassenaar. De uitkomsten van het onderzoek worden gebruikt om in te spelen op trends in het internationale onderwijs zoals de toenemende behoefte aan speciaal onderwijs binnen het internationaal onderwijs. Begin 2022 wordt een vervolgonderzoek gedaan naar internationaal primair en voortgezet onderwijs in de regio’s Leiden – Den Haag – Delft.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

31

Ambitie 3 De juiste ondersteuning en passende plek voor alle kinderen en jongeren

Kinderen en jongeren moeten in hun eigen omgeving gezond en veilig kunnen opgroeien. Ze moeten hun talenten kunnen ­ontwikkelen en onderwijs kunnen volgen dat past bij hun talenten en ambities. Dat streven we met elkaar na. Ongeveer 15% van de Haagse leerlingen heeft behoefte aan ondersteuning bij hun ontwikkeling. Er is sprake van bepaalde problematiek (zoals emotionele problemen of gedragsproblemen) die hen tegenhoudt in hun ontwikkeling. Met de juiste ondersteuning en passende plek vergroten we de onderwijs­kansen van deze leerlingen. Zo kunnen ook zij zich optimaal ontwikkelen en het diploma of certificaat halen dat past bij hun talenten en capaciteiten. Hierdoor wordt de kans groter op een duurzame, passende plek op de arbeidsmarkt en in de samenleving. We zetten in op 2 speerpunten om alle Haagse kinderen en jongeren op de juiste plek terecht te laten komen. In dit hoofdstuk leggen we beide speerpunten uit.

A. Passend onderwijs of ondersteuning organiseren Ieder kind is anders en ieder kind vraagt een eigen specifieke benadering. We willen dat alle kinderen en jongeren zich optimaal kunnen ontwikkelen. Daarbij hebben we extra aandacht voor kinderen die meer nodig hebben dan het regulier onderwijs normaal kan bieden. Bijvoorbeeld hoogbegaafde kinderen of kinderen die juist moeite hebben om mee te komen. Kinderen kunnen moeite hebben door verschillende oorzaken op cognitief, sociaal-emotioneel, fysiek of psychisch gebied. Ze hebben extra ondersteuning en/of een passende plek nodig om zich optimaal te ontwikkelen. Dit kan zijn in de kinderopvang (kinderen van 0-13 jaar), in het regulier onderwijs of in het speciaal onderwijs. Soms zijn er ook problemen in de relatie tussen kind, ouders, school en zorg. Ook dan is een passende oplossing nodig. Het is een complex vraagstuk om een passende plek, de juiste ondersteuning en goede aansluiting tussen kinder­ opvang-(speciaal) onderwijs-jeugdhulp te organiseren. Dat vraagstuk blijft aandacht vragen. Daarbij zijn inhoudelijke samenwerking en communicatie met de samenwerkingsverbanden, CJG, schoolmaatschappelijk werk en jeugdhulp erg belangrijk.

Wat is ons gezamenlijke doel voor de periode 2022-2026 • Kinderen en jongeren in Den Haag krijgen de opvang, het onderwijs, de ondersteuning en de zorg die past bij hun situatie. • Er is geen enkel kind dat langer dan 3 maanden thuis zit zonder onderwijs en/of zorg.

Wat doen de HEA-partners in de periode 2022-2026 • We ontwikkelen schoolmaatschappelijk werk door. Schoolmaatschappelijk werk zorgt ervoor dat we op school al de eerste ondersteuningsvragen opvangen. Bij de doorontwikkeling kijken we wat specifiek in de scholen of de wijk nodig is. Ook bekijken we welke rol de schoolmaatschappelijk werker heeft bij preventie en samenwerking: wat is de rol van de schoolmaatschappelijk werker en wat is de rol van de ketenpartners?

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

33

• De gemeente gaat door met de onderwijsjeugdhulparrangementen voor kinderen die ondersteuning vanuit jeugdhulp nodig hebben. Het gaat dan bijvoorbeeld om begeleiding of coaching waardoor er op school een passende plek voor het kind komt. De arrangementen passen bij de doelgroep en de context op school. In het schooljaar 2021-2022 start de gemeente met deze arrangementen. De gemeente volgt de resultaten en stelt de onderwijs­ arrangementen bij waar dat nodig is. • We implementeren passende kinderopvang (inclusief buitenschoolse opvang). Op dit moment kunnen ouders kiezen uit reguliere kinderopvang of medische kinderopvang bij ernstige beperkingen. Een tussenvorm is er helaas niet. Heeft een kind extra hulp en ondersteuning nodig? Dan kan het nu vaak niet terecht in de reguliere kinderopvang. Door passende kinderopvang kunnen we op een vroeg moment problemen signaleren. Het biedt de mogelijkheid om ondersteuning in de (sociale) ontwikkeling op tijd aan te bieden. Dat versoepelt tevens de overgang en vergroot de onderwijskansen van kinderen in het (speciaal) onderwijs. De passende kinderopvang implementeren we op basis van het onderzoek Passende Kinderopvang dat we op dit moment uitvoeren. • We breiden passend onderwijs uit naar het mbo. Het doel is dat alle studenten hun opleiding succesvol kunnen afronden.

