Document · PDF

RIS310286 Bijlage 5

Commissie Ruimte 2 februari 2022, gemeente Den HaagBij agendapunt: Toelichting Welstands- en Monumentencommissie op inhoud advies16.988 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

balkon 6

sl2

sl1

sl3

sl1

sl2

3 loggia

loggia 1

basis LT-convectoren

huidig

variant 3

basis zwevende vloer + isolatie onderzijde

ek B

3 loggia

sl1

balkon

spouw isolatie EPS korrels steenstrips + 120 mm EPS ISPO 80 mm stuc dakisolatie glas vervangen voor HR++ LT convectoren 180 l elektrische boiler ventilatievoud, infiltratie Energielabels Specifieke energiebehoefte verwarming: Pieklast verwarming:

P3 √ √ √ √

3,75 C 241 84

1,5 A+ 86 35

P3+ √ √ √ √ √ √ 1,5 A+ 86 35

P3* √ √ √ √ √ √ 1,5 A+ 82 36

Rc-gevels: 1,66 Rc-gevels: 2,56

U-waarde glas: 1,46

27-01-2021

P3: hoogwaardig, 40º aanvoer

Dit model volgt eveneens op het beperkte model, daarmee blijft aanpassing van de aanvoertemperatuur van de stadsverwaming op termijn mogelijk. Een dergelijk lage aanvoertemperatuur vereist een laag-temperatuur afgiftesysteem, deze heeft een beperkt afgiftevermogen. Wat betreft kosten en vermogen zijn LT-convectoren het meest voor de hand liggend. De piekvraag zal verder moeten zakken om het beperkte vermogen toereikend te laten zijn. Een goede kierdichting, met aanpassing van de kozijnen (strips) en een CO2-gestuurde ventilatie, met voorverwarming van de buitenlucht met de convectoren voorkomt te weinig ventilatie & instroom van koude lucht. Voor de totale energievraag is warmteterugwinning op de ventilatielucht wenselijk. Decentrale WTW is relatief kostbaar, ook in onderhoud. Een ventilatielucht-warmtepompboiler biedt hiervoor een oplossing. Vloerverwarming heeft een beperkt vermogen, en het ruimtebeslag is te groot: het zou aanpassing van de bordessen betekenen. Plafondverwarming heeft een groter vermogen en kan worden geïntegreerd met een akoestisch plafond. Dit werkt echter vooral op luchtgeluid. •

Tapwaterboiler > 150 liter elektrisch

•

LT-verwarming met CO2 gestuurde ventilatie (decentraal)

P3 pluspakket: hoogwaardig, 40º aanvoer •

Verder verbeterde kierdichting,

•

Tapwaterboiler op ventilatielucht

Prestatie ten opzichte van eisen / bouwbesluit De woning voldoet geheel aan de renovatie-eisen van het bouwbesluit. De nieuwbouweisen (hogere Rc-waarden, lagere warmtevraag worden niet gehaald. Noot: De grote, 180 liter, boiler neemt relatief veel ruimte in. Er kan worden gekozen om een kleine boiler te plaatsen indien de aanvoertemperatuur op 55ºC blijft liggen. Voordeel hiervan is, naast een kleinere boiler, ook de LT-convectoren kleiner kunnen worden. Tegelijk wordt de elektrarekening niet belast met het verwarmen van tapwater, dit kan CO2-arm vanuit de stadsverwarming worden geleverd. Anderzijds bij een tapwaterboiler op ventilatielucht gaat de warmte niet verloren.

27-01-2021

basis spouw vullen

basis buitengevelisolatie+

basis vervangen glas

basis sterk verbeterde kierdichting

basis grote boiler

balkon 6

sl2

sl1

sl3

sl1

sl2

3 loggia

loggia 1

basis LT-convectoren + voorverwarming buitenlucht

plus triple glas huidig

variant 4

basis zwevende vloer + isolatie onderzijde

ek B

3 loggia

sl1

balkon

spouw isolatie EPS korrels steenstrips + 120 mm EPS ISPO 80 mm stuc dakisolatie glas vervangen voor HR++ /kozijn + triple glas & kozijn vervangen [triple] LT convectoren + voorverwarming vent. 180 l elektrische boiler 180 l boiler op vent.lucht ventilatievoud, infiltratie energielabels Specifieke energiebehoefte verwarming: Pieklast verwarming:

plus optimale kierdichting P4 √ √ √ -/√

3,75 C 241 84

P4+ √ √ √ -/√

√

√ √

1 A++ 79 33

0,8 A++ 74 31

P4* √ √ √ √ √

Rc-gevels: 1,66 Rc-gevels: 2,56

U-waarde glas: 1,19 U-waarde glas: 0,91

√ 0,8 A++ 68 30

27-01-2021

P4: Zeer Hoogwaardig 40º

Dit model volgt eveneens op het beperkte model, en vormt een eindmodel. Vergelijkbaar aan bovenstaand model, maar anders ingestoken: de ventilatielucht wordt voorverwarmd middels LT-convectoren aan de gevel, lucht wordt binnengelaten via ventilatieroosters. In tapwater wordt voorzien door een ventilatieluchtwarmtepompboiler. Voordeel hiervan is het vervallen van de WTW-eenheden in alle ruimten, en daarmee het vervallen van de elektrische aansluiting die daarbij hoort, en een eenvoudiger onderhoud. Nadeel is de (iets) hogere warmtevraag: de warmte uit de vuile lucht wordt immers niet voor ruimteverwarming, maar voor tapwaterverwarming gebruikt. •

U-waarde glas (tripleglas) (MJOP) en hoogwaardige kozijnen bij balkons en loggia’s verbeteren

•

LT-verwarming met CO2 gestuurde ventilatie (decentraal)

