Document · PDF

RIS310286 Bijlage 5

Commissie Ruimte 2 februari 2022, gemeente Den HaagBij agendapunt: Toelichting Welstands- en Monumentencommissie op inhoud advies16.988 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

onderzoek toekomstvastheid De Dreven | systeem Rottinghuis

Onderzoek toekomstvastheid

De Dreven | systeem Rottinghuis

in opdracht van:

Staedion Den Haag, S. de Leus - Theunissen R. Goes

auteur:

kbng architectuur | stedebouw | restauratie M.H.W. de Gier Rotterdam, 27 januari 2021

Samenvatting en conclusie Dit onderzoek naar de toekomstvastheid van Den Haag Vrederust West - De Dreven beantwoord de vraag of de woningen, gebouwd met Systeem Rottinghuis in deze wijk toekomstvast te maken zijn. Hierbij is gekeken naar energie, comfort en aanpasbaarheid van plattegronden om deze te laten voldoen aan de huidige en toekomstige eisen. Dit in het licht van de verdichtingsopgave in Den Haag Zuidwest en het beschermd stadsgezicht waar de Dreven onder valt. De woningen zijn energetisch aanpasbaar, de isolatiewaarden zijn zodanig te verbeteren dat de woningen (zeer) energiezuinig kunnen worden, zonder dat de architectuur geschaad hoeft te worden. Daar staat tegenover dat de woningen dan slechts energetisch voldoen aan de huidige eisen, wat betreft comfort en plattegronden blijven de woningen verouderd. Het comfort neemt toe, verbetering van het glas leidt tot verminderde koudeval en akoestische isolatie laat het akoestische comfort waarschijnlijk beperkt stijgen. Een meting kan zekerheid bieden: met name wat betreft de luchtgeluidsisolatie tussen woningen is het effect op grond van bureauonderzoek moeilijk met zekerheid vast te stellen. De kosten van het energetisch minimummodel liggen, inclusief BTW tegen de €690 per vierkante meter. De woningen voldoen dan aan de renovatie-eisen van het bouwbesluit, deze liggen lager dan de nieuwbouweisen.

Aansluiting op stadswarmte is zinnig, omdat hiermee fossielvrije of fossielarme energie wordt bekomen. De aanvoertemperatuur van 70ºC is vrij hoog, en kan oververhitting opleveren. 55ºC aanvoertemperatuur voorkomt de noodzaak van een individuele oplossing voor Warm Tapwater en heeft daarmee de voorkeur. De woningen blijken ook wat betreft plattegrond en programma aan te passen, zodat een andere doelgroep bediend kan worden. De bouwkundige aanpassingen zijn, door het bouwsysteem, ingrijpend de investering om de woningen energetisch en bouwkundig aan te passen is geraamd op €1.480 tot €2.050 per m2 inclusief BTW. Hierbij moet worden aangetekend dat de uitvoeringsrisico’s aanzienlijk zijn, nader onderzoek in deze is noodzakelijk. Ook is het mogelijk om een toegang te maken tot de achtergelegen hoven vanuit de entreepartij en een privétuin aan de hofzijde vanuit de woning te ontsluiten. Hiermee kan de hof een andere kwaliteit verkrijgen. Aangeraden wordt om verder technisch onderzoek te doen naar akoestiek, de spouwen (aanwezigheid van een schone spouw), praktische kierdichting, koudebruggen in een ontwerp diepgaand te onderzoeken en diversificatie van het woningaanbod te onderzoeken door verticaal woningen samen te voegen. De algemene conclusie is dat de woningen gebouwd onder systeem rottinghuis toekomstvast te maken zijn, voor verschillende doelgroepen.

Zij kunnen wat programma worden aangepast aan andere doelgroepen, en energetisch worden gerenoveerd conform de vigerende renovatie-eisen van het bouwbesluit. Een A+ label of beter is technisch haalbaar.

27-01-2021

bouwbesluit-nieuwbouw energielabel BENG-1

bouwbesluit-renovatie

A++

minimummodel (P5)

basismodel (P1, basis)

A++

A+

eenheid A++

195

104 kWh/m2/jaar

Rc-gevels [metselwerk]

≥4,5

≥1,3

1,53

3,71 (m2K)/W

Rc-gevels [beton]

≥4,5

≥1,3

1,43

2,22 (m2K)/W

Rc-vloer

≥3,5

≥1,3

3,51

0,57 (m2K)/W

Rc-dak

≥6

≥1,3

6,45

1 (m2K)/W

U-glas

≤1,65

0,91

2,66 W/(m2K)

Vergelijk energetische prestaties minimummodel (P5) en basismodel (P1, basis) ten opzichte van bouwbesluit (nieuwbouw & renovatie

27-01-2021

Minimummodel & basismodel Op grond van energie, bouwbesluit, techniek en programma is een minimummodel geformuleerd. De basis van dit minimummodel (energiemodel P5: combinatiemodel op plattegrondmodel variant 6) is dat aan alle energetische aspecten van het bouwbesluit [renovatie, uitdrukkelijk niet de nieuwbouweisen] wordt voldaan. Om ook wat programma en gebruik aan te sluiten op de huidige eisen, en het (beschermde) stedenbouwkundig concept zou gekozen moeten worden voor een andere plattegrond (varinaten 1, 3 of 5), de meerkosten hiervan liggen op ca. €40.000 per woning. Daartegenover staat een model met een beperkte investering: basismodel P1 (plus). Dit model kan worden gecombineerd met plattegrondvarianten. Het basismodel voldoet aan de renovatie-eisen, voor zover de gebouwdelen worden verbeterd. P5

P1 plus

label

A++

A+

gevels, metselwerk

spouwmuurisolatie

spouwmuur isolatie

gevels, beton

isolatiestuc 80 mm

isolatiestuc 40 mm

woningscheiding

voorzetwanden

woningscheiding - portiek

voorzetwanden

kozijn

thermisch onderbroken aluminium

behouden

kierdichting

hoogwaardig, inclusief kozijn

strips infrezen

glas

vervangen, triple glas

behouden (enkel en dubbel)

dak

vernieuwen + isolatie

vloer

zwevende ondervloer

plafond berging

isoleren + afwerken

als bestaand

ventilatie

mechanische afvoer, raamroosters

mechanische afvoer, als bestaand

tapwater

via stadsverwarming

afgifte

vernieuwd: laag temperatuur radiatoren

bestaand: hoog temperatuur radiatoren

€ / eenheid / energie

27-01-2021

€ 48.600

€ 17.200

€ / eenheid / bouwkundig

€ 55.500

minimaal€ 55.500

kosten totaal

€ 104.100

€ 72.700

meerkosten variant 1-3-5

€ 40.000

kosten totaal

€ 144.100

€ 112.700

laag-temperatuur convectoren

isoleren beton

vernieuwen hekwerken

vernieuwen kozijnen

verwijderen wand extra slaapkamer

balkon

isoleren spouw

sl2 k

nieuwe badkamer nieuwe schacht MV-installatie

nieuwe keuken wk

sl1

loggia

aanbrengen zwevende vloer

sl1

loggia

nieuwe voordeur

nieuw bellenbord, verbeteren entree, verbeteren trappenhuis

27-01-2021

risico’s en beperkingen

Het Rottinghuis-systeem is een licht bouwsysteem, en uitermate efficiënt. Dit be-

balkon

tekent dat dat vloeren en wanden voldoende draagkracht hebben, maar een zeer beperkte massa. Isolatie zal bijdragen in beperking van contactgeluid, maar niet of nauwelijks in het beperken van luchtgeluid. Dit is alleen te ondervangen met meer massa, en er is nauwelijks de mogelijkheid om massa toe te voegen: de constructie is daar niet op berekend. Zonder destructief onderzoek is niet vast te stellen hoeveel

sl3

massa toegevoegd kan worden. Juist de beperkte luchtgeluidsisolatie is op dit mo-

Daar komt bij dat de vrije hoogte beperkt is: er moet gekozen worden tussen aan-

ment - door het ontbreken van massa - de grootste klacht bij deze woningen.

passen van de vloer of het plafond. Hierbij wordt dan ook automatisch gekozen voor beperking van overdracht van geluid naar beneden of naar boven. Allebei is niet mogelijk. Om dit risico op onvoldoende comfort door onvoldoende (lucht)geluidsisolatie weg te vangen is aanvullend (destructief en constructief) onderzoek vereist. Op grond van het

sl1

sl2

bouwsysteem en de beperkingen hiervan is het de vraag of dit onderzoek zal leiden tot een haalbaar, toekomstvast, plan. Aanpassing van de plattegrond vereist ook aanpassing van de draagconstructie, nader onderzoek zal moeten uitwijzen of naast onderslagliggers ook kolommen vereist zijn om de krachten op te nemen. Plaatsing van kolommen, ook langs de gevels,

loggia

verminderd de gebruikskwaliteit van de woning.