Welke ondersteuning is nog nodig naast het aanbod dat er al is? Dat brengen we nu in kaart samen met het mbo. De eventuele extra ondersteuning draagt bij aan de sociale ontwikkeling van studenten met een beperking. Ook borgt het een onderwijsplek voor studenten die extra ondersteuning of zorg nodig hebben. • We brengen samen met de samenwerkingsverbanden in kaart welke extra inzet nodig is voor de ondersteuning van hoogbegaafde leerlingen. Dat doen we door eerst het huidige aanbod in het po en vo in kaart te brengen. In hoeverre sluit dat aanbod aan op de behoeften van hoogbegaafde leerlingen? • We blijven inzetten op vroegsignalering en de aanpak van verzuim en thuiszitters. De school speelt hierin een primaire rol: de school schakelt direct met de juiste partners. Zo regelt zij met de partners ondersteuning of zorg, zodat er snel een passende plek binnen het onderwijs komt. Wat wordt de inzet voor de komende periode? - De gemeente inventariseert waar de grootste problemen zijn als het gaat om verzuim en thuiszitters. Bijvoorbeeld: in welke wijken en op welke scholen is het probleem het grootst? Op basis daarvan verfijnt de gemeente de aanpak van thuiszitters. - We zetten met het programma ‘Samenwerking Passend Onderwijs en Jeugdhulp’ in op een aantal verbeteracties. Dit is een gezamenlijk programma van samenwerkingsverbanden, schoolbesturen en gemeenten.

Een voorbeeld van een verbeteractie is de routeboeken ‘Verzuim en thuiszitters’ aanscherpen en verder invoeren in het po en vo. Andere voor­ beelden: gezamenlijk informatiepunt voor ouders en jongeren inrichten en een privacy convenant invoeren.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

34

B. Toekomstperspectief bieden aan jongeren in een kwetsbare positie Ons streven is dat zo veel mogelijk jongeren met minimaal een startkwalificatie het onderwijs verlaten. Jongeren zonder startkwalificatie komen namelijk minder makkelijk aan het werk. Ze hebben minder vaak een vast contract en krijgen vaker een uitkering3. Voor jongeren in een kwetsbare positie is het niet altijd haalbaar om een startkwalificatie te krijgen. Met jongeren in een kwetsbare positie bedoelen we jongeren die praktijkonderwijs, voortgezet speciaal onderwijs of een entree-opleiding volgen. Ook deze jongeren willen we toekomstperspectief bieden, zodat zij het onderwijs met goede kansen verlaten. Voor de jongeren in een kwetsbare positie brengen we hun capaciteiten in beeld. We bieden hen extra begeleiding die zorgt voor een goede aan­ sluiting op de arbeidsmarkt. Ontwikkeling aantal Haagse nieuwe vsv’ers

Bron: DHIC/Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap/DUO Cijfers tot en met 2019 zijn definitief vastgesteld, cijfers 2020 voorlopige stand per 1 december 2021

De situatie in Den Haag: een flink aantal voortijdig schoolverlaters (vsv’ers) Tot 2016 daalde het aantal vsv’ers. Sinds 2016 hebben we te maken met ongeveer 1.000 nieuwe vsv’ers per jaar. Dit is 2,5% tot 3% van alle jongeren in vo en mbo. In het schooljaar 2019-2020 was het percentage nieuwe vsv’ers voor het eerst lager dan 2,5%. Waarschijnlijk komt dit door een combinatie van factoren rondom corona. Scholen gaven jongeren bijvoorbeeld langer de kans om de opleiding af te ronden. Ook was de stap naar de arbeidsmarkt in deze periode waarschijnlijk minder aantrekkelijk.

3

Het Centraal Planbureau constateerde in 2018 dat vsv’ers minimaal 2 keer zo vaak een uitkering krijgen als jongeren met een startkwalificatie.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

35

Wat is ons gezamenlijke doel voor de periode 2022-2026 • We willen het percentage vsv’ers onder de 2,5% krijgen en houden. Dit betekent dat meer jongeren een startkwalificatie halen. Dat heeft grote invloed op hun kans op een duurzame plek op de arbeidsmarkt. • We realiseren een goede aansluiting op de arbeidsmarkt voor jongeren in een kwetsbare positie.

Wat doen de HEA-partners in de periode 2022-2026 • We pakken schooluitval preventief aan. Dat doen we op 3 manieren: - We gaan de komende jaren verder met initiatieven met een hybride leeromgeving. Deze initiatieven faciliteren we. Bij een hybride leeromgeving volgt de leerling onderwijs op school en werkt op een werkplaats bij een werkgever. Zo bereidt een goed ontworpen hybride leeromgeving leerlingen voor op de arbeidsmarkt. Leerlingen halen een start­ kwalificatie in een kleinschalige en veilige omgeving. - We bevorderen de doorlopende leerroutes vmbo-mbo. Vanaf schooljaar 2021-2022 kunnen scholen in het vmbo en mbo met elkaar een gezamenlijk onderwijsprogramma inrichten. Ze kunnen door de nieuwe wet doorlopende leerroutes vmbo-mbo op maat aanbieden aan jongeren. Dit betekent dat jongeren op hun eigen vertrouwde vmbo-school een startkwali­ ficatie kunnen halen. Hierdoor voorkomen we het overstapmoment van vmbo naar mbo en dus het risico op schooluitval. Zo dragen de doorlopende leerroutes bij aan het terugdringen van schooluitval. - We zetten in op een stevig aanbod voor loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB). LOB vergroot de kans op een succesvolle studiekeuze. Ook bieden we leerlingen coaching aan als ze de overstap maken naar vervolgonderwijs of de arbeidsmarkt. De overstap van de leerlingen uit het vo en mbo verbeteren we.

