RIS310723 bijlage

CENTRAL INNOVATION DISTRICT DEN HAAG EN OMGEVING

Goed zichtbaar op deze foto is de bijzondere plastische compositie van gebouwdelen. De verrommeling van de buitenruimte op de voorgrond verstopt de entree en vraagt om een zorgvuldig buitenruimte-ontwerp.

Plastische geleding van de noordgevel langs de Juliana van Stolberglaan met bandramen en vierkante erkers doet denken aan een notenbalk.

Meer gesloten, vlakke wand langs de Utechtsebaan

Fraaie bouwkundige details van de uitkraging boven de plint.

•

•

plekken zijn de grote puien dichtgeplakt of is de plint gesloten. De omliggende buitenruimte varieert sterk in sfeer. De Prinses Beatrixlaan is beoogd als levendige kantooras, maar nog niet als zodanig in gebruik. De buitenruimte tussen het Juliana van Stolberglaan en het conservatorium is voornamelijk in gebruik als parkeerplaats, waarachter de gebouwentree zich verstopt. De relatie met het tegenovergelegen Paleis van Justitie is hier interessant. Ook de (grijze) buitenruimte aan de achterkant (zuidzijde) tussen het Conservatorium en de dicht daaropstaande Monarch Tower vraagt om aandacht. De Utrechtsebaan pal aan de voet van het Conservatorium is een aanwezige autoweg. Hier heeft het gebouw een vlakke, meer gesloten gevel. Tenslotte wordt het Beatrixkwartier door de Juliana van Stolberglaan en Utrechtsebaan afgesloten van het stationskwartier. Het aanhechten van de interne routes (waaronder de aansluting tussen de Adelheidstraat en de Prinses Beatrixlaan) kan de route voor voetgangers verduidelijken en veraangenamen.

Het conservatorium is van grote cultuurhistorische en architectuurhistorische waarde. Het gebouw is opgenomen in de gemeentelijke inventarisatie Post 65-architectuur in Den Haag (2019) als één van de acht geselecteerde Haagse schoolgebouwen. Ons advies is om het gebouw te onderzoeken op zijn waarde voor herprogrammering en omvorming, al dan niet gedeeltelijke vernieuwing of uitbreiding, tot de zo gewenste publieke community in dit nieuwe stuk stad (meer hierover in het hoofdstuk Paletkaart van de toekomst).

Dichtgeplakte plint aan de Beatrixlaan. We zien ook restanten van de buitenruimte-inrichting van Busquets in de materialisatie van het troittoir. Deze had gelijkenissen met de vormgeving van de buitenruimte rond het Paleis van Justitie.

Gesloten plint en verstopte hoofdingang aan de Juliana van Stolberglaan achter de parkeerplaatsen.

Zicht op de Utrechtsebaan vanaf de buitenruimte tussen het Conservatoirum en de Monarch Tower.

Stenige buitenruimte en dichtgeplakte plinten aan de achterzijde van het Conservatorium, waar recent de Monarch Tower vlak achter is gebouwd (de oprit links is van deze toren).

STEENHUISMEURS BV

83

ONTWIKKELLOCATIE 7: BEZUIDENHOUTSEWEG 4-6 (BOSLUST 1 EN 2)

Ruimtelijke ontwikkeling in hoofdlijnen • De Bezuidenhoutseweg langs de zuidrand van het Haagse Bos is een van de oudste lijnen van Den Haag. Vanaf de achttiende eeuw verrezen hier buitenhuizen en stadsboerderijen. Vlakbij het plot van Boslust 1 en 2 lag buitenplaats Zandvliet met de hortus medicus. Aan de andere kant van de Bezuidenhoutseweg lagen Huis ter Noot en Villa Boschlust en achter het plot de Koekamp met de hertenkamp (episode 1 t/m 3). • In 1923 kochten de heren Krakeel en Mulder (reeds uitbuiters van twee befaamde horecazaken in Den Haag) de stadsvilla van de graaf van Randwijck en vervingen deze voor het moderne Café Boschlust, met een serre met uitzicht op het hertenkamp. Hoewel de noordkant van de Bezuidenhoutseweg tot de Laan van NOI langzaam werd volgebouwd, bleef de straatwand tussen de singelgracht en het café leeg, met vrij zicht 84

