RIS310659 Bijlage
Tekst van het document
De projectleider is gestart in december 2019 vanuit Allekanten. De Haagse Milieu Service als gecontracteerde afvalinzamelaar van gemeente Den Haag is erg enthousiast en ondersteunt de pilot. Bij Allekanten is een milieustraat ingericht (afvalscheiding), bezoekers worden hierover
27 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
voorgelicht. Er zijn in 2020 tien vrijwilligers gestart met het opruimen van zwerfvuil in de buurt en andere activiteiten. Ook zijn er twee werkbegelei ders uit de bijstand aangesteld. De eerste groep zelfmelders is in 2020 gestart met werkfit worden via prikacties door de wijk, gecombineerd met taal. In de praktijk bleek dat de taak buurtconciërge niet voor alle potentiële deelnemers geschikt is. Het aanbod van taken om werkfit te worden is daarom gevarieerder geworden en beter afgestemd op de behoefte van de deelnemers. Daarom is dit project in 2021 een onderdeel geworden van Allekanten. In totaal zijn 33 deelnemers bij Allekanten werkfit geworden, waarvan 19 naar werk of zijn door gestroomd naar een opleiding voor fietsenmaker.
22. Energieacademie Inmiddels is de Energieacademie gestopt. Kort heidshalve verwijzen we u naar de verschillende stukken die omtrent dit onderwerp op het RIS zijn te vinden.
23. Schuldenzorgenvrij Zuidwest Dit project beoogt de hulpverlening voor geldzaken te bundelen: er komt één centraal aanmeldpunt (Expertise centrum Zuidwest/Geldzaken070) waar alle hulpverleners en maatschappelijke partijen en vrijwilligers uit de stad naar door kunnen verwijzen als ze mensen met schulden spreken die hulp zoeken. Een tweede deel van dit project behelst en opzetten van een innovatief concept, waarmee gepoogd wordt de schuldenproblematiek collectief aan te pakken Inzet is dat alle schulden van een groep bewoners (bijvoorbeeld een flat) in 1 keer worden gesaneerd, onder voorwaarde dat de mensen deelnemen aan trainingen op financieel vlak, maar ook gaan deelnemen aan activiteiten richting scholing en/of werk. In het project wordt nauw samengewerkt met diverse lokale partners (corporaties, incassobureaus etc.).
INHOUD
VOORTGANG TOT JULI 2021
Het Expertisecentrum Zuidwest (Geldzaken070) is operationeel geworden, hiermee is een belang rijk deel van dit project afgerond. Een tweede onderdeel van dit project is het realiseren van een schuldenzorgenvrije flat of straat waar de schulden collectief worden opgepakt. In 2020 is in samenwerking met het project Lief en Leed straatjes gestart om niet een flat, maar een straat schuldenzorgenvrij te maken. In de geselecteerde straat bleek echter dat de schulden problematiek te klein en te divers is om collectief aan te pakken. Geconstateerd is dat vooraf meer onderzoek nodig was geweest voor een goede straat of flat keuze. Dit onderdeel is daarom voortijdig gestopt.
24. Social Impact (SROI)-makelaar Opdrachtnemers van gemeentelijke opdrachten hebben een Social Return on Investment verplich ting. Deze moeten zij invullen door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt een baan aan te bieden, of een bijdrage te leveren aan kandidaat ontwikkeling dan wel aan een ander maatschappe lijk doel. In Zuidwest gaan we dit nu intensiveren met hulp van Regiodealgeld. Daarnaast gaan we bedrijven aanspreken zónder SROI verplichting, die vanuit hun Maatschappelijk Verantwoord
28 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
Ondernemen beleid en/of betrokkenheid bij de stad willen bijdragen; dit zijn zowel grote landelijke organisaties als kleine MKB bedrijven die in Zuid west zelf gevestigd zijn.
VOORTGANG TOT JULI 2021
Er zijn gesprekken gevoerd met bedrijven met een SROI verplichting, waaronder de top 50-opdracht nemers van de gemeente. De aanbestedingslei draad is aangepast aan deze ontwikkeling. Er is een website ontwikkeld waar de Regiodealprojecten hun vraag aan ondersteuning kunnen uitzetten. Het is de bedoeling dat ook sociale ondernemers hier een plek kunnen krijgen. Tot nog toe is het volgende verzilverd: een financiële bijdrage door Shell en Heymans voor De Participatie Keuken,
Bidfood, levensmiddelen voor Bij Betje, Leermees ters beschikbaar gesteld door de Bouwmeester Groep. Allekanten krijgt via Yacht, Quinton, Flowin en Groencollect ondersteuning, keukenapparatuur voor de Pit door Buurtdiensten, een toezegging voor een nieuwe tuinbouwkas voor Moerwijk Coöperatie door Profource. De SIM makelaar geeft tevens ondersteuning aan projecten zoals: • Het meedenken met een werkontwikkeltraject (op het gebied van medewerkers voor verduur zaming en onderhoud) voor Moerwijk Coöperatie. • Medewerking aan de Jan Luykenlaan voor het realiseren van een naaiatelier voor wijkbewoners. • Medewerking aan de planvorming van het bestuur van Bij Betje om beter SROi te begrijpen en andere ondersteuning vanuit de gemeente. • Het koppelen van nieuwkomer-projecten (Kleine Chefs) binnen netwerk en organisaties die sociaal ondernemer willen worden (naar collega’s binnen de gemeente). Verlenging Social Impact makelaar (SIM) Dit (1e tranche) project is vorig jaar gestart, heeft goede resultaten geboekt en wordt verlengd met een jaar. Het is een innovatief project met als doel meer bedrijven te motiveren te investeren
INHOUD
(financieel, materieel of niet materieel) in sociale projecten in Zuidwest. Focus komt meer dan nu te liggen op ‘niet-materiële social return’ activiteiten, zoals coaching en hulp bij het opzetten van een financiële administratie e.d.
Dit project is van waarde omdat deze mensen hierdoor actief worden en perspectief krijgen. Deelnemers van de pilot komen zelf met ideeën om maatschappelijke taken in de wijk op te pakken. Er wordt goed samengewerkt met lokale partners als Rabobank en Staedion.