Hiervoor is nauwe afstemming en samenwerking nodig tussen mbo, hbo en Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven. • We gaan door met de aanpak voor vsv’ers: we zorgen voor passende en integrale ondersteuning naar onderwijs of de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd zijn we preventief bezig om het aantal vsv’ers te verminderen. We zetten in op de integrale behoeften van jongeren. Ook als het gaat om multi-problematiek. Het Jongerenpunt070 organiseert activiteiten voor jongeren die extra ondersteuning nodig hebben en biedt (dreigende) vsv’ers begeleiding en trajecten aan. Het gaat om trajecten die gaan over financiën, werk, opleiding, leerbaan, dagritme, huisvesting, gezondheid en sociale relaties. Dit gebeurt in samenwerking met de dienst SZW en verschillende partners: zoals het ROC, welzijnswerk, werkgevers en andere partners in de wijk. Een volgende stap die we zetten is het verbinden van de aanpak van het Jongerenpunt070 en de dienst­ verlening die vanuit de JMO wordt geboden. Hiermee streven we naar een sluitende aanpak voor álle kwetsbare jongeren. Ook de jongeren uit de jeugdhulp kunnen we dan via het Jongerenpunt070 begeleiden richting onderwijs en werk. • De vsv-casemanager adviseert en werkt mee in de multidisciplinaire overleggen in het mbo. Hierdoor wachten we niet totdat een jongere uitvalt, maar bieden we eerder ondersteuning aan.

Dit past bij de nieuwe, preventieve aanpak op verzuim en schooluitval. • Het ROC levert een belangrijke bijdrage om de beroepsvaardigheden van jongeren te trainen. Met een skills4 paspoort kan een jongere aantonen welke skills hij of zij heeft. Dit is een kans voor jongeren die geen diploma kunnen halen. De ontwikkeling van beroepsvaardigheden en skills vindt namelijk overal plaats: niet alleen in het onderwijs, maar ook tijdens de loopbaan, vrijwilligerswerk, mantelzorg of de vlucht uit een ander land. De arbeidsmarkt vraagt steeds meer om skills in plaats van alleen diploma’s. Daarnaast worden skills steeds belangrijker, omdat die niet door artificiële intelligentie kunnen worden overgenomen.

4

Skills zijn karaktereigenschappen die aansluiten bij een bepaalde baan. Bijvoorbeeld sociale v­ aardigheden, creativiteit of het vermogen om je aan te passen.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

36

Preventieve aanpak voortijdig schoolverlaters (vsv’ers) Sinds de start van het schooljaar 2021/2022 werken het ROC Mondriaan en de gemeente Den Haag samen aan de ontwikkeling van een nieuwe preventieve aanpak voor voortijdig schoolverlaters. Deze aanpak heeft als doel om vanuit de individuele context van de student verzuim terug te dringen, uitval te voorkomen of een overstap met startkwalificatie binnen het onderwijs of naar de arbeidsmarkt te realiseren. De casemanagers van de gemeente werken vanuit de locaties van het ROC Mondriaan en zoeken preventief contact met de student. Hierbij wordt niet gewacht totdat de student uitvalt of problemen te hoog oplopen. Op basis van de behoefte van de student en in samenwerking met partners wordt begeleiding geboden waar nodig. Met deze aanpak wordt getracht meer jongeren een toekomstperspectief te bieden.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

37

Ambitie 4 Onderwijs dat bijdraagt aan de brede welvaart van Hagenaars

Onderwijs heeft een enorme invloed. Niet alleen op kinderen en jongeren, maar ook op de samenleving in het algemeen. De kennis en vaardigheden van de inwoners van Den Haag zijn het fundament voor brede welvaart. We willen ervoor zorgen dat onderwijs bijdraagt aan de (kennis)economie van de stad en de regio. En ook dat o ­ nderwijs een impuls geeft aan sociaal-­ maatschappelijke ontwikkelingen, zoals kansengelijkheid en de overstap van middelbaar naar ­vervolgonderwijs. We zetten in op 4 speerpunten. U leest hier meer over in dit hoofdstuk.

A. Investeren in basisvaardigheden voor volwassenen Ongeveer 24% van de Hagenaars tussen 16 en 65 jaar is laaggeletterd. In een aantal stadsdelen is een groter deel van de Hagenaars laaggeletterd. Het percentage loopt daar op tot 50%. Iemand die laaggeletterd is, heeft onvoldoende basisvaardigheden. Daarbij gaat het om Nederlands schrijven, lezen en spreken, rekenen en digitale vaardigheden. Basisvaardigheden zijn een voorwaarde om actief en zelfstandig mee te kunnen doen in de samenleving. Mist iemand (een deel van) deze basisvaardigheden? Dan heeft die persoon bijvoorbeeld meer moeite om een baan te vinden of om zijn of haar financiën te regelen. In Den Haag hebben we ook met laaggeletterde ouders te maken. Voor ouders die weinig basisvaardigheden hebben, is het lastig om hun kind te ondersteunen bij alles wat met school te maken heeft. Ouders zijn altijd een primair rolmodel voor hun kind. Als ouders werken aan hun basisvaardigheden, kunnen zij hun kinderen ­vervolgens beter helpen met school.

