RIS309850 Bijlage 2 - Begroting 2022-2025
Tekst van het document
Programmabegroting 20222025
financien.denhaag.nl
Gezien het vorenstaande stelt het college de raad voor het volgende besluit te nemen: De raad van de gemeente Den Haag, Gezien het voorstel van het college van 7 september 2021, Besluit in te stemmen met: I. de bijgestelde begroting van het huidige uitvoeringsjaar 2021 (bijlage 1). II. in te stemmen met voorgestelde werkwijze (paragraaf 1.3 programmabegroting 2022-2025) ten aanzien van de verwerking van financiële implicaties van de coronacrisis voor het jaar 2021. III. het vaststellen van de Programmabegroting 2022-2025 (bijlage 2 en 3), in overeenstemming met de voorgelegde ontwerpbegroting 2022-2025, met een meerjarig eindsaldo van € 0,0 mln. na verrekening met de reserves. IV. de budgetten voor 2022-2025 in termen van lasten en baten, toevoegingen en onttrekkingen, per programma (zoals opgenomen in bijlage 4). V. het verlengen, aanpassen, bijstellen, instellen, opheffen en vrijvallen van de reserves (zoals beschreven in bijlage 5). VI. het actuele meerjarig investeringsplan (MIP). VII. het beschikbaar stellen van een investeringskrediet van € 33,2 mln. onderwijshuisvesting als onderdeel van het meerjarig investeringsplan. VIII. het aanvaarden van de begroting 2022-2025 als leidraad voor het te voeren beleid. Aldus besloten in de openbare raadsvergadering van 4 november 2021, De griffier,
De voorzitter,
1
INKOMSTEN € 2.859 MILJOEN
UITGAVEN € 2.859 MILJOEN
Inhoudsopgave Samenstelling college van burgemeester en wethouders ................................................................................. 6 Leeswijzer ........................................................................................................................................................... 8 1 Algemeen ........................................................................................................................................................ 10 1.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 10 1.2 Van voorjaarsnota 2021 naar programmabegroting 2022-2025 .............................................................. 12 1.3 Actuele ontwikkelingen .............................................................................................................................. 23 1.4 Kengetallen Den Haag ................................................................................................................................ 26 2 Programma's .................................................................................................................................................
27 2.1 Gemeenteraad ............................................................................................................................................. 27 2.2 College en bestuur ...................................................................................................................................... 30 2.3 Duurzaamheid, milieu en energietransitie ............................................................................................... 33 2.4 Openbare orde en veiligheid...................................................................................................................... 44 2.5 Cultuur en bibliotheek ............................................................................................................................... 54 2.6 Onderwijs ................................................................................................................................................... 62 2.7 Werk en inkomen ....................................................................................................................................... 69 2.8 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid ..................................................................................................
87 2.9 Buitenruimte ............................................................................................................................................ 102 2.10 Sport......................................................................................................................................................... 114 2.11 Economie ..................................................................................................................................................122 2.12 Mobiliteit ................................................................................................................................................. 135 2.13 Stadsontwikkeling en wonen ..................................................................................................................146 2.14 Stadsdelen, integratie en dienstverlening ............................................................................................. 168 2.15 Financiën ................................................................................................................................................ 183 2.16 Overhead ..................................................................................................................................................
197 3 Paragrafen ................................................................................................................................................... 202 3.1 Bedrijfsvoering ......................................................................................................................................... 202 3.2 Lokale heffingen ........................................................................................................................................212 3.3 Weerstandsvermogen ............................................................................................................................... 217 3.4 Onderhoud kapitaalgoederen .................................................................................................................. 227 3.5 Financiering.............................................................................................................................................. 234 3.6 Grondbeleid .............................................................................................................................................. 242 3.7 Verbonden partijen ..................................................................................................................................
248 3.8 Subsidies................................................................................................................................................... 283 3.9 Vastgoed ................................................................................................................................................... 285 4 Financiële begroting ................................................................................................................................... 289 4.1 Overzicht baten en lasten per programma .............................................................................................. 289 4.2 Recapitulatie lasten, baten, toevoegingen en onttrekkingen per programma ...................................... 290 4.3 Gemeentelijke inkomsten ........................................................................................................................ 294 4.4 Standen reserves en voorzieningen ......................................................................................................... 297 4.5 Incidentele baten en lasten ...................................................................................................................... 299 4.6 Meerjaren investeringsplan .....................................................................................................................
309 Bijlagen ............................................................................................................................................................ 311
4
Voorwoord Voor u ligt de programmabegroting van Den Haag voor de periode van 2022 tot 2025. De afgelopen jaren is het effect van corona op mensen in de stad enorm geweest. Ziekenhuizen lagen overvol en vele ondernemers moesten gedwongen hun bedrijven gesloten houden. Ook zagen we saamhorigheid om samen door deze crisis te komen. We hopen allemaal in 2022 corona achter ons te laten. Tot die tijd springt de gemeente waar mogelijk bij om coronaeffecten op te vangen. Daarnaast verschuift – iedereen die dat wil kan nu gevaccineerd zijn – onze aandacht ook naar de na-effecten van corona. Wanneer coronasteunmaatregelen eindigen, zetten we bijvoorbeeld extra in om instroom in de bijstand te voorkomen. Zo willen we een crisis na de crisis voorkomen. Ook andere urgente kwesties, zoals het voorzieningenniveau en klimaatadaptatie, hebben en houden onze aandacht. Ook wordt de vraag naar nieuwe woningen en voorzieningen groter en groter, evenals de vraag naar zorg. De uitdagingen voor 2022 en verder zijn fors. Desondanks is het gelukt om een begroting te presenteren. Dat is een belangrijke basis voor de weerbaarheid van de gemeente richting de toekomst. Toch wordt het steeds lastiger om financieel de eindjes aan elkaar te knopen. De druk neemt toe bij Den Haag en andere gemeenten, zoals rapporten van de Provincie en de Raad van het Openbaar Bestuur ook stellen.