25. Instapeconomie (voorheen Haagse Coöperatie)
26. Bedrijfscontactfunctionaris
Inwoners, (sociale & commerciële) ondernemers en gemeente werken samen om mensen die nu niet werken, maar dat wel willen (en kunnen), te koppelen aan een markt voor producten en dien sten die nu niet worden geleverd. Daarmee worden – bij wijze van instap – basisbanen gecreëerd voor mensen die in de reguliere economie (nog) niet aan de slag kunnen. Die basisbanen worden beloond met een participatie inkomen, waardoor de mensen ook daadwerkelijk erop vooruitgaan in inkomen én zich werknemer voelen.
Voor het stimuleren van het ondernemerschap is sinds eind 2019 een bedrijfscontactfunctionaris in Zuidwest aan het werk. Dagelijks staat hij in con tact met ondernemers. Deze functionaris bezoekt ondernemers en bespreekt wat ze nodig hebben om te kunnen ondernemen en om te groeien. Zo nodig koppelt hij hen aan de juiste mensen binnen de gemeente. De bedrijfscontactfunctionaris is er voor bedrijven tot 100 werknemers: van aannemer tot zorgverlener, van starter tot doorgroeier, van familiezaak tot zzp’er.
VOORTGANG TOT JULI 2021
Er wordt actief lobby gevoerd vanuit beleid om experimenteerruimte te krijgen voor deze arbeids vorm (juridisch en beloningsysteem). De business- case is ingebracht bij het Rijk om experimenteer ruimte te krijgen. Met de G4 en Divosa is een landelijke lobby gestart.
29 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
Voor het uitvoeren van de pilots is uitgegaan van de huidige wettelijke grenzen. Er loopt op dit moment een pilot met 30 deelnemers die worden begeleid en uitgevoerd vanuit de stichting Werk van Waarde (buurtconciërge, kookhulp, wijkbuddy). Uitgangspunten van deze pilots zijn: • Deelnemers komen niet in dienst bij bedrijven. • Deelnemers ontvangen een participatie-inkomen. Dit inkomen bestaat uit de uitkering die (deels) behouden blijft, aangevuld met een toelage die betaald wordt met middelen vanuit de private partners (minimumloon voor uren dat men instapwerkzaamheden uitvoert). • Deelnemers worden begeleid vanuit het wijk bedrijf en voeren instapwerkzaamheden met maatschappelijke waarde in de wijk uit.
VOORTGANG TOT JULI 2021
De coronacrisis benadrukt het belang van een bedrijfscontactfunctionaris die ondernemers op een goede manier kan helpen met het vinden van het goede loket, de juiste hulp en ondersteuning. Proactief zijn ondernemers benaderd en op weg geholpen. Er zijn 430 Haagse ondernemers tele
INHOUD
fonisch geholpen tijdens coronacrisis. Er zijn 110 ondernemers direct geholpen of actief gekoppeld aan de juiste afdeling binnen de gemeente. Ook helpt de bedrijfscontactfunctionaris nieuwe klein schalige bedrijvigheid op weg. Er zijn 20 startups begeleid, en 4 bedrijven nieuw gevestigd in Zuid west. Door rechtstreekse en veelal persoonlijke contacten heeft de bedrijfscontactfunctionaris een goed beeld van de praktische behoeften van ondernemers in Zuidwest en de knelpunten die zij ondervinden.
corporaties, onderwijs-instellingen en aannemers worden leerwerktrajecten gecreëerd, bij voorkeur met kandidaten uit Zuidwest, waar bewoners zowel fysiek als sociaal baat bij hebben. Zij doen werk rond ‘schoon, heel en veilig’ van de woning en omgeving. Deelnemers kunnen instromen naar een praktijkopleiding. Daarnaast wordt gekeken naar hergebruik van (bouw)materialen.
28. Kinderopvang
Daarnaast wordt hij ook steeds vaker betrokken bij projecten die van belang zijn voor ondernemend Zuidwest, zoals bijvoorbeeld: prioritaire gebiedsaan pak Jan Luykenlaan en Van Baerlestraat, branche ringsoverleggen Heeswijkplein en overleggen over de toekomstige invulling van Ruimzicht/Het Zicht. De bedrijfscontactfunctionaris bereikt met zijn activiteiten meer dan vooraf werd verwacht.
De Kinderopvang Participatiedoelgroep (KOPgroep) helpt ouders met jonge kinderen uit de doelgroep in Zuidwest om mee te doen aan participatieprojecten door hen kosteloos of goedkoop kinderopvang aan te bieden. Het project is bedoeld voor ouders die geen toeslag voor opvang kunnen krijgen, maar wel willen participeren. VOORTGANG TOT JULI 2021
TWEEDE TRANCHE
27. Pimp Zuidwest Dit project is een voortzetting en uitbreiding van het project Pimp-je-Portiek. Samen met woning
30 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
is ook persoonlijke begeleiding nodig. Vanuit de entree opleiding van het ROC Mondriaan zijn er 34 kandidaten gestart, meer dan oorspronkelijk afge sproken. De extra instroom vanuit het ROC com penseert de nog achterblijvende instroom vanuit werkfit. In totaal zijn tot 1 juli 2021 141 portieken, 23 bergingsgangen en 1 trappenhuis opgeknapt. Het betreft 1136 woningen. Voor hergebruik cv-ketels wordt een haalbaar heidsonderzoek uitgevoerd.
In 2020 is een centraal punt opgezet ‘Pimp Zuid west’ waar ideeën en initiatieven van woningcor poraties, opleidingsprogramma’s en bedrijfsleven samenkomen. De deelnemers worden begeleid door leermeesters die hen begeleiden in basisvaar digheden servicemedewerker gebouwen. Daarnaast
Het maakt ook deelname aan andere (Regiodeal) projecten mogelijk, bijvoorbeeld taallessen of vrij willigers werk. Het is tevens een werk/leerbedrijf dat wordt opgezet in samenwerking met een erkende Kinderopvang organisatie en zal voldoen aan alle wettelijke eisen van de GGD.