CENTRAL INNOVATION DISTRICT DEN HAAG EN OMGEVING



•

•

•

De Bezuidenhoutseweg op de kruising met de Boslaan (voorloper van de veel bredere Utrechtsebaan). Let op het boomrijke profiel. 1903. [HGA]

op de Koekamp vanaf de weg Omstreeks 1970 moest de bebouwing tussen dit café en de Boslaan (de voorloper en nog bestaande ventweg van de Utrechtsebaan) wijken voor de aanleg van de Utrechtsebaan (episode 6). Al snel daarna werden ook het cafe (in 1973 afgebrand) en de nog staande helft van het gebouw daarnaast afgebroken voor de bouw van twee kantoor- en wooncomplexen van het buerau Verhave-Luyt-De Iongh-Abels, met halfverzonken parkeergarages en verbonden via luchtbruggen. Aan de andere kant van de Utrechtsebaan ontwierp hetzelfde bureau het veel grotere, maar even schaalgevoelig ontworpen Boslaancomplex (De Architect (9) 9, 1978, 85). In 1996 werd naast Boslust 2, boven de Utrechtsebaan, de 70m-hoge Malietoren naar ontwerp van M. Crouwel opgeleverd.



De villa van de graaf van Randwijck aan de noordkant van de Bezuidenhoutseweg, met links de bomen van de Koekamp. Op de plek van de villa verrees later het café Boschlust. Op de foto dat kunnen we zien dat dit plot toen ook al het westelijke uiteinde van de bebouwing aan de noordkant van de Bezuidenhoutseweg vormde, 1880. [HGA]

 

Café Boschlust aan de Bezuidenhoutseweg (op de plek van de huidige Boslust 1) in ca. 1930. [HGA] De panden tussen het café en de Boslaan aan de Bezuidenhoutseweg 8-16 in 1931. Deze panden moesten in ca. 1970 wijken voor de aanleg van de Utrechtsebaan. Hier staat nu de Malietoren. [HGA]

 

Bezuidenhoutseweg 6-16 en een deel van nr. 4 zijn afgebroken om ruimte te maken voor de Utrechtsebaan, ca. 1970. [HGA] Boslust 1 en 2 (Bezuidenhoutseweg 2 en 4), 1986. [HGA]





Impressietekening van het woon- en kantorencomplex Boslaan, van dezelfde architecten als Boslust 1 en 2, dat nog steeds aan de andere kant van de Malietoren ligt. Boslust 1 en 2 en de Malietoren vanaf de Bezuidenhoutseweg. [GM]

STEENHUISMEURS BV

85

Ruimtelijke kwaliteiten en kansen • De kleine schaal en materialisatie vormen een aangenaam alternatief voor de monotomie van het kantorendistrict. Dit is een belangrijk uitgangspunt bij toekomstige ontwikkeling: hoe kan in de opschaling de kleine korrel ervaarbaar blijven? • De overgang tussen de bebouwde straatwand van de Bezuidenhoutseweg en de open relatie met de Koekamp is fraai vormgegeven. De twee Boslustcomplexen zetten de straatwand voort voorbij de Malietoren en ronden de wand op een passende wijze af. • De ligging aan de Koekamp is een zeer bijzondere kwaliteit, die is benadrukt door de terrassen aan de achterzijde. • De overgang van de straat naar het interieur is zorgvuldig vormgegeven, met de tredes en het bordes, waardoor luwte ten opzichte van de drukke Bezuidenhoutseweg ontstaat. • Herprogrammering van deze blokken als horeca (op de plek van het beroemde vroegere café Boschlust) voor de gebruikers van het stationsgebied die even aan de drukte van de stad willlen ontstnappen is een zeer interessante mogelijkheid. Hiermee wordt tevens de functionele en belevingsrelatie tussen de Koekamp en het stationsgebied versterkt.

86

CENTRAL INNOVATION DISTRICT DEN HAAG EN OMGEVING

STEENHUISMEURS BV

87

Bewaar je melktanden

PALETKAART VAN DE TOEKOMST

Overweeg het toevoegen van weelde, water en groenaanleg vanuit de historische referenties

Villa Boschlust

Hortus Medicus

Gebruik het maatbeeld van de klassieke stad Herinterpreteer het verdwenen grachtennetwerk

Utrechtsebaa n

Bezuidenhoutseweg

CS Turfmarkt

Pr. Bernar dv

iaduct

De groene kades van de Nieuwe Haven in 1881

Injecteer zachtheid en cultuur

Van Gogh aan de Schenkkade

88

Schildershuis aan de Daendelsstraat

CENTRAL INNOVATION DISTRICT DEN HAAG EN OMGEVING

Overweeg de bestaande gebouwen (deels) te gebruiken als een stedelijke laag met levendige routes en buitenruimte en daarboven hoogbouw van de nieuwe stad

