RIS310948 Bijlage 2 cultuurhistorisch onderzoek en waardestelling

Waterman plaatsen we in deze familie van ‘other moderns’, omdat hij in zijn oeuvre telkens cross-overs maakte van brutalisme en ornamentiek, van grootschaligheid en de menselijke maat, daarbij de nieuwe mogelijkheden van techniek en akoestische inzichten telkens uitbuitend.

SteenhuisMeurs BV

47

  

'De Beurs', Almere, E.D. Architecten, 1981. [heemschut.nl] Stadhuis Terneuzen, Van den Broek & Bakema, 1972. Gemeentelijk monument. [architectuur.org] Afrikahuis, voormalige kerk Sint Willibrodusparochie, Joop van Stigt, 1968. Gemeentelijk monument. [AA]

Post 65 (beton)architectuur in Nederland

48

Koninklijk Conservatorium Den Haag

 

Centrale Bibliotheek, Rotterdam, Van den Broek & Bakema, 1983. [eigen collectie] Pastoor van Arskerk, Den Haag, Aldo van Eyck, 1969. Gemeentelijk monument. [suzannefischer.nl]



Centraal Beheergebouw, Apeldoorn, Herman Hertzberger, 1972. Gemeentelijk monument. [pinterest.nl]

5. Waardering In dit hoofdstuk bespreken we de cultuurhistorische waardering en kernwaarden van het Koninklijk Conservatorium. Bij (her)ontwikkeling gaat het om het waarborgen van en voortbouwen op het geheel van de cultuurhistorische waarden. Uitgangspunt is dat het ruimtelijk concept van het gebouw niet wordt aangetast, maar juist wordt versterkt. Voor het opstellen van de waardering zijn de richtlijnen voor architectuurhistorisch onderzoek van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed gehanteerd. Wij verwijzen bij het lezen van de waardering nadrukkelijk naar de acht door ons geformuleerde ruimtelijke en architectonische essenties hierboven. Betekenis in het oeuvre van de architect Leon Waterman was een gedreven en authentieke architect, met een aangrijpend levensverhaal en een imposant oeuvre van projecten, waar hij vaak een persoonlijke binding mee had. Waterman richtte zich in zijn ontwerpen op de gebruikers, die hij in het geval van het conservatorium zeer goed kende en in zichzelf herkende. Het Koninklijk Conservatorium is een van Watermans topwerken en is exemplarisch voor zijn architectuurbenadering, waarbij hij weg bleef van de gepolariseerde stromingen. Kenmerkend is ook de aandacht voor het detail en het materiaal.

‘Een fantastisch complex’ van ‘on-Nederlandse allure’, alleen te vergelijken met het Juilliard Institute in new York, zo schreef Trouw in 1980.36 Veel bijzondere werken van Waterman zijn inmiddels afgebroken, waaronder het Sinaï-centrum in Amersfoort en de synagoge van de Liberaal Joodse Gemeente in Amsterdam. Het conservatorium is een van zijn grotere, nog bestaande werken en is vrijwel intact gebleven.

Cultuurhistorische waarden Het Koninklijk Conservatorium is van grote cultuurhistorische waarde. In architectuur is het een krachtig voorbeeld van Post 65-architectuur en neemt hierin een unieke positie in vanwege de verwantschap met ‘the other moderns’ (zie ruimtelijke essenties). In functie weerspiegelt het gebouw de veranderingen die het (muziek)onderwijs in de jaren zestig en zeventig onderging. Het onderwijs werd democratischer en toegankelijker, de muziekopleidingen kritischer en meer op samenwerking gericht. Het ontwerp voor het conservatorium antwoordde - in opzet en met grote aanpassingen tijdens het ontwerpproces - aan deze schaalvergroting en openstelling. In uniciteit representeert het als een van de laatste gebouwen de tijdslaag van de jaren zeventig. Het Bezuidenhout is sinds de tweede helft van de vorige eeuw voortdurend in verandering. Een groot aantal gebouwen uit de jaren zestig en zeventig is al weer verdwenen. Ook de gebouwen aan het Anna van Buerenplein staan onder druk. Kenmerkend zijn 1) de aandacht aan de mens en de menselijke maat 2) de wens om een community te scheppen 3) de opzet van een gebouw als een stad met pleinen, stegen, hoogteverschillen en tuinen 4) het gelede bouwvolume in kubische elementen 5) de ingetogen vormgeving en 6) het contrast tussen stille en publieke functies.