INHOUD
VOORTGANG TOT JULI 2021
De Kinderopvang Participatiedoelgroep (KOPgroep) helpt ouders met jonge kinderen om mee te doen aan participatieprojecten door hen kosteloos of goedkoop kinderopvang aan te bieden en zo te sti muleren deel te nemen aan participatieprojecten, zoals bijvoorbeeld taallessen of vrijwilligers werk. De kinderen worden opgevangen in een werk/leer bedrijf met kandidaten van Den Haag Werkt en van het UWV die opgeleid worden tot pedagogisch medeweker. Wettelijke eisen (voor kinderopvang en haar medewerkers) stellen grenzen aan de mogelijk heden hier. In 2020 zijn de voorbereidingen gestart. In samen werking met Dak Kindercentra, ROC Mondriaan en de dienst OCW (Talentstart) is een pilotvoorstel uitgewerkt. In de pilot verzorgt het Roemer Visscher College de taallessen en de kinderopvang is geregeld via Dion DAK. De pilot is na de zomervakantie (tweede week september) gestart en loopt door tot april 2022, uitvoerder is Honk 1.
29. Wijkleerbedrijf Het WijkLeerbedrijf is een fysieke, toegankelijke plek in de wijk, van waaruit jongeren en volwas senen met afstand tot de arbeidsmarkt, niet- geïndiceerde zorg- en ondersteuningsvragen van wijkbewoners vervullen en andere activiteiten en klussen uitvoeren voor wijk en wijkbewoners. Zij volgen tegelijkertijd een opleiding waarmee zij zich kunnen kwalificeren op niveau 1 of 2. Het pro ject biedt een opleiding voor een MBO-1 diploma in de zorg (entree onderwijs) met behoud van uitkering. Naast het ontwikkelen en opleiden van mensen, levert een WijkLeerbedrijf een belangrijke bijdrage aan het welbevinden van mensen in de wijk, bijvoorbeeld in de bestrijding van eenzaamheid.
VOORTGANG TOT JULI 2021
Op 1 april 2021 is het derde wijkleerbedrijf gestart in Zuidwest in de Pit van Moerwijk met 12 kandida ten. De 12 deelnemers verlenen informele hulp bij de wijkbewoners in Moerwijk en bij informele stages bij WZH, Cardia en HWW Zorg. Het verlenen van hulp is gebaseerd op wederkerigheid, waarbij degene die hulp ontvangt de deelnemer iets teruggeeft, zoals oefenen met de Nederlandse taal, fietslessen, samen koken om elkaars cultuur te leren kennen.
30. Vervoersservice Westland Dit project zorgt voor verbinding tussen stad en regio, tussen Zuidwest en het Westland. Uitzend bureaus voorzien in een aantal gevallen in vervoers oplossingen. Voor kandidaten uit de bijstand bete kent dit dat zij zijn aangewezen op eigen vervoer. Het doel is om samen met werkgevers uit het Westland deze service op te zetten; op dit moment wordt met de ondernemers gepraat over het aanbod voor mensen uit Zuidwest. Daarna gaan we de vervoersservice starten. VOORTGANG TOT JULI 2021
De regio rond Zuidwest kan ook kansen bieden om werk te creëren. De vraag naar verbetering in het vervoersaanbod vanuit Den Haag naar het West
31 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
INHOUD
land komt zowel vanuit bedrijven in het Westland als van kandidaten van Den Haag Werkt. In overleg is besloten om de start van het project uit te stellen tot begin 2022, mede om eerst de sectordeal uit te kunnen bouwen en de vraag van de ondernemers goed helder te hebben.
Het aantrekken en activeren van lokale ondernemers is ondanks de coronacrisis goed gelukt. Op 1 juli 2021 nemen 14 ondernemers deel aan dit concept; hiervan zijn in de eerste helft van 2021 vier onder nemers doorgestroomd naar een eigen locatie. De ondernemers helpen elkaar door kennis en ervaringen te delen.
31. Pand Zuidwest Pand Zuidwest is een nieuw concept voor klein schalige ondernemers uit Zuidwest. Het concept biedt ondernemers bedrijfsruimte zonder kosten en een stimulerende omgeving om een bedrijfje op te starten en te laten groeien. Kosten voor con tractbeheer en community management worden door de gemeente en de Regiodeal gedragen.
32. Inzicht (locatie Ruimzicht)
VOORTGANG TOT JULI 2021
In februari 2020 was de feestelijke opening van Pand Zuidwest in het oude V&D-gebouw in het winkelcentrum Leyweg, met een wijkbewoner als community manager. In verband met een verbou wing zijn de activiteiten naar een wat minder zicht bare plek op de eerste etage verplaatst. Desondanks zijn er duidelijke signalen dat Pand Zuidwest ook op deze plek zorgt voor extra bezoekers aan het winkelcentrum en levendigheid.
32 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
De beoogde scholingsactiviteiten in Pand Zuidwest komen in 2021 ook op gang. De Haagse Hogeschool organiseert lessen ondernemerschap, er worden taallessen voor volwassenen gegeven en binnenkort komt er bijles voor jeugdigen uit de wijk. Verder wordt samengewerkt met MKB Digiwerkplaats en worden de mogelijkheden met het ROC Mondriaan besproken. Ambitie is om er een structurele plek voor ondernemerschap van te maken, daarom is (in de 3e tranche) Regiodealgeld uitgetrokken voor verlenging.
In 2021 is beperkt gestart met het organiseren van bijeenkomsten. Zo was er een bijeenkomst van Platform Stad over gebiedsontwikkeling en is het ‘Verbond van Zuidwest’ in Pand Zuidwest ondertekend. Daarnaast wordt er door de onder nemers zelf met regelmaat een markt of open dag georganiseerd.
In het kader van de gebiedsontwikkeling Dreven- Gaarden-Zichten wordt met Staedion onderzocht of twee bestaande bedrijvenstrips in De Zichten kunnen worden getransformeerd tot een modern hart voor de buurt met een bedrijfsverzamelcom plex voor kleinschalige, lokale bedrijvigheid. Er is een initiatief op hoofdlijnen met een indicatieve ruimte voor kleinschalige bedrijfshuisvesting van 4.000m2 bvo, waarvan 2.000m2 nieuw toe te voegen ruimte. Voor de transformatie wordt ingezet op: a. koppeling van kleinschalige bedrijfshuisvesting aan het sociaal-maatschappelijke concept Skills in de stad en
INHOUD
b. kleinschalige bedrijfshuisvesting voor ambachtelijke bedrijven in de maakindustrie.
ring zal de toevoeging van 1.900m2 bedrijfsruimte pas in de periode 2025-2030 volledig gerealiseerd worden. Voor de invulling van deze bedrijfsruimte en de koppeling met het project Skills in de stad ligt de focus van het concept op circulaire maak industrie, ontmoeting en beweging/gezondheid. Hiervoor komt een verbinder die op locatie kan bouwen aan een community van bedrijven, bewo ners, maatschappelijke initiatieven, etc. Er worden scenario’s ontwikkeld voor een vorm van tijdelijk heid voor extra bedrijfsruimte in de ontwikkelfase.