energiemodel P5 + plattegrondvariant 6

27-01-2021

Inhoud 1. Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1.1. Doel van het onderzoek 15 2. Redengevende beschrijving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2.1. Waardering 21 3. Systeem rottinghuis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3.1. Algemeen 23 3.2. Techniek 25 3.3. Beeld 33 3.4. Gebruik 35 4. Toekomstwaarde. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4.1. Energie 39 4.2. Comfort 41 4.3. Gebruikswaarde: programma en indeling 43 Variant 1 45 Variant 2 47 Variant 3 49 Variant 4 51 Variant 5 53 Variant 6 55 Variant aanvullingen 57 4.4. Ontsluiting 59 4.5. Privé-tuin 61 4.6. Geluid 63 4.7. Samenhangende pakketten 67 P1: Beperkt, 70º aanvoer 71 P2: midden, 55º aanvoer 73 P3: hoogwaardig, 40º aanvoer 75 P4: Zeer Hoogwaardig 40º 77 P5: Combinatiemodel 55ºC 79 4.8. Overzicht van Maatregelen en effecten 81 4.9. Prestatie ten opzichte van eisen / bouwbesluit - nieuwbouw en renovatie 83 4.10. Aanvullende opmerkingen - vervolgonderzoek 86 4.11. Uitvoeringsrisico’suitvoeringsrisico’s 89 5. Financieel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

91 6. Conclusies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 7. Bronnen en verantwoording. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Bijlage I. Tabellen ramingen - energie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 Bijlage II. Tabellen ramingen - bouwkundig. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 Bijlage III. overzicht gebruikte documenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104

27-01-2021

plankaart Den Haag ZuidWest

27-01-2021

Inleiding

Naar aanleiding van de wens van de Gemeente Den Haag om te verdichten in het stadsdeel Zuidwest en de strategische visie die hiervoor is opgesteld door Palmbout Urban Landscapes en kbng architectuur stedebouw restauratie, kwam de vraag naar boven of dat Dreven (Vrederust-West), een beschermd stadsgezicht, toekomstvast is. Deze bescherming staat op gespannen voet met de verdichtingsopgave.

1.1.

Doel van het onderzoek

De concrete vraag van Staedion, eigenaar van een groot deel van de woningen in Dreven is of haar bezit aan te passen is aan de eisen van deze tijd. De woningen zijn gebouwd tussen 1956 en 1965, naar de maatstaven van toen. Zijn de woningen energetisch geschikt te maken, zijn de problemen die bekend zijn, zoals vocht en tocht, weg te nemen en zijn de woningen programmatisch geschikt te maken. Hierbij gaat het om een technische en financiële afweging. Welke kosten zijn vereist om de woningen toekomstvast te maken. Of deze kosten verantwoord zijn binnen de volkshuisvestelijke opgave van de Gemeente en Staedion staat buiten deze analyse.

27-01-2021

plankaart begrenzing De Dreven

27-01-2021

Redengevende beschrijving

De Drevenbuurt is tussen 1956 en 1965 gerealiseerd en is onderdeel van de wijk Vrederust. De buurt maakt deel uit van de grote na-oorlogse stadsuitbreidingen in Den Haag Zuidwest. De Drevenbuurt wordt omsloten door de Ersasmusweg, Lozerlaan, Melis Stokelaan en Beresteinlaan. In 1949 werd de hoofdopzet van geheel Den Haag Zuidwest door W.M. Dudok bepaald in een structuurplan. Dit structuurplan gaf richting aan de beëindiging van de stad. De lineaire structuur van Den Haag werd voortgezet met lange verkeerswegen evenwijdig aan de kust. Tussen de woonwijken kwamen grote groenstroken, die onderling werden verbonden tot één groensysteem. In samenwerking tussen Aannemer NV GEM bouw, architect Frans Klein en de dienst Wederopbouw en Stadsontwikkeling is de wijk verder ontwikkeld. Als eerste wijk in Den Haag is de Drevenbuurt geheel in montagebouw uitgevoerd. De keuze voor montagebouw kwam voort uit de wens, of noodzaak, om vele woningen in korte tijd te realiseren. Als gevolg hiervan is de opzet van de wijk aangepast aan kraanroutes: afmeting, situering en groepering van de bouwblokken zijn een gevolg van deze keuze. Hiermee werd de uiteindelijke opzet sterk gewijzigd ten opzicht van het uitbreidingsplan uit 1955. Naast efficiëntie van de kraanroutes en bouw is ook gezocht naar een verlevendiging van de opzet.

Zo heeft de singel een brede bajonet meegekregen, is ten noorden hiervan een bouwblok aangelegd en zijn bouwblokken geknipt en onderling versprongen. Hiermee is de verkaveling dynamisch en open geworden. Speciale aandacht werd gegeven aan de randen langs de Erasmusweg en Lozerlaan, om openheid en doorzicht van de buurt naar buiten en omgekeerd te bewerkstelligen. Een levendige wijk met levendige stadsranden. Drie hoge flats markeren de buurt, twee aan de Erasmusweg (hoek Beresteinlaan en Lozerlaan), één op de Melis Stokelaan. Deze torens zijn niet met het systeem Rottinghuis gebouwd, en zijn van de hand van architect C. Pet. In Vrederust-West zijn geen grote parken of plantsoenen, toch oogt de wijk ruim en groen. Recreatiegroen is te vinden in de Uithof. De groenstructuur valt grotendeels samen met de waterverbindingen, met veel boombeplanting die onderdeel uitmaakt van het ontwerp. Zo kreeg de singel langs de Schuttersdreef over de gehele lengte boombeplanting en de Melis stokelaan een groenzone. De Lozerlaan op haar beurt is voorzien van een brede waterpartij met getande rand met boomgroepen.

27-01-2021

Beschermd stadsgezicht De Dreven

27-01-2021

De open verkaveling heeft tot gevolg dat voortuinen en plantsoenen naadloos overlopen in de ruimte tussen de stroken. Eéngezinswoningen hebben tuinen aan de achterzijde, door hagen van het openbaar groen gescheiden. Het systeem Rottinghuis is niet alleen bepalend geweest voor de stedenbouwkundige opzet, maar ook voor het architectonisch beeld. Door het bouwproces terug te brengen tot de montage van elementen kon een modern beeld worden verkregen. Architect Klein heeft het systeem mede-ontwikkeld. Hij waakte ervoor dat het systeem te dominant zou worden, en heeft ervoor gezorgd dat het systeem ruimte biedt aan afwisseling in plattegrond en uiterlijk. Om de woningen meer aan te laten sluiten bij wat men gewend was, werd het systeem Rottinghuis voorzien van een halfsteens gemetseld buitenblad. Daardoor sluit het beeld aan bij traditionele bouw. Architect Klein drukte het systeem uit door toepassing van betonnen sierlelementen als borstweringspanelen en balkonschermen. De door Architect Klein nagestreefde variatie toont zich in de Drevenbuurt. De plaats van de entrees, trappenhuizen en balkons zijn afgestemd op de ligging in het bouwblok en op de zon. Op een subtiele wijze zijn deze verschillen in het gevelontwerp opgenomen. Ook zijn er winkels in het systeem geïntegreerd, met een hogere verdiepingshoogte door bergingen en eerste etage samen te voegen.

Inmiddels is een deel van deze winkels, met respect voor de architectuur omgebouwd tot woning. De kranen konden tot vier lagen hoog stapelen. Daarmee is een groot deel van de wijk dan ook in vier lagen gerealiseerd, op een half verdiepte onderbouw met bergingen. De blokken zijn voorzien van een plat dak, en twee tot vier portieken lang. Aan de Erasmusweg zijn pleintjes aan de lange bouwblokken geplaatst, gecombineerd met korte haakse bouwblokken en garages. Bij de Lozerlaan is gekozen voor een grote, vrij vormgegeven waterpartij. De blokken zijn hier schuin langs geplaatst. In De Dreef, het hart van de buurt zijn winkels opgenomen in de onderbouw, met luifels en een eilandetalage om het winkelkarakter verder te benadrukken. Portieken zijn altijd aan de straatzijde, de woningen zijn zoveel mogelijk op het zuiden en westen georiënteerd. Hierdoor zijn de portieken soms gecombineerd met balkons, soms met woonkamers. De balkons zijn voorzien van open gemetselde zijwanden. De bouwblokken zijn voorzien van houten raamkozijnen en stalen balkonhekjes, met een vierkant metalen vlak en kruisvormige decoratie. De sterke architectonische eenheid kent een beperkt aantal variaties.