Het Rijk vergoedt Den Haag al jaren structureel te weinig voor kosten in de bijstand, zorg en jeugdhulp. En dat terwijl de vraagstukken in de stad in complexiteit en grootte blijven toenemen. Bovendien hangt de landelijke herverdeling van het Gemeentefonds nog als een donkere wolk boven ons, waardoor we straks structureel tientallen miljoenen van het Rijk dreigen te verliezen. Dit baart mij als wethouder Financiën en als inwoner van Den Haag zorgen. Voor nu is de begroting sluitend gemaakt, maar de financiële rek is eruit. In maart zijn nieuwe verkiezingen, en daarmee is deze begroting de laatste van dit college. Volgend jaar zullen de financiële onzekerheden van nu zich wellicht laten vertalen naar daadwerkelijke tekorten. Bijvoorbeeld omdat dan duidelijk wordt of, en zo ja, hoeveel we gekort worden op de uitkering vanuit het Gemeentefonds. Wat dreigt is dat op dat moment harde en onwenselijke keuzes onvermijdelijk worden. Tot die tijd doet dit college er alles aan om het Rijk te doordringen van onze gespannen financiële situatie en de belangen van onze stad. We verdienen het om te kunnen blijven investeren in een mooi toekomst voor Den Haag. Namens het college,
Anne Mulder Wethouder Financiën
5
Samenstelling college van burgemeester en wethouders
Jan van Zanen, Burgemeester Portefeuille: Openbare orde en veiligheid, Algemene bestuurlijke aangelegenheden en Representatie Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 2 College en Bestuur 4 Openbare orde en veiligheid
Anne Mulder Portefeuille: Financiën en Stadsontwikkeling Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 13 Stadsontwikkeling en Wonen 15 Financiën Stadsdeelwethouder Scheveningen
Kavita Parbhudayal Portefeuille: Zorg, Jeugd en Volksgezondheid Coördinerend portefeuillehouder van het programma: 8 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid Stadsdeelwethouder Leidschenveen - Ypenburg
Saskia Bruines Portefeuille: Economie, Internationaal en Dienstverlening Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 11 Economie 16 Overhead Stadsdeelwethouder Haagse Hout
Robert van Asten Portefeuille: Mobiliteit en Cultuur Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 5 Cultuur en Bibliotheek 12 Mobiliteit Stadsdeelwethouder Segbroek
Liesbeth van Tongeren Portefeuille: Duurzaamheid en Energietransitie Coördinerend portefeuillehouder van het programma: 3 Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie Stadsdeelwethouder Laak
Bert van Alphen Portefeuille: Sociale zaken en Werk Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 7 Werk en Inkomen 8 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid Stadsdeelwethouder Centrum
Hilbert Bredemeijer Portefeuille: Onderwijs, Sport en Buitenruimte Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 6 Onderwijs 9 Buitenruimte 10 Sport Stadsdeelwethouder Loosduinen
Martijn Balster Portefeuille: Wonen, Wijken en Welzijn Coördinerend portefeuillehouder van de programma’s: 13 Stadsontwikkeling en Wonen 14 Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening Stadsdeelwethouder Escamp
Leeswijzer Inleiding De programmabegroting 2022-2025 omvat meerdere hoofdstukken. Na het inleidende hoofdstuk 1 met daarin een toelichting op de belangrijkste keuzes en actualiteiten met betrekking tot de programmabegroting, vindt u de beleidsbegroting met de diverse beleidsprogramma’s in hoofdstuk 2, een schets van de bedrijfsvoering van de gemeente en een aantal paragrafen over lokale heffingen, weerstandsvermogen en overige relevante thema’s in hoofdstuk 3 en de financiële begroting met onder meer de gemeentelijke inkomsten in hoofdstuk 4. Beleidsbegroting In hoofdstuk 2 zijn de beleidsprogramma’s in termen van de doelstelling, ambitie en activiteiten in 2022 beschreven. Aan de hand van de prestatie- en effectindicatoren kan de raad beoordelen in hoeverre deze doelen worden behaald. In ieder afzonderlijk programma worden ambities en acties concreet uitgewerkt en daarmee geeft ieder programma inzicht in de verwachtingen op de afzonderlijke deelterreinen. Verder worden beleid en geld in meerjarig perspectief gepresenteerd. Deze uitwerking per programma gebeurt binnen het stramien van de drie w-vragen zoals voorgeschreven in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV): wat willen we bereiken?, wat gaan we daarvoor doen? en wat gaat dat kosten?. Ook worden de verwachtingen voor wat betreft projecten en processen in de beleidsprogramma’s opgenomen.
Tot slot worden per programma de beschikbare financiële middelen voor 2022 voor de gemeentelijke inspanningen getoond. Ieder programma bevat een meerjarenoverzicht van de programmatotalen (op lasten en baten) en de totalen van de reserves, de voorzieningen en de investeringen. Prestatie-indicatoren, effectindicatoren en BBV-indicatoren In de beleidsbegroting worden de door de gemeente bepaalde prestatie- en effectindicatoren en de vanuit het Rijk verplichte BBV-indicatoren opgenomen. In bijlage 5.1 vindt u de bronnen en de toelichtingen hiervan. Daarnaast geven kengetallen inzicht in de feitelijke ontwikkelingen in de stad over bijvoorbeeld bevolkingsomvang, aantal huishoudens en leeftijdsopbouw; die vindt u in de infographic in hoofdstuk 1. De financiële kengetallen zijn opgenomen in de paragraaf weerstandsvermogen. Programma op hoofdlijnen In ieder programma is het onderdeel ‘programma op hoofdlijnen’ opgenomen. Hier vindt u een schets van de samenstelling van het programmabudget (lasten en baten) in financiële en in beleidsmatige zin. Dat gebeurt met graphics (‘donuts’) en toelichtingen van de belangrijkste soorten uitgaven en inkomsten: belastingen, subsidies, apparaatslasten, reserves, voorzieningen, en dergelijke. En van de belangrijkste beleidsmatige bestemmingen per programma: veiligheid, bijstand, herinrichting buitenruimte, afvalinzameling, en dergelijke.
Zo krijgt u in één oogopslag een totaal overzicht per programma. Overzicht overhead Een andere verplichting die voortvloeit uit het BBV is een overzicht van de zogenoemde overhead in de gemeentelijke organisatie; hieronder worden begrepen de ondersteunende functies in de gemeentelijke organisatie voor onder andere ICT en personeel en de leidinggevende functies in het primair proces. In combinatie met het apparaatslastenoverzicht krijgt de raad meer inzicht in de omvang en de kosten van de gemeentelijke organisatie. Hoofdstuk bedrijfsvoeringsparagraaf en overige paragrafen Hoofdstuk 3 is de door het BBV verplicht gestelde hoofdstuk over de bedrijfsvoering en overige paragrafen. In bedrijfsvoeringsparagraaf staan belangrijke uitgangspunten van de interne bedrijfsvoering in de gemeentelijke organisatie voor de komende jaren. De overige paragrafen geven gebundelde informatie over thema’s die anders te gefragmenteerd aan de orde zouden komen. Deze informatie wordt door zowel bestuur als toezichthouders belangrijk gevonden om de financiële positie van de gemeente te kunnen beoordelen. De paragrafen lokale heffingen, weerstandsvermogen, onderhoud kapitaalgoederen, verbonden partijen, grondbeleid en financiering zijn verplicht voorgeschreven in het BBV.
Hoofdstuk met de financiële begroting De financiële begroting in hoofdstuk 4 geeft evenals in de voorgaande jaren aandacht aan de financiële positie van de gemeente Den Haag per programma. Ieder programma bevat het overzicht van lasten en baten op een gedetailleerd niveau en het overzicht van de ontwikkeling op de gemeentelijke reserves en de besteding uit voorzieningen. Daarnaast geeft ieder programma de aansluiting weer met voorgaande begroting.
8
Bijlagen online beschikbaar Om de leesbaarheid van het boek verder te verbeteren worden diverse bijlagen voortaan alleen beschikbaar gesteld op het portaal van de gemeente Den Haag (financien.denhaag.nl). Het gaat om de volgende gemeentebrede overzichten: • Bijlage Begroting per activiteit • Bijlage Begroting per taakveld • Bijlage Gemeentelijk tarieven • Bijlage Specificatie financiële vaste activa • Bijlage Specificatie materiële vaste activa en kapitaallasten • Bijlage Meerjaren investeringen • Bijlage Verloop overzicht reserves • Bijlage Doelen, looptijden en maximale hoogtes reserves • Bijlage Voorzieningen Dit boekwerk is ook digitaal beschikbaar op hetzelfde portaal.
9
1 Algemeen 1.1 Inleiding De voorliggende begroting ziet toe op het beleid en de financiën van de gemeente in de periode tot en met 2025. Het is de laatste begroting van het huidige gemeentebestuur en daarmee ook het vertrekpunt van het gemeentebestuur dat na de verkiezingen in maart 2022 aantreedt. Landelijk staan de gemeentelijke financiën onder druk. Dit wordt onder meer bevestigd in het rapporten “Rust, reinheid en regelmaat” uit maart 2021 van de Raad voor het Openbaar bestuur, “Roeien met te korte riemen” van de provincie Zuid-Holland en “Gemeenten in de knel” van onderzoeksbureau Cebeon uit april 2021. Het laatstgenoemde rapport maakt duidelijk dat gemeentelijke begrotingen voor belangrijke thema’s als klimaatverandering en vervangingsinvesteringen voor infrastructuur geen of onvoldoende structurele middelen in de begroting hebben. Minister Ollongren heeft op 15 april het rapport aan de Tweede Kamer aangeboden. Het besef dat gemeenten financieel onder zware druk zijn komen te staan, dringt bij het Rijk daarmee steeds verder door. Dit blijkt ook uit de arbitragezaak tussen gemeenten en het Rijk over de kosten voor de jeugdzorg, waar de gemeenten in het gelijk zijn gesteld. Voor 2022 heeft dit geleid tot extra middelen om de tekorten voor de jeugdzorg op te vangen. Hiermee is een fundament gelegd voor de benodigde structurele extra rijksmiddelen voor de jeugdzorg.