Koninklijke Bibliotheek

Ministerie van Buitenlandse Zaken

Rockefeller Centre: levendige publieke ruimte te midden van hoogbouw

Heroverweeg de sloop van het conservatorium

Complex van ‘on-Nederlandse allure’, zoals Juilliard (zie boven)

PALETKAART VAN DE TOEKOMST: AANBEVELINGEN

Wij adviseren te overwegen om weelde, water en groenaanleg toe te voegen vanuit de historische referenties De medische tuin en de park- en vijveraanleg van Villa Boschlust bieden prachtige referenties voor het toevoegen van weelde, water en groenaanleg. Belangrijke thema’s in een dichtbebouwd gebied als dit. Een gecondenseerde natuur in de plots, met kleine groene ademplekken goed op de zon. In de tijd van Boschlust was het een gebied van luxe en generositeit, met landhuis, vijvers en slingerpaden. Een interessante aanleiding om het maaiveld weer zwierigheid en ruimte te geven, weer ‘lush’ te maken. Voor de gebruiker met een iets grotere actieradius ligt de wildernis van het Haagse Bos op een steenworp afstand. Helaas is het Bos zeer slecht toegankelijk; hier ligt een topprioriteit om fijne wandelroutes te integreren in de plannen en zo het nieuwe hoogstedelijke gebied de generositeit en luxe te bieden die het in al zijn dichtheid nodig heeft. Wij adviseren te overwegen om de bestaande gebouwen (deels) te gebruiken Gebruik de bestaande gebouwen als stedelijke laag die betekenis kan geven aan de nieuwe stad daarboven. Het gebied heeft na alle snelle veranderingen in de afgelopen decennia een zekere mate van rust en herkenbaarheid nodig. Het gebied nu weer geheel leeg vegen en opnieuw opbouwen maakt dat het lastig wordt in dit stuk stad te geloven.

Zoek daarom naar manieren om oud en nieuw te

verbinden: dat zou kunnen door de bestaande gebouwen van CS Oost te vervormen, af te zagen, te overbouwen of opnieuw te programmeren. Zo kan een stedelijke laag ontstaan, een benedenwereld, door ons is de referentie van Atlantis genoemd, waar bestaande routes, ruimtes en (delen van) bestaande gebouwen met nieuwe toevoegingen aan elkaar worden gehecht tot een nieuwe betekenisvolle laag (eye level) met daarop een bovenwereld, van hoogbouw met gemengde functies.

‘Het gebied heeft na snelle veranderingen rust en herkenbaarheid nodig.’ Profiteer van wat is, niet zozeer omdat het cultuurhistorisch zo belangrijk is (al zijn de KB, BuZa en het Koninklijk Conservatorium zeer bijzondere en karakteristieke gebouwen), maar vanwege duurzaamheid op drie niveaus: • Cultuurhistorische duurzaamheid (gelaagdheid, patina, daar hechten mensen zich aan, behoefte aan geheugen en herinnering); • Sociale duurzaamheid (routes, beteknisvolle plekken, mental map van de stad); • Fysieke duurzaamheid (er staat al zoveel, het kost jaren om al die kolossen af te breken, er liggen kabels en leidingen die je kunt (her)gebruiken). Bekend is uiteraard de Nollikaart: openbare ruimte loopt door in gebouwen, een interessant concept voor dit gebied.

Wij adviseren om de sloop van het conservatorium te heroverwegen Het conservatorium vinden wij van grote cultuurhistorische en architectuurhistorische waarde. Het is het topwerk in het bijzondere oeuvre van architect L.H.P. Waterman (1922-1988), zelf conservatorium geschoold cellist. Onze duiding wordt ondersteund door de gemeentelijke inventarisatie Post 65-architectuur in Den Haag (2019), waarin het conservatorium is opgenomen als één van de acht geselecteerde Haagse schoolgebouwen. ‘Een geweldig complex van on-Nederlandse allure, alleen te vergelijken met het Juilliard Institute in New York’, zo schreef Trouw in 1980. Opvallend aan het complex is de mix van functies en het contrast tussen stille en publieke functies. Het gebouw is precies die community waar we nu overal naar op zoek zijn, met een luwe groene binnentuin, zeer vergelijkbaar met bijvoorbeeld het muziek/theater/restaurant/zalencomplex de Tolhuistuin in Amsterdam. Daarom adviseren wij met klem om het gebouw te onderzoeken op zijn waarde voor herprogrammering en omvorming tot de zo gewenste publieke community in dit nieuwe stuk stad, waar vele mensen zullen gaan wonen. Je krijgt de sexy hotspot hier cadeau, de plek die de placemaking gaat faciliteren.