Stedenbouwkundige waarden Het Koninklijk Conservatorium is van waarde als schakel tussen twee stedelijke systemen en als poortwachter aan de kop van het Prinses Beatrixkwartier. De verkeers- en geluidssituatie en de omliggende gebouwen dicteerden het ontwerp. De kloeke vormgeving en betonbanden passen bij de architectuur van de nabijgelegen kantoren, terwijl de gelede kubische volumes, de binnenhoven en de transparante bedoelde plint aansluiten op de voetgangerswereld rond het Anna van Buerenplein. Van waarde zijn de publiek-culturele functie, de doorwaadbaarheid en toegankelijkheid van het complex en de wijze waarop het gebouw reageert op de aangrenzende openbare (verkeers)ruimte. Ook de twee groene hoven zijn van grote waarde in de verdichtende, door verkeer en snelheid gedomineerde stedelijke omgeving.

kantoren Beatrixkwartier

Koninklijk Conservatorium

publieke gebouwen Anna van Buerenplein

SteenhuisMeurs BV

49

50

Koninklijk Conservatorium Den Haag

Ensemblewaarde Van waarde zijn: • De hoofdopzet van het gebouw, bestaande uit een aantal bouwvolumes rond twee groene binnenhoven, met in het hart een centrale ontmoetingsruimte.

•

De sterke geleding en de zorgvuldig afgestemde compositie van volumes, met veel hoogte- en maatverschillen. Een aantal grootse, brutalistische vormen - het trappenhuis, de toneeltorens en de hoogbouw van het lesgebouw - zijn verrijkt en verzacht met kleine gebaren, zoals de erkers, de ranke kozijnen en de kleine kubussen in de bandramen. Hierbij is ook het contrast tussen openheid en geslotenheid, tussen lichtheid en massiviteit van belang. Langs de Utrechtsebaan zijn de volumes fors en de gevels gesloten, terwijl het gebouw zich opent naar de binnenhoven en voetgangersruimtes. Hier worden de zware betonnen gevels afgewisseld met grote vlakken glas en meerdere entrees.

De hoogteverschillen, de volumegeleding en het contrast tussen open- en geslotenheid zijn vooral goed ervaarbaar aan de noordzijde van het complex, bij het schoolgebouw, de hoogbouw met erkergevel, de hoofdentree en het concertzaalvolume.

Architectonische waarden Van waarde zijn • De kubische vormgeving, rechtlijnigheid en tegelijkertijd speelsheid van de architectuur. Dit komt onder andere tot uitdrukking bij de kleine kubussen in de bandramen, die de zware bouwvolumes en verdiepingen lijken te dragen, en de erkers die de bandramen van de hoogbouw onderbreken. • Het materialen- en texturenpalet die de verschillende bouwdelen tot een samenhangende eenheid maken. Ook hier is het contrast van belang. Grove, grijze betonstenen en beton met bekistingspatronen worden afgewisseld met het soepele, warmkleurige hout van de trapleuningen en plafonds. • De flow in het gebouw, dat wil zeggen: de wijze waarop de pleinachtige ontmoetingsruimtes, trappenhuizen en verkeersruimtes in elkaar overvloeien. Het interieur heeft een labyrintisch karakter, met de hoven steeds als groene en bezonde oriëntatiepunten. • De diversiteit van de beschikbare ruimtes en de ruime dimensionering van de verkeersruimte. Er zijn brede gangen, smalle corridors, grote zalen voor opvoeringen en bijeenkomsten en kleinere hoekjes en kamers waar men zich kan terugtrekken. • De technische geavanceerdheid, vooral op het gebied van akoestiek.