Voor de gemeente Den Haag wordt het steeds moeilijker de eindjes aan elkaar te knopen. De gemeente ontvangt al een paar jaar een te lage rijksbijdrage voor de uitvoering van wettelijke taken als bijstandsverlening, jeugdzorg en Wmo. In z’n algemeenheid zien we dat in beginsel structureel beleid steeds vaker geheel of gedeeltelijk met incidentele middelen wordt gedekt. De begroting raakt hierdoor uit evenwicht. Voor een gezonde financiële huishouding is het van belang dat dit evenwicht weer wordt hersteld. Ook de effecten van corona hebben hun weerslag op de stad. Om de effecten van de coronacrisis op te vangen zag de gemeente zich in 2020 genoodzaakt om de helft van de algemene reserve in te zetten. Deze is hiermee tot ruim onder het noodzakelijk geachte niveau gedaald. Daarom is de gemeente begonnen aan een herstelplan voor de algemene reserve om deze in de komende jaren weer op niveau te krijgen. Daarnaast daalt de reservepositie van de gemeente de komende jaren gestaag, waardoor langzaam maar zeker de ruimte om beleidsmatige keuzes te maken afneemt. De nu voorliggende begroting is onder grote onzekerheid opgesteld. De eerste schetsten voor deze begroting zijn op 1 juni met de raad gedeeld in de voorjaarsnota (RIS 308972). Hieruit bleek een uitdagend beeld. De gemeente voorziet op basis van de huidige inzichten een jaarlijks tekort van ruim € 19 mln.
(op een begrotingsomvang van € 2,9 mld.) waarbij landelijke ontwikkelingen dit algemene financiële beeld voor de gemeente Den Haag in grote mate kunnen beïnvloeden. Landelijke ontwikkelingen van de gemeentelijke financiën zijn omvangrijk en onzeker. Een herverdeling van het gemeentefonds per 2023 is in voorbereiding. Volgens het actuele beeld pakt deze sterk nadelig uit voor Den Haag. Anderzijds is de verwachting dat het nieuwe kabinet over de brug komt om gemeenten beter te compenseren voor de taken in het sociaal domein. Ook wordt de opschalingskorting voor het gemeentefonds mogelijk afgeschaft. Nadat het nieuwe kabinet keuzes heeft gemaakt, kan de balans worden opgemaakt hoe de voor- en nadelen per saldo uitpakken voor de gemeente. Vanwege de onzekerheden rondom de financiële ontwikkelingen en de gemeenteraadsverkiezingen, is gekozen voor een beleidsarme invulling van deze begroting. De begroting is opgesteld binnen de afspraken van het coalitieakkoord. Daarbij is ruimte gevonden om knelpunten en prioriteiten incidenteel in te vullen. Enkele maanden voor de gemeenteraadsverkiezingen en voordat de afwegingen van het nieuwe kabinet bekend zijn, is niet het moment om keuzes voor de langere termijn te maken. Deze worden overgelaten aan het nieuwe gemeentebestuur.
Vanuit deze overweging is de begroting 2022-2025 opgebouwd langs de volgende pijlers: Het voorziene tekort van jaarlijks ruim € 19 mln., wordt voor 2021 en 2022 incidenteel opgevangen. Invulling vanaf 2023 vindt plaats door de nieuwe coalitie. • Voor 2021 en 2022 wordt het tekort ondervangen door middelen aan te wenden uit de gewonnen rechtszaak over het bijstandsbudget en onder meer de inzet van de algemene reserve. • De taakstelling vanaf 2023 heeft betrekking op de bestuursperiode van de nieuwe coalitie en invulling wordt overgelaten aan deze coalitie. Zij kan hierbij eigen prioriteiten stellen en hierbij de dan actuele inzichten van de gemeentefinanciën als vertrekpunt nemen. Hierbij kan de coalitie putten uit een overzicht van mogelijke bezuinigingen, hervormingen en inkomstenverhogende maatregelen (motie, RIS 306738) dat momenteel wordt uitgewerkt.
10
Financiële ruimte inzetten voor incidentele knelpunten • Om de grootste knelpunten voor nu het hoofd te bieden en de stad klaar te maken voor de toekomst moet de gemeente blijven investeren. In deze begroting is enkel ruimte voor incidentele knelpunten en intensiveringen. • Er is ruimte ontstaan door meevallers bij de uitvoering van de Rotterdamsebaan en doordat een reservering voor jeugdzorg niet langer benodigd is vanwege de extra rijkscompensatie.
11
1.2 Van voorjaarsnota 2021 naar programmabegroting 20222025 De gemeente kent een uitdagend vertrekpunt om de begroting 2022-2025 op te stellen. Het budgettaire kader en uitdagingen voor de komende begrotingsperiode zijn geschetst in de voorjaarsnota (RIS 308972). Hieruit bleek dat de gemeente een structureel tekort verwacht. In het vervolgtraject van de begrotingsvoorbereiding is het budgettaire beeld geactualiseerd op nieuwe ontwikkelingen en is een oplossing uitgewerkt om het tekort in de komende jaren in te vullen. Om de grootste knelpunten het hoofd te bieden en de stad klaar te maken voor de toekomst, blijft de gemeente investeren. Daarom is onderzocht welke dekking hiervoor beschikbaar kan worden gemaakt en zijn actuele knelpunten van incidentele dekking voorzien. Deze verschillende stappen om te komen tot de meerjarenbegroting, worden in deze paragraaf kort toegelicht. Ook wordt stilgestaan bij de overige onderdelen van de begrotingsactualisatie, zoals de herijking van het Meerjarig investeringsplan, de toekenning van de middelen uit de Ruimtelijk-Economische Investeringsstrategie en herfaseringen.
Budgettair vertrekpunt Met de voorjaarsnota is het budgettaire beeld voor de komende jaren op de algemene begrotingsposten geschetst. Deze is op 1 juni 2021 aan de gemeenteraad aangeboden (RIS 308972). Omdat het tekort jaarlijks fluctueert in omvang en verdeling tussen structurele en incidentele posten, heeft vervolgens een neutrale technische verdeling plaatsgevonden om de financiële taakstelling uit de voorjaarsnota in vullen. Deze twee stappen zijn in de onderstaande tabel verwerkt en worden vervolgens nader toegelicht. Budgettair vertrekpunt Incidenteel (bedragen * € 1.000) 2021-2025 Voorjaarsnota -4.721
Structureel 2021 2022 2023 2024 2025 -20.656 -17.639 -17.389 -17.039 -19.288
Techniek: verdeling jaarschijven Budgettair vertrekpunt
20.656 0
-34.146 -38.867
17.639 -1.899 -2.249 0 0 -19.288 -19.288 -19.288
Voorjaarsnota Het budgettaire beeld van de voorjaarsnota is gebaseerd op de autonome begrotingsontwikkelingen. Het gaat hierbij om de ontwikkelingen die zich onafhankelijk van het te voeren gemeentebeleid voordoen op het gemeentefonds, belastingen, dividenden, rente, loon- en prijsontwikkeling en de herijking van het weerstandsvermogen. De voorjaarsnota 2021 schetst een structureel negatief budgettair beeld. Kort samengevat komt dit door de volgende ontwikkelingen: • De inkomsten uit het gemeentefonds zijn naar beneden bijgesteld omdat de stad in 2020 minder snel is gegroeid dan was begroot. Dit heeft een structurele doorwerking. • De kosten van de trend (inflatie) zijn verhoogd voor de komende jaren. De gemeente heeft met extra lasten als werkgever (met name pensioenafdracht) en daarnaast is sprake van een grotere prijsstijging. Bij de voorjaarsnota is ook een financiële analyse gegeven van de impact van de coronapandemie voor 2021. De gemeente verwacht dat met rijksvergoedingen, sturingen binnen de beleidsprogramma’s en inzet van de gevormde buffer impact coronacrisis de omvangrijke effecten kunnen worden opgevangen. Daarom zijn bij deze begroting geen aanvullende reserveringen getroffen. Bij de 8-maandsrapportage wordt de analyse geactualiseerd.