33. Skills in de stad VOORTGANG TOT JULI 2021
De gemeente werkt met Staedion en Heijmans aan een gezamenlijke visie die is verwerkt in het document voor Dreven-Gaarden-Zichten (vast gesteld in juli 2020). De bijbehorende nota van uitgangpunten Zichten (RIS308508) is in april 2021 vastgesteld. Hierin staat een groei naar 4.000m2 bedrijfsruimte. Tot 2023 vindt renovatie van de bestaande bedrijfsruimte en bovenliggende wonin gen plaats en wordt 300-500m2 extra (tijdelijke) bedrijfsruimte gerealiseerd. De uitvoering van de haalbaarheidsanalyse van Staedion/Heijmans loopt vertraging op en door de voorgestelde fase
33 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
Skills in de stad is een concept wonen-werken- leren-begeleiden voor kwetsbare jongeren, zoals voortijdig schoolverlaters en dakloze jongeren. Het project moet voorzien in wonen, werk en leren op één locatie aangevuld met begeleiding vanuit de gemeente. De deelnemers krijgen perspectief op een betaalde baan en zelfstandige woonruimte. Met dit totaalconcept kan uitval worden voorkomen en worden deelnemers voorbereid op duurzame deelname aan de arbeidsmarkt. De keuze van de locatie is leidend voor het concreet uitwerken in de praktijk.
VOORTGANG TOT JULI 2021
Op dit moment willen betrokken partijen dit concept realiseren in de Zichten (zie hiervoor). Staedion realiseert in de plint bedrijfsruimte waar mogelijk een circulair ambachtscentrum en/of diverse maakbedrijfjes worden gehuisvest. Op 1 januari 2021 is gestart met de inventarisatie van voorbeelden uit onder meer Maastricht én van vergelijkbare interne plannen binnen de gemeente en van vastgoedpartijen (Staedion en Heijmans). Er wordt hard gewerkt aan een uitvoerbaar plan met een sluitende businesscase. Dat blijkt een flinke uitdaging in praktijk. Hierdoor loopt het project waarschijnlijk enige vertraging op.
34. Samenwerken Twickelstraat In Moerwijk-Oost staat een oud schoolgebouw dat eigendom is van de gemeente Den Haag. Plannen voor herontwikkeling van één van de gebouwdelen tot een verzamelgebouw met 1.350m2 kleinschalige bedrijfsruimte zijn in een afrondende fase. Realisatie van het wijkgerichte bedrijfsverzamelcomplex vervult de behoefte aan kleinschalige bedrijfsruimte in Zuidwest en geeft een impuls aan de buurteconomie in Moerwijk-Oost.
INHOUD
VOORTGANG TOT JULI 2021
In september vorig jaar is besloten om 1.350m2 kleinschalige bedrijfsruimte te realiseren in het schoolgebouw aan de Twickelstraat. De gedeelte lijke sloop van het oude schoolgebouw is onlangs gestart. Het deel dat behouden blijft zal beschik baar komen voor tijdelijk gebruik door kleinschalige bedrijven. Vanwege de benodigde procedures zullen de transformatiewerkzaamheden voor het bedrijfsverzamelgebouw Twickelstraat in het tweede kwartaal van 2023 aanvangen. Het precieze concept wordt in samenwerking met marktpartijen bepaald nadat planning en haalbaarheid van het project zijn vastgesteld. Nieuw project: Pop-up Buurtbibliotheek Moerwijk In Moerwijk is al langere tijd behoefte aan een wijk bibliotheek: goed zichtbaar, lange openingstijden, goede collectie en aansprekende activiteiten. Dankzij de inspanningen van de buurtbewoners en de gemeente samen is er nu resultaat. Dit najaar wordt de pop up buurtbibliotheek Moerwijk geopend aan de Twickelstraat.
34 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
STAND VAN ZAKEN BESTEDINGEN
INHOUD
STAND VAN ZAKEN BESTEDINGEN De financiële impuls van de Regiodeal is bedoeld als vliegwiel, om een begin te maken met het aan pakken van de sociaal-economische vraagstukken van Zuidwest. Een rijksbijdrage van € 7,5 miljoen heeft uiteindelijk geresulteerd in een aanvullende bijdrage van gemeente en partners in de stad van bijna € 15 miljoen. Hierdoor is ruim € 22 miljoen beschikbaar gekomen voor Zuidwest voor de periode 2019–2023. In totaal zijn daarmee de volgende middelen operationeel voor een periode van 4 jaar: Rijk Gemeente Den Haag Haagse partners
€ 7,5 € 10 € 4,8
miljoen miljoen miljoen
Totaal beschikbaar
€ 22,3 miljoen
+
Inmiddels is het gehele bedrag toegekend aan projecten in Zuidwest, en is ook gestart met de projecten uit de 3e tranche (RIS309474). De Regiodeal heeft hiermee een gevarieerd en even wichtig palet aan projecten mogelijk gemaakt, dat bijdraagt aan de doelstellingen van de drie pijlers: 1) sociale samenhang en veiligheid; 2) gezonde en vitale inwoners, en 3) activeren, leren en werken.
