RIS309550 Bijlage

Voortgangsrapportage 2021

Haags Samenspel “De grootste uitdaging is om alle inwoners te laten meedoen. We hebben daarom specifieke aandacht voor de zwijgende meerderheid.” Voor betere participatie

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Voorwoord

Leren participeren We willen de kwaliteit van participatieprocessen in Den Haag verbeteren. Dat is niet van de ene op de andere dag geregeld. Maar we hebben a ­ fgelopen jaar een goed begin gemaakt. Dat is te lezen in deze voortgangsrapportage. Elke verbetering juichen we toe, maar we weten ook dat het een veranderproces is van lange adem, van lastige gesprekken en van vallen en opstaan. Een proces waarbij we ons als gemeente ook kwetsbaar moeten opstellen om goed te leren van de soms schurende participatieprocessen, zodat het daarna weer beter gaat. En we zijn volop aan het leren participeren. In stadsdelen en diensten, met bewonersorganisaties en initiatieven, bij de Omgevingswet en grote gebiedsontwikkelingen, met wijkagenda’s en bewonersfora. Komende maanden worden die lessen vastgelegd in een Haagse werkwijze, een ­Kompas en uiteindelijk in een nieuwe Participatieverordening. Zoveel mogelijk verankerd in de organisatie, en in houding en gedrag van alle ambtenaren. Want goede participatie is een verantwoordelijkheid van de hele gemeente; medewerkers van alle stadsdelen en diensten, en ook van het bestuur. Het ­begint bij een gemeenteraad die duidelijke kaders stelt en aandacht heeft voor de kwaliteit van participatie. En bij bewoners die serieus worden ­genomen en mee kunnen praten en doen met het bestuur.

In deze voortgangsrapportage willen we inzicht geven in wat we doen, wat er wordt bereikt en wat voor effect dat heeft. Dat inzicht is nu nog onvolledig. Daarvoor moeten we de kwaliteit van participatie nog beter evalueren en monitoren. Deze eerste voortgangsrapportage zal in het voorjaar 2022 dan ook worden opgevolgd door een Participatiejaarverslag. Deze voortgangsrapportage is niet volledig. In de tekst staan enkele korte ­beschrijvingen van de honderden participatieprocessen die we jaarlijks uitvoeren in Den Haag. We geven voorbeelden van projecten in stadsdelen en diensten en besteden aandacht aan de projecten van Haags Samenspel. Het beeld dat daaruit naar voren komt is zeer divers. Van buurtinitiatieven tot participatie bij grote gebiedsontwikkeling, van een bewonersforum tot een Kompas, van een wijkbudget tot participatie bij participatieplatform. We wensen u veel leesplezier. Wethouder Wonen, Wijken en Welzijn Martijn Balster