•

Isolatie BG-vloer, aan onderzijde

•

Verbeterde isolatie bij balkons

P4+: Zeer hoogwaardig 40º aanvoer. Tenslotte zou overwogen kunnen worden om zeer vergaande maatregelen te treffen. Hierbij is in eerste instantie gedacht aan een gedeeltelijke vervanging van de kozijnen, te weten bij de balkons. Echter, gezien de asbestproblematiek lijken de meerkosten van complete vervanging, de toename van het comfort én de energetische voordelen niet op te wegen tegen beperkte vervanging. Een zeer goede kierdichting is dan meegenomen, zekerheidshalve blijven wij echter rekenen met een n50-waarde boven klasse 3. •

Triple glas en vervanging van alle kozijnen

27-01-2021

spouw vullen

buitengevelisolatie+

kozijn en triple glas

sterk verbeterde kierdichting

5 l boiler

balkon 1

balkon

sl2 k

sl1

LT-convectoren

kozijn en triple glas

huidig

basis spouwisolatie buitenisolatie beton dak isolatie zwevende variant 5 vloer HR++ / triple glas afgifteset stadsverwarming 40º 180 l elektrische boiler MV kierdichting [goed] LT-convectoren

3 loggia

zwevende vloer + isolatie onderzijde

gemiddelde waarden basis

plus

Rc-gevels: U-glas:

1,59 1,19

triple glas optimale kierdichting

verbruik: piek:

83 kwh/m2/jaar 39 W/m2

sl2

sl1

loggia

sl3

3 loggia

sl1

spouw isolatie EPS korrels steenstrips + 120 mm EPS ISPO 80 mm stuc dakisolatie glas vervangen voor HR++ /kozijn + triple glas & kozijn vervangen [triple] gemiddelde waarden plus LT convectoren 5 l boiler l elektrische boiler ventilatievoud, Rc-gevels: infiltratie 1,59 energielabels U-glas: 0,91 Specifieke energiebehoefte verwarming: verbruik: 78 kwh/m2/jaar Pieklast verwarming:

piek:

37 W/m2

P5 √

Rc-gevels: 1,66 Rc-gevels: 2,56

√ √

3,75 C 241 84

√ √ √ 1 A++ 78 33 TOEKOMSTVASTHEID

U-waarde glas: 0,91

www.kbng.nl info@kbng.nl

DE DREVEN / ROTTINGHUIS STAEDION ENERGIESTUDIES

27-01-2021

P5: Combinatiemodel 55ºC

Op basis van de voorkeuren van Staedion en de voorgaande modellen is een combinatiemodel geformuleerd. Dit model houdt rekening met de gewenste kwaliteitsverbetering, wat betreft uitstraling en geluid. Een aanvoertemperatuur onder de 55ºC vereist een inidividuele oplossing voor Warm Tapwater, dit is niet in alle plattegrondvarianten voorhanden. Een hoge temperatuur, 70ºC, kan leiden tot oververhitting van de woning, daarom wordt uitgegaan van 55ºC. Hiermee hebben LTV-convectoren voldoende vermogen om door raamroosters instromende verse lucht te verwarmen, en is ventilatie via de convectoren niet vereist. Vanuit energie gedacht is het toereikend om alleen de in de gevel gelegen kozijnen te verbeteren, er is ervoor gekozen om alle kozijnen aan te pakken, zodat een uniforme kwaliteit ontstaat. •

U-waarde glas (tripleglas) (MJOP) en hoogwaardige kozijnen

•

raamroosters ten behoeve van ventilatie

•

Isolatie BG-vloer, aan onderzijde

•

Verbeterde isolatie bij balkons

Prestatie ten opzichte van eisen / bouwbesluit De woning voldoet geheel aan de renovatie-eisen van het bouwbesluit. De nieuwbouweisen (hogere Rc-waarden, lagere warmtevraag) worden niet gehaald.

27-01-2021

huidig spouw isolatie EPS korrels

P1+

√

steenstrips + 120 mm EPS

P1*

P2+

√

P2*

√

P3+

√

P3*

P4+

√

P4*

P5 √

√

voorzetwand

√

BG vloer / geluid

√

-/√

√

BG vloer / thermisch ISPO 45 mm stuc

√

ISPO 80 mm stuc dakisolatie

√

glas vervangen voor HR++

√

√/-

kozijnen (alu) + triple glas radiatoren vervangen voor LTconvector

√

voorverwarming ventlucht via LTconvector afgifteset stadsverwarming

√

MV-installatie

√

MK-aanpassing tbv elektrisch koken

√

5l boiler bij afgifteset

√

180 l boiler elektrisch

√

180 l boiler ventilatieluchtwarmtepomp

√

ventilatievoud, infiltratie

3,75

3,6

1,5

0,8

Specifieke energiebehoefte verwarming:

241

125

103

101

Pieklast verwarming:

Energielabel

A+

A++

27-01-2021

4.8.

Overzicht van Maatregelen en effecten

De verschillende pakketten zijn hiernaast nogmaals weergegeven. Een LT-verwarmingssysteem heeft een lager vermogen en kan daarmee alleen worden toegepast bij voldoende isolatie. Als vuistregel kan een piekvraag van 60 W/m2 als bovengrens worden gehanteerd, daarmee is in alle gevallen LT-verwarming mogelijk. Vloerverwarming heeft als maximum 40 W/ m2, en is daarmee slechts mogelijk in het vierde pakket. In alle pakketten is - in verband met de bouwhoogte - uitgegaan van LT-convectoren. Omdat de koudeval minder goed kan worden tegengegaan met LT-convectoren is hoogwaardig glas een vereiste. Om dat te controleren is ook een berekening gemaakt van de risico’s op discomfort door koudeval. Hierbij geldt dat als voor een hogere aanvoertemperatuur wordt gekozen, (55º in plaats van 40º), de kans op discomfort afneemt. Triple glas biedt het hoogste comfort, maar kan niet in de bestaande kozijnen worden geplaatst. Aangezien als uitgangspunt een levensduurverlening van 50 jaar geldt, lijkt vervanging van de kozijnen bij hoogwaardige renovatie voor de hand te liggen. Wij rekenen met thermisch onderbroken aluminium kozijnen. Deze sluiten wat betreft profiel het beste aan op de huidige houtmaten en -profielen. Hiermee lijken de pakketten P4 het meest voor de hand te liggen.