‘Een geweldig complex van on-Nederlandse allure, alleen te vergelijken met Juilliard in New York’.’

STEENHUISMEURS BV

89

Wij adviseren om het maatbeeld en weefsel van de klassieke stad te gebruiken Het niet-gebombardeerde deel van de wijk Bezuidenhout, dichtbij het plangebied via de Theresiastraat, laat zien hoe weldadig straten met voordeuren voor de menselijke beleving zijn. Wees je bewust van het belang van voordeuren, van etalages, van inloopplekken half-buiten half-binnen, kortom van levendige plinten, en ook van de rol van beplanting als contrast en verzachting van de hoogstedelijkheid. Het aantal toe te voegen vierkante meters is zo groot, de erfenissen van het gebied zijn zo gefragmenteerd en de infrastructuur is zo bruut, daar moet het maatbeeld van de klassieke stad met tuinen en levendige plinten en verblijfsplekken de antidote zijn.

stadsentree - bestaat nog, maar ligt betekenisloos tussen het VROM en de Turfmarkt. Zoek naar een manier om de waterwegen als hoog kwalitatieve, open plekken met rijke boomaanplant, fijne kades voor lunchpauzes en levendigheid in de plint te herstellen.

Wij adviseren om het verdwenen grachtennetwerk van het Spuikwartier te herinterpreteren De Nieuwe Haven, de Schedeldoekshaven, de Ammunitiehaven en het Spui zijn in de negentiende eeuw allemaal gedempt. Op veel plekken zijn ze nog herkenbaar in het brede straatprofiel. De singelgracht - de historische

Wij adviseren om zachtheid en cultuur in het gebied te injecteren en aandacht te hebben voor overgangselementen De cultuurhistorische analyse bevat ook niet-fysiek geheugen dat van veel waarde kan zijn voor de programmering van de nieuwe stad. In de jaren dertig en

90

CENTRAL INNOVATION DISTRICT DEN HAAG EN OMGEVING

Wij adviseren om de melktanden langs de Bezuidenhoutseweg/hoek Oranjebuitensingel te bewaren Tegenover de Koekamp (Staedionlocatie) staan in de gevelwand nog twee historische panden. Koester deze melktanden van het gebied, ze geven een menselijke maat en schaal en maken de gevelwand vast aan het statige 19eeeuwse Den Haag.

veertig stond er aan de Daendelsstraat het schildershuis waar wel tien Haagse schilders, onder andere Paul Citroen, bij elkaar woonden. En vijftig jaar eerder woonde niemand minder dan Vincent van Gogh aan de Schenkkade. Hij schrijft erover in brieven aan zijn broer Theo: ‘Als ge komt weet ik een paar mooie weggetjes door de weilanden waar

‘... een paar mooie weggetjes waar ‘t zoo stil is en rustig dat gij er wel schik in hebben zult.’ - Vincent van Gogh ‘t zoo stil is en rustig dat gij er wel schik in hebben zult. Ik heb daar ontdekt oude en nieuwe arbeidershuisjes en andere woningen die wel karakteristiek zijn – met tuintjes en aan den slootkant - erg gezellig, ik ga er morgen vroeg teekenen. Het is een weg die door de weilanden van den Schenkweg naar de fabriek van Enthoven [gieterij op de plek van het huidige Rijswijkseplein] gaat.’ (Van Gogh Museum)

STEENHUISMEURS BV

91

AFKORTINGEN, BRONNEN EN LITERATUUR Afkortingen GM HGA HHM HNI NA RM WC WUR

Google Maps Haags Gemeentearchief Haags Historisch Museum Het Nieuwe Instituut Nationaal Archief Rijksmuseum Wikimedia Commons Wageningen University & Research, TUiN-collectie

Geraadpleegde archieven en collecties Haags Gemeentearchief: - 0828-01 Gemeentebestuur Den Haag 1953-1990 - 0484-02 Gemeentewerken - 0509-01 Wederopbouw en Stadsontwikkeling - 0828-01 Gemeentebestuur - 1326-01 Projectbureau Bouw Stadhuis Nationaal Archief: - 2.17.03 Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer: Centrale Sector Het Nieuwe Instituut: - ABBT Apon, Van den Berg, ter Braak & Tromp - SEVE F. (Frank) Sevenhuijsen - HAGO A. (Arie) Hagoort Wageningen University & Research - TUiN-collectie, Warnau, Hofman & Kalff