De Taalnota en de HEA We willen dat alle Hagenaars zelfstandig en actief meedoen in de samenleving. Daarvoor is het noodzakelijk dat zij de Nederlandse taal beter leren schrijven, spreken en lezen. Ook is het belangrijk om beter te leren rekenen en om te gaan met computers en internet. Het beleid voor de basisvaardigheden van volwassenen staat in de Taalnota – de Taal van meedoen (RIS 307986). Dit beleid is onderdeel van deze HEA.

Wat is ons gezamenlijke doel voor de periode 2022-2026 • We bereiken meer laaggeletterde Hagenaars, zodat de deelname aan taaltrajecten toeneemt. We bereiken nu circa 8% van alle laaggeletterden in Den Haag. Dit percentage moet elk jaar stijgen. • De taaltrajecten sluiten beter aan op de behoeften van laaggeletterde Hagenaars. Het begint ermee dat deelnemers met een duidelijk plan aan een taaltraject beginnen. Dit leidt er onder andere toe dat meer deelnemers na een cursus doorgaan met leren. • We verbeteren de samenwerking tussen partijen binnen de Haagse Taalketen en binnen de gemeente door betere afspraken te maken en te kijken naar wat goed werkt op basis van metingen en onderzoek.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

39

Wat doen de HEA-partners in de periode 2022-2026 • We richten ons op 4 groepen om het bereik onder laaggeletterde Hagenaars te vergroten. Deze groepen worden nu nog onvoldoende bereikt of een taaltraject heeft veel meerwaarde voor deze groepen. Het gaat om deze 4 groepen: ouders van jonge kinderen, jongeren van 18 tot en met 27 jaar, mensen met een uitkering die niet voldoen aan de taaleis en EU-arbeidsmigranten. We werken in elke wijk samen met mensen en organisaties uit de wijk. We weten namelijk dat dit dé manier is om laaggeletterden te bereiken. • We stemmen het aanbod van taaltrajecten af op de specifieke behoeften van de 4 groepen. Het gaat om afstemming van de inhoud, methode en organisatie van een taaltraject. Dit kan betekenen dat we de locatie of het tijdstip van een les aanpassen. Of dat we voor bepaalde groepen digitale leermethoden of taalstages inzetten om het taaltraject te ondersteunen. Voor ouders van jonge kinderen kunnen we de taal­training aanpassen op belangrijke thema’s die te maken hebben met school. • Het Taalhuis start binnen de Haagse Taalketen met een pilot waarin deelnemers werken met een persoonlijk leerplan. Via het Taalhuis en de Digitaalpunten als centrale plek binnen de Taalketen krijgen laaggeletterden informatie en advies over een geschikt taalaanbod.

Met deze pilot laten we het taaltraject beter aansluiten op de behoefte van laaggeletterde Hagenaars. In het plan schrijft de deelnemer op wat hij wil leren. Het plan maakt hij samen met een van de Taalketenpartners. • We maken de doorlopende leerlijnen inzichtelijk voor aanbieders, professionals in het sociale domein en deelnemers. De inzet van het brede en samenhangende taalaanbod is gericht op 5 mogelijke doelen: activering, verhoging van het taalniveau, taalonderhoud, doorstroom naar werk of opleiding of maatschappelijke participatie. • De samenwerking tussen partijen in de Haagse Taalketen wordt verbeterd door duidelijke afspraken met elkaar te maken over de uitvoering, monitoring en evaluatie. • Binnen de gemeente zijn er verschillende afdelingen die hulp bieden aan laaggeletterden. Deze afdelingen stemmen hun manier van werken beter op elkaar af, zodat de ondersteuning en trajecten op elkaar aansluiten.

Taalketenaanpak De Taalketenaanpak is ontstaan vanuit het Taalketenoverleg dat in 2013/2014 startte. Dit is een samenwerkingsverband van ongeveer 25 organisaties die direct of indirect met taal te maken hebben. Het Taalketenoverleg heeft als doel informatie uit te wisselen, activiteiten af te stemmen en waar mogelijk samen te werken. Uit een onderzoek naar laaggeletterdheid kwam naar voren dat Den Haag een zeer hoog aantal laaggeletterde inwoners had. Dit was aanleiding voor een aantal partijen uit het Taalketenoverleg om in 2017 de Taalketenaanpak te ontwikkelen. Aanvankelijk gestart als pilot in Moerwijk, Mariahoeve en Laak heeft het anno 2021 geresulteerd in aanwezigheid van taalplatforms in veel Haagse wijken waarin wordt samengewerkt om het taalaanbod in de wijk te verbeteren. Het doel van de Taalketenaanpak is het bereik te vergroten, perspectief en passend aanbod te bieden aan de doelgroep laaggeletterden. Deze bestaat uit zowel Nt1 als Nt2 taalleerders. Nt1 taalleerders zijn bewoners waarvan Nederlands de moedertaal is, maar die nog moeite hebben met lezen, schrijven en digitale vaardigheden. Nt2 taalleerders zijn mensen waarbij Nederlands de tweede taal is. Ouders met jonge kinderen en 18+- ers hebben prioriteit. De lessen worden gegeven op scholen, Centra voor Jeugd en Gezin en in buurthuizen.