< INHOUD

2

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Inhoud

Voorwoord

3

Inleiding

5

1 Staat van Participatie in Den Haag

7

1.1 Staat van Participatie in Den Haag volgens inwoners 1.1.1 Politieke participatie

7

1.1.2 Beleidsparticipatie

8

1.1.3 Maatschappelijk initiatief

10

1.2 Staat van Participatie in Den Haag vanuit stadsdelen en diensten 1.2.1 Stadsdelen

12 13

Participatietrajecten

13

Initiatieven

16

1.2.2 Diensten

17

Beleidsparticipatie

17

Initiatieven

19

1.3 Staat van Participatie in Den Haag: reflectie

2 Voortgang Haags Samenspel

22

23

2.1 Activiteiten Haags Samenspel

< INHOUD

7

24

2.1.1 Ondersteunen

25

2.1.2 Ontwikkelen

26

2.1.3 Leren en professionaliseren

27

2.2 Resultaten Haags Samenspel

29

3.1 Effect Haags Samenspel

38

4 Reflectie

39

Bijlage: vragen raadswerkgroep Participatie en Democratie

41

3

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Inleiding ‘Betere participatie’ is één van de ambities in het coalitie­ akkoord Samen voor de Stad. De intenties zijn duidelijk: ► Versterken van bewonersparticipatie. ► Bekend – en laagdrempelig maken van participatietrajecten. ► De kwaliteit van participatie verbeteren. ► Leren van (succesvolle) participatietrajecten. ► Bundelen van alle kennis over participatie. Concreet wordt gesproken over duidelijke spelregels voor participatietrajecten, een leidraad participatie voor stedelijke ontwikkeling en innovatieve vormen zoals (gelote) bewonersfora om de representativiteit te verbeteren. Inmiddels 1,5 jaar na het opstellen van dit coalitieakkoord neemt team Haags Samenspel de stand op. In deze voortgangsrapportage wordt geschetst wat diensten en stadsdelen doen aan participatie en wat dit het afgelopen jaar heeft opgeleverd. Daarnaast wordt geschetst wat die inspanningen volgens inwoners van Den Haag hebben opgeleverd. Dat beeld is echter nog niet duidelijk. Zoals vorig jaar al geconstateerd in de Staat van de Stad doen we geen structureel onderzoek naar de mate van democratische participatie. De informatie die beschikbaar is, is gebundeld in deze rapportage.

< INHOUD

4

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

In het voorjaar 2020 is het programma Haags Samenspel gestart met als doel om de kwaliteit van participatie in Den Haag te verbeteren. Het is een programma om de verbetering binnen de gemeente aan te jagen en te Het doel is om de kwaliteit van participatie te verbeteren

ondersteunen. Na een brede verkenning is eind 2020 een actieplan Haags Samenspel opgesteld. In het voorjaar 2021 is dit met de raad besproken. In het actieplan staan concrete resultaten die het team Haags Samenspel deze collegeperiode willen bereiken: een Haagse Werkwijze met duidelijke spelregels die wordt vastgelegd in een Participatieverordening en een participatie-infrastructuur met meerdere bouwstenen. In dit voortgangsverslag leest u over de voortgang van deze plannen. Zoals toegezegd wordt de raad 2 keer per jaar geïnformeerd over de voortgang van Haags Samenspel en participatie in brede zin. Dit is de eerste rapportage na 1 jaar Haags Samenspel. De komende maanden zet Haags Samenspel in op het opleveren van de belangrijkste bouwstenen van de Haagse Werkwijze. Tegelijkertijd ligt de focus op verankering en borging van die Haagse Werkwijze in de werkprocessen van de organisatie en het huidige en nieuwe gemeentebestuur. Daarover wil het team Haags Samenspel ook graag in gesprek met de gemeenteraad. Een aanzet voor dit gesprek leest u in de reflectie aan het eind van deze tussenrapportage.

< INHOUD

5

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

1

Staat van Participatie in Den Haag

Staat van Participatie in Den Haag volgens inwoners

1.1

Haags Samenspel maakt onderscheid tussen politieke participatie, beleids­ participatie (top-down) en maatschappelijke initiatieven (bottom-up) net zoals in de Staat van de Stad 2020 (RIS305530). In die Staat van de Stad blijkt dat er weinig systematisch onderzoek wordt gedaan naar participatie in Den Haag. Veel is nog niet bekend maar wat bekend is geeft het volgende beeld.

1.1.1 Politieke participatie Politieke participatie gaat over het beïnvloeden van de politiek, de gemeente­ raadsleden en de gemeenteraad. Dit is de verantwoordelijkheid van de gemeenteraad zelf. Hier is ondermeer het volgende over bekend1. ► Bijna 60% van de inwoners heeft (soms of regelmatig) behoefte aan informatie over de gemeenteraad. Slechts 20% heeft (soms of regelmatig) behoefte aan informatie over de vergaderingen van de gemeenteraad. Terwijl slechts 10% wel eens een vergadering van de gemeenteraad heeft bezocht en bekeken via TV of internet. ► Politieke participatie is het hoogst bij verkiezing van de gemeenteraad. De opkomst bij de laatste lokale verkiezing in 2018 was 48.04%.