Beschikbare en besteedde bedragen per pijler tot en met 30 juni 2021 Beschikbaar per pijler
Realisatie t/m 30 juni 2021
% gerealiseerd
Pijler 1
Samenleving en participatie
€ 7,1 mln
€ 1,9 mln
27%
Pijler 2
Gezonde en vitale inwoners
€ 4,1 mln
€ 2,0 mln
49%
Pijler 3
Activeren, leren, werken
€ 11,1 mln
€ 2,6 mln
23%
€ 22,3 mln
€ 6,5 mln
29%
Totaal
Ook al is de inhoudelijke invulling van het program ma – en de hierbij behorende projecten – goed op gang gekomen, de financiële uitgaven lopen achter. Dat heeft o.a. te maken met de impact van corona. Daarnaast is vlak voor de zomer nog voor 4,0 mln. aan Regiodealprojecten geselecteerd, waar pas de komende periode feitelijke uitgaven van kunnen worden verwacht. Tot slot zijn door de co-finan cieringsafspraken intern gemeentelijk nog niet alle gemaakte kosten op de projecten zelf geboekt. Dit zal bij het opmaken van de jaarrekening gebeuren en die financiële informatie wordt in de volgende jaarrapportage meegenomen. Door de impact van corona kan het betekenen dat meer projecten dan voorzien zullen worden verlengd of willen worden verlengd in de tijd, om zodoende de beoogde resultaten te kunnen behalen. De ver
wachting is evenwel dat veel van de activiteiten, en daarmee ook de bestedingen, in de resterende Regiodealperiode worden ingelopen.
T/m 30 juni 2021 (x 1 miljoen) 12 10 8 6 4 2 0
pijler 1
pijler 2
€ 22,3 mln Beschikbaar € 6,5 mln Realisatie
36 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
pijler 3
LEERPUNTEN
INHOUD
LEERPUNTEN De Regiodeal loopt nu twee en een half jaar en in die periode is veel geleerd van de projecten, van samenwerken met de partners in de wijk en in de stad. interne samenwerking binnen de gemeente. De projecten lopen soms tegen knelpunten op die om een oplossing vragen. Deze lessen raken ook aan gemeen telijke procedures. Daarom stellen we een aantal acties voor om in de nog resterende periode van de Regiodeal zo goed mogelijk de beoogde resultaten te halen. Hiermee leggen we tevens een goede basis voor het vervolg van de projecten na afloop van de Regiodealperiode.
Sturen op projecten is van belang om tijdig in te spelen op knelpunten en nieuwe ontwikkelingen (zoals corona). De Regiodeal is nu ongeveer hal verwege de looptijd (begin 2019 t/m begin 2023). Tijd om de balans op te maken wat goed gaat en wat niet goed gaat en vooral wat aandacht nodig heeft voor de resterende periode. Om dit goed in beeld te krijgen is een dashboard ontwikkeld, waar van in de bijlage de stand van zaken op 1 juli 2021 is opgenomen. Dit dashboard is een goed hulp middel om een beeld te krijgen van de prestaties en resultaten, en om samen met de betrokkenen
38 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
te bespreken waar en hoe kan worden bijgestuurd. Voor de zomer is met projectleiders hetdashboard besproken. In deze gesprekken zijn knelpunten en oplossingsrichtingen besproken. De leerpunten en de beoogde oplossingen komen in dit hoofdstuk aan de orde. • STUT EN STEUN VOOR KLEINE PROJECTEN/ KLEINS CHALIGE ONTMOETINGSCENTRA
Belangrijk doel van de Regiodeal is het creëren van ontmoetingsruimten. De kracht van deze plekken is vaak de persoonlijke aandacht die aan de bezoekers wordt gegeven. Uit een aantal hulp vragen blijkt dat het coördineren en organiseren arbeidsintensief is, op vrijwillige inzet van enkele betrokkenen hangt, en efficiënter kan. ‘Hoe kan ik onafhankelijker worden van subsidies, hoe kan ik vrijwilligers werven/betalen, hoe verbind ik mij met andere locaties en bedrijven, hoe kan een netwerk worden onderhouden, hoe kunnen de projecten de krachten bundelen?’ Extra aandacht is nodig voor projecten die afhankelijk zijn van de uitvoering van één enkel persoon. Deze afhanke lijkheid maakt een project kwetsbaar. Actie: naar aanleiding van deze signalen wordt onderzocht hoe de ondersteuning van klein schalige projecten nog beter kan worden georga
niseerd vanuit het stadsdeel, mogelijk met hulp van PEP, of dat via de SIM-makelaar/SROI een professional/coach kan worden ingezet. • BELONEN HARDWERKENDE VRIJWILLIGERS EN HET PARTICIPATIE INKOMEN
In veel Regiodealprojecten is een groot aantal vrijwilligers hard aan de slag. De projecten zijn voor een groot deel ook afhankelijk van hun inzet. Veelal draait een locatie bij gratie van hun inzet en hoge mate van betrokkenheid. Er zijn veel signalen over ontevredenheid met de onder waardering van dit werk van waarde, en de vrees dat deze onmisbare inzet verloren zou kunnen gaan. Een vrijwilligersvergoeding is nu alleen bedoeld om de feitelijke onkosten te vergoeden die gepaard gaan met de vrijwillige inzet (brand stof, boodschappen e.d.). Actie: de komende periode wordt onderzocht of er een andere manier is voor het waarderen van dit werk van waarde. Dit dient vanzelfsprekend binnen de bestaande wettelijke kaders te gebeuren, waar bij we als gemeente zoveel mogelijk experimen teerruimte willen benutten. Tegelijkertijd wordt gelobbyd voor experimenteerruimte voor het parti cipatie inkomen in het kader van de brede Aanpak Zuidwest (programma Leefbaarheid & Veiligheid).
INHOUD
In bijna al deze projecten is de instroom van kandidaten een ‘uitdaging’, onder meer omdat procedures als bureaucratisch en tijdrovend worden ervaren door de Leerwerkbedrijven en er niet altijd een goede match blijkt te zijn tussen de voorgedragen kandidaat en het beschikbare traject. Voor de Leerwerkbedrijven speelt mee dat ze soms met meerdere afdelingen binnen de gemeente te maken hebben, wat de ervaring van een tijdrovend en complex proces versterkt. De instroom van deelnemers is ook beperkter dan gehoopt als gevolg van de corona-maatregelen. • VERSIMPELING VAN PROCEDURES VOOR PARTNERS IN DE WIJK DIE BEWONERS ACTIVEREN
In Zuidwest woont een relatief grote groep bewoners die graag mee wil doen in de maat schappij, maar die door allerlei factoren (beperk te taalbeheersing/laaggeletterdheid, (geestelijke) gezondheidsproblemen, opleidingsniveau) niet geschikt blijken om in te stromen in het reguliere arbeidsproces. Dit is een belangrijk onderdeel van de Regiodeal. Inmiddels is een aantal projec ten opgezet om hier iets aan te doen, o.a. met de nieuw ontwikkelde ‘werkfit-trajecten’ (Allekanten, 100 Buurttalenten, Made in Moerwijk en het Wijkleerbedrijf).
