RIS310442 Bijlage Transitievisie Warmte

Samenvatting In deze visie staan de plannen waarmee Den Haag de komende decennia steeds gasvrijer wordt. Onze stad zal in de komende periode meer en meer overstappen naar een schone energievoorziening. Dat betekent dat we straks schone energie gebruiken voor zaken als verwarmen, koken en douchen. Daarvoor zal een groot deel van onze huizen en gebouwen tussen nu en 2030 aangepast worden voor de overstap van fossiele energie naar schone energie. De gemeente ziet het als haar plicht om zorg te dragen voor een duurzame, sociale en toekomstbestendige stad. Al die huizen en gebouwen zijn echter niet in eigendom van de gemeente; we kunnen en willen niemand dwingen maar mensen wel op goede ideeën brengen. Daarom geven we in de transitievisie warmte richting aan de plannen die we samen met inwoners, ondernemers en betrokken partners maken. Voor iedere buurt kiezen we een warmteoptie, die concreet uitgewerkt wordt en ook dat doen we samen met bewoners en bedrijven. In een flink aantal buurten kunnen we nu al aangeven of er voor een collectief warmtenet kan worden gekozen of dat een individuele warmtetechniek een betere oplossing zal zijn. In andere wijken kun je dat nu nog niet vaststellen. Daar wordt later beslist welk energiesysteem er komt. Gelukkig hoeft niemand daarop te wachten.

We kunnen overal al starten met energie besparen en ervoor zorgen dat de overstap op schone energie straks vlot verloopt. Een stad op schone energie De gemeente werkt samen met inwoners, ondernemers en andere partners om het energieverbruik te verminderen en de overstap naar schone energie te realiseren. De eerste en makkelijkste stap is zorgen voor betere isolatie en ventilatie van woningen en gebouwen en aangepaste verwarming zodat we allemaal minder energie verbruiken. Verder gebruiken we op termijn uitsluitend nog warmte, elektriciteit en gas uit schone bronnen. Om die schone energie op de juiste plekken in de stad te krijgen, moet er ook onder de grond veel gebeuren. Kabels en leidingen voor energie worden waar nodig aangepast, verwijderd of nieuw aangelegd.

keuzes horen soms ook andere overstapsnelheden. Verder staan de ontwikkelingen en inzichten natuurlijk niet stil; we werken met beproefde technieken maar ook daar komen nog steeds innovatieve oplossingen bij. Daarom is het goed deze plannen iedere paar jaar bij te stellen. Uitgangspunten voor de transitievisie warmte Er is niet maar één manier om over te stappen van fossiele energie naar schone energie. De keuze voor een schone warmteoptie moet aansluiten bij de eigenschappen van de woningen en gebouwen. Van belang zijn ook de bestaande kabels en leidingen voor energie en de beschikbaarheid van schone energiebronnen in de buurt. Overstappen heeft alleen zin naar warmteopties die schoon zijn en bij voorkeur voorkomen we overlast in de stad.

Dit betekent dat de gemeente zich steeds een aantal vragen stelt: is er sprake van gebruik van schone energie waardoor de CO2-uitstoot omlaaggaat en er geen blijvende afhankelijkheid van fossiele energie ontstaat? Is het betaalbaar en financierbaar? Kan dit met gebruik van bestaande kabels en leidingen of zijn er aanpassingen nodig? Gaat het om een lokale schone energiebron want dat is beter dan vervoer over grote afstanden? En wat kunnen we doen om tijdens de overstap overlast in woningen en in de buurt zo veel mogelijk te voorkomen? Warmteopties voor Den Haag Warmtepompen zijn een goede keuze in buurten waar de isolatie en de verwarmingsinstallatie geschikt gemaakt kunnen worden voor een warmtepomp voor één of meerdere gebouwen. Warmtenetten zijn een goede keuze in buurten waar we lokale duurzame bronnen kunnen gebruiken of waar al een warmtenet ligt. Bronnen voor Den Haag zijn warmte uit de diepe ondergrond (aardwarmte), de ondiepe ondergrond (WKO), warmte uit de directe omgeving zoals water (aquathermie), lucht en zon of restwarmte uit de regio. In een aantal buurten in Den Haag is nog onduidelijk of een warmtepomp of warmtenet de juiste keuze is. In deze buurten is een hybride warmtepomp een oplossing, per woning of per bouwblok. Verwarming vindt dan plaats met een combinatie van een warmtepomp en een cv-ketel op gas voor de zeer koude dagen.

In deze transitievisie warmte is per buurt of wijk in kaart gebracht of er één keuze voor de hand ligt of dat er meerdere opties zijn. Bij de verschillende

1

In een aantal buurten is er vóór 2030 een schone energiebron beschikbaar. In alle buurten, ook als er nog geen schone energiebron is, is het noodzakelijk meteen te beginnen met het verbeteren van isolatie en ventilatie en om over te stappen op inductiekoken. Dit draagt meteen bij aan een lager energieverbruik, aan de duurzaamheid van gebouwen, comfort, veiligheid én gezondheid. De gemeente is in een deel van de stad gestart met de verkenning naar de mogelijkheden van warmtenetten. In andere delen van de stad kunnen eigenaren van woningen en gebouwen een (hybride) warmtepomp installeren. Schone warmteopties in kaart De warmteopties per buurt zijn weergegeven in de kaarten. In sommige buurten ligt de keuze voor een warmtenet of warmtepompen voor 2030 al voor de hand. In andere buurten wordt dat pas later duidelijk. In sommige buurten verwachten we een mix van zowel warmtepompen als warmtenetten.

2

3

Direct aan de slag met bewoners, ondernemers, woningbouwcorporaties en marktpartijen.

Concrete ondersteuning Bewoners, ondernemers, VvE’s en andere georganiseerde initiatieven kunnen direct aan de slag met de eerste stappen naar minder energieverbruik door het isoleren van het huis en stoppen met kookgas en voor alle stappen om over te gaan op schone energie. Voor informatie, voorbeelden en (subsidie)regeling- en leningen kunnen mensen onder meer terecht bij de ‘Hou van je huis – winkel’, ‘Hou van je zaak’, de VvE-balie en op www.duurzamestad.DenHaag.nl. Subsidieregelingen en financieringsinstrumenten: Gemeentelijk: • Subsidie Koken en Verwarmen op Schone Energie • Subsidie dak- vloer en gevelisolatie • Subsidie groene daken • Financiële bijdrage Meerjaren duurzaam onderhoudsplan (MDOP) • Subsidie duurzame wijkactie • Het Duurzaamheidsfonds VvE’s Den Haag biedt VvE’s met minder dan acht appartementen de mogelijkheid om onderhoud én verduurzaming te financieren met een gebouwgebonden lening.

• Lokaal Initiatievenfonds voor Schone Energie • Energiefonds Den Haag (ED-fonds) • Speciale (subsidie)regeling voor Ooivaarspashouders met vanaf 2022 ook voor eigenaren van een woning Nationaal: • Subsidie Energiebesparing Eigen Huis (SEEH) • Nationaal Energiebespaarfonds • BNG duurzaamheidsfonds • Investeringssubsidie Duurzame Energie (ISDE) • Stimuleringsregeling Duurzame Energie (SDE+(+)) • Nationaal Warmtefonds, met in 2022 volledige rentekorting voor Haagse eigenaren van grondgebonden woningen en appartementen in een VvE • Regeling vermindering verhuurderheffing • Energie Investeringsaftrek (EIA) • Nationaal Groeifonds • Regeling Groen Beleggen • HER+ (hernieuwbare energietransitie subsidie)

Regie gemeente bij overgang naar Schone energie De energietransitie is een opgave die de gemeente gezamenlijk met alle partners oppakt; individuele woningeigenaren, huurders, corporaties en andere verhuurders, marktpartijen, organisaties en bedrijven. Wij helpen iedereen, ook groepen, bedrijven en wijkbewoners die zelf aan de slag willen met besparen, verduurzamen en de overstap op schone energie. Wij geven praktische uitleg en tips bij regels en subsidies die hierbij helpen. Alle tips en nuttige informatie zijn te vinden op één duidelijke plek op onze website. De gemeente is verantwoordelijk voor het kader voor de energietransitie. Onze rol hangt af van wat er op een bepaald moment op een bepaalde plek nodig is om stappen te zetten in het verminderen van het energieverbruik en het overgaan naar schone energie. De rol varieert van aanjager, bepaler van randvoorwaarden, bewaker van het publiek belang, regisseur, (deel)financierder en soms uitvoerder. De gemeente ziet initiatieven in de stad als belangrijke partners in de energietransitie. De manier waarop gemeente en Hagenaars samenwerken verschilt per plan. Over de keuzes, verantwoordelijkheden en rollen zijn we helder en transparant. Wij vertellen altijd duidelijk en op tijd over nieuwe plannen in uw straat of buurt wat betreft verduurzamen of de overstap naar schone energie.