1

< INHOUD

Inwonersonderzoek Den Haag, 2019 en 2020 en analyse verkiezingen

6

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

► De opkomst is in sommige wijken en stadsdelen aanzienlijk lager dan in andere. Bij de laatste (landelijke) verkiezingen in 2020 was de gemiddelde opkomst 72%. De opkomst in de stadsdelen Laak (52%) en in Escamp (55%) waren een stuk lager. Met in sommige wijken zelfs een opkomst tussen 30-40%. ► De bekendheid van andere instrumenten voor politieke participatie is relatief laag en lijkt te dalen. Het inspreekrecht in de raad is voor 59% onbekend, het formele burgerinitiatief bij 44% en het lokaal referendum bij 35%. Een lokaal referendum is overigens in Den Haag nog nooit uitgevoerd. De grootste groep bij de lokale verkiezingen is de groep niet-kiezers. Uit landelijk onderzoek is bekend dat ongeveer de helft van deze groep geen vertrouwen heeft in de politiek of vindt ‘het maakt toch niet uit wat ik kies’. In Den Haag is bijna de helft van de mensen (45%) tevreden over de gemeenteraad en 20% ontevreden. Landelijk is bekend dat 25% van de bevolking zich niet of nauwelijks vertegenwoordigd voelt, ontevreden is over politieke partijen, geen vertrouwen heeft in de politici, niet stemt of sterk twijfelt. De politieke participatie in Den Haag verschilt per wijk waardoor de gemeenteraad geen goed representatief beeld geeft van alle belangen in de stad.

Een groep van 25% van de inwoners voelt zich niet of nauwelijks vertegenwoordigd en dat kan op termijn een risico vormen voor de legitimiteit van het bestuur. Het is aan de gemeenteraad en de politieke partijen om de aansluiting te zoeken bij die groepen die nu niet stemmen. Raadsvergaderingen en instrumenten als een referendum of een formeel burgerinitiatief lijken daarvoor niet het meest geschikt.

1.1.2 Beleidsparticipatie De gemeente biedt de mogelijkheid aan inwoners om te participeren in beleid, projecten of plannen die de gemeente zelf opstart. Het gaat om grote variëteit van grote en kleine projecten op alle beleidsterreinen, georganiseerd door stadsdelen of diensten. De inwoners van Den Haag worden jaarlijks gevraagd naar hun mening2. Daaruit blijkt dat ongeveer 50% van de mensen wil en kan meedenken over hun wijk.

2

< INHOUD

Inwonersonderzoek Den Haag 2020

7

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

► De helft van de inwoners is bereid om mee te denken over de toekomst van hun stadsdeel, wijk, buurt of straat. Dit percentage stijgt van 42% (2016) naar 50% (2020). ► Vooral inwoners van 30 tot 65 jaar en hoger opgeleiden zijn eerder bereid om mee te denken. ► Steeds meer mensen willen vooral meepraten door te reageren via het internet of social media: van 69% (2016) naar 81% (2020). Terwijl er steeds minder mensen af en toe iets willen doen voor de buurt zoals deelname aan werk- of discussiegroep: van 38% (2017) naar 22% (2020). ► Nieuwe middelen om mee te praten zoals het Haags Stadspanel en chatsessies zijn nog weinig bekend en worden nog nauwelijks gebruikt. ► De mensen die niet willen meedenken geven vooral aan daarvoor geen tijd te hebben (52%). ► Bijna de helft van de inwoners heeft ook het idee dat ze kunnen meepraten of meedenken over de plannen in hun wijk of buurt (47%). In Laak (37%), Leidschenveen-Ypenburg (37%) en Escamp (38%) ligt dat aantal wat lager. De mening over gemeentelijke beleidsprocessen is wat minder positief. ► Er zijn voldoende mogelijkheden om je mening te geven over de gang van zaken binnen de gemeente, is de mening van 47%. Tegenover 25% die dit onvoldoende vindt. ► Maar er zijn onvoldoende mogelijkheden om invloed uit te oefenen op beleid, is de mening van 43%. Tegenover 26% die dit voldoende vindt.

► Inwoners die dat willen moeten meer met de gemeente kunnen meedenken of meepraten, is de mening van 76%. Tegenover 5% die dat niet vindt. ► Maar als inwoners meepraten over het beleid moeten de uiteindelijke beslissingen altijd door de gemeenteraad worden genomen, is de mening van 64%. Tegenover 14% die dat niet vindt. ► Slechts 7% tot 16% vindt dat men voldoende inspraak heeft op de gemeentelijke beleidsonderwerpen. Dit verschilt per onderwerp. De grootste groep (60-80%) is hier niet mee bekend of weet niet of ze voldoende inspraak hebben. ► Een groep van 15-30% vindt dat er onvoldoende invloed is op gemeentelijke beleidsonderwerpen. Met name in fysiek domein (wonen, bouwen, verkeer, bereikbaarheid en inrichting buitenruimte) wil men meer invloed.