Na het opstellen van de voorjaarsnota is de meicirculaire van het Rijk gepubliceerd en is de raming van de gemeentefondsuitkering geactualiseerd. Deze is meerjarig in evenwicht met de begroting van de gemeente en leidt niet tot een bijstelling van dit vertrekpunt. Techniek: verdeling jaarschijven Omdat het tekort uit de voorjaarsnota jaarlijks fluctueert in omvang en verdeling tussen structurele en incidentele posten, heeft een neutrale technische verdeling plaatsgevonden (afgerond op € 1000) om de financiële taakstelling in te kunnen vullen. Het begrote tekort voor 2021 en 2022 wordt in incidentele middelen uitgedrukt van in totaal € 38,867 mln. over twee jaar en vanaf 2023 betreft het een structurele opgave van € 19,288 mln. per jaar. Dit vormt het budgettaire vertrekpunt.
12
Maatregelen oplossen budgettair tekort De opdracht die uit de voorjaarsnota volgt is om het tekort voor de komende begrotingsperiode op te lossen. Hiervoor is geen eenvoudige oplossing voorhanden zonder consequenties voor inwoners of organisaties in Den Haag. De volgende stappen worden genomen: • Het tekort van € 38,9 mln. voor 2021 en 2022 wordt ondervangen door middelen aan te wenden uit de gewonnen rechtszaak over het bijstandsbudget en onder meer de inzet van de algemene reserve. • Vanaf 2023 geldt een structurele taakstelling van € 19,3 mln. per jaar die door de nieuwe coalitie wordt ingevuld op basis van actuele inzichten en eigen prioriteiten. Totdat deze invulling heeft plaatsgevonden, wordt het tekort verwerkt op programma financiën. Deze stappen zijn in de onderstaande tabel verwerkt en worden vervolgens nader toegelicht. Maatregelen oplossen budgettair tekort (bedragen * € 1.000) Budgettair vertrekpunt
Incidenteel 2021-2025 -38.867
Maatregelen taakstelling 2021 en 2022 Gewonnen rechtszaak bijstandsbudget Taakstelling/resultaat programma financiën Inzet algemene reserve
2021 0
2022 0
Structureel 2023 2024 -19.288 -19.288
2025 -19.288
22.000 4.815 12.052
Maatregelen taakstelling vanaf 2023 Beleidskeuzes nieuwe coalitie Budgettair beeld na maatregelen
0
0
0
19.288
19.288
19.288
0
0
0
Maatregelen taakstelling 2021 en 2022 Het incidentele tekort van € 38,867 mln. in 2021 en 2022 wordt met de volgende drie maatregelen opgelost: •
€ 22 mln. inzet middelen gewonnen rechtszaak bijstandsbudget Sinds 2015 stapt Den Haag naar de rechter om bezwaar te maken tegen het budget dat de gemeente dat jaar ontvangt voor bijstand en loonkostensubsidie (het BUIG-budget). Het landelijke verdeelmodel is niet goed toepasbaar op Den Haag, waardoor de gemeente jaarlijks structureel eigen middelen inzet. Als gevolg van de recente uitspraak over de rechtszaken met betrekking tot 2015 en 2016, ontvangt Den Haag een vergoeding van ca. € 22 mln. van het Rijk. Dit was in de voorjaarsnota nog niet voorzien. De middelen worden ingezet om de algemene taakstelling te verzachten. Eerder is eveneens algemene dekking ingezet om de tekorten op de bijstand op te vangen.
•
€ 4,815 mln. begrotingsuitvoering programma financiën/ jaarrekeningresultaat 2021 Binnen het lopende jaar zijn gerichte bezuinigingsmaatregelen nauwelijks meer mogelijk. Daarom maakt het bedrag onderdeel uit van de lopende begrotingsuitvoering.
•
€ 12,052 mln. inzet algemene reserve 2022 Een bedrag van € 12 mln. wordt ten laste van de algemene reserve gebracht. De oorzaak van het tekort hangt samen met gemeentebrede risico’s (lagere groei van de stad en hogere kosten voor loon- en prijsindexatie) die zijn opgetreden. Door eenmalige inzet van de algemene reserve kan de tegenvaller worden opgevangen zonder onmiddellijk te hoeven bezuinigen of lasten te verzwaren.
Maatregelen structurele taakstelling vanaf 2023 Vanaf 2023 bedraagt het geprognosticeerde tekort € 19,3 mln. (op een begroting van € 2,9 mld.). De omvang van dit bedrag kan in het komende jaar nog aanzienlijk wijzigen (onder andere de herverdeling van het gemeentefonds). De taakstelling moet daarnaast worden gerealiseerd door de coalitie die aantreedt na de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. Daarom wordt de volgende verwerking voorgesteld: De coalitie die in 2022 aantreedt, vult de taakstelling in naar eigen prioriteiten op basis van de dan bekende financiële situatie. De begroting 2022-2025 wordt technisch sluitend gemaakt door deze te verwerken op programma financiën. • Inhoudelijke keuzes taakstelling door de nieuwe coalitie op basis van nieuwe cijfers De ontwikkeling van de gemeentelijke financiën is voor de nabije toekomst met grote onzekerheden omgeven. Dit hangt onder meer samen met de aanstaande herverdeling van het gemeentefonds, de 13
mogelijkheid dat de opschalingskorting wordt afgeschaft, de structurele rijksfinanciering voor de jeugdzorg en de uitkomsten van de kabinetsformatie op de gemeentelijke financiën. Dit effect kan per saldo zowel negatief als positief uitpakken, waarmee het structurele beeld in het komende jaar nog omvangrijk kan wijzigen ten opzichte van het huidige beeld. Daarnaast vinden in 2022 gemeenteraadsverkiezingen plaats. Voor de verbetering van de financiële positie van de gemeente zijn principiële keuzes nodig. Deze keuzes behoren toe aan de nieuwe coalitie die hierin eigen prioriteiten kan stellen. De nieuwe coalitie kan op basis van de dan bekende informatie een afgewogen besluit nemen. Hierbij kan de coalitie putten uit een overzicht van mogelijke bezuinigingen, hervormingen en inkomstenverhogende maatregelen (motie, RIS 306738) dat momenteel wordt uitgewerkt. • Totdat inhoudelijke keuzes zijn gemaakt, wordt de taakstelling generiek in de begroting verwerkt Het verwachte tekort is verwerkt binnen het programma Financiën.
Ruimte maken voor knelpunten en intensiveringen Omdat de gemeente wil blijven investeren in de stad, wordt bij deze begroting ook ruimte beschikbaar gemaakt voor incidentele intensiveringen. Er is ruimte is ontstaan door meevallers bij de uitvoering van de Rotterdamsebaan en doordat een reservering voor jeugdzorg niet langer benodigd is vanwege extra rijkscompensatie. Deels zijn al afspraken voor de inzet van de vrijval en die worden nu ingevuld. Deze stappen zijn in de onderstaande tabel verwerkt en worden vervolgens nader toegelicht. Ruimte voor knelpunten en prioriteiten
Incidenteel
(bedragen * € 1.000) Budgettair beeld na maatregelen
2021-2025
Structureel 0
Inzet reserve verzachtingsgelden Jeugd Vrijval Rotterdamsebaan Afspraken inzet vrijval Rotterdamsebaan Gebiedsaanpak prioritaire gebieden Sporthal Loosduinen Campus universiteit Leiden REIS
-4.000 -4.000 -10.000 -7.200
Budgettair beeld na ruimte
32.000
2021 0
2022 0
2023 0
2024 0
2025 0
15.000 42.200
0
0
0
0
Inzet reserve verzachtingsgelden Jeugd: € 15 mln. Het Rijk heeft aanvullende dekking toegekend (€ 1,3 mld.) om de tekorten die zijn ontstaan bij jeugdzorg te compenseren voor 2022. Eerder is aanvullende dekking voor 2021 toegekend. Het oordeel van een landelijke commissie om gemeenten structureel te compenseren wordt betrokken bij de kabinetsformatie. De gemeente is gesterkt in haar standpunt niet aanvullend te bezuinigen op de jeugdzorg voor de begrotingsperiode 2022-2025. De reserve die is ingesteld wegens de eerdere bezuinigingen op de jeugdzorg, kan door deze actuele ontwikkelingen deels vrijvallen. In het verleden is collectief aan de tekorten bij jeugdzorg bijgedragen vanuit de algemene middelen. De € 15 mln. wordt daarom nu ingezet voor gemeentebrede knelpunten en intensiveringen. Vrijval Rotterdamsebaan: € 42,2 mln. De Rotterdamsebaan is opgeleverd en hiermee is Den Haag beter ontsloten. Op basis van de meest recente inzichten blijkt dat nu een bedrag van € 42,2 mln. uit het projectbudget kan vrijvallen. Afspraken vrijval inzet Rotterdamsebaan: € - 25,2 mln. Voor de inzet van het vrijgevallen projectbudget van de Rotterdamsebaan zijn afspraken gemaakt. Hiermee wordt € 25,2 mln. toebedeeld aan specifieke doestellingen en projecten. Na invulling resteert daarmee € 17 uit dit projectbudget mln. voor incidentele knelpunten en intensiveringen voor het budgettaire kader.