Door de koppeling van entree aan de straat en de keukens (en daarmee het balkon) aan de oriëntatie zijn de panden aan weerszijden van de straat anders: aan de noord- en oostzijden van de straat entrees met balkons, aan de zuid- en westzijde entrees tussen loggia’s.

27-01-2021

wonen op winkels

27-01-2021

De woningen op de winkels kennen een andere plint, door de winkels. Als reactie daarop heeft het metselwerk van de eerste woonlaag een witte, geschilderde afwerking gekregen. Deze komt ook terug bij de flats langs de Riddersdreef en Lozerlaan, om de stadsrand verder te markeren. Tenslotte is er kleur opgenomen voor de balkonschilden en de bewegende delen in de raamkozijnen. Geel, rood, blauw, groen en grijs zijn waargenomen. De vraag is welke kleuren oorspronkelijk zijn toegepast: bij onderhoud zijn soms de schilden allen in grijs vervangen, soms de balkonhekken in kleur aangebracht. Draaiende delen zijn allen in grijs geschilderd, en kozijnen van trappenhuizen allen in dezelfde kleur geel. De kleine, subtiele verschillen zijn daarmee verdwenen. Bij een renovatie van de wijk zou kleurherstel aan te raden zijn, om het oorspronkelijke karakter en het zorgvuldig ontwerp eer aan te doen.

2.1.

Waardering

De oorspronkelijke ruimtelijke opzet van de Dreven en de architectuur zijn nagenoeg ongeschonden. Het buurtwinkelcentrum aan De Dreef heeft haar functie weliswaar grotendeels verloren, maar is met behoud van het beeld omgebouwd tot woningen. Twee van de drie hoge woontorens hebben inmiddels een metamorfose ondergaan: de baksteen gevels zijn verdwenen achter pastelkleurig stucwerk, kozijnen zijn vervangen. Hierdoor is het gevelbeeld vervlakt en is de horizontale geleding niet meer zichtbaar. Voor Vredeburg-west kan gesteld worden: •

Waardevol als eerste woonbuurt in den haag die geheel in systeembouw is uitgevoerd. Typerend voor de innovaties in volkshuisvesting van de na-oorlogse wederopbouw;

27-01-2021

•

Samenhang tussen verkaveling, bebouwing en openbaar groen;

•

Bijzondere beëindiging van de stadsrand, bepaald door waterpartijen en randbebouwing langs de lozerlaan;

•

In detail goed bewaard gebleven oorspronkelijke architectuur.

foto’s van de Dreven

27-01-2021

Systeem rottinghuis

Vrederust-West is bijna volledig opgebouwd met systeem Rottinghuis, de toepassing van dit systeem is één van de redenen het gebied te beschermen (beschermd stadsgezicht). Kennis van het systeem is daarom noodzakelijk om mogelijkheden tot verandering en verbetering te onderzoeken.

3.1.

Algemeen

In de jaren na de tweede wereldoorlog was de woningnood hoog, reden voor diverse ondernemingen om een industriële bouwmethode de ontwikkelen. Rottinghuis is één van deze bouwmethoden, met dit systeem zijn circa zeventienduizend woningen gerealiseerd, waarvan bijna de helft in Zuid-Holland. De achterliggende gedachte bij het ontwikkelen van montagebouw is snelheid: het versnellen van de bouwproductie. Rottinghuis noemt vijf belangrijke kenmerken: •

Serieproductie in een goed geoutilleerde fabriek van grote elementen;

•

Rationele planning en werkvoorbereiding van productie en montage;

•

Toepassing van voor het systeem geëigende constructies en afwerkingen;

•

Snelle nauwkeurige montage op het werk, door ongeschoolde krachten;

•

Ver doorgevoerde mechanisatie van het transport der elementen zowel op de fabriek als naar en op de bouwplaats .

De rationele bouwwijze met grote elementen stelt eisen aan de bouwplaats, een minimale omvang van het aantal woningen en eisen aan de kranen. Met normale kranen kan middelhoog, dus tot vier lagen, gebouwd worden, daarboven zijn torenkranen vereist. Hoogbouw met montagebouw komt dan ook minder voor: torenkranen waren kostbaar en beperkt voorhanden. GEMbouw heeft de woningen in Den Haag Zuidwest gerealiseerd, maar ging (daarna) vrij snel failliet. In Zuid-Nederland werd het systeem Rottinghuis door IBC toegepast, onder licentie. Het systeem staat dan ook bekend als Rottinghuis/IBC.

Dreven: Voor De Dreven geldt dat het systeem bepalend is geweest voor de uitleg van de wijk: toepassing van het systeem heeft tot een gewijzigd stedenbouwkundig plan geleid. Kraanbanen zijn afleesbaar in de ruimte.

27-01-2021

Bouwkraan van Rottinghuis, in De Dreven aan het werk

27-01-2021

3.2.

Techniek

In de montagebouw van systeem Rottinghuis worden grote betonnen elementen toegepast, met sparingen voor ramen en deuren. Op de bouwplaats worden de elementen samengevoegd tot een af te werken casco. Teneinde de maatschappelijke acceptatie te vergroten werd in Den Haag Zuidwest met metselwerk als gevelmateriaal gewerkt. Om het systeem te tonen werden ook betonnen prefabelementen in het zicht toegepast. Koppeling van de wandelementen geschiedt door de wapeningseinden aan te storten, waardoor in het werk gestorte kolommen ontstaan. Voegen onder vloerelementen en wandelementen worden met specie volgezet, voegen tussen vloerelementen met beton. Consoles, gevelkolommen en gevelbanden en dakrandelementen worden verankerd met stalen ankers aan de draagconstructie. Balkon en galerijplaten door middel van nokken of stalen doken aan de consoles verbonden. Zo ontstaat een aaneengestort casco. Het systeem Rottinghuis beschikte als één van de weinige bouwsystemen over een ratiokeur, deze is driemaal afgegeven, na wijzigingen in het systeem: 1952: eerste ratiokeur 1957: tweede ratiokeur, nu zonder betonnen dakranden 1969: derde ratiokeur, nu met dakisolatie en spouwisolatie, geen houten vloerelementen, prefab beton en galerijplaten, prefab trappen, mogelijkheid tot prefab betonnen dakrand en aansluiting van lichtbetonelementen.

Ratiokeur was een keurmerk voor geïndustrialiseerde (rationele) bouw, waarbij door vergaand uitontwikkelde woningen en gestandaardiseerde oplossingen een hogere bouwsnelheid én een grotere kwaliteit behaald kon worden. Voor de aannemer lag er voordeel in het feit dat 10% meer gerekend mocht worden. De gevels, zowel langs- als kopgevels, zijn uitgevoerd in beton met een halfsteens metselwerk voorlangs. Het samenspel tussen beton, spouw en metselwerk geeft een Rc-waarde van 0,6 m2K/W. Na 1969 worden de gevels geïsoleerd, met 15 mm polystyreen. Hiermee leverde het systeem Rottinghuis met een Rc-waarde van 0,85 een aanzienlijk hogere prestatie dan de bouwverordening in 1965 voorschreef (0,43). De wandelementen zijn verdiepingshoog, de dikte varieert naar aanleiding van de functie tussen 7 en 20 centimeter. De lengte is gelijk aan de lengte van het vertrek. Zowel de hoofddraagconstructie als de binnenwanden zijn geprefabriceerd, aan de binnenzijde worden de binnenwanden bepleisterd. Indien toegepast zijn de borstweringspanelen verankerd aan het

27-01-2021

hefoog

schroefhulsgaten

deurkozijn

puikozijn

Voorbeeld van een betonnen wandelement inclusief sparingen schaal 1:25

27-01-2021

betonnen binnenblad. Ook niet-dragende binnenwanden zijn van beton. Verdiepingshoge elementen, minder dik, niet dragend tussen de 7 en 10 centimeter, dragend tussen de 9 en 15 centimeter. Wandelementen zijn even lang als het vertrek. Indien nodig werden deze afgestuukt. De vloeren bestaan uit grindbeton, meten ca. 2,5 bij 4 meter. De vloerplaat is 5 cm dik en is voorzien van opstaande randen: op deze randen zijn spijkerlatten bevestigd om een houten dekvloer te kunnen monteren. Om aan het woonkeur te voldoen werd de spouw opgevuld met minimaal 2,5 centimeter zand. Hiermee werd de massa van de vloer en daarmee de geluidwerendheid verhoogd. Ook andere vloertypen konden worden toegepast. Het dak heeft een gelijkaardige opbouw als de vloer. De dakrand was tot 1957 een betonnen element, deze vormde een grote koudebrug. Daarom werd vanaf 1957 deze dakrand niet meer toegepast en geen dakrand gebruikt. Vanaf 1969 komt de dakrand weer terug, hetzij als beplating, hetzij als thermisch gescheiden dakrand. Deze laatste is niet terug te vinden in de Drevenbuurt. Er is niet veel bekend over de installaties. Aannemelijk is dat deze volgend zijn op de trends tijdens de bouwperiode: tot de jaren zestig met een individuele kachel, later collectieve gasketels. De woningen zijn ontworpen met natuurlijke ventilatie door middel van ventilatieschachten. De schacht is onderdeel van het bouwsysteem.