< INHOUD

8

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Van de inwoners wil 50% meepraten over de wijk. Steeds vaker gebeurt dit via internet of social media en ze hebben ook het idee dat ze daarover kunnen meepraten. Inwoners willen niet alleen hun mening geven, ze willen meer invloed op beleidsonderwerpen, vooral in het fysiek domein. Om te weten wat inwoners vinden van participatietrajecten worden evaluaties uitgevoerd. Deze evaluaties worden nu nog niet centraal geregistreerd. Ook is meer onderzoek nodig naar representativiteit en impact van participatietrajecten3.

1.1.3 Maatschappelijk initiatief Den Haag kent een veelheid van grote en kleine maatschappelijke initiatieven­in vele maatschappelijke sectoren. De vraag is hoe de gemeente daarmee omgaat en vooral hoe de bewoners en initiatiefnemers dat ervaren. Hierover is niet veel onderzoek gedaan, maar een paar zaken kan Haags Samenspel wel laten zien4.

< INHOUD

3

Zie ook Staat van de Stad 2020

4

inwonersonderzoek Den Haag 2020

9

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

► Net als vorig jaar is de helft van de Hagenaars (49%) bereid om mee te werken aan activiteiten in de buurt of de straat. Hiertoe zijn vooral inwoners tussen de 30 en 44 jaar (58%) en hoger opgeleiden (63%) bereid. De bereidheid is het grootst in Haagse Hout (58%), Segbroek (58%) en Scheveningen (55%). ► Ongeveer een vijfde wil af en toe iets doen zoals deelname aan een werk- of discussiegroep (22%) en een zesde wil lid worden van een bewonersorganisatie of wijkvereniging (17%). ► 82% van de inwoners vindt dat de gemeente inwoners altijd moet ondersteunen als ze hun wijk willen verbeteren of problemen willen aanpakken. Onlangs zijn 75 Haagse stadmakers (initiatiefnemers) geïnterviewd voor een enquête5. Een aantal bevindingen uit dit (niet representatieve) onderzoek zijn: ► Er is vooral behoefte aan: financiële ondersteuning (66%), contacten met andere stadmakers (61%) en publiciteit (50%). Ook contacten binnen het stadsdeel en kennis over regels en vergunningen scoort hoog (30-40%). ► Ontmoetingen met ambtenaren en tussen stadmakers onderling staan bovenaan de activiteiten die van belang zijn voor de initiatieven. Gevolgd door bekendheid van Haagse stadmakers. ► Het contact met de gemeente wordt door de geïnterviewden positief beoordeeld met een 6.7 en met het stadsdeel een 6.5. Terwijl de contacten tussen stadmakers onderling wordt beoordeeld met een 5.5.

► Vrijwel alle geïnterviewden (93%) vinden de organisatie van een Haags Stadmakersfestival een goed idee. 42% vindt dat het festival niet éénmalig mag zijn. Er is geen overzicht van initiatieven in Den Haag waardoor geen representatieve­uitspraken kunnen worden gedaan. Haagse initiatief­ nemers lijken niet ontevreden over hun contacten met de gemeente. Maar meer onderzoek is nodig om te beoordelen wat er goed gaat en wat er beter kan.

5

< INHOUD

Rapportage Mensen maken Den Haag tbv Haags Stadmakersfestival 2021

10

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

1.2

Staat van Participatie in Den Haag vanuit stadsdelen en diensten Participatieprocessen worden georganiseerd door diensten of stadsdelen, meestal in onderlinge samenwerking. Bij grotere beleidstrajecten ligt het initiatief bij de dienst, bij de kleinere uitvoeringstrajecten in leefomgeving en welzijn ligt het initiatief bij het stadsdeel. Het gaat om honderden trajecten per jaar. Maar zowel diensten als stadsdelen registreren dit niet systematisch en op een eenduidig manier. Bij grote beleidsvoorstellen die naar de gemeenteraad gaan wordt wel geregistreerd of en in welke vorm er sprake is van een participatieproces. Daaruit is goed te zien dat er door de corona-maatregelen in 2020 minder participatietrajecten waren dan de jaren ervoor:

Overzicht inspraak- en participatietrajecten 2020 Aantal inspraaktrajecten

22 (in 2019: 26 en in 2018: 32)

Totaal aantal participatietrajecten

76 (in 2019: 118 en in 2018: 101)

Waarvan participatieniveau •

Raadplegen

49

•

Adviseren

10

•

Coproduceren

1

•

Meebeslissen

16

Toelichting op tabel: definitie inspraak en participatieniveau (op basis van inspraak- en participatieverordening 2012 (RIS 170138).

< INHOUD

11

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Deze tabel geeft ook een algemeen beeld van de aard van participatie. Bij de grote beleidsvoorstellen wordt participatie vooral ingevuld door inwoners de mogelijkheid te geven om ideeën, wensen en meningen of voorkeuren aan te geven die dan in de beleidsontwikkeling worden meegenomen (raadplegen). In mindere mate is sprake van adviseren en coproductie. Meebeslissen vond bijvoorbeeld wel plaats bij de wijkbudgetten en wijkagenda’s (niet vastgesteld door college, dus niet opgenomen in bovenstaande tabel). In dit overzicht is niet zichtbaar wat er binnen stadsdelen en diensten nog meer gebeurt op het gebied van participatie. Hierover geeft Haags Samenspel in dit hoofdstuk iets meer kwalitatieve informatie, met apart aandacht voor initiatieven.

1.2.1 Stadsdelen Participatie is een kerntaak van de stadsdelen. Medewerkers van stadsdelen hebben veel contact met inwoners en ondernemers uit het stadsdeel. Dan gaat het bijvoorbeeld om aanpassingen in de openbare ruimte; speelvoorzieningen, aanbod van welzijn of groenvoorziening in de wijk. Dit vindt vrijwel altijd plaats in overleg met inwoners en bewonersorganisaties. Soms wordt er een apart participatietraject georganiseerd. Denk aan een wijkbudget, wijkagenda of een KnaptOp project.

Participatietrajecten Uit een niet-representatief onderzoek onder stadsdelen blijkt dat er afgelopen jaar per stadsdeel ongeveer 30 tot 100 participatietrajecten zijn uitgevoerd, waarvan het grootste deel wordt gestart door het stadsdeel. De meeste participatietrajecten worden georganiseerd op wijk- en buurtniveau waarbij bewoners worden geraadpleegd. Dan gaat het vooral om de thema’s groen, openbare ruimte, spelen & pleinen en jongeren & samenlevingsopbouw. De stadsdelen zelf organiseren minder participatie in het sociaal domein (dat wordt veelal door welzijn opgepakt). Participatie zit in de genen van de stadsdelen. Er is dagelijks contact tussen medewerkers van de stadsdelen en wijkbewoners. Vooral de minder grootschalige, kort cyclische participatieprojecten op micro-niveau (straat, plein, speelplaats, groenstrook) gaan goed volgens de stadsdelen.

< INHOUD

12

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Ook zijn er korte lijnen met de bewonersorganisaties, met name over participatieprojecten in de wijk. De bewonersorganisaties zijn over het algemeen positief over het contact met het stadsdeel. Er wordt gebouwd aan stevige wijknetwerken, ook buiten de bewonersorganisaties. Daarbij wordt bijvoorbeeld succesvol gebruik gemaakt van digitaal sociaal buurtnetwerk Hoplr. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van WhatsApp-groepen, partnerraden, een netwerk van jongerenambassadeurs of andere vormen van relatiemanagement. De stadsdelen zijn positief over de wijkbudgetten en wijkagenda’s die langzaam worden uitgerold over alle Haagse wijken. De opkomst bij enkele wijkbudgetten ligt zelfs boven de 25%. De Stadslabs, community builders en de vele projecten om wijkinitiatieven te ondersteunen (oa vanuit het opbouwwerk van welzijn), geven een impuls aan participatie in de stadsdelen. In die kleinschaligheid en de goede netwerken ligt de kracht van het stadsdeel. Tegelijkertijd zien de stadsdelen zelf dat er nog wel wat kan verbeteren. Er moet worden gewerkt aan meer transparantie, duidelijkheid en overzichtelijkheid voor de deelnemers en aan de representativiteit van de doelgroepen. Er wordt aandacht gevraagd voor evaluatie van participatieprocessen. En voor duidelijkheid over de besluitvorming en de mate van invloed.