Niet alleen moesten geluiden van buiten worden afgeschermd, ook binnen moesten honderden mensen tegelijk muziek maken zonder elkaar lastig te vallen (in de leslokalen) of juist in samenhang (in de zalen en grote studio’s). Met name de concertzaal, met de verstelbare plafondpanelen en baksteenwandsculpturen, is karakteristiek voor de integratie van akoestiek en architectuur.

SteenhuisMeurs BV

51

Noten, afkortingen en bronnen Eindnoten 1 2 3

4

5

6

7 8

9

52

Pots, 2000, 60-61. Pots, 2000, 74-75. Brief van de Administrateur voor het Onderwijs, de Kunsten en Wetenschappen aan de Edelachtbare Heeren Burgemeester en Schepenen der stad ’s-Gravenhage, 3 augustus 1825. HGA, archief 035301 Gemeentebestuur van ‘s-Gravenhage 1851-1936, inv. nr. 3680. Brief van de Burgemeester en Wethouders der stad ’s Gravenhage aan de heer administrateur voor het onderwijs, de Kunsten en Wetenschappen, 24 maart 1826. HGA, archief 0353-01 Gemeentebestuur van ‘s-Gravenhage 1851-1936, inv. nr. 3680. Brief van de Burgemeester en Wethouders van ’s-Gravenhage aan de Minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, 22 oktober 1920. HGA, archief 0353-01 Gemeentebestuur van ‘s-Gravenhage 18511936, inv. nr. 2149. Brief van de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen aan Burgemeester en Wethouders van ’s-Gravenhage, 6 oktober 1920. HGA, archief 0353-01 Gemeentebestuur van ‘s-Gravenhage 1851-1936, inv. nr. 2149. Chavannes, 1971a. Brief van de directeur van het Koninklijk Conservatorium aan de heren leden van de Commissie van Toezicht op het Koninklijk Conservatorium voor Muziek, 16 januari 1952. HGA, archief 828-01 Gemeentebestuur Den Haag 1953-1990, inv. nr. 8805. Brief van de directeur van het Koninklijk Conservatorium aan de heren leden van de Commissie van Toezicht op het Koninklijk Conservatorium

Koninklijk Conservatorium Den Haag

voor Muziek, 16 januari 1952. HGA, archief 828-01 Gemeentebestuur Den Haag 1953-1990, inv. nr. 8805. 10 Brief van de Commissie van Toezicht op het Koninklijk Conservatorium voor Muziek aan de staatssecretaris van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen [concept], z.j. HGA, archief 828-01 Gemeentebestuur Den Haag 1953-1990, inv. nr. 8805. 11 Brief van de Gemeentelijke Dienst van de Wederopbouw en de Stadsontwikkeling aan het College van Burgemeester en Wethouders der gemeente ’s-Gravenhage, 16 december 1954. HGA, archief 484-02 Dienst der Gemeentewerken, inv. nr. 6200-6208. 12 SteenhuisMeurs, 2020. 13 L.H.P. Waterman, in: Van Delden, 1976. 14 L.H.P. Waterman, in: Van Delden, 1976. 15 bevrijdingsportretten.nl. 16 Van Delden, 1976. 17 Trouw, ‘Dr. Waterman nam afscheid van Ned. Kanker Instituut’, 29 maart 1958, p. 3. 18 L.H.P. Waterman, in: Van Delden, 1976. 19 Waterman, 1964. 20 L.H.P. Waterman, in: Van Delden, 1976. 21 Conceptnota voor de Minister, en het Gemeentebestuur van ’S-Gravenhage, betreffende de keuze van een architect voor het te bouwen Kon. Conservatorium, 21 februari 1957. HGA, archief 484-02 Dienst der Gemeentewerken, inv. nr. 6200-6208. 22 Brief van ir. P.A. de Lange van de Technisch Physische Dienst (TNO) aan de heer L.H.P. Waterman, betreft: Kon. Conservatorium voor muziek, verkeerslawaai, 18 maart 1966. Bouwtekeningenarchief Den Haag, DSO_ SO/18362.