Later is mechanische ventilatie toegevoegd.

De Dreven: De drevenbuurt is gebouwd onder het eerste en tweede ratiokeur. Gevels in het zicht zijn van 20 centimeter dik beton (bij loggia’s en balkons), of opgebouwd uit een binnenblad van 10 centimeter beton, een spouw en een halfsteens muur. Isolatie is afwezig. In de bestekken wordt gesproken over steens metselwerk voor de eerste twee woonlagen. Of dat dit daadwerkelijk zo gerealiseerd is, kon niet worden bevestigd. De literatuur spreekt over halfsteens metselwerk, er is geen verschil in het verband tussen de onderste en bovenste woonlagen. Energetisch is het overigens nauwelijks van invloed. Dakranden zijn conform de ratiokeur niet thermisch onderbroken. Uit de toegezonden stukken lijkt een beperkte isolatie aan de buitenzijde te zijn aangebracht. Deze stukken betreffen echter deels Vreewijk Oost, het is daarmee niet zeker of dat ook in Vreewijk-west is gebeurd. De isolatie is overigens dermate beperkt dat de koudebrug blijft bestaan. Zoals reeds vermeld zijn meerdere vloertypes mogelijk. Uit de bestekken en een bezochte woning aan De Dreef blijkt dat de vloeren zijn afgestort met een lichte betonsoort (Hollithbeton) en voorzien zijn van een estrichlaag (woon- en slaapvertrekken) dan wel vloertegels (natte ruimtes).

27-01-2021

prefab beton element

110

isolatie

klinkerisolietbeton

1952

1957

Diverse dakranden door de jaren heen schaal 1:10

27-01-2021

eternitplaat

anker 5x25

dakisolatie

afschotlaag

afschotlaag plaatselijk onderbroken door specie of nokken

klinkerisolietbeton

rondwapening

stekeinden

bitumenweefsel

ventilatie

110

15 90

1969 Diverse dakranden door de jaren heen schaal 1:10

27-01-2021

klinkerisolietbeton

vloer

estrichvloer

beton in situ

4ø8 beton in situ

200

235

4ø8

beton in situ

klinkerisolietbeton

Aansluiting vloer en wand

klinkerisolietbeton

Aansluiting vloer en wand

schaal 1:10

beton in situ 2ø8

klinkerisolietbeton

110

baksteenmetselwerk

Horizontale doorsnede schaal 1:10

aansluting vloer en wand, links als basis, rechts zoals in bestekken wordt genoemd

27-01-2021

3.3.

Beeld

Het systeem Rottinghuis is door de aannemer Rottinghuis is samenspraak met architect Frans Klein ontwikkeld. Hij wilde voorkomen dat een montagesysteem de architectonische vrijheid zou beperken. De afwerking van het systeem is daarom meer traditioneel. In andere bouwsystemen komt de montagebouw meer tot uitdrukking in de gevels, bijvoorbeeld middels puivullingen. Den Haag Zuidwest is van de hand van het architectenbureau van Frans Klein, alle portiekflats zijn middels systeem Rottinghuis gerealiseerd, vier woonlagen op een halfverdiepte plint met bergingen, bij De dreef vier lagen op winkels. Het systeem was dan ook het meest geschikt voor middelhoogbouw. De eengezinswoningen in De Dreven zijn eveneens volgens systeem Rottinghuis gebouwd, de drie hoogbouwflats (11 woonlagen op een plint met bergingen) niet.

De Dreven Er is weinig relatie tussen de architectuur en het bouwsysteem, de gevels in metselwerk boden meer vrijheid in ontwerp dan puiconstructies in ander systemen. Het bouwsysteem is niet zichtbaar in de gevel; het systeem gaat verscholen achter de gevel. Daar waar beton in het zicht wordt gebruikt, is dat bewust onderdeel van het ontwerp, niet van het systeem. Deze worden door Klein in DHZW toegepast bij de entrees en portieken. Ook is er sprake van in het werk gestort beton: winkels en onderbouw zijn niet middels het montagesysteem gerealiseerd. Dit toont zich echter geenszins in de opbouw van de gevels. Afwerking en detaillering is gelijk aan hogere etages. Waar in de waardering wordt gesproken over een belang als eerste woonwijk die geheel volgens systeembouw is gerealiseerd, en de goed bewaarde architectuur, moet men zich realiseren dat de systeembouw zich niet in de architectuur toont.

27-01-2021

balkon 6

sl2

sl1

sl3

sl1

3 loggia

sl1

balkon

sl2

3 loggia

loggia

rechts: 5-kamer woning BVO: standaardplattegronden systeem84,3 Rottinghuis de Dreven 2 links 4-kamerwoning, GO: BVO 84,3 m76,2 , GO 76,2 m2 midden 3-kamerwoning, BVO 74,4 m2, GO 63,9 m2 rechts 5-kamerwoning, BVO 97,7 m2, GO 90,1 m2

BVO: GO:

74,4 63,9

BVO: GO:

97,7 90,1

27-01-2021

3.4.

Gebruik

Woningen zijn gekoppeld aan de afmetingen van de betonelementen. In principe hebben de elementen de lengte van het vertrek, vloeren hebben een maximale hart-op-hart afstand van 4.07 meter. Verder is het systeem gebouwd volgens de eisen van de tijd, doorgaans wordt de wettelijke ondergrens gerealiseerd. Het systeem gaf de mogelijkheid om drie, vier en vijfkamerwoningen te realiseren, door het toevoegen van een extra beuk voor de vijfkamerwoningen en gebruik te maken van een wisselbeuk: aan de voorzijde het portiek, aan de achterzijde de vierde slaapkamer. De maatvoering is overeenkomstig de functie van de ruimte en de afmetingen uit het woonkeur. Galerijflats zijn mogelijk binnen het systeem. In Den Haag Zuidwest zijn alleen portiekflats gerealiseerd. Woonkamers zijn relatief groot, beukmaat van 4 meter, gecombineerd met de diepte van de woning levert een vertrek op met eet- en zitdeel. De keuken grenst aan een balkon en is voor die tijd redelijk ruim. De badkamer wordt ontsloten via de keuken (en oorspronkelijk ook via de eet- of woonkamer). Deze badkamer was indertijd ruim, nu ruim genoeg voor een douche en wastafel. De hoofdslaapkamer is redelijk, de slaapkamer in de wisselbeuk, met 1,8 meter breedte vrij beperkt van maat. Het voldeed aan de bouwverordening, maar is binnen de huidige standaard klein te noemen.

De Dreven In De Dreven is uitsluitend sprake van portiekflats en enkele ééngezinswonigen. Zowel drie- vier, als vijfkamerwoningen komen voor. De woningen zijn allen zoveel mogelijk op de zon (zuid of west) georiënteerd, waardoor balkons zich soms aan de straat, soms aan het binnenterrein tonen. De woningen zijn voor Den Haag Zuidwest aan de ruime kant, ook naar hedendaagse maatstaven. Echter keuken, badkamer en toilet zijn klein, de woon-eetkamer neemt een groot deel van de oppervlakte in beslag.

27-01-2021

•

De woon/eetkamers is over de volle diepte van het pand:

3,7 x 9,2

34,5 m2

•

Hoofdslaapkamer

3,3 x 3,2

10,7 m2

•

Tweede slaapkamer in wisselbeuk

2,4 x 4,8

11,4 m2

•

Derde slaapkamer

2,4 x 4,3

10,3 m2

•

Keuken

1,8 x 3,6

6,2 m2

•

Badkamer

1,5 x 2,2

3,2 m2

•

0,9 x 0,9

0,9 m2

27-01-2021

Toekomstwaarde

De centrale vraag van dit onderzoek betreft de toekomstwaarde van de woningen. De toekomstwaarde hangt af van een aantal aspecten: sluiten de woningen aan op de toekomst wat betreft energie, comfort en gebruikswaarde? Het beschermd stadsgezicht waardeert de stedenbouwkundige context en de samenhang met de architectuur. De wijk is oogt zeer ruim en zeer groen. Dat heeft een grote waarde voor sommige doelgroepen en is in Den Haag uniek. De vraag is of de woningen aangepast kunnen worden aan deze doelgroepen. Het comfort van de woningen hangt deels samen met het energiegebruik, met geluid, tocht en vocht, en de ruimtelijkheid of indeling en de ligging. De ligging is in orde, de andere aspecten worden hier onderzocht. Hierbij moet in ogenschouw worden genomen dat deze aspecten samenhangend zijn en elkaar beïnvloeden.