Gezien de onzekerheid omtrent de conditie van de spouw, is deze schoon genoeg, is tevens gerekend aan het vervangen van het gehele buitenblad voor 120mm EPS met steenstrips. Dit zijn de modellen gemarkeerd met een asterisk (*). Het betekent ook een betere isolatie van de schil, en daarmee verdere reductie van de warmtevraag.

27-01-2021

huidig

P1+

P1*

P2+

P2*

P3+

P3*

P4+

P4*

2-kamer woning, 64 m2 verwarmd oppervlak verbruik

14,8

7,4

6,0

5,4

5,9

5,2

4,9

4,7

4,5

4,2

3,8

4,4 MWh/jaar

2-kamer woning, 64 m2 verwarmd oppervlak piek

5,2

3,1

2,6

2,4

2,5

2,3

2,1

1,9

1,8

1,9 kW

3-kamerwoning, 76 m2 verwarmd oppervlak

17,6

8,8

7,2

6,4

7,0

6,2

5,8

5,6

5,3

5,0

4,5

5,3 MWh/jaar

3-kamerwoning, 76 m2 verwarmd oppervlak

6,2

3,7

3,1

2,9

3,0

2,7

2,4

2,5

2,3

2,1

2,3 kW

4-kamerwoning, 90 m2 verwarmd oppervlak

20,9

10,4

8,5

7,5

8,3

7,3

6,9

6,6

6,3

5,9

5,3

6,2 MWh/jaar

4-kamerwoning, 90 m2 verwarmd oppervlak

7,3

4,3

3,7

3,4

3,5

3,3

2,9

3,0

2,7

2,5

2,7 kW

kans op koudeval bij 0ºC

80%

77%

41%

12%

kans op koudeval bij -10ºC

80%

77%

42%

27-01-2021

4.9.

Prestatie ten opzichte van eisen / bouwbesluit - nieuwbouw en renovatie

In het ontwerpbesluit wordt bij verbouw de minimale Rc-waarde voor een gevel van 1,4 m2K/W, voor vloer 2,5 en dak 2,6 gehanteerd, bij aanpassing van de isolatielagen in deze elementen. Spouwisolatie brengt de Rc-waarde van de gevel naar 1,5, 40 ISPO + stucwerk op de betonnen gevels is met 1,42 eveneens toereikend. In P3 en P4 is de vloer geïsoleerd tot een Rc-waarde van 3,5. In alle varianten wordt het dak tot 6,4 m2K/W gebracht. Hiermee voldoet de thermische isolatie aan de renovatie-eisen van het bouwbesluit, zoals dat in 2020 in werking zou kunnen treden. Dit bouwbesluit is iets strenger dan het vigerende. Tevens zal dan de BENG-norm zijn vastgesteld. De BENG (Bijna-EnergieNeutraal Gebouw), heeft drie eisen. •

BENG-1: energiebehoefte van het gebouw (zijnde verwarming en koeling) in kWh per m2 gebruiksoppervlak per jaar

•

BENG-2: het maximaal primair fossiel energiegebruik, eveneens in kWh per m2 gebruiksoppervlak per jaar

•

BENG-3: is het minimale aandeel hernieuwbare energie in procenten

Voor BENG 1 geldt 65 kWh/m2/jaar, BENG-23 maximaal 50 kWh/m2/jaar, BENG-3 stelt dat minimaal 40% hernieuwbaar is. Wij zien geen van de modellen voldoet aan de BENG-1 norm. Het behalen van de BENG-2 eis is afhankelijk van de opwekking van Tapwater en het aandeel hernieuwbare energie in de door de stadsverwarming geleverde warmte, hetgeen ook geldt voor de BENG-3 eis. Het niet behalen van de BENG-1 eis kent twee belangrijke ookzaken. Ten eerste de koudebruggen. Wij hebben deze in de berekeningen forfaitair meegenomen, waarmee de U-waarde van elk bouwdeel met 0,1 wordt verhoogd. Een berekening van de koudebruggen conform de NEN 1068:2001 of de SBR-referentiedetails maakt de berekening preciezer. Menging van de verschillende rekenwijzen is niet toegestaan. Ten tweede: de beperkte mate van isolatie die mogelijk is op de betonnen gevelelementen. Een hogere Rc-waarde gaat ten koste van de gebruikskwaliteit van de balkons, en lijkt daarmee niet voor de hand te liggen. De BENG-eisen gelden niet voor renovatie. Indien de koudebruggen geëlimineerd zouden worden, halen energiepakketten zou alleen pakket P4* aan de BENG-1 eis voldoen.