39 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
Tegelijkertijd willen soms ook bewoners die geen bijstand ontvangen (NUG’ers) graag meedoen. En zijn er mogelijk kansen om ook schoolver laters, bewoners met een Wmo-voorziening en andere doelgroepen naar deze werkfit- en/of participatieprojecten toe te leiden. Hier is momenteel geen mogelijkheid toe. Actie: er loopt een onderzoek naar effectiviteit van werkfit-projecten (resultaten verwacht eind 2021). In de tussentijd wordt per project op maat onderzocht hoe we de administratieve last voor onze partners in de wijk kunnen verlichten. De uitkomsten van het onderzoek nemen we mee in de verdere uitwerking van de brede
Aanpak Zuidwest (programma Leefbaarheid & Veiligheid van ministerie BZK). • PARELS VOOR ZUIDWEST ONTSTAAN OP SNIJVLAK VAN BELEIDSTERREINEN
De parels van de Regiodeal ontstaan vaak op het snijvlak van verschillende beleidsterreinen (werk & participatie & ontmoeting & gezondheid). Dit gebeurt bijvoorbeeld in Allekanten, Bij Betje, Made in Moerwijk, Stadslandbouw/Groene Mat ties, Zuidwest vertelt zijn verhaal, en buurtkamer de Luyk. Dit zijn ook de mogelijke ‘quickwins’ voor de langere termijn. Tegelijkertijd wordt hier mee het belang van integraal en ontschot werken onderstreept. Wanneer een project bijdraagt aan meerdere beleidsdoelen tegelijk, en er in projectof pilotvorm voor 1 of 2 jaar wordt gestart, is veel al sprake van samengestelde en tijdelijke financie ring, met daarbij verschillende verantwoordings eisen en -momenten. Dat is niet altijd efficiënt. • HERSTEL VAN VERTROUWEN DOOR DUURZAME FINANCIERING (BELANG VAN CONTINUÏTEIT)
Daarnaast is bij dit soort projecten vaak beperkt zicht op een duurzaam vervolg als een project feitelijk succesvol blijkt te zijn. Want wie neemt langdurig het opdrachtgeverschap en daarmee de structurele financiering voor rekening wanneer
INHOUD
gestart is op basis van incidenteel impulsgeld? Vanuit meerdere Regiodealprojecten en bewoners gesprekken is aangegeven dat mensen te vaak mooie projecten zien komen en gaan. In het kader van het herstel van het vertrouwen in de overheid, wordt er vanuit Zuidwesters zelf ook nadrukkelijk op aangedrongen om duurzame relaties aan te gaan met projecten en voor zieningen. Dit is een serieuze uitdaging voor de gemeente en ook een van de speerpunten in de brede Aanpak Zuidwest (programma Leefbaarheid & Veiligheid van ministerie BZK). Actie: de looptijd van de Regiodeal is tot eind 2022. Voor de Regiodeal betekent dit dat de komende periode goed wordt bekeken welke projecten echt bijdragen aan perspectief van mensen en aan de maatschappelijke opgaves in Zuidwest, en hoe deze projecten eventueel kunnen worden gecontinueerd. Dat kan moge lijk door inbedding binnen het reguliere beleid van de gemeente, via een doorstart in de brede meerjarige Aanpak Zuidwest of eventueel met hernieuwde projectfinanciering. Zichtbaar maken wat de resultaten zijn via social impact meting en goede communicatie zijn hierbij van belang, om binnen en buiten de gemeente draagvlak en duurzame financiering te vinden. De mogelijk
40 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
heden zullen per project verschillen en zijn deels ook afhankelijk van de plannen van het nieuwe college.
met de programma’s ‘Wijkagenda en Informatie gestuurd Werken’ en ‘Prioritaire gebieden’ over het monitoren en evalueren van de programma’s.
• SOCIAL IMPACT METING Veel projectleiders hebben gevraagd om hulp bij effectmeting. Dat gebeurt nu vaak alleen met relatief eenvoudige indicatoren als bezoekers aantallen. Er is op dit moment geen eenduidige manier van effectmeting voor de verschillende Regiodealprojecten, terwijl de behoefte groot is om met name de (sociale) impact van de projecten te kunnen laten zien. De methode MAEX blijkt voor kleinere projecten te complex, en maatschappelijke kosten- en baten-analyses (MKBA’s) zijn voor kleinere projecten te duur. Het vraagstuk van effectmeting speelt landelijk bij alle Regiodeals. Het Planbureau voor de Leef omgeving (PBL) werkt hieraan.
• INZETTEN COMMUNICATIE Het Beweeglab, De Participatie Keuken, Stads landbouw, Allekanten en de Instapeconomie weten op hun eigen manier de eigen doelgroepen goed te bereiken. Hun succes wordt mede bepaald door inzet van gerichte communicatie. Niet alle projecten zijn op dit moment echter in staat om hun acties en resultaten goed zichtbaar te maken. Het is echter belangrijk om te laten zien welke positieve initiateven ontstaan in Zuidwest, omdat zo ook een zwaan-kleef-aan effect ontstaat. Sinds maart 2021 is er een speciale campagne en website voor Zuidwest: zuidwestopznbest.nl. Van belang is dat de communicatie van de afzonderlijke projecten hierin goed wordt geïnte greerd en dat de projecten waar mogelijk onder steund worden in het uitdragen van hun doelen en programma’s.
Actie: het programma bureau laat een onder zoeksvoorstel voor de social impact meting voor de Regiodeal als geheel uitwerken, om in elk geval in de eindevaluatie meer te kunnen zeggen over de beoogde sociaal-economische impact van het gehele programma. Hiervoor is de impactmeting op projectniveau uiteraard on ontbeerlijk. Hierbij zoeken we de samenwerking
Actie: begin dit jaar is een speciale campagne en website voor Zuidwest gestart. Hier vindt men onder meer alle informatie over het Regio dealprogramma (de projecten), contactpersonen en relevante activiteiten en evenementen.