92

CENTRAL INNOVATION DISTRICT DEN HAAG EN OMGEVING

Geraadpleegde websites anemaa.home.nl delpher.nl haagsekaart.nl staten-generaal.nl bb45.nl Literatuur Busquets, J., ‘Grotiusplaats’, in: Den Haag dossier, Bouw 20, 2-10-1992, 119. Den Haag dossier, Bouw 20, 2-10-1992, 112-128. Eerhart, B. (1980) ‘Lijkschennis op Indië’s weduwe’, WonenTA/BK 20. Freijee, J, Kragtwijk, B. & Wolters, T. (1976). ‘Haagse luchtspiegelingen of stedenbouwkundige ontwikkelingen in het Haagse centrum’, Wonen-TA/BK 14, 3-21. Galema, W. (2017). Koninklijke Bibliotheek: waarderend onderzoek. ‘Haagse stationsprobleem nog niet opgelost met Den Haag Centraal’ (1976). Wonen-TA/BK 14, 3-4 Heuvel, W.J. van (1980). ‘Drie alternatieven gepresenteerd voor het Forumgebied in het Haagse centrum. Polytechnisch Tijdschrift 35 (10), 589-597. Hezik, M. van (1978). ‘Cityvorming rondom Station Den Haag Centraal’, de Architect 9 (9), 78-93. Hoogstraten, D. van (2007). Bedachtzame dynamiek. Het gebouw van de Koninklijke Bibliotheek, 1982-2007. Rotterdam. Hulsman, B. ‘Muzikale en andere uitstulpingen’, NRC Handelsblad 18-12-2014.

Ingenieursbureau Den Haag (2013). Anna van Buerenplein, voorlopig ontwerp. Knijtijzer, H., ‘Een introverte, begaafde architect. L.H.P. Waterman in Londen overleden’, NRC Handelsblad, 31 augustus 1988. ‘Koninklijke Bibliotheek te ’s-Gravenhage’, Bouw 21, 15-101983, 44-50. ‘Ministerie van Buitenlandse Zaken te ‘s-Gravenhage’, Bouw 19, 14-09-1985. ‘Plan voor station Den Haag C.S.’ Bouw, 11-04-1970, 635. Provoost, M., ‘De wederopbouw van Den Haag’, in: Wagenaar, C. & Bosma, K. (1995). Een geruisloze doorbraak: de geschiedenis van architectuur en stedebouw tijdens de bezetting en wederopbouw van Nederland, Rotterdam: NAi Uitgevers, 317-330. ‘Station Den Haag Centraal’, Polytechnisch Tijdschrift 26-61970, 530-534 Straatman, F., ‘Koninklijk conservatorium in droombehuizing’, Trouw, 28 maart 1980 Van der Sluijs, F. (1989). Haagse stedebouw. Mijn ervaringen in de jaren 1946-1983, Utrecht: Matrijs. Zwinkels, C. (1980). ‘Drie plannen voor Haagse Binnenstad: een ‘forum’ voor stedebouw’, de Architect 11 (10), 80-87. Zwinkels, C. (1982). ‘De context van de Koninklijke Bibliotheek’, de Architect 13 (12), 42-54.

COLOFON Dit cultuurhistorisch onderzoek werd uitgevoerd door SteenhuisMeurs in opdracht van de gemeente Den Haag en het Rijksvastgoedbedrijf. Projectteam SteenhuisMeurs: dr. Marinke Steenhuis, Vita Teunissen MSc MA, dr. ir. Paul Meurs, drs. Isabel van Lent, Martha Boekestein BSc en Cathelijne van Andel. SteenhuisMeurs BV, Paterswolde – Rotterdam Hoofdweg 255 9765 CH Paterswolde 050 3080100 www.steenhuismeurs.nl Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van SteenhuisMeurs. Let op: Op de afbeeldingen in deze rapportage kunnen auteursrechten van toepassing zijn. Wij zijn niet aansprakelijk voor schade die voortkomt uit het ongeoorloofd gebruik van het beeldmateriaal in deze uitgave. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden met betrekking tot het beeldmateriaal in dit rapport te achterhalen. Als u denkt dat uw materiaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op. © SteenhuisMeurs BV, Paterswolde – Rotterdam

STEENHUISMEURS BV

93

© STEENHUISMEURS, JUNI 2020