We zijn duidelijk over onze eigen rol in nieuwe plannen en over de invloed en inspraak van bewoners, bedrijven en andere partijen in de stad. Onze informatie is eerlijk, duidelijk en goed afgestemd met alle partijen waarmee we samenwerken. Deze uitgangspunten zijn de basis voor de communicatie bij projecten in de stad. In de eerste fase van de transitie lokken we verandering uit. Bewoners, ondernemers en initiatieven in de stad die direct aan de slag gaan met het verminderen van het energieverbruik en de overstap naar schone energie ondersteunen we met informatie, praktische hulp, subsidies en regelingen. We zorgen dat iedereen mee kan doen. Daarbij hebben we expliciet aandacht voor bewoners die niet of beperkt mogelijkheid hebben zelf in verduurzaming te investeren. Ook huurders en andere eindgebruikers van energie ondersteunen we bij het terugbrengen van het energieverbruik. Wij kijken naar wat de markt zelf kan financieren, of wat met Rijks- en provinciale subsidies gefinancierd kan worden. Daar waar de bewoners of de markt een bepaald project nog niet aanpakken, kunnen wij onze middelen inzetten met het doel dat de markt daarna succesvolle projecten zonder overheidsgeld kan uitvoeren.

Provinciaal: • Energiiq • Warmte participatiefonds Zuid-Holland

4

Inhoudsopgave Samenvatting

1

Inhoudsopgave

5

Op weg naar een schone stad Inleiding Wat is de rol van de transitievisie warmte? Hoe is deze visie tot stand gekomen?

6 6 7 7

Haagse uitgangspunten

9

Schone warmteopties Gebouwaanpassingen Kabels en leidingen voor energie Schone energiebronnen

11 11 12 12

Samen op weg naar een schone stad Warmtepompbuurten Warmtenetbuurten Mix van warmtepompen en warmtenetten Hybride warmtepompen Kaarten met warmteopties per buurt

14 14 14 15 16 17

Bijlage 1 Relevante onderzoeken

19

Bijlage 2 Betrokken partners

20

Bijlage 3 Resultaten enquête

21

Bijlage 4 Buurtentabel

34

Bijlage 5 Definities

43

5

Op weg naar een schone stad Inleiding De transitievisie warmte beschrijft hoe Den Haag in de komende periode de overstap van fossiele energie naar schone energie maakt. Den Haag maakt grote vorderingen en zal daar in 2030 voor een groot deel klaar mee zijn. In de toekomst gebruiken we alleen nog maar schone energie voor zaken als verwarmen, koken en douchen. Waarom de overstap naar schone energie? Den Haag wil een duurzame, sociale en toekomstbestendige stad zijn. Hiervoor wil Den haag volledig overstappen op het gebruik van schone energiebronnen. Deze overstap naar schone energie is nodig omdat de huidige energievoorziening bijdraagt aan de opwarming van de aarde, dus ook het gebruik van aardgas in gebouwen. Heel Nederland stapt over op schone energie om de opwarming van de aarde tegen te gaan. In 2015 heeft Nederland in het Akkoord van Parijs afgesproken om hiervoor de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. In het nationale klimaatakkoord hebben Nederlandse overheden, organisaties en bedrijven hiervoor acties afgesproken. Dit klimaatakkoord heeft een centraal doel: in 2030 moet de uitstoot van broeikasgassen in Nederland minstens 49% lager zijn dan de uitstoot in 1990. Ongeveer de helft van de landelijke uitstoot van de gebouwde omgeving wordt veroorzaakt door gebruik van aardgas voor verwarming, warm water en om te koken.

Voor het behalen van de CO2-reductiedoelstelling is de energietransitie dus noodzakelijk. In de transitievisie warmte leggen gemeenten hun plannen voor de warmtetransitie vast. Een succesvolle overstap is afhankelijk van goede samenwerking tussen alle inwoners, ondernemers, marktpartijen en partners in de stad en van ondersteuning van de landelijke overheid. Alleen door samen te werken kunnen we over op schone energie en wordt Den Haag een stad waarin het comfortabeler, gezonder en veiliger wonen en verblijven is. De opgave Met de ambitie om volledig over te gaan op schone energie staat de gemeente voor de opgave om ruim 260.000 woningen en 27.000 andere gebouwen over te laten gaan op schone energiebronnen.

Op dit moment is aardgas nog in negen van de tien woningen en gebouwen de bron voor verwarming, warm water en koken. Ongeveer één op de tien woningen en gebouwen is aangesloten op stadswarmte. Ook voor stadswarmte wordt nu aardgas gebruikt en is de overstap naar een schone bron nodig. In Den Haag wordt er volop gewerkt aan de energietransitie. Van de ongeveer 260 duizend woningen in de stad zijn er inmiddels al 115.000 volledig op schone energie of voldoende voorbereid op de verwachte warmteoptie. In Duindorp, Transvaal, Spoorwijk en Norfolk in Scheveningen zijn woningen al aangesloten op lage temperatuur warmte-koudesystemen (WKO). Veel kantoren maken al gebruik van WKO. In het centrum werken we aan het koppelen van bronnen om minder energie te gebruiken. Den Haag heeft zeer duurzame gebouwen zoals Amare dat BREEAM-NL Excellent gecertificeerd is. De aardwarmtecentrale aan de Leyweg is de eerste binnenstedelijke aardwarmtebron. Voorbeelden van schone energieopslag zijn een electroboiler in Ypenburg die voor de stadsverwarming genereert, een batterij voor het ADO-stadion en een zoutbatterij in Scheveningen van Staedion. Met bijvoorbeeld Campus@sea werken ondernemers aan innovatieve duurzame energieoplossingen op zee. Onze stad is rijk aan zonnepanelen.

Er ligt al voor 40 voetbalvelden aan zonnepanelen op de Haagse daken, bij particulieren, bedrijven en op daken van woningcorporaties. Veel corporatiewoningen in bijvoorbeeld Moerwijk zijn de laatste jaren goed geïsoleerd. Lindo Duin in Scheveningen, bijvoorbeeld, is als flat met sociale huur volledig duurzaam en over op schone energie. Veel bewonersorganisaties zijn bezig met schone verwarming en het meekrijgen van hun buren; van de Vruchtenbuurt tot het Statenkwartier en van Vogelwijk tot het Benoordenhout. Veel inwoners, ondernemers en organisaties zijn zelf al aan de slag met schone energie en maken gebruik van de informatie van Hou van je Huis of het MKB-duurzaamheidshandboek. Ze doen bijvoorbeeld mee met inkoopacties via Solar Panel. Of ze maken al gebruik van één van de vele subsidieregelingen of leenmogelijkheden Op de website www.duurzamestad.denhaag.nl staat een overzicht van regelingen, subsidies, goede voorbeelden en informatie om Haagse huizen en

6

gebouwen te isoleren, van schone energie te voorzien en op andere manieren te verduurzamen. Samenhang met andere plannen en afspraken De transitievisie warmte sluit aan bij gemeentelijk, provinciaal en Rijksbeleid en helpt om de stap naar schone energie concreter te maken. Het Klimaatakkoord van Parijs, het Nederlandse Klimaatakkoord, het Haags Klimaatpact, de Kadernota Duurzaamheid en het Stedelijk Energieplan vormen de beleidsinhoudelijke basis. In de regio is er een Regionale Energiestrategie (RES) opgesteld. Daarin staat hoe gemeentes en de provincie als regio zorgen voor het verduurzamen van de elektriciteitsopwekking en hoe regionale warmte ingezet kan worden. In het nationale Klimaatakkoord is afgesproken dat de transitievisie warmte iedere vijf jaar wordt herijkt. De transitievisie warmte is dus een levende visie die periodiek wordt herzien.