Andere verbeteringen die volgens de stadsdelen nodig zijn: ► Meer diversiteit in de participerende groepen. ► Meer zeggenschap en eigenaarschap bij bewoners. Er is nu 1 project met Uitdaagrecht. ► Doorontwikkeling wijkbudgetten en wijkagenda’s. ► Voldoende capaciteit om participatieprocessen op een goede manier te ondersteunen. De stadsdelen hebben geen volledig overzicht over participatietrajecten van andere diensten en partners. Dat geldt met name voor processen van SZW en de politie. Een volledig overzicht van alle activiteiten is niet noodzakelijk maar de afstemming kan beter, ook richting bewoners. Enkele stadsdelen werken aan een registratiesysteem en er zijn plannen voor een kalender of plattegrond met participatieprocessen per wijk.

< INHOUD

13

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Haagse Hout • • • •

Right to Challenge Spaarwaterveld met Wijkberaad Bezuidenhout over beheer Haags Hopje en groenvoorziening Gebiedcoöperatie en Sociaal Effecten Rapportage Energietransitie Mariahoeve Stadslab Wijkagenda Mariahoeve, Wijkbudgetten in Bezuidenhout en Benoordenhout en Mariahoeve KnaptOp

Leidschendam-Ypenburg • • • •

Hoplr Stadslab Participatief inrichting van inclusieve speelplek voor kinderen met beperking Structureel overleg met buurgemeenten, bedrijven en andere partners

Scheveningen • • •

Wijkbudgetten in alle wijken, nu doorontwikkeling Werkgroep Overlast Scheveningen Corona initiatieven

•

Minder Grijs, Meer Groen

Segbroek • • • •

Wijkagenda’s, wijkbudgetten Hoplr Polka-centrum voor Poolse vrouwen Vormen van right to challenge als: Valkenbosgaarde, Uitvindershof, Kinderspeeltuin de Steph

Centrum • • • •

Wijkagenda’s Transvaal en Zeeheldenkwartier Wijkbudget Stationsbuurt Begroot 13 straatjes Aanpak Centrum Noord

Escamp • • • •

Partnerraad Regiodeal en maatschappelijke Allianties Rijksprogramma DHZW Crowdfundingsactie Waterspeelplaats Baambruggestraat Community-up aanpak Heeswijkplein Dagelijks buurtbakkie in de Dreven, Gaarden en Zichten

Loosduinen • • •

Goede contacten met bewonersorganisaties en KOM Loosduinen Loosduinen pakt haar toekomst: een breed platform om een agenda voor het stadsdeel op te stellen Villa Ock: een burgerinitiatief dat heeft geleid tot het bijstellen van de gemeentelijke koers voor een gebied. Inmiddels een parel voor ontmoeting

Laak • • • •

< INHOUD

Hoplr (Digitale) stadsdeelbijeenkomsten Wijkbudget Schipperskwartier Binck's Beraad

14

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Initiatieven De stadsdelen schatten zelf dat er afgelopen jaar per stadsdeel ongeveer 20-130 initiatieven zijn gestart. Omdat dit niet op dezelfde manier wordt geregistreerd zeggen deze aantallen echter niet zo veel. De meeste initiatieEen lokaal initiatief in Segbroek om de integratie van Poolse vrouwen beter en makkelijker te maken (Polka) is uitgegroeid tot een landelijk bekende organisatie geworden die oa via webinars en sociale media breed bijdraagt aan de integratie van Poolse arbeidsmigranten.

ven gaan over het verbeteren van de sociale cohesie in de wijk, buurtfeesten, evenementen en activiteiten voor de jeugd. Deze initiatieven worden op verschillende manieren ondersteund door het stadsdeel. Meestal met een subsidie (Leefbaarheid & Bewonersinitiatieven). Maar ook vaak door contact te leggen met welzijn, bewonersorganisaties, andere initiatieven of diensten. Of ondersteuning bij ambtelijke procedures. Ondersteuning door