27-01-2021

vergelijk met nieuwbouweisen (BENG per 01-06-2020) opname EI (-)

RVO

P1 Nieuwbouw (BENG)

basis

plus

goed

basis

plus

goed

basis

plus

goed

basis

plus

goed

A+

A++

140,69

103,22

92,46

100,79

90,06

85,76

81,92

78,98

74,26

67,84

77,88

131,90

94,51

83,85

92,10

81,47

76,84

73,05

70,24

65,53

59,22

69,08

4,5

1,53

3,71

1,53

3,71

1,53

3,71

1,53

3,71

2,06

Energielabel

verwarmingsbehoefte (kWh/m )

232

zonder toeslag Rc waarde gevels / metselwerk

0,325

0,36

Rc waarde gevels / beton

0,106

4,5

1,43

2,22

gemiddelde Rc waarde gevels

0,170

4,5

1,66

2,56

1,66

2,56

1,66

2,56

1,66

2,56

Rc waarde vloer

0,244

0,32

3,5

0,57

3,51

Rc waarde dak

1,187

0,39

1,00

6,45

U-waarde glas / deur

2,9

3,25

1,65

2,66

1,46

1,19

0,91

vergelijk met renovatieeisen

P1 opname

EI (-)

RVO

renovatie

basis

plus

P2 goed

basis

plus

P3 goed

basis

plus

P4 goed

basis

plus

P5 goed

2,06

Energielabel

A+

A++

verwarmingsbehoefte (kWh/m2)

232

195

103,22

92,46

100,79

90,06

85,76

81,92

78,98

74,26

67,84

77,88

195

131,90

94,51

83,85

92,10

81,47

76,84

73,05

70,24

65,53

59,22

69,08

1,3

1,53

3,71

1,53

3,71

1,53

3,71

1,53

3,71

zonder toeslag Rc waarde gevels / metselwerk

0,325

0,36

Rc waarde gevels / beton

0,106

1,3

1,43

2,22

gemiddelde Rc waarde gevels

0,170

1,3

1,66

2,56

1,66

2,56

1,66

2,56

1,66

2,56

Rc waarde vloer

0,244

0,32

2,5

0,57

3,51

Rc waarde dak

1,187

0,39

1,00

6,45

U-waarde glas / deur

2,9

3,25

1,65

2,66

1,46

1,19

0,91

groen: voldoet aan de gestelde eisen. DHet energielabel is getransponeerd vanuit de nieuwe labelsystematiek, die gebaseerd is op de klasseindeling zoals deze thans wordt voorgesteld in het Lente-akkoord. Hierbij gaat het om het maximale Primaire energieverbruik per vierkante meter. Indien de woningen worden aangesloten op (fossielvrije of fossielarme) stadsverwarming veranderd het energielabel. Voor de U-waarde van glas en deur is het geheel genomen: glas met kozijn. De EI-systematiek laat dit buiten beschouwing. Voor de warmtevraag per m2 is gebruik gemaakt van forfaitaire waarden. Indien de koudebruggen volledig opgelost zouden zijn, scheelt dat aanzienlijk in de warmtevraag. De BENG 1 eis is 65 kWh/m2 voor verwarming en koeling. Daarnaast worden eisen gesteld aan het primair fossiel energiegebruik (BENG 2). Hierin zijn ook het tapwater en ventilatoren meegenomen, en is er een aanvullende eis voor het aandeel van hernieuwbare energie (BENG 3). De stadsverwarming zal hier waarschijnlijk aan voldoen.

27-01-2021

Vergelijk in prestaties Tot 1965 werden geen eisen aan energiezuinigheid van woningen gesteld. De woningen zijn daarom niet geïsoleerd. De woningen zijn ontworpen voor lokale verwarming, tapwater werd op temperatuur gebracht met elektrische boilers of keukengeisers. Inmiddels is in een groot deel van de woningen centrale verwarming geplaatst. Landelijk is dat 78% van de woningen, in de Dreven zal dat niet veel anders zijn. Hierbij komt de [landelijk] VR ketel het meeste voor, tapwater wordt doorgaans middels een combiketel verwarmd. In de woningen is dubbel glas geconstateerd, voor het grootste deel van het glasoppervlak. Dit is geruime tijd geleden aangebracht. De woningen zijn ontworpen met natuurlijke ventilatie, in recentelijke gerenoveerde woningen is mechanise afvoer aangebracht. Om een vergelijk te kunnen maken tussen de eisen tijdens de bouw / huidige stand van zaken / programma en Nieuwbouw wordt hier de “voorbeeldwoningen 2011” van RVO gevolgd. Renovatie-eis: Het bouwbesluit stelt eisen aan renovatie en verbetering, deze zijn minder zwaar dan de nieuwbouweisen. Er is geen eis voor de energie-index, en deze is ook niet relevant, gezien de invoering van de BENG per 2020. Doorgaans wordt bij renovatie label B gehanteerd. Wij berekenen echter het verbruik in kWh/m2, de energielabels kennen een andere opbouw, en zijn niet gekoppeld aan een verbruik in kWh/m2.

In de conceptregeling in verband met aanpassing van de labelsystematiek worden labels eveneens gekoppeld aan verwarmingsbehoefte. Dit is vermeld in onderstaande tabel, die als uitgangspunt voor de energielabels in de vergelijking is genomen. Tenslotte geldt bij de berekening van de EPC een forfaitaire waarde voor koudebruggen van 0,1 op de U-waarde van de verliesgevende delen. Een berekening middels bepaling van de psi-waarden via NPR 2068 of via de SBR-referentiedetails is ook mogelijk en kan leiden tot betere resultaten. Hier wordt echter uitgegaan van de forfaitaire toeslag. Zonder vloerisolatie voldoen de verschillende pakketten niet aan de renovatie-eis, met vloerisolatie wel. De woningen kunnen niet voldoen aan de nieuwbouweisen: een isolatiewaarde van 4,5 op de gevels zal niet gehaald kunnen worden.