27-01-2021

Element

verlies

totaal 3-k

totaal 4-k

totaal 5-k

buitengevel boven maaiveld

142

kWh/(m²a)

10,6

12,0

13,9

MWh/jaar

dak

kWh/(m²a)

1,3

1,5

1,8

MWh/jaar

BG-vloer / boven berging

kWh/(m²a)

1,6

1,8

2,1

MWh/jaar

naar portiek [onverwarmd]

kWh/(m²a)

1,9

2,2

2,6

MWh/jaar

ramen

kWh/(m²a)

5,4

6,2

7,1

MWh/jaar

buitendeur [naar onverwarmd]

kWh/(m²a)

1,1

1,3

MWh/jaar

ventilatie / infiltratie

kWh/(m²a)

2,2

2,5

2,9

MWh/jaar

zonnewinsten / interne warmteproductie

-83

kWh/(m²a)

-6,2

-7,0

-8,1

MWh/jaar

totaal verlies

241

kWh/(m²a)

17,9

20,3

23,5

MWh/jaar

piekvraag

W/m

7,0

7,9

9,2

discomfort glas bij 0ºC [kans op koudeval / tocht]

80%

27-01-2021

4.1.

Energie

De spouwmuurconstructie beperkt de koudebruggen, maar de dakranden, de betonnen gevels bij de balkons en loggia’s en de doorgestorte balkonvloeren vormen een grote koudebrug. De thermische isolatie tijdens de bouw was beperkt tot enige isolatie op het dak en thermopane beglazing in een deel van de kozijnen (bij woonkamer en eetkamer). In de loop van de jaren is het glas grotendeels vervangen voor dubbel glas, uit opname blijkt dat dit in 1982 gebeurd is. Daarmee is het glas aan het einde van haar energetische levensduur. Berekening transmissieverliezen middels de PHPP: Op basis van verstrekte tekeningen, bestek en een opname van een woning aan De Dreef, hebben wij de volgende waarden gebruikt om de transmissieverliezen te berekenen: •

U-waarde dubbel glas, 1982:

2,9

•

Rc dak, met 50 mm isolatie:

1,187

•

Rc BG vloer, ongeïsoleerd, grenzend aan onverwarmde kelder:

0,224

•

Betonnen gevels, ongeïsoleerd, Rc-waarde:

0,106

•

Metselwerk gevels, ongeïsoleerd, met spouw, Rc-waarde:

0,325

•

Temperatuurfactor onverwarmde kelder, (voor de transmissieverliezen BG):

0,36 4,88

•

Infiltratiewaarde (n50-waarde):

•

Kozijnen houtmaten conform aangetroffen

•

Ventilatie volgens bouwbesluit

•

Mechanische ventilatie: badkamer, keuken en toilet

•

Ongeïsoleerde buitendeuren, grenzen aan onverwarmde, maar geventileerde ruimte

•

Forfaitaire opslag koudebruggen

0,1

Een portiek met een viertal driekamer-, en eveneens vier vierkamerwoningen is hiermee doorgerekend [zie tabel links]. Opvallend is het grote energieverlies over de gevels. Dit komt voor een groot deel door de ongeïsoleerde betongevels. Deze zijn relatief makkelijk aan de buitenzijde aan te pakken. Ook het dak en de spouw zijn eenvoudig te isoleren. Ook vervanging van het glas is relatief eenvoudig: HR++ glas kan in de bestaande raamkozijnen in te passen. Ook hier valt een energetische winst te behalen. Het is een logische vervolgstap. Tegelijk neemt, bij verbetering van het glas ook de kierdichting toe, waardoor de ventilatieverliezen afnemen. Dan resteren de ventilatieverliezen, kierdichting is dan noodzakelijk, en balansventilatie kan worden overwogen. De uiteindelijke keuze hangt samen met het comfort, de mogelijkheden binnen de woning en de temperatuur van de stadsverwarming. De modellen hiervoor worden in een volgende paragraaf onderzocht.

27-01-2021

JAGA strada + oxygen

ventilatielucht-tapwaterwarmtepompboiler nibe

WTW-unit Zehnder

27-01-2021

4.2.

Comfort

Verbetering van het comfort hangt deels samen met energetische verbeteringen. Op het moment dat de woningen thermisch geïsoleerd worden, dringt minder geluid van buiten de woningen in. Gevolg hiervan is dat het geluid van de buren nadrukkelijker aanwezig is. Dat terwijl nu reeds door Staedion wordt aangegeven dat er burengerucht bestaat. Hoogwaardige energetische renovatie betekent dan ook verbetering van de woningscheidingen, zowel horizontaal als verticaal. Bij laag temperatuurverwarming ontstaat het risico op koudeval, en daarmee tochtklachten. Dat kan ondervangen worden door LT-convectoren, maar het stelt eisen aan de U-waarde van het glas en de kwaliteit van de kozijnen. Bij behoud van de kozijnen en een U-waarde van 1,1 ontstaat discomfort bij een buitenluchttemperatuur van ca. 3ºC. Alleen met thermisch onderbroken kozijnen en triple glas (u-waarde 0,6) wordt tocht tot -10ºC voorkomen. Een tweede comfortaspect is de instroom van koude lucht: zonder maatregelen komt de lucht via roosters en kieren de woning binnen, en is daarmee koud. Ook dit levert oncomfortabele situaties op, of een slechte ventilatie van de woning, en daarmee een ongezond binnenklimaat. Voor een WTW-eenheid ontbreekt zonder grote aanpassing van de woning de ruimte. Ook het plaatsen van aan- en afvoerkanalen is zeer ingrijpend. Daarmee is een centrale WTW-balansventilatie geen serieuze mogelijkheid.

Via gevelroosters of via een sleufrooster onder de vensterbank kan lucht gecontroleerd en voorverwarmd worden toegevoerd. Dit kan dan een decentraal WTW-balansventilatiesysteem zijn, of louter toevoer, waarbij de afvoer centraal gebeurd. Bij centrale afvoer kan de ventilatielucht worden gebruikt voor een ventilatietapwaterboiler. De temperatuur van het stadsverwarmingsysteem bepaald of dat een tapwateroplossing vereist is. Ook dient ruimte hiervoor te worden gereserveerd, ca. 180 liter voor een gezin.

27-01-2021

3-kamer

4-kamer

5-kamer

woon-/eetkamer

34,5

keuken

5,9

badkamer

3,3

toilet

0,9

slaapkamer 1

10,7

slaapkamer 2

11,6

10,3

slaapkamer 3

11,6

5,0

8,6

hal

balkon 6

sl2

sl1

sl3

sl1

3 loggia

sl1

balkon

sl2

3 loggia

loggia 1

plattegrond bestaande situatie 3/4 en 5kamerwoning

27-01-2021

4.3.

Gebruikswaarde: programma en indeling

De woningen zijn met een gebruiksoppervlak van 65 tot 90 m2 redelijk groot. De indeling wordt sterk bepaald door twee aspecten: de dragende wanden en de oriëntatie. De keuken is altijd aan de noord- of oostzijde gelegen. Het open karakter van de woon- / eetkamer heeft een grote kwaliteit, maar beslaat tevens de helft van het gebruiksoppervlak. Het aan één zijde wonen, over de breedte in plaats van over de diepte heeft andere voordelen: de keuken kan ruimtelijk in de eetkamer worden geplaatst, waardoor ruimte ontstaat om andere functies binnen de woning te versterken: een grotere badkamer, een toilet comform de hedendaagse maatvoering. Spiegelbaarheid staat hierbij voorop: er moet tijdens de ontwikkeling gekozen kunnen worden voor wonen aan de hof of aan de straat, aan de noord- of aan zuidzijde. Bij de plaatsing van verticale schachten dient hier eveneens rekening mee te worden gehouden. Ruimtes samenvoegen kan, maar vraagt een constructieve aanpassing. In de praktijk betekent dit dat er een balk onder het plafond resteert, kolommen of penanten overblijven om de krachten op te vangen. Daardoor blijven de samengevoegde ruimtes altijd het karakter houden van twee ruimtes die in open verbinding staan. Hier is rekening mee gehouden. Het invoegen van mechanische ventilatie, en daarmee ventilatiekanalen heeft eveneens gevolgen.