In Leidschenveen-Ypenburg hebben b ­ innen een maand ruim 2.000 inwoners zich ingeschreven op Hoplr. Het blijkt een laagdrempelige manier om mensen met elkaar in contact te laten komen. Het begint klein, met het lenen van een trap en het eindigt met een buurtfeest. Hoplr wordt in meerdere stadsdelen gebruikt.

inhuur van externe experts gebeurt relatief weinig. Het ondersteunen van wijkinitiatieven is een prioriteit voor de stadsdelen. Dit gaat volgens de stadsdelen goed maar er zijn verbeteringen mogelijk. Denk aan het investeren in een meer initiatiefvriendelijke houding van gemeenteambtenaren en aan ondersteuning (capaciteit en budget) voor initiatieven.

Minder Grijs, Meer Groen is begonnen als winnaar van het wijkbudget (50.000 euro) en is uitgegroeid tot een stevig bewonersinitiatief dat een plan heeft gemaakt om de hele wijk te vergroenen. Met steun van DSB is voor meer dan 200.000 euro aan bomen en planten geplaatst, een plantenbieb gerealiseerd en zijn er regentonnen geplaatst.

In Coronatijd zijn bewoners en organisaties in Schevening­en zelf gestart met een maaltijdproject, een pro-actieve buurtbieb, een bloemenkiosk die bloemen bezorgt en jongeren die een bingo met ouderen spelen. Het stadsdeel heeft dit ondersteund.

Er is geen overzicht van participatieprojecten per stadsdeel. ­Ter illustratie in de gele kaders een aantal goede voorbeelden per stadsdeel. Participatie is een kerntaak voor de stadsdelen; het zit in de genen van de stadsdeelmedewerkers. Veel wat minder grootschalige participatietrajecten en initiatieven lopen goed. Met name bij de wat grotere participatietrajecten zijn verbeteringen mogelijk. Er wordt gezamenlijk gewerkt aan de volgende verbeteracties: ► Doorontwikkeling wijkbudgetten en wijkagenda’s. ► Professionalisering participatie medewerkers. ► Experimenten met inclusievere participatie. ► Wijk in beeld: meer inzicht en overzicht van netwerken en participatieprojecten. < INHOUD

15

In nauwe samenwerking met buurtbewoners en met Voorall is in Ypenburg een speelplek gerealiseerd voor kinderen met een beperking. Met goede afspraken over het schoonhouden van deze plek met partners zoals welzijn, wijkagent en buurtbewoners.

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Opknapplannen van de wijken in Loosduinen waarbij bewoners zijn betrokken bij alle stappen van het opknapplan. Een citaat van een betrokken bewoner: “niet alles wat we hadden gewenst is gehonoreerd, maar wij hadden altijd het gevoel dat wij serieus zijn genomen”.

Naast deze verbeteracties vraagt de organisatie van participatie in elk stadsdeel apart aandacht. Mede door een beperkte capaciteit kan er momenteel niet of nauwelijks systematisch aandacht worden besteed aan de kwaliteit van participatie. Om daaraan te werken is afgesproken: ► 1 aanspreekpunt voor participatie per stadsdeel. ► Een actueel overzicht van participatietrajecten per wijk en stadsdeel. ► Wijk in beeld: overzicht van netwerken en contacten in de wijk. ► Duidelijke, transparante organisatie van participatie per stadsdeel. ► Een dynamische agenda met participatie-verbeteracties per stadsdeel.

Op initiatief van een groep ­actieve buurtmoeders en Mooi Welzijn is in samenwerking met het stadsdeel (Escamp) de hele buurt in beweging gebracht om een waterspeelplaats te realiseren. Met onder anderen social media, inzamelacties door kinderen en (sport) scholen wordt het zelf organiserend vermogen van de buurt vergroot en ontstaat een gevoel van eigenaarschap.

Dit vormt de basis voor de organisatie van participatie bij stadsdelen. Deze basis moet op orde zijn.

1.2.2 Diensten De diensten zijn verantwoordelijk voor het organiseren van goede participatie en voor het faciliteren van initiatieven rondom beleidsprocessen. Er wordt niet systematisch bijgehouden hoe diensten dit doen, daarom volgt hieronder een kwalitatieve schets.