Om zoveel mogelijk ouders deel te laten nemen worden de lessen indien mogelijk aangeboden tijdens de tijden van school en kinderopvang. Om de Nt1 doelgroep te bereiken binnen de Taalketenaanpak worden taalambassadeurs van het programma ‘Doe weer mee’ ingezet.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

40

B. Aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt verbeteren Op de arbeidsmarkt spelen een aantal grote vraagstukken. Zo verandert de economie snel door digitalisering en nieuwe technologische ontwikkelingen. Ook hebben we in Den Haag te maken met een mismatch tussen het aanbod van werk en het arbeidspotentieel. En heeft de krapte op de arbeidsmarkt invloed op steeds meer beroepsgroepen. Dit zijn vraagstukken waarbij het nodig is dat beroepsopleidingen beter aansluiten op ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en op de economie in Zuid-Holland. Die betere aansluiting draagt bij aan de economische ontwikkeling van de stad en de regio en levert daarnaast voordeel voor jongeren op. Hoe soepeler zij aan hun loopbaan kunnen beginnen, hoe beter dat is voor hun zelfbeeld en sociaal-economische status.

Wat is ons gezamenlijke doel voor de periode 2022-2026 • De instellingen voor mbo en hbo werken continu aan innovatie van hun opleidingen zodat de opleidingen blijven aansluiten op de arbeidsmarkt. Dit gebeurt in samenwerking met werkgevers. • De loopbaanoriëntatie voor jongeren en jeugdige werknemers beweegt mee met de ont­ wikkelingen die spelen. De loopbaanoriëntatie is een integraal onderdeel van het aanbod in het vo, mbo en hbo. • We gaan stagediscriminatie actief tegen.

Wat doen de HEA-partners in de periode 2022-2026 • We stimuleren samenwerking tussen onderwijs, werkgevers en lokale en regionale overheden. In regionaal verband werken we samen in de Human Capital Agenda Zuid Holland. • De instellingen voor mbo en hbo werken continu aan innovatie van hun opleidingen. Ze werken bij deze vernieuwing samen met werkgevers en de lokale en regionale overheden. • De instellingen voor mbo en hbo ontwikkelen aanbod voor werkenden. Dit draagt bij aan een leven lang leren en ontwikkelen. Er is bijzondere aandacht voor modulair onderwijs. • De gemeente maakt een gezamenlijke aanpak met instellingen in het mbo en hbo. Doel van de agenda is om discriminatie op de stage-arbeidsmarkt tegen te gaan en inclusie te bevorderen. De gemeente geeft het thema stagediscriminatie prioriteit.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

41

ROC Mondriaan zet in op goede aansluiting op de arbeidsmarkt “Wij kijken altijd waar de kansen liggen om studenten zo goed mogelijk aan te laten sluiten bij de vragen uit de arbeidsmarkt van nu en van de toekomst. In de zorg- en welzijnssector gaat het vooral over zorg en ondersteuning op het goede moment en op de juiste plek! We hebben veel ervaring opgedaan met sociale en technologische innovatie, beide zijn nodig nu de tekorten op de gehele arbeidsmarkt toenemen. Spoor 22, Strong en Extra Strong zijn trajecten waarbij we met gelden vanuit de HEA samen met de arbeids­organisaties in zorg en welzijn in Den Haag en regionieuwe manieren van begeleiden, andere vaardigheden en innovatie in het onderwijs en de arbeidsmarkt voor elkaar hebben gekregen. Zo beschikken we nu over een fysiek centrum voor innovatief vakmanschap in zorg en welzijn waar studenten, medewerkers en bewoners worden geïnspireerd en uitgedaagd om met technologie en ICT aan de slag te gaan. Denk aan de inzet van Virtual Reality bij stage­voorbereiding. Ook doen we praktijkgericht onderzoek met studenten naar de effecten van technologie voor het welzijn van cliënten en van medewerkers.

We hebben veel geïnvesteerd in extra begeleiding voor studenten, meer en andere stageplekken gegenereerd en daar gaan we mee door: klaar voor de toekomst! Ook voor studenten in de techniek, ICT, maakindustrie en retail wordt volgens deze aanpak gewerkt.” Flora van Eck - ROC Mondriaan | Scholen voor Zorg, Onderwijs en Welzijn, Onderwijsdirecteur a.i. Externe relaties en Dienstverlening, Programmadirecteur LLO (Leven Lang Ontwikkelen)

C. Investeren in een divers aanbod van hoger onderwijs en (toegepast) onderzoek De afgelopen jaren is fors ingezet op de ontwikkeling van bachelor- en masteropleidingen in Den Haag. Dat aanbod van hoger onderwijs is kwalitatief hoogstaand. De aanwezigheid van hoger onderwijs is van belang om Den Haag te positioneren als kennisstad. De hoger onderwijsinstellingen trekken (internationale) studenten aan en bedrijven die op zoek zijn naar jong talent. Ze geven daarmee een belangrijke impuls aan economische innovatie. Daarnaast willen we dat de hele stad profiteert van de nabijheid van hogescholen en universiteiten. Zo werken we samen met onderzoekers en studenten aan het oplossen van vraagstukken die spelen in een grote stad, bijvoorbeeld op het gebied van kansengelijkheid. Ook hebben we aandacht voor de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor eerste-generatie-studenten; studenten waarvan de ouders niet hebben gestudeerd.