De kanalen gaan ten koste van de vrije hoogte, beperking van lengte en daarmee het verlagen van de plafonds heeft de voorkeur. Ook kunnen kanalen niet een balk passeren. Tenslotte zijn er reserveringen voor schachten en installaties, een afgifteset van de stadsverwarming en ruimte voor de (geïsoleerde) stadsverwarmingsleidingen. Een MV-unit wordt geplaatst, uit de energiemodellen is gebleken dat warmteterugwinning weinig noodzaak heeft en deze neemt veel ruimte in beslag, en een boiler voor warm tapwater. De grootte hiervan is afhankelijk van twee factoren: is de aanvoer temperatuur zodanig hoog dat de temperatuur aan het tappunt van warm tapwater boven de 55ºC ligt, dan is deze niet noodzakelijk. Bij een lagere aanvoertemperatuur boven de 45º is dan een kleine boiler vereist (om te borgen dat de leidingen bij elk gebruik gespoeld worden met een hoge temperatuur volstaan enkele liters). Daaronder is een ruime boiler, groter dan 180 liter vereist. Deze laatste kan ofwel elektrisch zijn, ofwel voorzien zijn van een (ventilatie)lucht warmtepomp, waarbij de warmte uit de ventilatielucht toch nog gebruikt wordt.

27-01-2021

sl1

3 loggia

sl3

sl1

sl2

balkon

loggia

sl2

3 loggia

27-01-2021

Variant 1 4

Behoud van een dubbele oriëntatie, maar door wisseling keuken en badkamer wordt de keu-

balkon 1

ken ruimer, deze valt deels in de eetkamer. Een wijziging van de pui naar het balkon is niet

strikt noodzakelijk, maar wenselijk; Dan kan de keuken toegang krijgen tot het balkon, de badkamer hoeft dat niet. Overigens wordt in deze variant de eetplek altijd bij de keuken geprojecteerd, de keuzevrijheid

B A

sl3

In de badkamer is ruimte te vinden voor een wasmachine, eventueel voor een elektrische

boiler met 180 l inhoud. Hiermee is een lage aanvoertemperatuur van de stadsverwaming

aan welke zijde de woonplek en de eetplek is gelegen vervalt daarmee.

mogelijk,. Tevens ontbreekt de ruimte voor een WTW-installatie op de ventilatielucht.

sl1

•

Te combineren met energiepakketten 1, 2 en 3,

•

Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler).

sl2

3-kamer 3 loggia 1

5-kamer

woon-/eetkamer

32,9

keuken

5,1

badkamer

toilet

1,1

slaapkamer 1

10,7

slaapkamer 2

11,6

10,3

slaapkamer 3

11,6

5,0

8,6

hal

27-01-2021

4-kamer

balkon 5

5 wm

balkon

sl2 k

sl1

3 loggia

sl1

sl B

loggia

3 loggia

27-01-2021

Variant 2 4

Behoud van een dubbele oriëntatie, maar door de keuken langs de gevel te leggen krijgt deze

balkon

toegang tot het balkon en wordt vergroot. De schachten kunnen deels behouden blijven. De

verkeersruimte neemt iets toe, de badkamer wordt niet substantieel vergroot.

Ook in dit model is de eetplek gebonden aan de keuken.

sl3 B

licht niet aansluit bij de doelgroep. Met een eigen tapwatervoorziening kan de stadsverwarming op 40º worden geleverd.

Wasmachine, eventueel een grote (180l) tapwaterboiler in de keuken geplaatst, hetgeen wel-

sl1

•

Te combineren met alle energiepakketten.

•

Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler) en 40º (180l boiler).

sl2

3-kamer 3 loggia 1

5-kamer

woon-/eetkamer

31,2

keuken

8,5

badkamer

3,6

toilet

1,1

slaapkamer 1

10,7

slaapkamer 2

11,6

10,3

slaapkamer 3

11,6

6,4

9,4

hal

27-01-2021

4-kamer

4 balkon 6

sl2

sl1

3 loggia

sl1

balkon

loggia

3 loggia

27-01-2021

Variant 3 4

Het loslaten van de dubbele oriëntatie (doorzon) biedt mogelijkheden voor een andere plat-

balkon 1

tegrond. Bij de ontwikkeling van deze plattegrond is spiegelbaarheid een vereiste, zodat de

keuken niet aan het balkon of aan het trappenhuis vast zit, maar aan de oriëntatie: op noord of op oost. Dan kan de woonkamer en het verblijfsbalkon op het zuiden of westen geplaast worden.

sl3

De badkamer is vergroot, de keuken en woonkamer zijn één ruimte. •

In de badkamer is voldoende ruimte om een grotere boiler te plaatsen, waardoor dit model te combineren is alle energiepakketten.

•

Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler) en 40º (180l boiler).

sl1

sl2

3-kamer 3 loggia 1

5-kamer

woon-/eetkamer

31,2

keuken

8,5

badkamer

3,6

toilet

1,1

slaapkamer 1

10,7

slaapkamer 2

11,6

10,3

slaapkamer 3

11,6

8,2

8,6

hal

27-01-2021

4-kamer

sl2

balkon

sl1

3 loggia

sl1

loggia

3 loggia

27-01-2021

Variant 4 4

Het loslaten van de dubbele oriëntatie (doorzon) biedt mogelijkheden voor een andere plat-

balkon 1

tegrond. Bij de ontwikkeling van deze plattegrond is spiegelbaarheid een vereiste, zodat de

keuken niet aan het balkon of aan het trappenhuis vast zit, maar aan de oriëntatie: op noord of op oost. Dan kan de woonkamer en het verblijfsbalkon op het zuiden of westen geplaast worden.

sl3

De badkamer is vergroot, de keuken en woonkamer zijn één ruimte. Dus ook hier geen ge-

Te combineren met alle energiepakketten

•

Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler) en 40º (180l boiler).

•

scheiden woonruimte of keuken mogelijk.

sl1

sl2

3 loggia

27-01-2021

3’-kamer

4’-kamer

5’-kamer

woon-/eetkamer

13,8

keuken

10,7

badkamer

5,2

toilet

1,1

slaapkamer 1

10,9

slaapkamer 2

slaapkamer 3

11,4

11,6

extra slaapkamer

9,5

hal

8,6

10,9

10,3

sl2

3 loggia

sl1

balkon

loggia

3 loggia

27-01-2021

Variant 5 4 balkon 1

Een iets meer efficiënte indeling dan variant 4, echter hier zijn woonkamer en keuken niet te

scheiden. De betere plattegrond komt ten gunste van ruimere kamers en badkamers.

Dit model is geschikt voor alle energiepakketten en alle aanvoertemperaturen voor stadsverwarming. ek

sl3

•

Te combineren met alle energiepakketten

•

Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler) en 40º (180l boiler).

sl1

sl2

3 loggia

3’-kamer

5’-kamer

woon-/eetkamer

10,7

keuken

13,8

badkamer

5,2

toilet

1,1

slaapkamer 1

11,6

slaapkamer 2

11,4

slaapkamer 3

10,3

10,4

12,5

extra slaapkamer hal

27-01-2021

4’-kamer

balkon 1

balkon

sl2

sl1

3 loggia

sl1

loggia

3 loggia

27-01-2021

Variant 6 4

Het gedeeltelijk of geheel verwijderen van kamerscheidende wanden is kostbaar, aangezien deze van beton zijn, en veelal dragend. Daarom is er gezocht naar een variant met minimale

balkon 1

aanpassing van (dragende) betonwanden.

Deze variant is niet spiegelbaar: de WC en bijbehorende schacht blijven behouden. Een nieuwe schacht ten behoeve van de keuken kan worden voorkomen met het infrezen van een ek

sl3

afvoerleiding in de betonvloer. Het gasbeton in de vloer heeft een dikte van ongeveer 12 centimeter. Een keukenafvoer zou hierin dus kunnen worden opgenomen. Een extra slaapkamer

Het is mogelijk een schuifdeur te plaatsen tussen keuken en woonkamer. Het toilet blijft vrij

is gecreeërd ter plaatse van de voormalige keuken en badkamer.

klein, aanpassing van de achtergelegen schacht is niet meegenomen, wellicht denkbaar. Een eigen tapwatervoorziening neemt veel ruimte in beslag, en is daarom niet wenselijk. Dit model is geschikt voor alle energiepakketten maar niet voor 40º aanvoertemperatuur.

sl1

27-01-2021

Te combineren met alle energiepakketten

•

Aanvoertemperatuur stadsverwarming: 70º, 55º (kleine boiler).

sl2

3 loggia

•

3’-kamer

4’-kamer

5’-kamer

woon-/eetkamer

15,7

keuken

10,4

badkamer

3,5

toilet

0,8

slaapkamer 1

11,6

slaapkamer 2

11,4

slaapkamer 3

10,3

extra slaapkamer

9,5

hal

7,6

12,1

balkon 5

sl2

B A

5 15

balkon

ekek

sl2

k ek

B A

sl3

V mk

5 wm

balkon

sl1

wkwk

sl1wk

sl1

loggia 1

Variant op 1, met een grote boiler: de inrichting van de badkamer is daarmee iets gewijzigd.

loggia

3 loggia

loggia 1

sl2

sl1

loggia 4

Variant op 3, door de badkamer te verkleinen, kan de eetkeuken van de woonkamer gescheiden worden.