Wat is de rol van de transitievisie warmte? De transitievisie warmte is vormt voor de gemeente Den Haag een richtlijn voor de gemeentelijke regierol in de komende jaren. De gemeente geeft daarmee duidelijkheid over de richting waarin de overstap naar schone energie verloopt. Het geeft ook richting aan gesprekken met alle betrokkenen en belanghebbenden in de stad en biedt houvast aan partners van de gemeente die hun eigen activiteiten kunnen afstemmen op de transitievisie warmte. De transitievisie warmte vormt het startpunt van uitvoeringsplannen per buurt, wijk of gebied. Bij uitvoeringsplannen worden alle belanghebbenden betrokken. De transitievisie warmte wordt regelmatig herzien. Wensen, zorgen en consequenties van de overstap naar schone energie die bij het maken van uitvoeringsplannen naar voren komen, kunnen leiden tot aanpassingen in de volgende transitievisie warmte. De transitievisie warmte is ook een kader voor lopende initiatieven en projecten. Den Haag en haar inwoners, ondernemers, marktpartijen en gebouweigenaren zijn al bezig met de energietransitie. De ambities van de stad zijn stevig en veel plannen, projecten en initiatieven zijn gestart of al gerealiseerd. Zij vormen een belangrijk onderdeel van deze transitievisie warmte.

De gemeente, de provincie en de landelijke overheid hebben regelingen om de overstap naar een schone energievoorziening mogelijk te maken. De belangrijkste instrumenten van de gemeente zijn voorlichting, subsidieregelingen en leningen om investeringen te ondersteunen en de mogelijkheid om concessies voor warmtelevering uit te geven.

Hoe is deze visie tot stand gekomen?

In deze transitievisie warmte wordt richting gegeven aan warmteopties in een buurt. Dit geeft richting voor de concrete uitwerking en planning van de warmteoptie voor een gebied, wijk of buurt, die volgt - samen met bewoners, eigenaren, ondernemers, woningbouwcorporaties en marktpartijen.

Er is uitvoerig gesproken met uiteenlopende partijen in de stad. De gemeente werkt nauw samen met stedelijke partners om de overstap naar schone energie mogelijk te maken. De projecten in de Groene Energiewijken zijn daarvan een goed voorbeeld. De kennis die we in die wijken samen met Duurzaam Den Haag, bewoners en bedrijven hebben opgedaan, hebben we ook gebruikt bij het samenstellen van de transitievisie warmte. Een overzicht van onze partners in de stad is te vinden in bijlage 2. Deze transitievisie warmte is tot stand gekomen op basis van uitgebreid onderzoek. Er is gebruik gemaakt van onderzoek dat door partners is

7

gedaan, in de wijken, stad en regio, naast aanvullend onderzoek dat we voor de transitievisie warmte hebben gedaan. Een overzicht van alle gebruikte onderzoeken is te vinden in bijlage 1. Den Haag is trots op het grote aantal bewonersinitiatieven met een voortrekkersrol. De gemeente steunt deze initiatieven. Sommige initiatieven gaan op zoek naar buurtbewoners die warmte van een nieuwe bron willen afnemen. Andere initiatieven streven naar lokaal eigenaarschap. De kennis en ervaring van deze initiatieven is opgehaald tijdens netwerkgesprekken en hebben wij gebruikt voor deze transitievisie warmte. Tot slot hebben we gebruikgemaakt van bewonersonderzoek en een enquête van het stadspanel. Bijlage 3 bevat de resultaten van deze enquête.

8

Haagse uitgangspunten De gemeente Den Haag neemt de regierol in de overstap naar schone energie. Dit kan gaan over hoe de stad omgaat met bronnen, netten, marktordening, fasering, de gebouwde en nog te bouwen omgeving, om initiatieven van bewoners(groepen) zelf en in dit geval over de visie op de warmteoptie in gebied, wijk of buurt. Vanzelfsprekend passen besluiten rond energietransitie en de uitvoering daarvan binnen bestaande wet- en regelgeving. Uiteraard zullen projecten voldoen aan de eisen van veiligheid en gezondheid, zowel tijdens de bouw en aanleg als tijdens het gebruik. De schone warmteopties garanderen leveringszekerheid, uitgaande van een realistisch gebruik. Betrokkenen soms iedereen in de stad - worden goed en tijdig geïnformeerd over de keuzes die gemaakt worden. Voor schone warmteopties gebruiken we de besliscriteria in onderstaande tabel. Keuzecriterium

Korte beschrijving

Schone energie

Warmteopties die leiden tot schone energie, leiden tot een besparing van CO2-uitstoot en een blijvende afhankelijkheid van fossiele energie voorkomen, krijgen voorrang.

Betaalbaarheid en financierbaarheid

Schone warmteopties die betaalbaar en financierbaar zijn krijgen de voorkeur boven warmteopties die minder betaalbaar en minder financierbaar zijn.

Bestaande stroom- en warmtenetten

Bestaande of al geplande stroom- en warmtenetten kunnen invloed hebben op de warmteoptie in een buurt.

Aanwezigheid van schone bronnen

De nabijheid van lokale schone warmtebronnen weegt mee en kan bepalend zijn voor de warmteoptie in een buurt.

Minste overlast

Bij de bouw en aanleg van schone warmteopties wordt overlast in de woning en in de buurt meegewogen.

Schone energie We streven naar een stad die alleen nog schone energie gebruikt. Daarom is het belangrijk dat warmteopties schoon zijn en op termijn geen uitstoot van CO2 meer hebben. Het is belangrijk om in de hele stad het gebruik van energie te beperken. Op plekken waar we niet direct kunnen overstappen naar volledig schone warmteopties, kiezen we ervoor om fossiele energiegebruik zoveel en zo snel mogelijk te verminderen. Betaalbaarheid en financierbaarheid De overstap naar schone energie kost de samenleving geld door het isoleren van huizen en gebouwen, het plaatsen van nieuwe apparaten, het aanleggen van kabels en leidingen en het realiseren van schone energiebronnen. De overstap kan ook geld opleveren, bijvoorbeeld in de vorm van energiebesparing, nieuwe banen en waardevollere huizen en gebouwen. De kosten en opbrengsten van schone warmteopties verschillen per gebied of buurt. Wat in de ene buurt een optie is, is dat in andere buurten niet. Daarom kiezen we per buurt de warmteoptie die het meest betaalbaar en financierbaar is. Daarnaast wordt er rekening mee gehouden dat buurten divers zijn: niet ieder gebouw in een buurt is hetzelfde. Binnen een buurt kunnen er meerdere warmteopties komen als dat beter past bij de gebouwen in die buurt.