De invulling van de afspraken is als volgt:
14
0
-
€ 18 mln. invulling afspraken begroting 2021-2024. In de vorige begroting is een bestemming vastgelegd voor € 18 mln. toekomstige vrijval. Deze afspraak wordt nu bekrachtigd. De middelen worden beschikbaar gesteld voor: Gebiedsaanpak prioritaire gebieden (€ 4 mln.) waar de veiligheid en leefbaarheid onder druk staat; Een reservering (€ 10 mln.) voor een bijdrage aan de verdere ontwikkeling van de Campus Den Haag van de Universiteit Leiden; Een bijdrage (€ 4 mln.) voor de investering voor een sporthal in Loosduinen. € 7,2 mln. voor opgaven in het kader van de Ruimtelijk-Economische Investeringsstrategie. Vanwege de omvangrijke gemeentebrede opgaven, is gekozen om de resterende vrijval niet volledig, maar deels toe te kennen aan de ruimtelijk-economische opgaven. Een slotafrekening van de vrijval Rotterdamsebaan volgt later, daar wordt ook de afspraak bij betrokken om € 5,2 mln. beschikbaar te stellen voor het Central Innovation District en de Binckhorst (deze coalitieafspraak van € 25 mln. is tot nu toe voor € 19,8 mln. ingevuld).
Na uitvoering van de bovengenoemde stappen, resteert een incidentele ruimte van € 32 mln. voor het budgettaire kader. Deze wordt ingezet voor knelpunten en prioritaire ruimte.
Knelpunten en prioriteiten In de onderstaande tabel is het totaal van de knelpunten en prioriteiten weergegeven. Binnen het budgettair uitdagende kader is hiervoor € 32 mln. incidentele ruimte beschikbaar. Er is geen structurele dekkingsruimte. Structurele keuzes voor intensiveringen zijn aan de coalitie die in 2022 aantreedt. Inzet voor knelpunten en prioriteiten (bedragen * € 1.000)
2021
Bestuurlijk en dienstverlening 5) Programma Verbetering beheerorganisatie 6) Vooronderzoek raadsenquête Amare 7) Aanvulling programmareserve programma 14 8) Hogere lasten organisatie verkiezingen 9) Programma toekomst Scheveningen Badplaats 10) Aanzuiveren bestemmingsreserve FLOovergangsrecht Brandweer 11) Ontwikkelingen WOB en bezwaarproces verbeteren 12) Inkoopbeleid 13) Versterken privacy-organisatie 14) Versterken dienstverlening
-1.050 -100 -600 -700 -3.570
Incidenteel 2022 2023
-1.050 -50 -800
-1.570 -130
-300
-120
-240 -200 -200
-200
Fysiek domein 15) Overbrugging Amerikaanse Ambassade 16) Participatie fysiek-ruimtelijke projecten 17) Werk-met-werk voor de openbare ruimte 18) Vervangingsprogramma populieren 19) Klimaatadaptatie (pleinaanpak en groen) 20) Dierenwelzijn 21) Schoon elektrisch rijden 22) Handhaving milieuzones 23) Voorbereiding Rijksprogramma Zuidwest 24) Menselijke maat bij schrijnende casuïstiek 25) Omgevingsvisie 26) Renovatie Binnenhof 27) Digitaal veilig in de Wijk 28) Project Toegang tot Recht
-400
-500 -3.675
-100
-200 -2.100
-500 -600 -1.200 -240 -125 -200 -1.250 -400 -250 -50
-200
Sociaal domein
15
-500
2024
2025
Inzet voor knelpunten en prioriteiten (bedragen * € 1.000) 29) JIT/Statushouders 30) Noodzetel “Schedeldoekshaven” 31) Kunstgrasvelden 32) European capital of sport 33) 24-uursopvang jongeren 34) Uitstapprogramma sekswerkers 35) Versterking aanpak mensenhandel 36) Impuls Haags ontmoeten
2021 -500
Totaal intensivering per jaarschijf
-14.815
Totaal intensivering cumulatief
Incidenteel 2022 2023 -1.700 -2.130 -1.250 -250 -600 -600 -300 -300 -200 -200 -300 -300 -14.885
-2.300
2024
2025
0
0
-32.000
Bestuurlijk en dienstverlening: • 5: De interne beheersingsinstrumenten (risicomanagement, internal audit en processen) van de gemeente zijn niet van voldoende niveau of ontbreken. Ook krijgt de gemeente een nieuwe taak ten aanzien van rechtmatigheid. Voor o.a. de bemensing van het programma, advieskosten en uitvoering van een gemeentebrede frauderisicoanalyse wordt dekking beschikbaar gesteld. • 6: In de gemeenteraad is op 25 maart 2021 besloten een commissie in te stellen ten behoeve van een vooronderzoek op basis waarvan de gemeenteraad kan besluiten tot het houden van een raadsenquête over Amare. Voor dit vooronderzoek worden middelen beschikbaar gemaakt. • 7: De programmareserve op programma 14 – Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening heeft een negatief saldo (-1,485 mln.). Dit saldo wordt opgelost met een herstelplan. Voor € 0,6 mln. wordt dit beschikbaar gesteld uit het budgettaire kader. Dit deel van de negatieve stand is veroorzaakt door vermeende fraude bij burgerzaken. • 8: De organisatie van de verkiezingen brengt hogere lasten met zich mee als gevolg van tariefsverhogingen van leveranciers en een verwachte wetswijziging (centraal tellen). Voor de overschrijdingen in 2021 en ter dekking van het geraamde tekort in 2022 wordt dekking beschikbaar gesteld.
• 9: Met het programma Toekomst Scheveningen Badplaats worden terugkerende kosten omtrent de leefbaarheid en veiligheid in de badplaats gedekt (o.a. aanpak wangedrag, meldpunt, parkeermaatregelen auto, informatievoorziening en communicatie). Tevens worden beoogde voorzieningen in infrastructuur hieruit bekostigd. • 10: Tot 2006 hadden brandweerlieden recht op functioneel leeftijdsontslag (flo). De kosten van de overgangsregeling zijn toegenomen. Om dit op te vangen wordt € 1,570 middelen uit het budgettaire kader beschikbaar gesteld. Dit vindt plaats bovenop een vrijval van middelen bij de Veiligheidsregio haaglanden van € 0,956 mln. • 11: Extra capaciteit is nodig om de huidige werkvoorraad in het bezwaarproces terug te brengen en om de Wob-capaciteit in uitvoeringstaken en juridische expertise te versterken. Hiervoor wordt incidenteel dekking beschikbaar gesteld. • 12: In 2020 is het nieuwe Haagse inkoopbeleid vastgesteld. Voor de personele formatie wordt ter uitvoering hiervan extra dekking in 2021 en 2022 beschikbaar gesteld. • 13: De gemeente heeft niet genoeg capaciteit om te voldoen aan de verplichtingen die de verzwaarde privacywetgeving (AVG) met zich meebrengt. Om een start te maken met het versterken van de privacyorganisatie wordt dekking beschikbaar gesteld.
• 14: Als gevolg van corona (uitgestelde vraag, beperkte baliecapaciteit), ziekteverzuim en een reorganisatie is sprake van een hoge werkdruk bij dienstverlening. Om de druk te verlichten en de dienstverlening op peil te houden wordt extra dekking in 2021 en 2022 beschikbaar gesteld. Fysiek domein: • 15: De verkoop van de voormalige Amerikaanse Ambassade komt in deze coalitieperiode niet tot stand. Het voorstel is dat het nieuwe college een besluit neemt over de toekomst van dit pand. De begrote verkoopopbrengsten worden van 2021 naar 2022 bijgesteld en voor 2022 wordt dekking beschikbaar gesteld voor de beheerlasten van het pand.