27-01-2021

Variant aanvullingen 4

balkon 1

balkon

Op de verschillende varianten zijn nog optimalisaties of verdere ontwikkelingen mogelijk.

•

Voor variant 1 geldt dat indien de aanvoertemperatuur onder de 55ºC komt, er plaats gemaakt moet worden voor een grote boiler.

• k

Voor variant 3 geldt dat met een kleine aanpassing van badkamer de woonkamer een eetkeuken te scheiden is dat wenselijk. Een volledig gek ek zijn. Voor sommige doelgroepen ek

sl2 k

sl3

schieiden keuken gaat ten koste van de woonkwaliteit.

voor variant 5 geldt eveneens dat woonkamer en eetkeuken te scheiden zijn.

•

B wm

sl1

3 loggia

sl1

loggia

sl2

3 loggia

Variant op 5, door de badkamer te verkleinen, kan de eetkeuken van de woonkamer gescheiden worden. Een 180l boiler behoort niet tot de mogelijkheden.

27-01-2021

ontsluiting

27-01-2021

4.4.

Ontsluiting

De portieken zijn altijd ontsloten vanaf de straat, er is geen verbinding met de achtergelegen hof. Bij de Erasmusweg zijn de woningen geadresseerd aan de evenwijdig gelegen Schoutendreef: de Erasmusweg heeft, ondanks zijn statuur, geen adressen in de Dreven. Het is mogelijk om, ten koste van de slaapkamer in de wisselbeuk, de entree te verplaatsen naar de andere zijde, dan wel een directe relatie met de hof te bewerkstelligen. Gevolg is wel dat de entree zich niet toont als de overige entrees, met een trappenhuis achter een glazen pui in het zicht. Het is een zichtbare ingreep, met stedenbouwkundige gevolgen.

hal

slaapkamer

hal

slaapkamer

hal

slaapkamer

hal

slaapkamer

hal

slaapkamer

hal

slaapkamer

hal

slaapkamer

entree straatzijde

hal

entree straatzijde

berging / algemeen

ontsluiting [bestaand]

27-01-2021

nieuwe entree hofzijde

berging / algemeen

ontsluiting [nieuw, ook nar hof]

woning 4

woning 3

woning 2

woning 1

trap naar tuin

berging / algemeen

ontsluiting tuin

27-01-2021

4.5.

Privé-tuin

Door aan de hofzijde de balkons dan wel de loggia’s te voorzien van een buitentrap is het mogelijk om de woning op de eerste woonlaag een directe verbinding met de hof te geven. Dit voegt een grote waarde toe aan de woonkwaliteit. Het is een stevige aanpassing op het stedenbouwkundig plan, waarin geen privé-tuinen zijn opgenomen in de hoven. Het ligt voor de hand om dit te combineren met de eerder genoemde ontsluiting van de hof vanuit het trappenhuis.

WONEN

TUIN 2 3

6 balkon

loggia k

sl1

5 5

mk sl2

entree, hal en trap kan behouden blijven, kan vervallen

nieuwe entree aan andere zijde 4

sl1

27-01-2021

ontsluiting tuin

balkon

loggia 3

vrijdragende voorzetwand geisoleerd

plint jumpax ondervloer

neopreen

klinkerisolietbeton kitvoeg

200

steenstrips EPS

steenwol plafond systeem

vrijdragende voorzetwand geisoleerd

120

Voorzetwanden, geïsoleerd met geluiddetail uit te voeren.

Tussenmuur schaal 1:10

Begane grondvloer schaal 1:10

verbetering van de woningscheiding met een voorzetwand. Voor een hogere geluidsisolatiewaarde dient de voorzetwand aan beide zijden te worden geplaatst.

27-01-2021

4.6.

Geluid

Geluid is een belangrijk aspect in comfort. Nu is reeds bekend dat juist geluid een zwak punt is in de woningen. Bij vergaande isolatie, kierdichting en beter glas zal geluid van binnen extra hoorbaar zijn: achtergrond geluid wordt verder gedempt. Voor geluid zijn twee aspecten van belang: ontkoppeling (contactgeluid) en massa (luchtgeluid). Een voorzetwand tegen de woningscheidingen kan horizontaal geluid verminderen, zeker als deze ontkoppeld en geïsoleerd wordt aangebracht. Hiermee wordt zowel geluid geabsorbeerd, als geluid niet overgedragen aan de constructie. Een aanzienlijke verbetering is hiermee te verwachten, maar het haalt niet het niveau van een spouwmuur als woningscheiding. Dit gaat ten koste van de breedte van de aanpalende ruimtes, maar is met maximaal 10 centimeter beperkt. Volgens gegevens van Gyproc is bij een wand van < 350 kg/m2, hetgeen het geval kan zijn, een voorzetwand aan beide zijden van de woningscheiding vereist. In hun documentatie schrijven zij een voorzetwand, geïsoleerd en voorzien van 10 mm spouw van 70 mm voor. Deze wand behaald een Llu,k ≥5dB en voldoet daarmee aan de huidige eisen voor luchtgeluidsisolatie. Ook de eisen met betrekking tot contactgeluidsisolatie (lco≥ 10dB), en de WBDBO (60 minuten) eisen worden gehaald op deze wijze.

Bij het plaatsen van een voorzetwand ten behoeve van geluidsisolatie is van groot belang dat de detaillering zeer nauwgezet wordt uitgevoerd en dat geen lekken in de voorzetwand worden aangebracht. Dit brengt beperkingen met zich mee: elektraleidingen kunnen niet in de voorzetwand verwerkt worden zonder dat dit de isolatie negatief beïnvloedt.

27-01-2021

geprefabriceerd element vulling met zand houten dekvloer

vloeropbouw schaal 1:5

geprefabriceerd element geprefabriceerd element vulling met gasbeton estrich dekvloer

vloeropbouw

vulling met gasbeton estrich vloer Jumpax soundkiller

vloeropbouw schaal 1:5

schaal 1:5

linksboven: systeem Rottinghuis, linksonder, zoals uitgevoerd in de Dreven, rechts verbeterd met Jumpax

27-01-2021

Het Systeem heeft een vloer met een meegestorte balkaag op een vloerplaat. Op deze balklaag wordt, volgens het systeem, een zwevende houten vloer aangebracht. Gezien het beperkte gewicht van deze constructie werd de spouw vaak opgevuld met zand, om de massa en daarmee de akoestische isolatie te verhogen. In het bestek is terug te vinden dat in de Dreven de spouw met Hollith-beton werd gevuld. Dit is een lichte betonsoort, het eigen gewicht van de vloer is niet bekend. Vervolgens werdt het geheel afgewerkt met een estrichvloer. Deze constructie is dermate licht dat deze niet voldoet aan de hedendaagse eisen met betrekking tot lucht- en contactgeluidsisolatie. De vrije hoogte is met iets meer dan 2,6 meter beperkt, er zal daarom gekozen moeten worden voor een maatregel aan het plafond òf op de vloer. De vloer is van het grootste belang: ook loopgeluid kan dan worden tegengegaan. De Nederlandse Stichting Geluidhinder heeft hiervoor een keurmerk, waar aan tal van producten een -10dB waarde wordt toegekend, vaak met een beperkte dikte. Van belang is te realiseren dat deze waarde alleen contactgeluidsisolatie betreft. En voor een goede isolatie moeten ook de bijpassende plinten geplaatst worden. De luchtgeluidisolatie wordt hiermee nauwelijks verbeterd.

Een dergelijke oplossing kan worden geïntegreerd met een vloerverwarming, maar wordt deze is niet in de modellen opgenomen – wegens onvoldoende vermogen (als bijverwarming mogelijk). Hiermee blijft de vrije hoogte boven de 2,5 meter, wat formeel toereikend, maar in kwaliteit beperkt is. Tenslotte moet worden opgemerkt dat zowel de massa van de bestaande constructie niet bekend is, evenals de precieze detaillering. Daarmee is het van groot belang voor verdere ontwikkeling de akoestische prestaties van één woning te meten, zowel wat contact- als luchtgeluid, naar onder, naar boven en naar de naastgelegen woningen. Op grond daarvan is een betere voorspelling te maken van het effect van de maatregelen. Bij uitvoering is het volgen van de voorgeschreven detaillering van groot belang, om de gewenste en berekende prestaties te behalen.

27-01-2021

balkon 6

sl2

sl1

sl3

sl1

3 loggia

sl1

balkon

sl2

3 loggia

loggia 1

uitgangssituatie

27-01-2021

4.7.