Bestaande stroom- en warmtenetten Bij de keuze voor een schone warmteoptie wordt rekening gehouden met kabels en leidingen voor energie. Werkzaamheden aan kabels en leidingen kosten geld en zorgen voor overlast in de stad. Overal in de stad liggen nu kabels en leidingen voor elektriciteit, gas of warmte. Sommige kabels en leidingen moeten worden verlengd voor aansluiting van nieuwe woningen op schone energie, andere leidingen zijn straks niet meer nodig en moeten worden verwijderd. Kabels en leidingen gebruiken ook veel ondergrondse ruimte. Hiermee houden we rekening bij de keuzes en de planning. Beschikbaarheid van schone energiebronnen Schone energiebronnen zijn niet overal aan te leggen. Vanaf sommige bronnen komen kabels en leidingen over lange afstanden naar een buurt,

9

van andere bronnen niet. We houden in iedere buurt rekening met de beschikbare bronnen, met de tijd en ruimte die nodig is om een bron te realiseren, en met de mogelijkheden om bestaande, fossiele bronnen op termijn schoon te maken. Beperking van overlast Het isoleren van de gebouwde omgeving en het aanleggen van kabels en leidingen zorgt voor overlast in de stad. De gemeente streeft ernaar de werkzaamheden zo slim mogelijk uit te voeren en daardoor overlast zoveel mogelijk te beperken. De gemeente werkt hiervoor nauw samen met andere beheerders van kabels en leidingen en gebouweigenaren in de stad.

10

Schone warmteopties Er bestaan verschillende manieren om gebouwen schoon te verwarmen. Welke warmteoptie goed past bij welke buurt, is afhankelijk van kenmerken van de woningen en gebouwen en van de beschikbaarheid van schone energiebronnen. Dit hoofdstuk gaat in op de gebouwaanpassingen die nodig zijn, de verschillende soorten kabels en leidingen en mogelijke schone energiebronnen om de beschikbare warmteopties voor Den Haag in kaart te brengen.

Gebouwaanpassingen

omhoog. Met efficiënter energieverbruik, isoleren en stoppen met koken op gas kunnen bewoners en ondernemers overal in de stad direct beginnen. Inductiekoken is veiliger en gezonder. De overstap naar schone verwarming is meer dan techniek. De veranderende behoefte aan comfort speelt een rol. Naast verwarming wordt koeling vaker gezien als onderdeel van de energievoorziening in een huis of gebouw. Energiezuinige gebouwen op schone energie vragen om aanpassingen en een ander gebruik van verwarmingsapparaten. De gemeente, gebouweigenaren en energiebedrijven hebben de verantwoordelijkheid om goede voorlichting te geven en te helpen bij de overstap.

In het kort De komende periode maken gebouweigenaren alle Haagse woningen en gebouwen klaar voor schone verwarming door optimaal te isoleren, door goed te ventileren en door over te stappen op inductiekoken. Dat vermindert het energieverbruik en bereidt woningen en gebouwen voor op schone warmteopties. De overstap naar schone warmteopties gaat samen op met isoleren. Ook na de overstap naar een schone warmteoptie is het belangrijk verder te isoleren als dat kan. Energiebesparing is de eerste stap naar schone verwarming. Dat gebeurt door te isoleren, efficiënt te ventileren, het dichten van kieren en door over te stappen naar inductiekoken. Oudere woningen zijn lastiger te isoleren dan nieuwere woningen. In woningen worden ook radiatoren aangepast. Het blijft belangrijk bewust om te gaan met energie. Dat kan bijvoorbeeld door de verwarming een graadje lager te zetten, ongebruikte ruimtes niet te verwarmen, timers te gebruiken en apparatuur goed in te regelen. Met goede isolatie kunnen vooroorlogse woningen verwarmd worden met een schone warmteoptie die een temperatuur levert van circa 70°C. Dat heet middentemperatuur. Naoorlogse woningen zijn met goede isolatie geschikt voor verwarming met een warmteoptie die hoogstens 40°C levert. Dat heet laagtemperatuur. Voor laagtemperatuur worden de radiatoren vrijwel altijd aangepast.

Gebouweigenaren kunnen er natuurlijk voor kiezen om méér te isoleren en nog meer energie te besparen. Het aanpassen van woningen en gebouwen gebeurt nu dikwijls op natuurlijke momenten, bijvoorbeeld tijdens onderhoud. Om onze ambities om klimaatverandering tegen te gaan echt waar te maken moet het tempo

11

Kabels en leidingen voor energie Voor het vervoer van schone energie naar woningen en gebouwen zijn kabels en leidingen nodig. Elektriciteitsnet Het elektriciteitsnet bestaat in Den Haag uit ondergrondse kabels en apparatuur in bovengrondse gebouwen, zoals elektriciteitskasten. Netbeheerder Stedin is in Den Haag verantwoordelijk voor het elektriciteitsnet. Voor de inzet van elektrische apparatuur zoals inductiekookplaten, elektrische auto’s, warmtepompen en lokaal opgewekte stroom van zonnepanelen zal het elektriciteitsnet op veel plekken worden verzwaard. Dat is nodig in de wijk of buurt en op stedelijk, regionaal en zelfs internationaal niveau. Warmtenetten bestaan uit geïsoleerde buizen waardoor warm water naar gebouwen en huizen stroomt. De warmtebedrijven zijn eigenaar van warmtenetten. Niet overal liggen warmtenetten. Voor een nieuw warmtenet zijn voldoende gebouwen nodig in een buurt die bij voorkeur snel na de aanleg van het warmtenet aansluiten. Een warmtenet is kansrijker als er veel gebouwen dichtbij elkaar staan. Warmtenetten nemen veel

Gasleidingen Bijna ieder gebouw in Den Haag is nu nog aangesloten op het gasnet, zodat aardgas kan worden gebruikt voor verwarming, warm water en het koken. In delen van Den Haag is het aardgasnet aan vervanging toe. Netbeheerder Stedin is verantwoordelijk voor het aardgasnet. In grote delen van Den Haag zal het aardgasnet in de toekomst niet meer worden gebruikt. Een klein deel van het gasnet kan wellicht in de toekomst gebruikt worden voor duurzaam gas.

Schone energiebronnen Duurzame warmte, duurzame elektriciteit en duurzaam gas komen uit schone energiebronnen. Per bron beschrijven we de mogelijkheden voor Den Haag. Duurzame warmte Een schone energiebron warmt water op en vervoert het via een warmtenet naar woningen en gebouwen. Dat heet duurzame warmte. In de woning is een afleverset aanwezig. Dit is een geïsoleerde doos met leidingwerk waarmee de warmte wordt overgedragen naar de radiatoren of de vloerverwarming in de woning. In Den Haag kunnen we warmte halen uit de directe omgeving, zoals de buitenlucht, grachten en kanalen, en uit zonlicht. De aarde onder Den Haag bevat warmte in diepe aardlagen, oftewel aardwarmte. Uit de ondiepe aardlagen is ook warmte te halen, oftewel WKO. In stadsdeel Zuidwest aan de Leyweg is al een eerste aardwarmtebron en er worden meer aardwarmtebronnen ontwikkeld. In het Westland zijn veel aardwarmtebronnen voor agricultuur in kassen die mogelijk warmte aan Den Haag kunnen leveren. Tot slot ligt Den Haag dicht bij de industrie van Rotterdam, waar veel restwarmte vrijkomt. Gasunie is van plan om in opdracht van de landelijke overheid een warmteleiding vanuit Rotterdam aan te leggen. De gemeente Den Haag stelt voorwaarden aan het gebruik van warmte uit deze leiding. De voorwaarden hebben betrekking op duurzaamheid, voorrang voor lokale bronnen, betaalbaarheid en keuzevrijheid.

ondergrondse ruimte in. Die ruimte is niet in alle buurten beschikbaar.