Wat is ons gezamenlijke doel voor de periode 2022-2026 • Den Haag heeft een gevarieerd aanbod van hoger onderwijs en (toegepast) onderzoek. Dat aanbod is in evenwicht en vernieuwend. Het aanbod sluit aan bij het profiel van Den Haag: de internationale stad van vrede en recht en het bestuurlijk centrum van Nederland. • Het maatschappelijke en economische rendement van kennis wordt groter.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

42

Wat doen de HEA-partners in de periode 2022-2026 • We stimuleren instellingen in het hbo en wo om nieuwe opleidingen aan te bieden. Instellingen kunnen ook hun bestaande opleidingen vernieuwen. Opleidingen sluiten waar mogelijk aan bij het profiel van Den Haag. • We stimuleren onderzoek dat aansluit bij de maatschappelijke uitdagingen in Den Haag. Als dat kan, sluit het onderzoek ook aan bij de kennisbehoefte van de gemeente. • Onderwijsinstellingen, gemeente en relevante stakeholders vormen netwerken. Het doel van de netwerken is om het maatschappelijke en economische rendement van kennis te vergroten. • De gemeente schept randvoorwaarden voor kennisdeling en co-creatie. Het gaat om het stimuleren van innovatie, ontmoeting en samenwerking. Bijvoorbeeld in labs, de ontwikkeling van een campus en ruimte om te experimenteren. • We maken het hoger onderwijs in Den Haag beter toegankelijk voor eerste-generatie-studenten.

De LDE scriptiewerkplaats “De LDE (Leiden-Delft-Erasmus) scriptiewerkplaats is een samenwerking tussen de Universiteit Leiden (Campus Den Haag), TU Delft en Erasmus Universiteit Rotterdam. Zij wil graag een positieve bijdrage leveren aan de ambities van de gemeente Den Haag voor Den Haag Zuidwest. Diverse studenten vanuit verschillende disciplines (masters) komen samen om uitdagingen uit de samenleving te onderzoeken. Het idee van de scriptiewerkplaats is een brug te slaan tussen praktische uitdagingen en weten­ schappelijke onderzoeksvragen.” Mandy Koenraads - Coördinator Scriptiewerkplaats Den Haag Zuidwest

“Door deel uit te maken van de LDE Den Haag Zuidwest kon ik onderzoek doen dat duidelijk geworteld is in de echte wereld, omdat mijn onderwerp draaide om een kwestie waar de gemeente Den Haag, en vele anderen, momenteel mee te maken hebben. Het gaf me ook de kans om een scriptie te maken met een duidelijke impact, omdat mijn resultaten en aan­bevelingen aan de gemeente gepresenteerd gaan worden. Dat maakte het scriptieproces nog meer de moeite waard.” Tirza Pulleman - Student 1e lichting

Meer informatie: https://www.kennismakendenhaag.nl/en/node/91

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

43

D. Investeren in een aantrekkelijke studentenstad Den Haag heeft een uniek profiel als studentenstad. Dit komt door de grote keuze aan ­instellingen in het hoger onderwijs en door een snelle groei van het aantal (inter)nationale studenten. Het is belangrijk om te investeren in het studentenklimaat, omdat Den Haag van oudsher geen studentenstad is. De structuur waarin al geïnvesteerd is, is een goede basis om op verder te bouwen. Samen met studenten en onderwijsinstellingen zetten we in op een inclusief aanbod voor studenten van verschillende achtergronden. Als deze studenten na hun afstuderen in de stad blijven, leveren ze als jonge professionals een bijdrage aan de economische en sociale vitaliteit van Den Haag. Aantal studenten hoger onderwijs in Den Haag

Het aantal studenten in het hoger onderwijs in Den Haag is tussen 2016 en 2020 toegenomen. Binnen het wo is sprake van een forse stijging van bijna 75%. Binnen het hbo gaat het tussen 2016 en 2020 om een kleine stijging van ruim 4%.

Wat is ons gezamenlijke doel voor de periode 2022-2026 • Het studentenklimaat in Den Haag verbetert. Dit uit zich in een groeiend aantal studenten en in het aantal jonge professionals dat na hun afstuderen in Den Haag blijft wonen.

Wat doen de HEA-partners in de periode 2022-2026 • Het samenwerkingsplatform Student & Stad verbetert het aanbod van voorzieningen, ­samenhang van activiteiten en de infrastructuur voor studenten. In het platform werken universiteiten, hogescholen, studentenorganisaties en de gemeente samen aan verbeteringen. • Het samenwerkingsplatform Student & Stad maakt een visie op Den Haag als studentenstad: wat is het onderscheidende karakter van Den Haag? Ook werkt het platform aan een gezamenlijke agenda. Belangrijke thema’s zijn studentenwelzijn, studentenparticipatie (studenten werken zelf aan het ­studentenklimaat), sportvoorzieningen en activiteiten om elkaar en de stad goed te leren kennen. Er is bijzondere aandacht voor voldoende passende studenten­ huisvesting. In de Woonagenda 2020-2030 (RIS305711) staan maatregelen om te zorgen voor voldoende studentenhuisvesting. Daarbij is er ook aandacht voor de relatie tussen huur en kwaliteit.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

44

Studar Uit onderzoek bleek dat Haagse studenten behoefte hebben aan een nieuw en centraal informatie­ punt. Ook liet het onderzoek zien dat studenten de tool het meest leuk, aantrekkelijk en betrouwbaar vinden als deze wordt ingevuld en aangeboden door studenten zelf. Daarom is Studar ontwikkeld. Een app ondersteund door social media kanalen en gerund door studenten. Studar voorziet studenten van informatie over vrije tijd, evenementen, sport, studenten organisaties en het uitgaansleven van de stad.