16
•
•
•
•
•
•
• •
•
•
• •
•
16: Om de participatie rondom fysiek-ruimtelijke ontwikkelingen, inclusief klimaatadaptie, van de stad fundamenteel te versterken wordt dekking beschikbaar gesteld. Hiervan is € 0,2 mln. bestemd voor Haags Samenspel, € 0,2 mln. voor de democratiseringsagenda en € 0,2 mln. voor Platform Stad. 17: Met de verhoging van het werk-met-werkbudget voor de openbare ruimte komt dekking beschikbaar om de openbare ruimte op residentiekwaliteit te krijgen en andere kwaliteitsverbeteringen door te voeren bij grootschalig onderhoud van de openbare ruimte. 18: Den Haag heeft een grote populatie populieren die aan het einde van hun levenscyclus zijn en daarom vervangen moeten worden. Hiervoor wordt budget uit de programmareserve buitenruimte beschikbaar gesteld en aanvullend € 0,6 mln. uit het budgettaire kader. 19: Klimaatadaptatie. In de nota duurzaamheid is opgenomen dat we Den Haag klimaatbestendiger gaan inrichten. Hierbij willen we ons richten op kwetsbare plekken die in kaart zijn gebracht. De nadruk licht hierbij op de pleinenaanpak en groen in Transvaal. 20: Vanwege corona hebben meer mensen een huisdier aangeschaft. Naar verwachting zal een deel van deze mensen hier afstand van willen doen zodra ze weer normaal aan het werk moeten. Dit leidt tot hogere kosten.
Ook wordt de dekking beschikbaar gesteld voor tegemoetkoming voor medische kosten van een huisdier voor mensen met een laag inkomen. 21: De gemeente zet in op schone stadslogistiek. Ook de vermindering van de stikstofuitstoot (speciaal rond natura2000 gebieden) is een belangrijke doelstelling. Daarom wordt dekking beschikbaar gesteld voor elektrische bevoorrading van strandhoreca. 22: Een incidenteel budget voor handhaving van de milieuzones wordt beschikbaar gesteld 23: Het rijk start het programma Leefbaarheid & Veiligheid voor grotere stedelijke vernieuwingsgebieden in Nederland. Hiertoe behoort ook Zuidwest. Om optimaal te kunnen participeren en voldoende rijksdekking te verkrijgen, zal ingezet worden op lobby, communicatie, participatie en onderzoek. Op korte termijn worden ook quick wins uitgevoerd (in met name de openbare ruimte, bibliotheken en ontmoetingsplekken) om het vertrouwen van de bewoners terug te verdienen. 24: Dekking wordt beschikbaar gesteld om schrijnende gevallen bij het krijgen van een woning, urgentieaanvraag etc. sneller en beter te behandelen. Het gaat bijvoorbeeld om het nogmaals zorgvuldig bekijken van afwijzingsgronden en het versimpelen en aanvraagprocedures. 25: Met de invoering van de Omgevingswet moet de gemeente een Omgevingsvisie vaststellen (uiterlijk per eind 2024).
Ontwikkelingen in de stad op het gebied van verstedelijking, mobiliteit, energietransitie en klimaatadaptatie worden geïntegreerd in een totaalvisie op de stad voor de lange termijn. Daar wordt ook de planologische-juridische basis gelegd voor de ruimtelijke ontwikkelingen in de stad voor de komende decennia. Voor de voorbereidingskosten wordt dekking beschikbaar gesteld. 26: Voor extra gemeentelijke ondersteuning die samenhangt met de renovatie van het Binnenhof wordt dekking beschikbaar gesteld. 27: In 2020 is gestart met het project Digitaal Veilig in de Wijk om bewustwording van de digitale veiligheid van inwoners en MKB te vergroten. Met de extra dekking kan dit project worden gecontinueerd en in nieuwe wijken worden uitgerol 28: Toegang tot recht is een prioritair thema in de kabinetsformatie geworden mede door de toeslagenaffaire en de roep om een nieuwe bestuurscultuur. Dit geeft momentum om innovatief beleid te ontwikkelen. In 2020 is, met The Hague Instute for Innovation of Law de toegang tot recht voor Haagse inwoners onderzocht. Voor de tweede fase van dit project, waarbij innovatieve maatwerkoplossingen worden onderzocht, wordt extra dekking beschikbaar gesteld. Er is kans op cofinanciering door het Ministerie van Justitie en Veiligheid.
Sociaal domein • 29: Het wonen op een groepslocatie en de kwetsbaarheid van jonge statushouders vraagt om begeleiding. In het coalitieakkoord is opgenomen dat hiervoor voldoende begeleiding en sociaal beheer wordt ingezet. Dit vraagt extra middelen. Ook wordt ingezet om de doorstroom naar een zelfstandige woning of woning in een groepslocatie te verbeteren. Deze jongeren verblijven noodgedwongen ook na hun 18e verjaardag nog te vaak in een jeugdinstelling. • 30: De gemeente Den Haag is eigenaar van deze atoombunker. Om langdurige leegstand (met bijbehorende kosten) te voorkomen, wordt geïnvesteerd. Ruimte wordt beschikbaar gesteld aan het gemeentearchief en oefenruimtes en productiefaciliteiten voor Haagse (pop)muzikanten worden
17
•
• • •
•
•
gerealiseerd. Naast dekking uit de programmareserve en het popfonds, wordt hiervoor € 2,13 mln. uit het algemene budgettaire kader beschikbaar gemaakt. 31: De bespelingsdruk van Haagse voetbalvelden is toegenomen en dit maakt bespeling op natuurgras problematisch. Dekking wordt daarom beschikbaar gesteld om natuurgrasvelden te vervangen voor kunstgrasvelden en om aanvullend onderhoud mogelijk te maken. Onderhoudskosten zijn gestegen als gevolg van onder meer eisen voor voorkoming verspreiding rubbergranulaat. 32: Den Haag is in 2022 European Capital of Sport. Voor de bijbehorende verplichtingen en invulling hiervan, wordt een budget beschikbaar gesteld. 33: Om het huidige niveau van de 24-uurs-opvangvoorziening voor jongeren tot 27 te behouden, wordt extra dekking beschikbaar gesteld t/m 2023. 34: In 2021 en verder lopen de middelen die het Rijk ter beschikking stelt voor uitstapprogramma’s voor sekswerkers terug. De verwachting is dat de komende jaren de vraag naar deze programma’s toeneemt (o.a. door de coronacrisis). Hiervoor worden extra middelen beschikbaar gesteld. 35: Het actieprogramma Mensenhandel Den Haag 20202-2023 kampt met onvoldoende budget. Extra geld wordt beschikbaar gesteld, dit wordt o.a. ingezet voor weerbaarheidstraningen, voorlichting, training signalering mensenhandel en versterking van de ketensamenwerking.
36: Met het Haags Ontmoeten stimuleren we ouderen in hun zelfredzaamheid en beogen we eveneens een kostenbesparing. Wegens toenemende vergrijzing is er een toenemende vraag naar plekken.