Sommige bronnen leveren warmte met een lage temperatuur. Er is dan een grote warmtepomp bij de bron nodig om er een bruikbare temperatuur van te maken. Op de koudste dagen van het jaar kan de vraag hoger liggen. Dat noemen we de piekvraag. Daarvoor zijn piekvoorzieningen

12

nuttig. Nu werken piekvoorzieningen nog vaak op aardgas. In de toekomst kan duurzaam gas of warmte-opslag worden ingezet. Daarbij wordt reserve warmte opgeslagen voor de koudste dagen. Duurzame elektriciteit Verwarmen met elektriciteit kan door gebruik te maken van warmtepompen. Die halen warmte uit de buitenlucht, het water of de bodem. Warmtepompen leveren warmte met een lage temperatuur. Om een woning met een warmtepomp te verwarmen zijn isolatie en aanpassing van de radiatoren nodig. Naast warmtepompen is ook het gebruik van infraroodpanelen een techniek die alleen elektriciteit gebruikt. Infraroodpanelen zijn vooral geschikt voor kleinere ruimtes en als bijverwarming. Duurzaam gas Er zijn twee vormen van duurzaam gas: groen gas en duurzame waterstof. Groen gas komt vooral uit de landbouw. Duurzame waterstof is waterstof gemaakt met duurzame elektriciteit. Gas heeft het voordeel dat zeer hoge temperaturen mogelijk zijn, veel hoger dan woningen en gebouwen nodig hebben. De beschikbaarheid van duurzaam gas is schaars en blijft dat naar verwachting ook. Duurzaam gas en duurzame waterstof zijn in de toekomst waarschijnlijk vooral beschikbaar voor energiegebruikers die bijna niet zonder gas kunnen, zoals de industrie. Als duurzaam gas beschikbaar komt voor woningen en gebouwen, is dat niet voldoende voor de hele stad.

Voor de komende tijd ziet duurzame waterstof er niet uit als een reële optie voor woningen en gebouwen in de stad.

13

Samen op weg naar een schone stad Dit hoofdstuk gaat over hoe we de schone warmteopties in de stad kunnen inzetten. Per warmteoptie geven we aan wat het voor een buurt betekent, waar die warmteoptie in de stad voorkomt en hoe de overstap naar die warmteoptie er uitziet. Dit leidt tot een kaart waarop we per buurt aangeven welke warmteopties goede keuzes zijn.

Warmtepompbuurten Wat? Warmtepompen zijn in te zetten als woningen klaar zijn voor verwarming met een lage temperatuur. Woningen zijn dan voldoende geïsoleerd en de radiatoren of vloerverwarming is geschikt. Hybride warmtepompen, waarbij een cv-ketel bijspringt op de koudste dagen, zijn een tussenoplossing voor woningen en gebouwen die nog onvoldoende zijn geïsoleerd. Warmtepompen zijn meestal een oplossing voor één woning of gebouw; meerdere gebouweigenaren kunnen ook kiezen voor een warmtepomp in combinatie met een lokaal warmtenet op lage temperatuur. Waar? De warmtepomp is een logische warmteoptie in relatief nieuwe buurten waar de gebouwen goed geïsoleerd zijn, of buurten met een lage bebouwingsdichtheid aan de rand van de stad. Voorbeelden zijn Leidschenveen, Wateringse Veld en Vroondaal. Ook is de warmtepomp een goede warmteoptie voor nieuwbouwwoningen.

Warmtenetbuurten Wat? In buurten met een warmtenet krijgen zoveel mogelijk gebouwen en woningen een aansluiting op het warmtenet. Er kan sprake zijn van een uitbreiding van het bestaande warmtenet of van een nieuw warmtenet. Lokale, duurzame bronnen leveren lagere temperaturen dan een stadsverwarming op aardgas. Daarom is het belangrijk dat in 2040 alle bestaande warmtenetten in Den Haag aangepast zijn, om circa 70 graden warmte te leveren. Voor nieuwe warmtenetten is het een vereiste dat ze al bij de aanleg geschikt zijn voor warmte op 70 graden. Een warmtenet is een oplossing voor de hele buurt, blok of groep gebouwen. Toch kunnen sommige gebouwen in warmtenetbuurten een warmtepomp krijgen, bijvoorbeeld omdat het een afwijkend type gebouw is. Waar? Warmtenetten zijn een goede warmteoptie voor naoorlogse wijken met veel woningen en gebouwen dicht op elkaar. Dan is de aanleg van een nieuw warmtenet rendabel. In deze buurten zijn vaak veel sociale huurwoningen. De woningcorporaties zijn daar aan zet en dus een belangrijke samenwerkingspartner. In deze buurten is bovendien vaak nog voldoende ruimte in de ondergrond voor warmtenetten. Delen van de stad

Hoe? De overstap naar warmtepompen wordt bepaald door de gebouweigenaren. Zij zullen tussen nu en 2040 de overstap maken. Dit gebeurt door eerst hun gebouw geschikt te maken voor verwarmen met lage temperatuur. Hier kunnen gebouw- en woningeigenaren direct mee van start gaan. De gemeente en andere overheden kunnen daarbij ondersteunen. Hiervoor zijn er verschillende regelingen zoals de subsidie ‘Koken en verwarmen op schone energie’. Daarnaast biedt de VvE-balie advies aan VvE’s die willen overstappen naar schone energie en zijn er regelingen voor het MKB, kantoren en andere doelgroepen.

14

waar warmtenetten een grote rol zullen spelen, zijn Zuidwest, Mariahoeve, het stadsdeel Loosduinen en het Centrum. In Wateringse Veld, Ypenburg en het Centrum liggen al warmtenetten. Deze warmtenetten worden in de komende jaren uitgebreid. De beste kansen voor uitbreiding zijn in het Centrum. Hoe? In de meeste buurten is er nog geen warmtenet aanwezig. In de komende jaren vindt ontwikkeling van warmtenetten én duurzame bronnen plaats. Voor de haalbaarheid van warmtenetten is het belangrijk dat snel na de aanleg van het warmtenet veel gebouwen aansluiten. Grote gebouweigenaren, zoals woningcorporaties, zijn daarom belangrijk om aansluitingen te maken. Ook een bewonersorganisatie of grotere particuliere verhuurder die veel eigenaren bij elkaar brengt kan die rol vervullen. In buurten waar nog onvoldoende is geïsoleerd kan een start met een warmtenet op hoge temperatuur een goed begin zijn. Dit kan zonder te hoeven wachten op gebouwaanpassingen. Ook is de aanwezigheid van een warmtenet vaak nodig om nieuwe, schone bronnen te realiseren. Zodra de woningen en gebouwen voldoende zijn geïsoleerd, wordt de temperatuur op het warmtenet verlaagd. In de meeste Haagse buurten zijn voldoende schone bronnen te realiseren. Ook kunnen buurten aansluiten op een schone bron door warmtenetten aan elkaar te koppelen.

De gemeente zorgt voor een gebiedsaanpak waarbij bewoners, ondernemers en andere partijen in de buurt worden betrokken. Werkzaamheden worden zoveel mogelijk op elkaar afgestemd. De grote gebouweigenaren of bewonersorganisaties worden betrokken. Tussen het besluit tot de aanleg van een warmtenet en het moment van de eerste aansluitingen zit naar verwachting een periode van vijf tot tien jaar. In de toekomst zijn er meer warmtenetten in de stad dan nu. De warmtenetten worden verwarmd door meerdere bronnen. De warmtebehoefte varieert door het jaar heen. Lokale bronnen zoals aardwarmte hebben de voorkeur. Daarna volgen regionale restwarmte en piekvoorzieningen die op duurzaam gas werken. Dit past ook bij het gemeentelijke uitgangspunt dat lokale en duurzame bronnen voorrang krijgen en dat het gebruik van gas zoveel mogelijk wordt beperkt.