INHOUD
De website wordt blijvend gevuld en uitgebouwd enevenals de campagne, waarmee we zoveel mogelijk zorgen voor bekendheid van de Zuid west-initiatieven bij inwoners en ondernemers. • PARTICIPATIEDRUKTE EN POSITIE PARTNERRAAD
Er lopen meerdere programma’s in Zuidwest, met vaak hun eigen participatietrajecten: – Prioritaire gebieden (aanpak ondermijning) rondom de Jan Luyckenlaan/Heeswijkplein; – Prioritaire gebieden (gebiedsontwikkeling Zuidwest, sloop/nieuwbouw in het kader van de Woondeal), en de werking van de nieuwe omgevingswet in dit kader; – Uitrol wijkagenda’s, Haags Samenspel en de implementatie van de participatievisie. Daarnaast wordt vanuit de reguliere beleids terreinen ook regelmatig aan bewoners van Zuidwest gevraagd om actief mee te denken. Actie: dit vraagt om meer afstemming en stroomlijning, en daar werken we aan. Komende maanden wordt met de partnerraad samen een voorstel uitgewerkt, waarbij de partnerraad een zelfstandiger en formeler positie krijgt. Hierbij maken we gebruik van de ervaringen met de
41 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
Sportadviesraad. Daarbij zal de partnerraad ook breder gaan adviseren over de ontwikke lingen in Zuidwest dan alleen over de Regio dealprojecten. Lessen voor de gemeente: In de afgelopen Regiodealperiode zijn, naast lessen uit de projecten zelf, ook de volgende dilemma’s ten aanzien van intersectoraal werken naar voren gekomen: – Gemeentebrede programma’s worden vaak gestart onder (politieke) druk, om snel resultaat te kunnen laten zien. De raad, bewoners of bedrijven, vragen hierom. Een goed ingerichte programmastructuur en governance zijn dan niet altijd de eerste prioriteit. – Daarnaast is vaak sprake van frictie tussen de relatief korte termijn looptijd en de bijbeho rende verantwoordingseisen, en de grotere lange termijn maatschappelijke doelen die met inter sectorale programma’s worden nagestreefd. Het creëren - en meten - van de daadwerkelijke sociale impact, vraagt echter vaak een veel langere adem. – Binnen de intersectorale programma’s wordt meestal gewerkt aan complexe problemen. Vaak is het hiervoor nodig om oplossingen buiten de geëigende kaders te zoeken en zijn veranderingen in reguliere werkwijze en proce
dures nodig. Dit staat op gespannen voet met de verantwoordelijkheid van de gemeentelijke overheid voor het creëren van voorspelbaarheid en gelijkheid in overheidsprocedures.
VOORUITBLIK Voor de zomer 2021 is de derde en laatste tranche Regiodealprojecten geselecteerd, waarvan inmiddels de uitvoering ter hand is genomen (RIS309474). In de volgende rapportages kunnen we hopelijk meer vertellen over hoe het deze projecten vergaat. Daarnaast is zeer recent een plek gevonden voor een pop-up buurtbibliotheek in Moerwijk, wat een prachtige aanwinst is als ontmoetingsplek en educatief centrum voor deze wijk.
Tot nog toe lag de nadruk op het opbouwen en aanjagen van het programma en het vormgeven van de inhoudelijke projecten en interventies. De komende periode zal meer nadruk liggen op de prestaties en de bijsturing van de lopende projecten. Dat betekent meer effectmeting, focus op leren van de best practices, maar ook leren van projecten die anders lopen dan verwacht. We laten ons hierbij onder andere ondersteunen door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en laten ons ook inspireren door lessen vanuit de andere 15 Regiodeals in het land. We willen ervoor zorgen dat de projecten die het goed doen, zoveel mogelijk kunnen doorgaan ná de Regiodeal en zo mogelijk in het reguliere beleid en financiering worden opgenomen. De vraagstukken in Zuidwest kunnen niet ‘quick and dirty’ worden opgelost. Voor de Regiodeal betekent dit dat de komende periode goed wordt bekeken welke projecten echt bijdragen aan perspectief van mensen en aan de maatschappelijke opgaves in Zuidwest. En hoe we die projecten zoveel mogelijk structureel kunnen maken. Daarmee komt het Regiodealprogramma in de volgende de fase; meer aandacht voor de voortgang en de resultaten enerzijds (onder meer via de campagne #zuidwestopznbest), en anderzijds meer focus op de borging van succesvolle initiatieven. Hieraan zal in de volgende rapportages meer aandacht worden geschonken.
Er is door de opzet van het Regiodealprogramma, en de positieve energie daaromheen, een grotere betrokkenheid bij Zuidwest ontstaan, zowel binnen Den Haag, als bij het Rijk. Er wordt intussen ook hard gewerkt aan het interbestuurlijke programma Veiligheid en Leefbaarheid als duurzame opvolger voor de Regiodeal. Goed lopende projecten en de lessons learned uit de Regiodeal gaan zoveel mogelijk landen in deze aanpak voor de langere termijn.
42 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
INHOUD
DASHBOARD STAND VAN ZAKEN LOPENDE PROJECTEN REGIODEAL DEN HAAG ZUIDWEST 1 JULI 2021 Project
Stand van zaken 1 juli 2021
Project
Stand van zaken 1 juli 2021
Allekanten
Allekanten ontwikkelt zich als buurtbedrijf met veel activiteiten voor en door bewoners en bezoekers en is een uitvalbasis voor andere projecten zoals en buurtconciërge/Van afval naar grondstof en de instapeconomie.
Buurtkamer de Luyk
De Luyk heeft in de korte tijd na de opening al veel buurtbewoners, waaronder jongeren, bereikt.
Basis op orde
Door onderzoek naar onregelmatigheden in de Basisregistratie Persoons Gegevens (BRP) in Zuidwest is er meer inzicht in de omvang van de problematiek. Door goede samenwerking met de ketenpartners en het delen van informatie kunnen overtredingen gerichter en sneller doorgepakt en opgepakt worden.
Gezinsketen aanpak
Na vastgestelde wijziging van het projectplan, wordt nu ingezet op inrichting van het preventieloket. Ervaringen en resultaten (ook in relatie tot andere voorzieningen) zullen in de evaluatie in 2022 worden meegenomen.
Life Goals
Via Life Goals zijn al 44 bewoners uit de meest kwetsbare groep inwoners van Zuidwest actief en structureel aan het sporten.