Budgettair neutrale mutaties Bij de begrotingsactualisaties zijn ook begrotingsvoorstellen verwerkt die voor de gemeente als geheel budgettair neutraal zijn. Deze worden indien relevant in de navolgende passages verder toegelicht. De opbouw is als volgt: • Actuele kader groei-met-groei middelen en inzet Ruimtelijk Economische Investeringsstrategie • Actualisatie Meerjarig investeringsplan • Majeure Herfaseringen • Aanvullen negatieve reserve Groei-met-groei en Ruimtelijke-Economische Investeringsstrategie Met ingang van de Programmabegroting 2017-2020 werkt de gemeente met een financierings-systematiek, ‘groei-met-groei’, waarmee de opbrengsten van de groei van de stad deels ten goede komen aan de investeringen die verdere groei van de stad accommoderen. Deze middelen vormen, samen met de toekenning uit de vrijval Rotterdamsebaan, de dekkingsbron voor ruimtelijk-economische investeringen uit de Ruimtelijk-Economische Investeringsstrategie (REIS). In de voorjaarsnota 2021 is inzichtelijk gemaakt welke middelen voor deze investeringen beschikbaar komen. Sindsdien hebben de volgende actualisaties plaatsgevonden: • Op basis van de actuele risico-inschatting van grondexploitaties kan € 1,1 mln. uit deze reserve vrijvallen en beschikbaar worden gesteld in aansluiting op de groei-met-groei systematiek. • Uit de vrijgevallen dekking Rotterdamsebaan (eerder toegelicht) is € 7,2 mln.
beschikbaar gekomen als dekking voor de Ruimtelijk-Economische Investeringsstrategie. • Tenslotte vindt een technische match plaats (saldoneutraal) zodat de beschikbare dekking komt in de jaarschijf waarin de dekking benodigd is. Dit geeft het volgende dekkingsbeeld: Actualisatie gereserveerde middelen Groei-met-Groei/REIS (bedragen * € 1.000)
Incidenteel 2021-2025
Structureel 2021
2022
2023
Groei-met-groei middelen cf. Voorjaarsnota 2021
1.388
1.001
1.001
Vrijval reserve grondbedrijf Toekenning uit vrijval Rotterdamsebaan Technische match: herfasering/goedzetten jaarschijven Beschikbare dekking
1.100 7.200
0 0
0
1.302
-501
10.990
500
18
2024
2025
1.001
1.001
1.462
-466
-289
-8
-37
535
712
993
1.425
Deze dekking vormt het financiële kader van de Ruimtelijk-Economische investeringsstrategie (REIS). In onderstaande tabel staan de projecten waarvoor met deze begroting middelen beschikbaar worden gesteld De inhoudelijke projecten zijn, daar waar relevant, toegelicht in de desbetreffende programma's. De eerste post in de tabel betreft de afbouw winstafdracht RGB. Jaarlijks vindt een afdracht (€ 4,1 mln.) plaats uit de Reserve Grondbedrijf ten behoeve van de algemene middelen op het programma Stadsontwikkeling en Wonen. Deze afdracht is op termijn niet vol te houden, onder andere als gevolg van de afnemende portefeuille grondexploitaties en het lagere winstpotentieel met de afname van uitleglocaties. Daarom is afgesproken om jaarlijks 50% van de structurele groei-met-groei middelen in te zetten om deze winstafdracht te verlagen. Per 2025 is deze afdracht bijgesteld van € 4,1 mln. tot € 3,369 mln. Inzet middelen voor winstafdracht RGB en REIS (bedragen * € 1.000) Afbouw winstafdracht RGB
Incidenteel 2021-2025
Inzet REIS Programma 3 - Duurzaamheid Electrisch snellaadstation (investering € 0,3 mln.)
-10.990
Structureel 2021 -500
2022 -500
2023 -500
2024 -500
2025 -731
0
-35
-212
-493
-694
-35
-35
-35
-35
Programma 6 - Onderwijs Kindcentrum Junopark (investering € 1,8 mln.)
-83
Programma 9 - Buitenruimte Beheerlasten Entree en Fietsenstalling Kijkduin Entree en Fietsenstalling Kijkduin Bad (investering € 2,2 mln.) Openbare ruimte Kijkduin Bad (investering € 1,03 mln.) Openbare ruimte Stadhuis (investering: € 0,5 mln.) Kraayenstein fase 2 (investering € 0,3 mln.)
-84
-84
-84
-121
-121 -118
-58 -35
-58 -35
-58 -35
-160
-160
Programma 10 - Sport Sporthal Loosduinen (investering € 4 mln.) Programma 11 - Economie Badhuisstraat Kop Keizerstraat Loodsuinse Hoofdplein
-608 -1.500 -1.038
Programma 13 - Stadsontwikkeling -1500 -586 -100 -120 -242 -921 -3590
Dr. Lelykade bedrijvengebouw ROC Mondriaan Erasmusveld Binck Eiland aanpassing kruispunt Vroondaal United Fish Auction Herstructurering Dreven Gaarden Zichten Programma 14 -Stadsdelen, integratie en dienstverlening
19
Inzet middelen voor winstafdracht RGB en REIS (bedragen * € 1.000)
Incidenteel 2021-2025
Programma Leefbaarheid en Veiligheid ZW
Structureel 2021
2022
2023
2024
2025
-425
Fysieke ingrepen prioritaire gebieden/ Pandenbank
-360
Inzet dekking
-10.990
-500
-535
-712
-993
Actualisatie Meerjarig Investeringsplan Bij de actualisatie van het budgettaire beeld heeft ook een nadere analyse op het MIP plaatsgevonden. Toelichtingen op de ontwikkelingen op het investeringsprogramma komen aan bod in de verschillende beleidsprogramma’s en bij de besluitvorming over projecten. Hoofdlijn van de bijstellingen die plaatsvinden met het vaststellen van deze begroting (en niet voortvloeien uit al vastgestelde projectbesluiten) zijn de volgende: • Op programma 3: Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie is een investering opgenomen van € 0,45 mln. voor een elektrisch snellaadstation. Dit snellaadstation bij de taxistandplaats is om het gebruik van elektrische taxi's en ander e-vervoer te bevorderen. De dekking is beschikbaar uit REIS-middelen en budgetten vanuit programma 12 Mobiliteit. • Op programma 5: Cultuur en Bibliotheek is een aanvullende investering van € 1,5 mln. opgenomen voor de Centrale Bibliotheek om fase 1 van het Masterplan af te ronden. De dekking is afkomstig uit de middelen van programmareserve 5. • Op programma 6: Onderwijs zijn de volgende ontwikkelingen relevant: Extra investeringskosten van € 1,8 mln. zijn vrijgemaakt voor het kindcentrum in het Junopark. Deze meerkosten worden veroorzaakt door de hoogstedelijke inpassing van de school en de benodigde kwaliteitseisen als gevolg van het omgevingsplan.
Dekking is beschikbaar uit de REISmiddelen. Een investeringsruimte van € 25 mln. is toegevoegd voor Onderwijshuisvesting in het MIP. In deze begroting is de eerste tranche kapitaallasten van € 1,0 mln. per jaar van dekking voorzien. Hiervan is € 0,5 mln. afkomstig uit de middelen voor Jeugd. Uit onderzoek is gebleken dat op afzienbare termijn meer investeringen nodig zijn voor onderwijshuisvesting waarvoor nog dekking gevonden dient te worden. • Op programma 9: Buitenruimte zijn de volgende ontwikkelingen relevant: Een voordeel van € 1,88 mln. doordat het project Loper Oude Centrum ruim binnen budget is afgerond. Hiertegenover staan wel verwachte nadelen bij de uitvoeringskosten van de projecten Noordeinde, Frederik Hendriklaan/Willem de Zwijgerlaan en Koekamp/A12. Een incidenteel voordeel van € 0,25 mln. als gevolg van goedkopere uitvoering van het project Insteekhaven Heerenbrug (haventje Koekamp). Voor de investeringen op Entree en Fietsenstalling Kijkduin Bad wordt € 2,2 mln. extra investeringsbudget vrijgemaakt. De projecten kampen met meerkosten voor o.a. engineering, voorbereiding en realisatie van tijdelijke inrichting. Tevens zijn de bouwkosten gestegen als gevolg van stijging prijspeil. De dekking is beschikbaar uit de REIS-middelen. Het investeringskrediet voor openbare ruimte Kijkduin Bad is met € 1,03 mln.
verhoogd ter dekking van de extra lasten voor plankosten en benodigde nadere uitvoeringskeuzes. Dit omvat het herinrichten van het Balkon aan Zee, oplossing voor het scooterparkeren, terugbrengen voetpad parallel aan boulevard, aansluiting fietspad Deltaplein op Van Zee tot Zweth en nieuwe speelboot/ voorziening. De dekking is beschikbaar uit de REIS-middelen. De openbare ruimte rondom het Stadhuis wordt aangepakt. Het betreft voornamelijk het vervangen van het natuursteen (circa 4.000 m2). Voor de inrichting van de openbare ruimte Stadhuis zijn de verwachte kosten € 2,6 mln. Dekking van € 2,1 mln. is beschikbaar uit budgetten van het begrotingsprogramma. De resterende € 0,5 mln. worden vanuit REIS-middelen gedekt. • Op programma 10: Sport wordt € 8 mln. investeringskrediet beschikbaar gemaakt voor de Sporthal Loosduinen. De dekking is afkomstig uit de vrijval Rotterdamsebaan (€ 4 mln.) en REIS-middelen (€ 4 mln.) • Op programma 12: Mobiliteit zijn de volgende ontwikkelingen relevant: De Rotterdamsebaan is opgeleverd. Door de extra verbinding van de snelwegen A4/A13 met de centrumring is Den Haag beter ontsloten. Op basis van actuele inzichten kan een bedrag van € 42,2 mln. uit het projectbudget vrijvallen.