Mix van warmtepompen en warmtenetten Wat? In een aantal buurten van Den Haag is het logisch dat een deel gebruik zal maken van warmtepompen en een ander deel van warmtenetten. Dit zijn buurten met veel bedrijfsgebouwen en kantoren, en ontwikkelgebieden waar nieuwbouw plaatsvindt. De warmtevraag van werklocaties is natuurlijk anders dan van woningen. Werklocaties stappen afhankelijk van hun behoefte over op een warmtenet of warmtepompen. Warmtenetten en warmtepompen in combinatie met WKO zijn met name geschikt voor deze buurten, omdat die warmteoptie zowel warmte als koude kan leveren. Ontwikkelgebieden zijn gebieden die de komende jaren deels of volledig gesloopt en opnieuw bebouwd gaan worden, of waar bestaande gebouwen een andere functie krijgen. Alle nieuwbouw wordt uiteraard energiezuinig en zonder aardgasaansluiting gebouwd. Welke warmteoptie past bij een ontwikkelgebied is afhankelijk van de gebiedsgrootte en de locatie. Bij nieuwbouwappartementen en kantoren zijn warmtepompen en warmtenetten in combinatie met WKO logisch. Door de goede isolatie is er beperkt behoefte aan warmte maar meer aan koeling. Bij kleinere bouwprojecten zijn warmtepompen logisch, en als er een warmtenet in de buurt ligt kan dat ook een goede optie zijn. Waar? Werklocaties bevinden zich verspreid over Den Haag. Zo zijn er bedrijventerreinen in Loosduinen en in Leidschenveen-Ypenburg.

In het Centrum en bij de treinstations zijn veel kantoren. Er zijn drie grote ontwikkelgebieden in de stad: de Binckhorst, Laakhavens en delen van Zuidwest. Hoe? Gebouweigenaren op werklocaties stappen geleidelijk over op een warmteoptie die het best past bij hun gebouw en warmtebehoefte. Voor werklocaties wordt een gebiedsgerichte aanpak gekozen. Het is slim om voorzieningen te delen, overlast in de uitvoering te beperken en tempo te maken. De gemeente helpt gebouweigenaren met advies en regelingen bij het maken van hun keuze. Het gemeentelijke aanbod bestaat bijvoorbeeld uit gratis online dakscans en energiescans voor bedrijven. De gemeente organiseert collectieve inkoopacties voor energiebesparende maatregelen en is er een duurzaamheidshandboek beschikbaar voor ondernemers.

15

In ontwikkelgebieden is de warmteoptie onderdeel van het bouwproject. De gemeente heeft hier meer dan in andere gebieden een sturende rol bij het bepalen van de duurzame technieken. Bovendien is het belangrijk dat de gemeente in ontwikkelgebieden regie over de ondergrond heeft, zodat bronnen, kabels en leidingen elkaar niet in de weg zitten en er goede keuzes worden gemaakt als er te weinig ruimte is.

Hybride warmtepompen Wat? In de vooroorlogse buurten is de overstap naar warmtepompen of warmtenetten uitdagender dan in andere buurten. De gebouwen in deze buurten zijn lastiger te isoleren en er is vaak een mix van verschillende soorten gebouwen. Ook is er minder ruimte voor nieuwe kabels en leidingen in de grond. In deze buurten zijn er minder grote gebouweigenaren. Daardoor is het moeilijker om een gezamenlijke gebiedsaanpak te starten. Daarom is het nog onduidelijk welke warmteoptie een goede keuze is in deze buurten, en hoe de overstap zal plaatsvinden.

Waar? Vooroorlogse buurten liggen in de stadsdelen Laak, Scheveningen, Centrum, Segbroek en Haagse Hout. Hoe? In deze buurten maken vastgoedeigenaren hun gebouwen geschikt voor schone warmteopties, door te isoleren, ventileren en over te stappen naar inductiekoken. Zij kunnen daarnaast overstappen naar hybride warmtepompen om snel minder aardgas te gebruiken. Na 2030 zullen hybride warmtepompen op de meeste plekken geleidelijk plaatsmaken voor warmtenetten, warmtepompen of een mix daarvan.

Tegelijkertijd is er juist in deze buurten relatief veel verbruik van aardgas, en kunnen isolatie, goede ventilatie en inductiekoken veel bijdragen aan energiebesparing. Hybride warmtepompen kunnen in deze buurten al snel zorgen voor een grote besparing op aardgas. Dit komt omdat hybride warmtepompen alleen gas gebruiken voor de koudste dagen. Hybride warmtepompen zijn daarom een goede tussenoplossing in vooroorlogse buurten. Op termijn zullen deze buurten ook overstappen naar warmtenetten, warmtepompen of een mix daarvan. Welke warmteoptie dan de beste keuze is, hangt af van de omvang van de buurt, de ruimte voor nieuwe kabels en leidingen en bijvoorbeeld de beschikbaarheid van schone bronnen. In een aantal van deze buurten zijn bewonersorganisaties met hulp van de gemeente warmtenetten aan het onderzoeken. De Vruchtenbuurt en het Statenkwartier zijn hiervan voorbeelden. Naast onderzoek kunnen zij ook een rol spelen in het betrekken van gebouweigenaren die mee willen doen met het warmtenet.

16

Kaarten met warmteopties per buurt Hoe zijn de kaarten tot stand gekomen? Op basis van verschillende onderzoeken en gesprekken met uiteenlopende partijen in de stad heeft de gemeente kaarten gemaakt waarop weergeven wordt welke warmteopties per buurt verwacht worden, in 2030 en in 2040. In bijlage 4 staat een tabel met aanvullende toelichting per buurt. Wat betekenen de kaarten?

energie in Den Haag. Dit geeft meer duidelijkheid voor gebouweigenaren. De kaarten zijn startpunt voor uitvoeringsplannen per gebied, buurt, wijk of stadsdeel. In uitvoeringsplannen wordt techniek, betaalbaarheid en planning concreter uitgewerkt. Samen met bewoners, ondernemers en andere partijen in de buurt. Tot slot zijn de kaarten de basis voor gesprekken met partners van de gemeente zoals de woningcorporaties, grotere particuliere eigenaars, bewonersorganisaties, energiebedrijven en netbeheerders, en dienen ze als onderbouwing voor de gemeentelijke ondersteuning van initiatieven van partners.

De kaarten geven aan welke warmteopties we verwachten per buurt in 2030 en in 2040. Daarmee geven we richting aan de overstap naar schone

17

18

If Technology (2016), Potentieel Geothermie Den Haag: Quickscan.

Bijlage 1 Relevante onderzoeken AnteaGroup (2020), Eindrapport Analyse Duurzame Warmte Regentessekwartier en Valkenboskwartier CBS (2019), Gemiddelde energielevering aardgaswoningen. Gecorrigeerd voor grootteklasse. URL: https://www.cbs.nl/nlnl/maatwerk/2020/33/gemiddelde-energielevering-aardgaswoningen-2019CBS (2021), Voorraad woningen; gemiddeld oppervlak; woningtype, bouwjaarklasse, regio. URL: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82550NED/table?fromstatweb CE Delft (2016), Ketenemissies warmtelevering. URL: https://ce.nl/publicaties/ketenemissies-warmtelevering/ CE Delft (2018), Contouren en instrumenten voor een Routekaart Groen gas 2020-2050. CE Delft (2019), Hybride warmtenetten. Kansen voor Den Haag. CE Delft (2020), Systeemstudie Energie-infrastructuur Zuid-Holland. CE Delft (2021), Beleidssporen voor de warmtetransitie gebouwde omgeving. Achtergrondrapport. CMAG BV (2020), Nieuwe Energie voor Moerwijk-Oost CMAG BV (2020), Nieuwe Energie voor Molenwijk/Puntpark DWA (2020), Eindrapport. Statenkwartier aardgasvrij. DWA (2020), Vogelwijk Aardgasvrij. Naar een toekomstbestendige energievoorziening. Gemeente Den Haag (2019), Bevolkingsprognose Den Haag 2019. URL: https://denhaag.incijfers.nl/handlers/ballroom.ashx?function=download&id=38# :~:tekst=Toekomst%3A%20groei%20zet%20door%20De,naar%20605.000%2 0tot%20629.000%20inwoners