Meer informatie: https://www.studeerindenhaag.nl/vrije-tijd/student-radar-app-den-haag-studar

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

45

Aan de slag: van ambities naar uitvoering In deze HEA heeft u onze ambities en speerpunten kunnen lezen. In dit laatste hoofdstuk beschrijven we voor u hoe we de vertaalslag gaan maken van deze beleidsagenda naar de praktijk. Hoe bepalen we wat we precies gaan doen in de komende jaren?

Elk jaar maken we een HEA-Uitvoeringsplan met een vooruitblik De gemeente werkt elk jaar de speerpunten uit in een HEA-Uitvoeringsplan. Dat doet zij samen met het onderwijs en de kinderopvang. De beleidsuitwerking gebeurt binnen de kaders die in deze HEA staan en die de raad goedkeurt door de HEA 2022-2026 vast te stellen. Het HEA-Uitvoeringsplan: • is een concrete uitwerking voor het volgende kalenderjaar; • bestaat uit 2 delen: de maatregelen op basis van bestaand beleid én nieuw aanvullend beleid op basis van actuele ontwikkelingen; • geeft bij elk van de 4 ambities aan welke inspanningen we gepland hebben. Het resultaat dat we voor ogen hebben, drukken we uit in een prestatie-indicator als dat kan; • is onderdeel van de commissiebrief die elk jaar in juli wordt aangeboden aan de raad. Deze commissiebrief komt tot stand in samenwerking met het onderwijs en de kinderopvang. Het eerste HEA-Uitvoeringsplan is het HEA-Uitvoeringsplan 2023 In dit eerste HEA-Uitvoeringsplan verwerken we zo veel mogelijk de afspraken uit het coalitie­ akkoord na de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2022. Dit gebeurt in nauw overleg met de HEA-partners. Het regeerakkoord van het nieuwe kabinet bevat ongetwijfeld ook afspraken over onderwijs en kinderopvang. Deze afspraken zijn nog niet verwerkt in de beleidsagenda dat we in deze HEA presenteren.

We hebben deze HEA namelijk opgesteld terwijl de formatie voor het vormen van een nieuw kabinet nog loopt. De afspraken uit het regeerakkoord moeten vertaald worden naar beleid op regionaal en lokaal niveau. De kans is groot dat de afspraken uit het regeerakkoord gevolgen hebben voor uitvoering van de HEA. We maken straks de vertaling van het regeerakkoord naar het Haagse onderwijs en kinderopvang. Dit verwerken we vervolgens in nauw overleg met de HEA-partners in het HEA-Uitvoeringsplan 2023. Is het nodig om de beleidsagenda van de HEA aan te passen als gevolg van het regeerakkoord of andere actuele ontwikkelingen? Dan legt het college voorstellen voor aanpassing van de beleidsagenda ter goedkeuring voor aan de raad. De commissiebrieven over afzonderlijke onderwijsthema’s worden een uitzondering Het uitgangspunt is dat het jaarlijkse HEA-Uitvoeringsplan de commissiebrieven over afzonderlijke onderwijsthema’s minimaliseert. In enkele situaties blijft een commissiebrief nodig, bijvoorbeeld op verzoek van de raad of bij actuele ontwikkelingen op een bepaald onderwijsthema.

We blikken elk jaar terug in de HEA-Uitvoeringsrapportage De gemeente rapporteert elk jaar samen met het onderwijs en de kinderopvang over de uitvoering van de HEA in de HEA-Uitvoeringsrapportage. De HEA-Uitvoeringsrapportage: • is de terugblik op de uitvoering van de HEA in het voorgaande kalenderjaar; • beschrijft bij elk van de 4 ambities welke maatregelen en activiteiten zijn ingezet en ­uitgevoerd. Ook geven we aan welke resultaten dit heeft opgeleverd; • is onderdeel van de commissiebrief die elk jaar in juli wordt aangeboden aan de raad. Het HEA-Uitvoeringsplan en de HEA-Uitvoeringsrapportage vormen samen de HEA-Voortgang.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