Samenhangende pakketten

Vanuit energie, comfort en gebruikswaarde zijn samenhangende pakketten samen te stellen. Deze pakketten hebben hun eigen eisen aan de te leveren warmte, vanuit het stadswarmtenet. Verder zijn er enkele overwegingen die van belang zijn om mee te nemen. •

Vervanging van het glas is opportuun bij groot onderhoud. Gewoon HR++ glas past in principe in de kozijnen, en vergt daarmee geen aanpassing hiervan. Triple glas vereist aanpassing van de kozijnen;

•

Vensterbanken zijn volgens het bestek van Eternit, dit is asbesthoudend en zal op termijn verwijderd moeten worden. Dat kan een moment zijn om ook de kozijnen aan te pakken;

•

Bij aanpak van de kozijnen dient rekening te worden gehouden met meerkosten: spouwslabben zijn vermoedelijk asbesthoudend;

•

De kozijnen zijn op leeftijd, draaiende delen zijn plaatselijk al vervangen. Toch is de algehele staat in orde, vervanging van de kozijnen is technisch niet strikt noodzakelijk. Bij hoogwaardige renovatie zijn de meerkosten van vervanging door hoogwaardige, thermisch onderbroken, onderhoudsarme aluminium kozijnen zeker te overwegen.

•

Maatregelen worden één keer genomen, “no-regret”, ofwel geen desinvesteringen;

•

Geluidsisolatie, in de vorm van een voorzetwand bij woningscheidingen en op de vloeren is in alle gevallen aan te raden en meegenomen in de berekeningen. Dit kan alleen plaatsvinden met toestemming van de bewoners of bij mutatie;

•

Een blowerdoortest, rook- of geluidsdetectie kan inzicht bieden in de huidige infiltratie, en in de mogelijkheden om deze aan te pakken;

•

Wij hebben één volledig model doorgerekend. Er bestaat een verschil in warmtevraag tussen de woningen onderling: de verliezen naar de BG vloer, dak en zijgevel zijn van invloed op de individuele vraag en piekvraag van elke woning. Daarbij moet bedacht worden dat het aandeel van dak en BG vloer in elk model beperkt is, tussen de 4 en 10% van de warmteverliezen.

27-01-2021

200

EPS prefab beton element

klinkerisolietbeton

isolatie huidige betonmuur ispo gevelisolatie thermisch onderbroken aluminium kozijn stucwerk

200

klinkerisolietbeton

EPS

EPS spouwvulling triple glas

prefab beton element

Vervanging van de kozijnen is noodzakelijk bij plaatsingbinnen triple glas.

isolatie huidige betonmuur

110

ispo gevelisolatie klinkerisolietbeton

stucwerk

Dak te isoleren, verholen goot voorkomt noodzaak aanpassing dakrand, spouwmuurisolatie met EPS korrels.

dakisolatie schaal 1:10

buiten

50 of 80 90

Aluminium kozijn schaal 1:5

Ispo & stucwerk

EPS spouwvulling

schaal 1:10

buiten

binnen

50 of 80 90

68 Ispo & stucwerk schaal 1:10

Betonnen gevels met Ispo te isoleren, dikte afhankelijk van de gewenste prestaties, tot ca. 80 mm.

27-01-2021

vrijdragende voorzetwand geisoleerd

plint jumpax ondervloer

klinkerisolietbeton kitvoeg

200

steenstrips EPS

steenwol plafond systeem

vrijdragende voorzetwand geisoleerd

120

enmuur

1:10

Begane grondvloer Zeer hoogwaardige isolatie van de buitengevel door volledige vervanging van het buitenblad. Begane grond vloer van onderaf te isoleren

27-01-2021

schaal 1:10

basis spouw vullen

basis buitengevelisolatie

plus vervangen glas

plus verbeterde kierdichting

balkon 6

sl2

sl1

sl3

sl1

sl2

3 loggia

loggia 1

basis bestaande radiatoren

huidig

variant 1

basis zwevende vloer

3 loggia

balkon

spouw isolatie EPS korrels steenstrips + 120 mm EPS ISPO 45 mm stuc dakisolatie glas vervangen voor HR++ ventilatievoud, infiltratie energielabel Specifieke energiebehoefte verwarming: Pieklast verwarming:

P1 √ √ √

3,75 C 241 84

3,75 A 125 51

P1+ √ √ √ √ 3,6 A+ 103 43

P1* √ √ √ √ 3,6 A+ 92 41

Rc-gevels: 1,66 Rc-gevels: 2,56

U-waarde glas: 2,66

27-01-2021

P1: Beperkt, 70º aanvoer

Met 70º aanvoer kan de bestaande afgifte-installatie, wellicht iets verzwaard volstaan. Hoogwaardig glas en isolatie van dak & gevel vermindert de warmtevraag, maar is niet strikt noodzakelijk. Dit kan in een meerjarenonderhoudsplan worden opgenomen. De afleverset kan in een keukenkast worden gemonteerd, direct achter de meterkast, of in de vaste kast naast het toilet. De bestaande stijgpunten kunnen dan worden gebruikt. De ventilatie conform bestaand: mechanische afvoer van keuken, badkamer en toilet. •

Rc gevel verhogen (MJOP);

•

Geïsoleerd paneel [MJOP];

•

Rc dak verhogen (MJOP);

•

Plaatsen afleverset & beperkte aanpassing afgiftesysteem (MJOP);

•

Contactgeluidisolatie vloer (bij mutatie);

•

Luchtgeluidisolatie woningscheiding (bij mutatie);

•

Plaatsen afleverset stadsverwarming [MJOP];

•

Een kleine verbetering van kierdichting door isolatiemaatregelen is verdisconteerd in infiltratieverliezen;

•

Een boilervat is geen vereiste.

P1+ Beperkt, 70º aanvoer met glasvervanging Aanvullend op het voorgaande model: •

HR++ glas (MJOP) plaatsen, bij 0ºC is kans op tochtklachten bij totaal 40% van het glasoppervlak, met het bestaande glas is dat 80%.

•

Kierdichting verbeteren.

Prestatie ten opzichte van eisen / bouwbesluit De woning voldoet aan de renovatie-eisen van het bouwbesluit, de vloer wordt echter niet geïsoleerd, en is daarmee niet meegenomen in de beoordeling.

27-01-2021

basis spouw vullen

basis buitengevelisolatie

basis vervangen glas

basis verbeterde kierdichting

basis kleine boiler

balkon 6

sl2

sl1

B A

sl1

sl2

3 loggia

basis bestaande radiatoren

plus LT-convectoren

huidig

variant 2

sl3

loggia

basis zwevende vloer

3 loggia

sl1

B A

balkon

spouw isolatie EPS korrels steenstrips + 120 mm EPS ISPO 45 mm stuc dakisolatie glas vervangen voor HR++ LT convectoren ventilatievoud, infiltratie energielabel Specifieke energiebehoefte verwarming: Pieklast verwarming:

P2 √ √ √ √

3,75 C 241 84

3 A+ 101 42

P2+ √ √ √ √ √ 3 A+ 101 42

P2* √ √ √ √ √ 3 A+ 90 39

Rc-gevels: 1,66 Rc-gevels: 2,56

U-waarde glas: 1,46

27-01-2021

P2: midden, 55º aanvoer

Met 55º aanvoer zal de bestaande afgifte-installatie niet zonder meer voldoen, de koudeval van bij de ramen zal echter fors toenemen, verbetering van het glas is daarmee een vereiste. Dit model kan worden gebruikt op basis van het voorgaande model, er kan dus op termijn van 70º naar 55º aanvoertemperatuur worden geschakeld – op blok of buurtniveau. Het is tevens een eindmodel: de kleine boiler is een eindoplossing, evenals de verbetering van het glas. Aanvullende maatregelen ten opzichte van het voorgaande model: •

Plaatsen kleine tapwaterboiler, van enkele liters nabij de afgifteset: de leidingen worden bij elk gebruik met een hoge temperatuur gespoeld, terwijl als de boiler leeg is, via het afgifteset nog altijd een zeer hoge temperatuur geleverd wordt;

•

Extra aandacht voor kierdichting: goede sluiting van draaiende delen is vereist.

P2 pluspakket: midden, 55º aanvoer Teneinde het comfort te verhogen wordt ten opzichte van het pakket twee de afgifteinstallatie vervangen voor LT-convectoren. •

LT-convectoren + aanpassen aanvoer / retourleidingen

Prestatie ten opzichte van eisen / bouwbesluit De woning voldoet aan de renovatie-eisen van het bouwbesluit, de vloer wordt echter niet geïsoleerd, en is daarmee niet meegenomen in de beoordeling.

27-01-2021

basis spouw vullen

basis buitengevelisolatie+

basis vervangen glas

basis sterk verbeterde kierdichting

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10662790/1