Deze vrijval wordt beschikbaar gemaakt voor Campus Den Haag Leiden, gebiedsaanpak complexe gebieden, sporthal Loosduinen, REIS en het algemeen kader van de huidige begroting. Overigens is het project Rotterdamsebaan nog niet definitief afgerond. Na finale afronding volgt de slotafrekening van het budget.
20
-1.425
-
Enkele voordelen zijn ontstaan doordat voor de uitvoering van de projecten Noord Westelijke Hoofdroute en Soestdijkseplein minder budget (€ 1,74 mln.) benodigd is. Deze zijn ingezet als extra investeringsbudget voor het verwachte nadeel bij Bezuidenhoutseweg/Rijnstraat.
Herfaseringen In deze voorliggende programmabegroting zijn, zoals gebruikelijk, de begrotingsposten geactualiseerd. Gemeentebreed zijn deze mutaties neutraal. Binnen deze mutaties bevinden zich enkele majeure herfaseringen tussen jaarschijven (incidenteel). Deze zijn in onderstaande tabel weergeven. Majeure herfaseringen (> € 1,5 mln.) (bedragen * € 1.000)
Jaarschijf prog.
2021
2022
2023
2024
-1.500
Reserve exploitatie Onderwijshuisvesting
6
-8.000
Banenafspraak
7
4.500
-1.500 -1.500
Reserve Werkoffensief 500+
7
-2.300
2.300
Verzachtingsgelden
8
-1.500
1.500
Renovatie Binnenhof
11
2.300
-300
13 15 15 Div.
-10.986 3.692 10.222
10.986 -3.488 -2.250 -7.662
-2.072
-414
Verkoop Amerikaanse ambassade Herfasering middelen groei-met-groei Matchen jaarschijven budgettaire kader Overige (< € 1,5 mln) Totalen
-2.000 -249 -1.828
8 2.250 2.997
-3.729
-5.577
3.755
-3.692
Om de herfasering van de financiële middelen mogelijk te maken, wordt sinds de programmabegroting 2019-2022 gebruik gemaakt van een herfaseringsreserve. Deze reserve biedt de gemeenteraad inzicht in welke projecten later worden uitgevoerd en wat daar de financiële gevolgen van zijn. De uitgebreide specificatie van de herfaseringen uit deze reserve is opgenomen bij het programma 15 – Financiën.
21
2025
37
Voor de eerste twee herfaseringen wordt een nadere toelichting gegeven: In 2021 wordt € 8 mln. uit deze reserve ingezet voor de nieuwe reserve exploitatie Onderwijshuivesting. Deze middelen zijn als resultaatbestemming over de jaarrekening 2020 beschikbaar gekomen (niet zichtbaar in de tabel) als gevolg van een technische correctie wegens een opmerking van de accountant over de administratieve verwerking van deze middelen. De werkwijze is met de vorming van deze nieuwe reserve aangepast. Om invulling te geven aan de banenafspraak heeft er een herfasering plaatsgevonden van BUIGmiddelen. Voor 2021 wordt een restsaldo verwacht. Hiervan wordt € 4.5 mln. ingezet om de komende 3 jaar doelgroep gericht mensen te kunnen plaatsen op de banenafspraak in plaats van uitzendkrachten. Aanvullen negatieve reserve Zoals benoemd in de Voorjaarsnota 2021 heeft de programmareserve 14 – Stadsdelen, Integratie en dienstverlening een negatief saldo na verrekening van het jaarrekeningresultaat (-1,485 mln.). Dit saldo wordt opgelost met een herstelplan. De inhoudelijke toelichting op het herstelplan om de reserve weer neutraal te krijgen, is opgenomen in het raadsvoorstel Programmabegroting 2022-2025. Grand Départ Den Haag heeft zich samen met Rotterdam kandidaat gesteld voor de start van de Tour de France: de Départ (RIS308286). De toewijzing van de Grand Départ vindt plaats via een bidprocedure.
De A.S.O. bepaalt uiteindelijk of Rotterdam en Den Haag de organisatie van de Grand Départ in 2024 of 2025 krijgen toegewezen. Als Den Haag de start toegewezen krijgt, hangt hier een prijskaartje aan van € 6 tot € 7 mln. Omdat de toewijzing niet zeker is, zijn deze lasten nog niet in deze begroting opgenomen.
Sluitende meerjarenbegroting De toegelichte stappen geven samengevat het volgende budgettaire beeld: Van voorjaarsnota naar programmabegroting
Incidenteel
(bedragen * € 1.000) Voorjaarsnota 2021 (na verdeling) Taakstelling 2021/2022: incidentele dekking Taakstelling vanaf 2023: nieuwe coalitie subtotaal
2021-2025 -38.867 38.867 0 0
Ruimte voor knelpunten en prioriteiten Afspraken inzet vrijval Rotterdamsebaan Inzet voor knelpunten en prioriteiten subtotaal
57.200 -25.200 -32.000 0
Structureel 2021
2022
2023 -19.288
2024 -19.288
2025 -19.288
19.288 0
19.288 0
19.288 0
0
0
0
0
0 0
0 0
0 0
0 0
0 0 0 0
0 0 0 0
0 0 0
Overige mutaties programmabegroting
0
0
0
0
0
0
Meerjarenbegroting 2021-2025
0
0
0
0
0
0
De gemeente heeft meerjarig programmabegroting 2022-2025 (inclusief actualisatie 2021) met een eindsaldo met van € 0 mln. Zoals benoemd worden de inhoudelijke maatregelen om de budgettaire taakstelling vanaf 2023 in te vullen, gemaakt door de nieuwe gemeenteraad.
22
1.3 Actuele ontwikkelingen Een begroting is (altijd) een momentopname. De toegelichte onzekere financiële ontwikkelingen kunnen het financiële beeld in de komende jaren beïnvloeden, zowel voor- als nadelig. De gemeente houdt deze ontwikkelingen nauwlettend in de gaten. Daarom wordt nader stilgestaan bij de actuele ontwikkeling met betrekking tot het weerstandsvermogen van de gemeente, de coronacrisis en de verwerking hiervan in de begroting.
Ontwikkeling weerstandsvermogen Om de effecten van de coronacrisis op te vangen, zag de gemeente zich in 2020 genoodzaakt om de helft van de algemene reserve in te zetten. Deze is hiermee tot ruim onder het noodzakelijk geachte niveau gedaald. In de voorliggende begroting wordt opnieuw een beroep gedaan op de algemene reserve om het tekort voor de periode tot en met 2022 deels op te vangen. Anderzijds wordt de gemeente met veel financiële onzekerheden geconfronteerd en dit vraagt om een goede buffer om risico’s op te kunnen vangen. Dit is zichtbaar in de paragraaf weerstandsvermogen van de begroting. De grootste risico’s hangen samen met de rijksregelingen op het sociaal domein (jeugd, Wmo en bijstandsverlening) en de ontwikkelingen op het gemeentefonds waarover het nieuwe kabinet zal besluiten. Op basis van de analyse die in de paragraaf weerstandsvermogen is uitgevoerd, is een algemene reserve nodig van € 102 mln. De algemene reserve is begroot op € 51,4 mln. per eindejaar 2022 en is daarmee € 50,6 mln. lager dan benodigd op basis van de huidige risico’s die zijn voorzien. De gemeente heeft in 2020 een herstelplan opgesteld om de algemene reserve aan te vullen.