27-01-2021

A++++

A+++

A++

A+

<50

<80

<110

<165

<195

<255

<300

<345

<390

>390

warmtevraag: kWh/m2/jaar

4.10. Aanvullende opmerkingen - vervolgonderzoek

Onzekerheden zijn op papier enigszins weg te nemen, maar uiteindelijk staan of vallen de ideeën bij de uitvoering en de werkelijke situatie. Hoewel wij middels onderzoek zoveel mogelijk willen vaststellen, blijven een aantal vragen niet met zekerheid te beantwoorden. Deze kunnen middels een praktijkproef worden gecontroleerd. Geluid De genoemde producten zijn gecontroleerd, getest en gecertificeerd in standaard omstandigheden. Het gewicht van de betonvloer is in de documentatie niet teruggevonden: het prefabelement is afgestort met Hollithbeton, waarvan de massa per kubieke meter niet bekend is. Aangezien de massa mede bepalend is voor de geluidsoverdracht kan geen uitsluitsel worden geboden. De beste controle is natuurlijk een leegstaande woning verbeteren en vervolgens de resultaten te beproeven. Hieruit volgt de werkelijke prestatie, waar de knelpunten zitten en hoe deze kan worden verbeterd. Spouwisolatie Spouwisolatie met EPS korrels is makkelijk en goed toepasbaar, maar wel op voorwaarde dat de spouwen relatief schoon zijn, dus zonder al te veel speciebaarden. Te verwachten is dat, gezien het industriële karakter van de bouwwijze de spouwen relatief schoon zijn. Dat zal wel moeten worden gecontroleerd, een spouwonderzoek met een kleine camera op verschillende gevels geeft uitsluitsel.

Wij hebben voor de zekerheid ook de meerkosten van totale vervanging van het buitenblad meegenomen. Voordeel hiervan is dat tevens de isolatiewaarde kan worden verhoogd. Kierdichting Kierdichting is op papier makkelijk te verberen, maar de bouwwijze met elementen, de kierdichting van de kozijnen op de gevels zijn theoretisch alleen te benaderen. We hebben conservatief gerekend, maar om zekerheid te verkrijgen zou een praktijkproef met kierdichting in een leegstaande woning, gevolgd door een blowerdoortest, een goede indicatie geven van de werkelijk te behalen waarden, en waar knel- dan wel verbeterpunten te vinden zijn.

27-01-2021

Koudebruggen Het effect van koudebruggen bij goed geïsoleerde woningen is groot, de toeslag van 0,1 op de U-waarde kan de Rc-waarde sterk doen afnemen. Ook neemt de kans op condensatie en daarmee schimmel bij deze koudebruggen toe. Bij het maken van een ontwerp en de engineering daarvan heeft het zin om psi-waarden van alle koudebruggen te berekenen, dan wel de SBR-referentiedetails volledig te volgen. kozijnen

Hout, mits goed onderhouden & van voldoende kwaliteit gaat zeer lang mee. Het gebruikte hout is van hoge kwaliteit en lijkt goed onderhouden te zijn. Vervanging is daarmee niet strikt noodzakelijk. Echter de kierdichting van de bestaande kozijnen is niet optimaal, een afweging tussen kosten en baten is van belang. Bij vervanging door aluminium worden en de onderhoudskosten (schilderwerk en steigerwerk vervalt) geminimaliseerd, én wordt kierdichting verbeterd én wordt de U-waarde van het geheel verbeterd, zeker als gekozen wordt voor triple glas. programmatisch

De onzekerheid inzake het geluid, en wellicht de blijvende problematiek hieromtrent, kan aanleiding zijn om woningen verticaal samen te voegen. Hierdoor neemt het aantal woningen weliswaar af, maar onstaat tegelijk meer variatie in het stedelijk programma. Dit onderzoek viel buiten de vraag, maar lijkt opportuun, gezien de vraagstelling omtrent het behouden van het beschermd stadsgezicht, diversificatie van het stedelijk programma en verdichting.

27-01-2021

4.11. Uitvoeringsrisico’suitvoeringsrisico’s

Eerdergenoemde verdergaande onderzoeken zullen de uitvoeringsrisico’s verminderen, bij uitvoering dient het volgende in acht te worden genomen: •

spouwonderzoek: altijd uit te voeren, teneinde zeker te stellen dat de spouw schoon genoeg is;

•

asbestonderzoek: aangenomen is aanwezigheid van asbest in de spouwlatten, aanvullend onderzoek zal overige aanwezigheid, bijvoorbeeld in leidingen en leidingschachten kunnen uitsluiten;

•

geluid: geluidsdetails zijn notoir lastig in de uitvoering, een goede instructie en voortdurende controle op het werk is vereist om de berekende en gewenste resultaten te behalen;

•

schimmels door koudebruggen: isolatie van de spouwen maakt de lateien en doorgestorte vloeren kouder. De schil lijkt thermisch onderbroken van het binnenblad. Thermische bruggen rondom kozijnen en bij lateien kunnen aanwezig zijn. Dat kan dan weer leiden tot condensatie en schimmelvorming. Het spouwonderzoek zal aantonen of er thermische bruggen aanwezig zijn.