If Technology (2018), Haalbaarheidsstudie TEO, RED en geothermie-retour. Vruchtenbuurt Den Haag Klimaatmonitor (2018), Totaal bekend warmteverbruik gebouwde omgeving. Over Morgen (2020), Thermoplanning Den Haag Zuidwest. Rapportage update 2020. Over Morgen (2021), Achtergrondrapport Transitievisie Warmte Gemeente Den Haag Over Morgen (2021), Warmteverbinding Den Haag-Westland PBL (2020), Klimaat- en Energieverkenning 2020 PBL (2020), Startanalyse voor gemeentes. URL: https://www.pbl.nl/publicaties/startanalyse-aardgasvrije-buurten-2020 Royal HaskoningDHV (2021), Collectieve warmtevoorziening Rotterdam-Den Haag, verdieping en verkenning met scenario’s. Werkpakket 3 Warmte RES 1.0. Stedin (2021), Openingsbod Warmtetransitie. URL: https://www.stedin.net/zakelijk/branches/overheden/het-openingsbod The Early Birds , Voor de vooruitdenkers. Vruchtenbuurt Den Haag aardgasvrij TKI Urban Energy (2019), WINST: Warmte infrastructuur Nederland met verlaagde systeem temperatuur. Openbaar eindrapport. TKI Urban Energy (2021), Koudevraag in Nederland en Europa. URL: https://www.topsectorenergie.nl/tki-urban-energy/kennisdossiers/factsheetskoudetechnieken/koudevraag-in-Nederland TNO (2019), Warmtemonitor 2019. URL: https://www.cbs.nl/nlnl/achtergrond/2020/35/warmtemonitor-2019 Witteveen+Bos (2020), Energietransitievisie Policy Campus. Eindrapport.

Gemeente Den Haag (2020), Schone Energie voor Den Haag – Stedelijk Energieplan 2020 Gemeente Den Haag (2021), Stadspanel Den Haag. Onderzoeksrapport Schone Energie in Huizen.

19

Bijlage 2 Betrokken partners Dit overzicht geeft weer welke partners we recent hebben gesproken specifiek voor het opstellen van de transitievisie warmte. Daarnaast hebben we gebruikgemaakt van alle gesprekken, bijeenkomsten en bijdragen bij het opstellen van het Stedelijk Energieplan. Datum

Partner

8 april 2021

Duurzaam Den Haag

9 april 2021

Netwerkgesprek

12 april & 25 mei 2021

Stedin

15 april & 25 mei 2021

Dunea

19 april 2021

Haagse Aardwarmte

22 april 2021

Haags Energie Netwerk

3 mei 2021

Eneco

12 mei 2021

Duwo

17 mei 2021

Arcade

19 mei 2021

Vestia

19 mei 2021

Haag Wonen

20 mei 2021

HVC

2 juni 2021

VNO NCW

4 juni 2021

Stichting bedrijventerrein Haaglanden

16 juni 2021

Koninklijke Horeca Den Haag

18 juni 2021

MKB Den Haag

Regelmatig

Overleg met inwoners

20

Bijlage 3 Resultaten enquête

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

Bijlage 4 Buurtentabel De buurtentabel met overzicht van warmteopties in 2030 en 2040 en de belangrijkste beschikbare bronnen per buurt Buurtnaam

Warmteoptie in 2030

Warmteopties in 2040

Belangrijkste beschikbare bronnen Warmte uit de directe omgeving

Archipelbuurt

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Belgisch Park

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Warmte uit de directe omgeving

Benoordenhout (Samenvoeging van Nassaubuurt, Van Hoytemastraat en omgeving, Uilennest, Arendsdorp, Waalsdorp, Duinzigt)

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Aardwarmte en Warmte uit de directe omgeving

Bezuidenhout-Midden

Warmtenetbuurt na 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Bezuidenhout-Oost

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Aardwarmte en warmte uit de directe omgeving

Bezuidenhout-West (Deel van Bezuidenhout-West)

Warmtenetbuurt voor 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Binckhorst

Mix van warmtenetten en warmtepompen

Mix van warmtenetten en warmtepompen

Aardwarmte, restwarmte en warmte uit de directe omgeving

Beschrijving Vooroorlogse buurt waar de huizen en gebouwen dicht op elkaar staan. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Ook zijn in deze buurt een paar grote gebouwen, deels van de woningcorporatie en deels aangesloten op een bestaand warmtenet. Als er ruimte is, is het logisch om deze gebouwen aan te sluiten op het bestaand warmtenet. Vooroorlogse buurt waar de huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Grondwater is hier beschermd. We houden daarmee rekening als we energie uit de grond halen. Vooroorlogse buurt waar de huizen en gebouwen dicht op elkaar staan en waar weinig ruimte is in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix.

Daarnaast onderzoeken bewoners hier de mogelijkheid van een warmtenet en werken overheden samen om hun gebouwen te verduurzamen. Grondwater is hier beschermd. We houden daarmee rekening als we energie uit de grond halen. Een gemengde buurt van huizen en kantoren, zowel vooroorlogs als naoorlogs. Daarnaast veel aansluitingen op het bestaande warmtenet en weinig huizen van woningcorporaties. Uitbreiden van het warmtenet is hier logisch. Grotendeels vooroorlogse buurt waar de huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Er is een bestaand warmtenet in de buurt met Een paar aansluitingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Grotendeels naoorlogse buurt met veel huizen dicht op elkaar, veel huizen van woningcorporaties en veel bestaande warmtenetaansluitingen. Daarom is een warmtenet voor 2030 hier logisch. Overheden werken hier samen om hun gebouwen te verduurzamen in het project EnergieRijk Den Haag. Deze buurt wordt de komende jaren opnieuw gebouwd. Een deel van de bestaande huizen en gebouwen zijn aangesloten op een warmtenet. Nieuwbouw in het gebied krijgt een mix van warmtepompen en aansluitingen op warmtenetten.

In de Binckhorst zijn goede kansen om een aardwarmtebron te realiseren.

34

Bloemenbuurt-Oost

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Warmte uit de directe omgeving

Bloemenbuurt-West

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Warmte uit de directe omgeving

Bohemen en Meer en Bos

Warmtenetbuurt na 2030 Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Warmte uit de directe omgeving

Bosjes van Pex

Warmtenetbuurt na 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

Bosweide

Warmtenetbuurt voor 2030 Warmtenetbuurt voor 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

CID/Policy Campus (Delen van Uilenbomen, Rivierenbuurt-Noord, Bezuidenhout-West)

Mix van warmtepompen en warmtenetten

Mix van warmtenetten en warmtepompen

Aardwarmte, restwarmte en warmte uit de directe omgeving

Componistenbuurt

Warmtenetbuurt na 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

De Bras

Warmtenetbuurt voor 2030 Warmtepompen

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Warmtepompen

Warmte uit de directe omgeving

Warmtepompen Mix van warmtepompen en warmtenetten Warmtepompen

Warmtepompen Mix van warmtenetten en warmtepompen Warmtepompen

Warmte uit de directe omgeving Warmte uit de directe omgeving

Bomenbuurt

Bouwlust (Venen, Oorden en Raden en een deel van Zijden, Steden en Zichten)

De Lanen

De Reef De Rivieren De Uithof

Warmte uit de directe omgeving

Vooroorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Vooroorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Grotendeels naoorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan en er weinig huizen van woningcorporaties zijn. Vooroorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Buurt waar de huizen en gebouwen ver van elkaar af staan maar waar ook een paar naoorlogse flats zijn. De meeste huizen bevinden zich in de flats. Een warmtenet is daar logisch.