46

De gemeente gebruikt vooral subsidies om doelen te realiseren Bij elke maatregel in het HEA-Uitvoeringsplan moeten we een afweging maken: welk instrument (hoofdzakelijk subsidie of inkoop) is het meest geschikt om het beoogde doel te realiseren? Voor de meeste maatregelen zijn subsidies het meest geschikte instrument. In het activiteitenoverzicht verdelen we de beschikbare middelen De gemeente bespreekt met het onderwijs en de kinderopvang de maatregelen en activiteiten voor het volgende kalenderjaar op hoofdlijnen. Dit gebeurt elk jaar in het eerste kwartaal. Op basis van de bespreking maakt de gemeente een financiële vertaling. De gemeente, het onderwijs en de kinderopvang spreken samen af hoe de beschikbare middelen ingezet worden. Het resultaat daarvan is het activiteitenoverzicht. Hierin staat wat de verdeling is van de beschikbare middelen over de 4 ambities en de verschillende onderwijssectoren. Het activiteitenoverzicht is leidend voor de hoogte van de subsidieplafonds van de verschillende activiteiten die in de subsidieregelingen staan. Er komt een subsidieregeling per onderwijssector In elke subsidieregeling leggen we vast wie voor welke activiteiten subsidie kan aanvragen. Ook staat in de regeling welke beleidsdoelen we met de subsidie nastreven en aan welk maatschappelijk beleidsdoel het bijdraagt. De gemeente (het college) stelt de subsidieregelingen op.

Als het gaat om aanpassingen in bestaand beleid en uitwerkingen van nieuw beleid raadpleegt de gemeente het onderwijs en de kinderopvang voor de vormgeving en uitwerking van het beleid. In het eerste en tweede kwartaal van het kalenderjaar stelt de gemeente een éénjarige subsidie­regeling op per onderwijssector. Het streven is in de komende 4 jaar toe te werken naar meerjarige subsidieregelingen. Mogelijk komt er een aanvullende subsidieregeling Als de beschikbare middelen niet helemaal worden aangevraagd, dan kan de gemeente die over­gebleven middelen inzetten voor aanvullend beleid gericht op actuele ontwikkelingen. Als voor dit aanvullende beleid subsidie het meest geschikte instrument is, kan de gemeente (het college) een aanvullende subsidieregeling opstellen.

Wat betekent dit concreet voor de subsidies voor 2023 tot en met 2026? • Eerste kwartaal 2022: de HEA-partners bepalen de maatregelen en activiteiten op hoofdlijnen. Dit leidt tot een activiteitenoverzicht met bijbehorende middelen voor 2023. • Mei 2022: het college stelt de subsidieregelingen per onderwijssector vast. • 1 juni 2022: het Onderwijsloket opent. Vanaf die datum kan een deel van de subsidies voor 2023 online worden aangevraagd. • Najaar 2022: als er nog beschikbare middelen over zijn, kan de gemeente aanvullend beleid opstellen en waar nodig een aanvullende subsidieregeling.

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

47

Deze cyclus herhaalt zich elk jaar • Eerste kwartaal 2023/2024/2025: de HEA-partners bepalen de maatregelen en activiteiten op hoofdlijnen voor het volgende kalenderjaar. Dit leidt tot een activiteitenoverzicht met bijbehorende middelen voor 2024/2025/2026. • Mei: het college stelt de subsidieregelingen per onderwijssector vast. • 1 juni: het Onderwijsloket opent. Vanaf die datum kan een deel van de subsidies online hun aanvragen voor het volgende kalenderjaar online worden aangevraagd. • Najaar: als er nog beschikbare middelen over zijn, kan de gemeente aanvullend beleid opstellen en waar nodig een aanvullende subsidieregeling.

Bijlage gebruikte afkortingen AD PEP:

associate degree pedagogisch educatief professional

APC-gebied: armoedeprobleemcumulatiegebied. Het CBS heeft deze postcodegebieden (4 cijfers) aangewezen. BOVO-procedure:

procedure voor de overstap van basisonderwijs naar voortgezet onderwijs

CJG:

Centrum voor Jeugd en Gezin

doelgroeppeuter:

een peuter bij wie een (dreigende) achterstand is in taal en ontwikkeling

doelgroepleerling: kinderen in het basisonderwijs die een hoog risico lopen op onderwijsachterstand volgens de definitie van het CBS IHP:

Integraal Huisvestingsplan Onderwijs

IKC:

integraal kindercentrum

internationals: internationale kenniswerkers die in loondienst zijn bij een in Nederland gevestigde organisatie. Zij hebben geen Nederlandse nationaliteit. De organisatie waar zij werken, betaalt loonbelasting. kinderopvang: instellingen die voorschoolse educatie aanbieden of dit in de toekomst willen aanbieden. lhbti: lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen, transgender personen en intersekse personen nieuwkomers: leerlingen die korter dan 2 jaar in Nederland zijn. Het maakt niet uit wat het land van herkomst is. Deze leerlingen hebben geen Nederlandse nationaliteit. Kenmerkend is dat zij de Nederlandse taal niet of onvoldoende beheersen. NPO:

Nationaal Programma Onderwijs

vsv’er: voortijdig schoolverlater. Een voortijdig schoolverlater is een jongere tussen de 12 en 23 jaar die het onderwijs verlaat zonder startkwalificatie (diploma mbo niveau 2 of hoger, havo- of vwo-diploma). we of wij: alle HEA-partners samen. Dit zijn de gemeente Den Haag, schoolbesturen, instellingsbesturen en instellingen voor kinderopvang. Afkortingen van sectoren ve:

voorschoolse educatie

po:

primair onderwijs of basisonderwijs

vo: voortgezet onderwijs vmbo:

voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

mbo: middelbaar beroepsonderwijs hbo: hoger beroepsonderwijs wo: wetenschappelijk onderwijs

Haagse Educatieve Agenda 2022-2026

48