27-01-2021

Financieel

In de kosten wordt onderscheid gemaakt tussen energetische verbetering en programmatische wijziging. Bij de meeste programmatische wijzigingen zijn alle energetische pakketten toepasbaar, een enkele heeft de grote boiler die behoort bij zeer lage aanvoertemperaturen (pakketten 3 en 4) te grote ruimtelijke gevolgen. Dan kan er gekozen worden voor een hogere aanvoertemperatuur, maar wel met de overige maatregelen uit pakket 3 of 4. De verbetering van de energiehuishouding blijft dan ongewijzigd. Dit is reeds vermeld bij de beschrijving van de pakketten. Er is gerekend met kosten voor wijziging, op basis van een geheel portiek. Hierbij is dus ook gevelherstel, betonherstel, aanpassing van het portiek en verlichting en dergelijke meegenomen. Het minimummodel energiepakket 5, op voorkeursplattegrond variant 6 is €48.500 + €55.500 = € 104.000, of wel € 1470 per m2 (inclusief BTW) (hierbij is het waterdicht maken van de kelders niet meegomen. Variant 6 is een pluspakket mogelijk op alle varianten. De onderliggende bedragen zijn terug te vinden in de bijlagen. De kosten die zijn meegenomen betreffen de energiemaatregelen én de plattegrondwijzigingen, dus inclusief leidingen en tegelwerk. Tevens is algemeen onderhoud, aanpassing van entree en belborden en dichting van de kelder meegenomen. Het betreft daarmee een totale renovatie van het appartementengebouw, binnen en buiten.

27-01-2021

kosten voor 1 portiek, bestaande uit 4 3kamer en 4 4kamerappartementen - Energie P1

P1+

P1*

P2+

P2*

P3+

P3*

P4+

P4*

EX BTW

€ 95.500

€ 113.500

€ 200.000

€ 113.500

€ 153.500

€ 280.000

€ 205.000

€ 214.500

€ 318.500

€ 306.000

€ 366.500

€ 452.500

€ 321.000

BTW

€ 20.000

€ 24.000

€ 42.000

€ 24.000

€ 32.000

€ 59.000

€ 43.000

€ 45.000

€ 67.000

€ 64.500

€ 77.000

€ 95.000

€ 67.500

IN BTW

€ 115.500

€ 137.500

€ 242.000

€ 137.500

€ 186.000

€ 338.500

€ 248.000

€ 259.500

€ 385.500

€ 370.500

€ 443.000

€ 547.500

€ 388.500

PRIJS / EENHEID

€ 14.500

€ 17.250

€ 30.250

€ 17.250

€ 23.250

€ 42.250

€ 31.000

€ 32.500

€ 48.250

€ 46.250

€ 55.500

€ 68.500

€ 48.500

€ 210

€ 250

€ 430

€ 250

€ 330

€ 600

€ 440

€ 460

€ 690

€ 660

€ 790

€ 970

€ 690

PRIJS /M2

kosten voor 1 portiek, bestaande uit 4 3kamer en 4 4kamerappartementen - programma VARIANT 1

VARIANT 2

VARIANT 3

VARIANT 4

VARIANT 5

VARIANT 6

RAMING

€ 577.500

€ 547.500

€ 629.000

€ 491.000

€ 609.000

€ 363.000

5% ONVOORZIEN

€ 29.000

€ 27.500

€ 31.500

€ 24.500

€ 30.500

€ 18.000

EX BTW

€ 606.500

€ 575.000

€ 660.500

€ 515.500

€ 639.500

€ 381.000

BTW

€ 127.500

€ 121.000

€ 138.500

€ 108.500

€ 134.500

€ 80.000

IN BTW

€ 705.000

€ 668.500

€ 767.500

€ 599.500

€ 743.500

€ 443.000

PRIJS / EENHEID

€ 88.125

€ 83.563

€ 95.938

€ 74.938

€ 92.938

€ 55.375

PRIJS /M2

€ 1.250

€ 1.190

€ 1.360

€ 1.070

€ 1.320

€ 790

27-01-2021

gemiddelde kosten per woning, inclusief BTW P1

P1+

P1*

P2+

P2*

P3+

P3*

P4+

P4*

€14.460

€17.169

€30.235

€18.984

€25.034

€42.335

€31.013

€32.417

€48.204

€46.300

€55.400

€68.466

€48.564

var 1

€ 88.125

€ 102.585

€ 105.294

€ 118.360

€ 107.109

€ 113.159

€ 130.460

€ 119.138

€ 120.542

€ 136.329

€ 134.425

€ 143.525

€ 156.591

€ 136.689

var 2

€ 83.563

€ 98.022

€ 100.732

€ 113.797

€ 102.547

€ 108.597

€ 125.897

€ 114.575

€ 115.979

€ 131.767

€ 129.863

€ 138.963

€ 152.028

€ 132.126

var 3

€ 95.938

€ 110.397

€ 113.107

€ 126.172

€ 114.922

€ 120.972

€ 138.272

€ 126.950

€ 128.354

€ 144.142

€ 142.238

€ 151.338

€ 164.403

€ 144.501

var 4

€ 74.938

€ 89.397

€ 92.107

€ 105.172

€ 93.922

€ 99.972

€ 117.272

€ 105.950

€ 107.354

€ 123.142

€ 121.238

€ 130.338

€ 143.403

€ 123.501

var 5

€ 92.938

€ 107.397

€ 110.107

€ 123.172

€ 111.922

€ 117.972

€ 135.272

€ 123.950

€ 125.354

€ 141.142

€ 139.238

€ 148.338

€ 161.403

€ 141.501

var 6

€ 55.375

€ 69.835

€ 72.544

€ 85.610

€ 74.359

€ 80.409

€ 97.710

€ 86.388

€ 87.792

€ 103.579

€ 101.675

€ 110.775

€ 123.841

€ 103.939

In bovenstaande tabel zijn de stichtingskosten per gemiddelde woning af te lezen, als optelstom van plattegrondvariant (var 1 t/m 5) en energiemaatregelpakket (P1 t/m P4*)