Voor huizen die niet op een warmtenet kunnen worden aangesloten, zijn warmtepompen mogelijk. Deze buurt is bijna volledig aangesloten op een bestaand warmtenet. Aansluiting op een toekomstige aardwarmtebron in Ypenburg is kansrijk. Naoorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met veel huizen van woningcorporaties. Bestaand warmtenet met Een paar aansluitingen, aangesloten op de aardwarmtebron aan de Leyweg. Proeftuin Aardgasvrij aanwezig om flats aan te sluiten op het warmtenet. Deze buurt ligt in het centrum van Den Haag met veel overheidsgebouwen, monumenten en kantoren. In deze buurt zijn veel aansluitingen op het warmtenet en WKO-systemen. Uit onderzoek in opdracht van de gemeente blijkt dat een mix van warmtenetten en WKO-systemen met warmtepompen hier logisch is. Die uitkomst is overgenomen. Grotendeels naoorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Geen concrete startkansen of huizen van woningcorporaties, daarom "Warmtenet, starten voor 2040". Deze buurt is bijna volledig aangesloten op een bestaand warmtenet. Jonge buurt waar huizen en gebouwen ver van elkaar af staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen en bijna geen huizen van woningcorporaties. Buurt met een paar jonge gebouwen. In deze buurt is een bedrijventerrein.

Een mix van warmtenetten en warmtepompen is hier logisch. Buitengebied met grotendeels jonge huizen en gebouwen die ver van elkaar af staan. Hier zijn warmtepompen logisch. Daarnaast vier grote flats van de woningcorporatie aan de Lozerlaan. Het is logisch dat deze een aansluitingen krijgen op een warmtenet. In de Uithof ligt het grootste zonnedak van Den Haag.

35

De Velden

Warmtepompen

Warmtepompen

Warmte uit de directe omgeving

De Venen

Warmtenetbuurt voor 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

De Vissen

Warmtepompen

Warmtepompen

Warmte uit de directe omgeving

Duindorp

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Warmte uit de directe omgeving

Duttendel

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Warmte uit de directe omgeving

Erasmus Veld

Warmtepompen

Warmtepompen

Warmte uit de directe omgeving

Geuzenkwartier

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Aardwarmte en warmte uit de directe omgeving

Groente- en Fruitmarkt

Warmtenetbuurt voor 2030 Warmtepompen

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Warmtepompen

Warmte uit de directe omgeving

Heesterbuurt

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Warmte uit de directe omgeving

Hoge Veld

Warmtenetbuurt voor 2030 Warmtenetbuurt voor 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

Warmtenetbuurt na 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Haagse Bos

Houtwijk

Huygenspark

Jonge buurt waar huizen en gebouwen ver van elkaar af staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen en bijna geen huizen van woningcorporaties. Jonge buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan. Deels aangesloten op een bestaand warmtenet, deels al warmtepompen. Aansluiting op een toekomstige aardwarmtebron in Ypenburg is kansrijk. Jonge buurt waar huizen en gebouwen ver van elkaar af staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen en bijna geen huizen van woningcorporaties. Buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Zowel jonge als oude gebouwen, waaronder monumenten. De jonge gebouwen zijn voor een deel al aangesloten op een warmtenet met WKO. Voor de oude gebouwen is de warmteoptie nog onduidelijk, daarom hybride warmtepompen als tussenoplossing en uiteindelijk warmtenetten, warmtepompen of een mix. Vooroorlogse buurt waar huizen en gebouwen ver van elkaar af staan. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom kiezen we voor de hybride warmtepomp als tussenoplossing. Uiteindelijk kunnen hier warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Grondwater is hier beschermd. We houden daarmee rekening als we energie uit de grond halen.

Jonge buurt waar huizen en gebouwen ver van elkaar af staan en weinig huizen van woningcorporaties. Een paar gebouwen zijn aangesloten op een bestaand warmtenet. Warmtepompen zijn logisch voor de jonge gebouwen. Voor een paar naoorlogse gebouwen naast Moerwijk kan aansluiting op een warmtenet ook logisch zijn. Vooroorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan en weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Grotendeels naoorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan. Weinig huizen van woningcorporaties, maar wel in de buurt van bestaand warmtenet. In buurten met bijna geen gebouwen, zoals het Haagse Bos, zijn warmtepompen het meest logisch. Vooroorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan en weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Daarom is de hybride warmtepomp een oplossing. Hier kunnen warmtenetten komen, warmtepompen, of een mix. Deze buurt is bijna volledig aangesloten op een bestaand warmtenet.

Grotendeels naoorlogse buurt met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan en veel huizen van woningcorporaties. Een paar kantoren en vooroorlogse gebouwen. Bestaand warmtenet is dichtbij. Zeer gemengde buurt van kantoren, naoorlogse flats en vooroorlogse gebouwen. Er zijn een paar bestaande warmtenetaansluitingen en veel huizen van woningcorporaties.

36

Kerketuinen en Zichtenburg

Mix van warmtepompen en warmtenetten Warmtepompen

Mix van warmtenetten en warmtepompen Warmtepompen

Aardwarmte en warmte uit de directe omgeving Warmte uit de directe omgeving

Kom Loosduinen

Warmtenetbuurt na 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

Koningsplein en omgeving

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Aardwarmte en warmte uit de directe omgeving

Kortenbos

Warmtenetbuurt na 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Kraayenstein (Splitsing van Kraayenstein) Laakhaven-Oost

Warmtenetbuurt voor 2030 Mix van warmtenetten en warmtepompen

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

Mix van warmtenetten en warmtepompen

Aardwarmte, restwarmte en warmte uit de directe omgeving

Laakhaven-West

Mix van warmtenetten en warmtepompen

Mix van warmtenetten en warmtepompen

Aardwarmte, restwarmte en warmte uit de directe omgeving

Laakkwartier-Oost

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Aardwarmte en restwarmte

Laakkwartier-West

Warmteoptie nog onduidelijk. Hybride warmtepomp

Warmteoptie nader bepalen: warmtepompen, warmtenetten of een mix

Aardwarmte en restwarmte

Lage Veld

Warmtepompen

Warmtepompen

Warmte uit de directe omgeving

Leyenburg

Warmtenetbuurt na 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte

Mariahoeve ( Samenvoeging van Kampen, Burgen en Horsten, Landen en Marlot) Moerwijk-Noord

Warmtenetbuurt voor 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en warmte uit de directe omgeving

Warmtenetbuurt voor 2030 Warmtenetbuurt voor 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Warmtenetbuurt voor 2030

Warmtenetbuurt

Aardwarmte en restwarmte

Kijkduin

Moerwijk-Oost

Moerwijk-West

In deze buurt is een bedrijventerrein. Een mix van warmtenetten en warmtepompen is hier logisch. Zeer gemengde buurt. Vanwege de grote afstand tussen de huizen en gebouwen zijn warmtepompen hier logisch. Aansluitingen op een warmtenet voor gebouwen langs de Zandzeggelaan zijn ook logisch als er dichtbij een warmtenet komt. Buurt die voor de helft bestaat uit vooroorlogse gebouwen en monumenten, en voor de helft uit naoorlogse huizen en gebouwen die dicht op elkaar staan en met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Veel huizen van woningcorporaties en een paar kantoren. Vooroorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan en weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Door de ouderdom van de buurt zijn alle warmteopties ingewikkeld en is de warmteoptie nog onduidelijk. Duurzaam Den Haag is in deze wijk actief met het onderzoeken en uitwerken van mogelijke warmteopties. Zeer gemengde buurt van kantoren, naoorlogse flats en vooroorlogse gebouwen met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen. Er zijn een paar bestaande warmtenetaansluitingen en veel huizen van woningcorporaties. Naoorlogse buurt waar huizen en gebouwen dicht op elkaar staan met weinig ruimte in de grond voor nieuwe kabels en leidingen en veel huizen van woningcorporaties. In deze buurt is de komende jaren veel sloop en nieuwbouw.