Beweeglab
Er is een tweede beweeglab geopend in Bouwlust. Er zijn inmiddels een aantal sport- en beweegactiviteiten ontwikkeld en uitgevoerd en veel bewoners zijn gaan bewegen.
Bij Betje
Bij Betje heeft een lastige periode onder meer als gevolg van een tijdelijke verhuizing. Met name door de inzet van de vrijwilligers zijn de resultaten goed.
Participatie keuken
De Participatie Keuken bereikt veel bewoners. Als de professionele keuken is gerealiseerd verwachten we nóg betere resultaten!
Vrederust Versnelt
Er is gewerkt aan het opbouwen van een structureel netwerk van gebruikers.
100 Buurttalenten
Er staan 30 deelnemers klaar om van start te gaan met een training.
Vreedzame wijken
In alle 3 wijken is enthousiasme voor de implementatie van de methodiek en samenwerking binnen het wijknetwerk.
Talenthuis
Dit project is gestopt omdat er inmiddels een website zuidwestopznbest.nl online is met hetzelfde doel; en omdat het ontmoeten van de verschillende aanbieders voor een deel loopt via de partnerraad van de Regiodeal (zie ook lessons learned).
Talentstart (onderdeel A,B en C)
Stadslandbouw
Veel positieve energie en inzet van bewoners.
Deel A Open leercentrum
A. In het open leercentrum komen veel bewoners om de taal te leren of digitaal vaardig te worden.
Lief en Leed straatjes
Ondanks Corona zijn er manieren gevonden om nieuwe Lief en Leedstraatjes te starten, waardoor veel bewoners worden bereikt en de sociale samenhang in de straten wordt versterkt.
Deel B HONK1
B. Door corona wat vetraging. Binnen het project HONK1 wordt hard gewerkt om het matchingsproces te optimaliseren.
Moerwijk West
Moerwijk West komt later op gang dan gepland. Vinger aan de pols houden of de resultaten worden gehaald én of deze interventie het beoogde sociale effect heeft.
Deel C Beroeps matige scholing
Sociale Supermarkt KIES!
De sociale supermarkt is doorgegaan tijdens Corona en speelt in op de mogelijkheden die er wél zijn, zoals het openen van een vaste coronaproof winkel.
C. Vanwege de coronacrisis zijn er geen concrete vragen vanuit het Openleercentrum of Honk1 gekomen en is dit deel van het project niet van start gegaan. Inmiddels is besloten inzet te richten op taal en digitale vaardigheden (openleercentrum), en (arbeids)participatie via HONK1
43 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
INHOUD
Project
Stand van zaken 1 juli 2021
Project
Stand van zaken 1 juli 2021
JINC
Er zijn al veel kinderen digitaal vaardiger geworden. De bliksemstages zijn digitaal gemaakt en zijn in de lockdown alsnog van start gaan.
Bedrijfscontact functionaris
De bedrijfscontactfunctionaris heeft in korte tijd een groot netwerk opgebouwd; bewoners, startende en huidige ondernemers in Zuidwest ervaren dit als zeer waardevol.
Zuidwest vertelt zijn verhaal
Nu de maatregelen voor Corona worden versoepeld is dit project goed van start gegaan.
Pimp Your portiek
Made in Moerwijk
Als gevolg van Corona stagneert de instroom, een inhaalslag wordt verwacht.
Er zijn al meerdere portieken opgeknapt, ondanks; de lage instroomdeelname van werkfitters. Dit blijft voorlopig nog achter bij de verwachtingen, maar wordt opgevangen door een grotere instroom vanuit het ROC.
Buurtconciërge/ Van afval naar grondstof
Er is gestart op Allekanten met bewustwordingsactiviteiten rond afvalscheiding en afval opruimen. Project richt zich in de laatste fase op het werkfit maken van kandidaten.
Kinderopvang Participatie doelgroep
Voorbereidingen zijn succesvol uitgevoerd en de pilot start na de zomer 2021.
Wijkleerbedrijf
Energie academie
Dit project is gestopt. Er is een onderzoek in opdracht van de burgemeester (RIS30587) uitgevoerd dat op 12 september 2021 beschikbaar gekomen (RIS 309998).
De eerste groep is gestart in Zuidwest. Dit is een win win: Kandidaten worden opgeleid richting een betaalde baan in de zorg (duurzaamheid) en de kwetsbare wijkbewoners ontvangen informele zorg waardoor zij langer thuis kunnen wonen en goed in beeld komen.
Vervoersservice Westland
In overleg wordt de start uitgesteld totdat vanuit de sectordeal Tuinbouw en agrologistiek Westland voldoende vraag is gecreëerd voor vervoer van kandidaten naar het Westland.
Pand Zuidwest
Pand Zuidwest is bekend en wordt herkend als plek voor onder nemer(schap). Het is succesvol en krijgt daarom een vervolg (3e tranche).
Inzicht (locatie Ruimzicht)
Het ontwikkelproces is in volle gang en verloopt inhoudelijk goed, de planning loopt achter.
Skills in de stad
Voor volledige uitvoering van dit plan is onvoldoende draagvlak. Daarom wordt na de zomer een nieuwe realistische business case opgesteld.
Twickelstraat
Gedeeltelijke sloop van het oude schoolgebouw zal in de tweede helft van 2021 plaatsvinden. Nog geen duidelijkheid over de tijde lijke invulling en de termijn dat dit gerealiseerd kan worden.
Schuldenzorgenvrij Zuidwest Geldzaken070
Geldzaken070 is gerealiseerd, en vast onderdeel geworden van beleid rondom schuldhulpverlening
Schulden zorgenvrije flat
Het experiment schuldenzorgenvrije flat is voortijdig gestopt. In de geselecteerde straat bleek dat de schulden problematiek te divers is om collectief aan te pakken. Voor een goede selectie van de flat of straat was vooraf meer onderzoek nodig geweest.
SIM makelaar/ SROI
SROI is beter geborgd in de gemeente, maar de resultaten van de SIM makelaar zijn nog onvoldoende zichtbaar.
Instapeconomie
Er is een methodiek ontwikkeld en binnen de huidige mogelijkhe den is gestart met een pilot van 30 mensen, wat tot nu toe heel voorspoedig loopt.
44 VOORTGANGSRAPPORTAGE REGIODEAL
Dit is een initiatief van de gemeente Den Haag