27-01-2021

bestaand

variant 1

variant 2

variant 3

variant 4

variant 5

variant 6

gesloten keuken

√

extra slaapkamer

√

doorzon

√

wasmachine in badkamer

√

badkamer aan gevel

√

keukenblad >2,4m1

√

balkon aan woonkamer

√

alle ruimtes via hal ontsloten

√

energiepakket / aanvoertemp

1t/m3 55ºC

1t/m4 40ºC

55º

noot:

badkamer via keuken

voldoet aan BENG-1

grote boiler in keuken -

in variant keuken gesloten mogelijk, kleinere badkamer

Afweging plattegronden Bij de ontwikkeling van de plattegronden is de ontsluiting van elke ruimte via de hal als basis

In variant 3, 4 en 5 is het doorzonprincipe verlaten, dit heeft als voordeel dat een extra slaap-

genomen. Het ontsluiten van een verblijfsruimte via een andere verblijfsruimte is onwen-

kamer toegevoegd kan worden, in 3 en 4 is het mogelijk, ten koste van badkameroppervlak

selijk. Tevens is gezocht naar het verruimen van de badkamer, zodat hier plaats is voor een

de eetkeuken te scheiden van de woonkamer, en deze via de hal te bereiken. Daarmee is de

wasmachine / droger. Dit is het geval in variant 2, waarmee wij deze als minder geschikt

keuken gesloten, maar wel samengevoegd met de eetkamer. Voor sommige doelgroepen is

achten.

dit een pré voor andere niet. Daarmee liggen variant 3 en 5 het meest voor de hand. Deze

Het doorzonkarakter van de woning, met daarbij de keuze tussen wonen aan de hof en eten aan de straat of omgekeerd heeft een hoge kwaliteit. Variant 1 lijkt daarmee een goede optie. Nadelig van variant 1 is dat deze een open keuken heeft. De keuken is met een extra wand afsluitbaar, maar dan uitsluitend via woon/eetkamer bereikbaar. Of dat hiermee de doelgroep goed bediend wordt is de vraag.

woningen zijn spiegelbaar, er kan binnen één portiek gekozen worden voor wonen aan de straat of aan de hof, aan de zon of juist schaduw. De 180 liter boiler neemt vrij veel ruimte in, en is doorgaans in de badkamer geplaatst. Gezien de beperkte ruimte heeft het de voorkeur om een hogere temperatuur dan 40ºC van de stadsverwarming af te nemen, in de energiepakketten 2, 3 en 4 kan ook met 55ºC worden verwarmd.

27-01-2021

Conclusies

Technisch / energetisch De woningen in de Dreven zijn energetisch aan te passen aan de eisen van deze tijd. De woningen zijn geschikt te maken voor stadsverwarming op 70º of hoger. Hiermee wordt echter geenszins recht gedaan aan de hedendaagse comforteisen. Om het comfort te verbeteren is het noodzakelijk om het glas eveneens te verbeteren, minimaal met HR++ glas. Triple glas heeft alleen zin in combinatie met vervanging van de kozijnen. Gezien de leeftijd van de kozijnen ligt vervanging voor de hand, vanuit onderhoudsoogpunt volledige vervanging van alle kozijnen. Pakket P5 is het minimummodel, (€48.500 per appartement bij 55ºC). Het akoestisch comfort, met name de geluidsoverdracht tussen de woningen blijft twijfelachtig en verdient aanvullende aandacht, zekerheid hieromtrent kan verkregen worden met een praktijkproef. Programmatisch De woningen zijn tevens programmatisch aan te passen. Hierbij is het mogelijk een gesloten keuken te behouden, of deze samen te voegen met de eetkamer. Varianten 1, 3 en 5 liggen het meest voor de hand, afhankelijk van welke keuze gemaakt wordt: gesloten keuken, of juist niet, doorzon of juist niet. De kosten hiervoor liggen tussen € 92.000 en € 95.000 per appartement, bovenop de technische en energetische aanpassingen. Het totaal ligt daarmee tusen € 130.500 en €133.500 per appartement.

Variant 6 is financieel het meest aantrekkelijk, met een beperkte investering van ca. € 55.000 per woning. Het verliezen van het doorzonkarakter en het ontbreken van spiegelbaarheid doet echter het principe en de stedenbouw geweld aan. Kwalitatief is dit daarmee een minder wenselijke variant. Vanuit stedebouw, maar ook vanuit de doelgroep kan het wenselijk zijn om het portiek met de achtergelegen hof te verbinden, en/of de woningen op de eerste woonlaag een eigen tuin + woninggebouwden toegang daartoe te bieden. Dit vraagt een investering van ca. €55.000 per woning, ook weer bovenop de energetische en technische aanpassing. De woningen voldoen met genoemde maatregelen aan de renovatie-eisen van het bouwbesluit, niet aan de nieuwbouweisen. Ze blijven achter wat betreft vrije hoogte, energieverbruik en isolatie-waarden.

27-01-2021

Bronnen en verantwoording

Wij hebben gebruik gemaakt van de door Staedion verstrekte documenten, (terug te vinden in de bijlage), deze betreffen de bestekken, bouwtekeningen en MJOP’s van De Dreven. Daarnaast is er een leegstaande woning bezocht aan de Drostendreef. Deze is volledig opgenomen. De gehele wijk is geschouwd, teneinde verschillen in onderhoud waar te nemen. Voor de waardering is gebruik gemaakt van het besluit van de gemeente Den Haag, zoals terug te vinden op www.monumentenzorgdenhaag.nl/beschermde-stadsgezichten/vrederust-west-drevenbuurt, en de daarop beschikbare documenten (aanwijzingsbesluit.pdf, begrenzingskaart.pdf, toelichting.pdf). Voor de technische informatie en achtergrond informatie over systeem Rottinghuis is, naast de documenten van Staedion gebruik gemaakt van het onderzoek van de RCE kansen voor systeembouw, en de kennisbank bestaande woningbouw. Voor de energetische berekeningen is gebruik gemaakt van de nZeb-tool PHPP 9.6d, van het Duitse Passive House Institute, Nederlandse vertaling uitgegeven door SBRCURnet. Hierbij dient aangetekend te worden dat de koudebruggen forfaitair zijn benaderd, en per bouwelement de U-waarde met 0,1 wordt verhoogd. Bij slechte of matige geïsoleerde bouw is het effect hiervan gering, bij hoogwaardige isolatie heeft dit grote invloed.