23 Notities naar aanleiding van de vergadering van de adviescommissie nieuwbouw Koninklijk Conservatorium, 28 juni 1966. Bouwtekeningenarchief Den Haag, DSO_SO/18362. 24 Notities naar aanleiding van de vergadering van de adviescommissie nieuwbouw Koninklijk Conservatorium, 8 november 1966. Bouwtekeningenarchief Den Haag, DSO_SO/18362. 25 Notities naar aanleiding van de vergadering van de adviescommissie nieuwbouw Koninklijk Conservatorium, april 1967. Bouwtekeningenarchief Den Haag, DSO_SO/18362. 26 L.H.P. Waterman, ‘Toelichting door de architekt op het Voorlopig Schetsontwerp van het Kon. Conservatorium voor Muziek’, 15 april 1967. Bouwtekeningenarchief Den Haag, DSO_SO/18362. 27 Straatman, 1980. 28 Vegter, 1976, in: Schimmelpenninck, 1978, p. 13. 29 Chavannes, 1971b. 30 Notities naar aanleiding van de vergadering van de adviescommissie nieuwbouw Koninklijk Conservatorium, 16 mei 1969. Bouwtekeningenarchief Den Haag, DSO_SO/18362. 31 Brief van de Welstandscommissie van Den Haag aan het College van B&W, 22 december 1972. Bouwtekeningenarchief Den Haag, DSO_SO/18362. 32 Chavannes, 1971b. 33 Van Delden, 1980. 34 Straatman, 1980. 35 L.H.P. Waterman, in: Van Delden, 1980. 36 Straatman, 1980.

Colofon

Afkortingen AA Amsterdams Archief AE Archief Eemland HGA Haags Gemeentearchief GM Google Maps NA Nationaal Archief RCE Rijksdienst Cultureel Erfgoed UA Het Utrechts Archief

Bronnen Chavannes, M. ‘Lijdensweg van een muziekschool. Koninklijk Conservatorium viert 75 jaar bouwplannen’, NRC Handelsblad, 23 november 1971a, p. 6. Chavannes, M. ‘Wat de overheid overheeft voor muziek. Koninklijk Conservatorium viert 75 jaarbouwplannen’, NRC Handelsblad, 24 november 1971b, p. 6. Delden, L. van, ‘Architect-cellist bouwt Conservatorium’, Het Parool, 27 januari 1976, p. 13.

Delden, L. van, 'Nieuw gebouw conservatorium Den Haag: alles is er mogelijk', Het Parool, 7 maart 1980. Kasander, J. (1977). 150 jaar Koninklijk Conservatorium. Den Haag: Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk. Pots, R. (2000). Cultuur, koningen en democraten. Overheid & Cultuur in Nederland. Uitgeverij SUN. Schimmelpenninck, A.H. (1978). ‘Nieuwbouw Koninklijk Conservatorium Den Haag’ [afstudeerverslag], TH Delft. SteenhuisMeurs. (2020). Central Innovation District Den Haag [rapport]. Straatman, F., ‘Koninklijk Conservatorium in droombehuizing’, Trouw, 28 maart 1980, p. 4. Waterman, L.H.P. (1949). ‘Eengezinswoningen te Venray’, Bouw 4 (32) p. 390-392. Waterman, L.H.P. (1964). ‘De Academie gerestaureerd en verbouwd’, Bouwkundig Weekblad 82 (19), p. 245-251.

Dit onderzoek werd uitgevoerd door SteenhuisMeurs in opdracht van Gemeente Den Haag. Projectteam SteenhuisMeurs: Dr. Marinke Steenhuis en Vita Teunissen MSc MA SteenhuisMeurs BV, Paterswolde Hoofdweg 255 9765 CH Paterswolde 050 3080100 www.steenhuismeurs.nl Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van SteenhuisMeurs. Let op: Op de afbeeldingen in deze rapportage kunnen auteursrechten van toepassing zijn. Wij zijn niet aansprakelijk voor schade die voortkomt uit het ongeoorloofd gebruik van het beeldmateriaal in deze uitgave. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden met betrekking tot het beeldmateriaal in dit rapport te achterhalen. Als u denkt dat uw materiaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op. © SteenhuisMeurs BV, Paterswolde

SteenhuisMeurs BV

53

© SteenhuisMeurs, juni 2021