Een U-waarde van 0,1 op het dak is prima te realiseren, een forfaitaire correctie leidt dan tot een U-waarde van 0,2. Daarmee zakt de Rc-waarde in de berekening van 10 naar 5. Voor de inschatting van de kans op koudeval en de comfortbeleving is gebruik gemaakt van de PHPP 9.6d en het onderzoek “comfortbeleving in goed geïsoleerde woningen met ventilatiesysteem C en lage temperatuurverwarming” (UNETO-VNI, DWA, 2016). Ontwerpbesluit “Besluit houdende wijziging van het Bouwbesluit 2012 inzake bijna energie-neutrale nieuwbouw” Zoals te vinden op de site van de rijksoverheid. BWTinfo.nl met betrekking tot het energieverbruik per m2 bij labels (BTWinfo.nl), engie.nl voor piekvraag per m2 (engie.nl) Documentatie van Gyproc inzake akoestisch comfort via link De historische afbeeldingen komen uit de online beeldbank van het Haags Gemeentearchief.

27-01-2021

Bijlage I.

Tabellen ramingen - energie

De ramingen zijn gemaakt in samenspraak met Ouwehand Bouw, Katwijk.

maatregel / kosten / energiepakket

P1+

P1*

P2+

P2*

P3+

P3*

P4+

P4*

ispo 45 mm + stuc / € 90,00 B gevel 2 stuc

5,18 m2

€ 465,77

B gevel 3 stuc

18,03 m

€ 1.622,92

B gevel 4 stuc

18,03 m

€ 1.622,92

B gevel 5 stuc

5,18 m2

€ 465,77

A gevel 9 stuc

26,03 m2

€ 2.342,29

B gevel 10 stuc

15,01 m

€ 1.351,08

B gevel 12 stuc

15,01 m

€ 1.351,08

B gevel 13 stuc

26,03 m

€ 2.342,29

B gevel 2 stuc

5,18 m2

€ 569,27

B gevel 3 stuc

18,03 m2

€ 1.983,56

B gevel 4 stuc

18,03 m

€ 1.983,56

B gevel 5 stuc

5,18 m

€ 569,27

A gevel 9 stuc

26,03 m

€ 2.862,79

ispo 80 mm + stuc / € 110,00

B gevel 10 stuc

15,01 m

€ 1.651,32

B gevel 12 stuc

15,01 m2

€ 1.651,32

B gevel 13 stuc

26,03 m2

€ 2.862,79

BIJLAGE

maatregel / kosten / energiepakket

P1+

P1*

P2+

P2*

P3+

P3*

P4+

P4*

spouwvullen EPS KORRELS: d = 45 mm / € 18,00 V gevel 1 mw

27,36 m2

€ 492,46

V gevel 6 mw

25,75 m2

€ 463,44

Zijgevel 7 mw

107,64 m2

€ 1.937,55

A gevel 8 mw

23,52 m2

€ 423,40

B gevel 11 mw

21,34 m

€ 384,04

A gevel 14 mw

23,52 m

€ 423,40

buitenblad verwijderen, EPS 120 mm + steenstrips / € 395 V gevel 1 mw

27,36 m2

€ 10.806,73

V gevel 6 mw

25,75 m

€ 10.169,83

Zijgevel 7 mw

107,64 m2

€ 42.518,43

A gevel 8 mw

23,52 m

€ 9.291,35

B gevel 11 mw

21,34 m

€ 8.427,44

A gevel 14 mw

23,52 m

€ 9.291,35

portiekscheiding

107,64 m2

€ 9.687,74

WS 20

36,47 m2

€ 3.282,62

WS 21

14,46 m

€ 1.301,04

WS 22

0,00 m

€-

WS 23

13,34 m

€ 1.200,96

WS 24

5,06 m

€ 455,76

WS 25

5,06 m2

€ 455,76

WS 26

36,47 m2

€ 3.282,62

WS 27

36,47 m

€ 3.282,62

voorzetwand / € 90,00

BIJLAGE

2 2 2

maatregel / kosten / energiepakket

P1+

P1*

P2+

P2*

P3+

P3*

P4 X

P4+

P4*

glas vervangen voor HR++ / € 180,00 merk 1

28,0 m2

€ 5.046,98

merk 2

5,5 m

€ 982,08

merk 3

21,8 m

€ 3.926,59

merk 4

6,7 m

€ 1.203,86

merk 5

8,2 m

€ 1.484,78

merk 6

1,2 m

€ 224,03

merk 7

28,0 m

€ 5.046,98

glas vervangen voor TRIPLE + thermisch onderbroken kozijn / € 670,00 merk 1

38,58 m2

€ 6.448,92

merk 2

14,34 m

€ 1.254,88

merk 3

36,22 m

€ 5.017,31

merk 4

9,80 m

€ 1.538,26

merk 5

21,06 m

€ 1.897,22

merk 6

3,62 m

€ 286,26

merk 7

38,58 m

€ 6.448,92

kozijnstrips

8,00 post

€ 4.000,00

kozijnstrips infrezen

8,00 post

€ 16.000,00

algemeen kierdichting REDELIJK

8,00 post

€ 8.000,00

-/X

algemeen kierdichting GOED

8,00 post

€ 20.000,00

kierdichting

100

X X

BIJLAGE

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10662790/1