Beleidsparticipatie Er worden veel participatietrajecten georganiseerd in de beleidsvoorbereiding van alle sectoren; van mobiliteitstransitie tot groenbeleid, van cliëntenraden tot de economische visie en van omgevingsvisie tot jongerenparticipatie.

Stadskamer: Sinds 2018 kent de gemeente de Stadskamer die wordt gebruikt om producten en diensten te verbeteren door middel van gebruikersonderzoek; Hagenezen worden gevraagd voor een klantpanel of focusgroep.

De verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van die trajecten ligt vooral bij de diensten. Er is echter geen gemeentebrede methodiek voor het monitoren of evalueren van de kwaliteit van participatie. Hierdoor kan geen goede informatie worden gegeven over de staat van de participatie. Er bestaat Passie voor Participatie: Een serious game waarmee participatie bespreekbaar wordt gemaakt voor medewerkers van de eigen dienst en waarmee ze worden geïnspireerd om participatie in te zetten in hun werk. De pilot kan worden uitgebreid naar andere diensten.

< INHOUD

wel een richtlijn voor participatie (de Inspraak- en Participatieverordening 2012) maar die wordt niet systematisch toegepast. Zo staat in artikel 8 en 9 van die verordening: ‘bij start van elk participatieproces wordt een startdocument vastgesteld en ter afronding van het participatieproces wordt een eindverslag opgemaakt’. In de praktijk worden startdocumenten en eindverslagen echter nauwelijks gebruikt en hier wordt door de gemeenteraad ook niet op getoetst.

16

Professionalisering van participatie: In de investeringsagenda is een budget opgenomen om participatie binnen de dienst te professionaliseren met de aanstelling van een projectleider die in samenwerking met Haags Samenspel een aantal voorstellen gaat uitwerken.

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Participatie bij de plaatsing van (tijdelijke) voorzieningen voor ex-daken thuislozen, -verslaafden of -asielzoekers. Gevoelige processen waarbij samen met de buurt wordt gezocht naar verbindingen, activiteiten en gedeeld eigenaarschap. Niet het individu maar een open lokale gemeenschap staat centraal.

Dat betekent niet dat er geen aandacht is voor goede participatie. ­Integendeel, participatie staat bij alle domeinen op de agenda. Met name in het fysiek domein is het een belangrijk onderdeel van het beleidsproces. Denk aan de Omgevingswet, de Energietransitie en de Gebieds­ ontwikkelingen in onze stad. In het sociale domein heeft participatie meestal betrekking op maatschappelijke participatie en is er een andere invulling van beleids­participatie.

Participatie en Omgevingswet: Voor elk van de drie kerninstrumenten van de Omgevingswet (Ovise, Oplan en Overgunningen) wordt in samenwerking met Haags Samenspel gewerkt aan een leidraad participatie. Per instrument co-creatief uitgewerkt in handreikingen, pilots en spelregels voor participatie.

Hieronder schetsen we een globaal beeld van beleidsparticipatie binnen de sectoren van de gemeente:

Fysiek domein • • • • •

Binnen verschillende sectoren (mobiliteit, openbare ruimte, economie, wonen en meer) worden jaarlijks vele participatieprocessen uitgevoerd. De kwaliteit van participatietrajecten verschilt sterk. Met name participatie in grote gebiedsontwikkelingen is complex en vraagt meer aandacht. Binnen het omgevingsmanagement is structureel aandacht voor participatie. Dat geldt ook voor het afsprakenkader participatie bij grote gebiedsontwikkeling. Participatie is van groot belang bij openbare ruimte (denk bv aan plaatsing ORACs), ingenieursbureau, groenbedrijf en beheer buitenruimte. De kwaliteit van participatie wordt niet systematisch bewaakt, er is weinig ­coördinatie of regie op participatie.

Sociaal domein • • • •

< INHOUD

Een breed spectrum aan maatschappelijke participatie (meedoen in de maatschappij). Een aantal innovatieve vormen van beleidsparticipatie en co-creatie zoals Schuldenlab070, Jongerenstadslab, Living labs of Werklab070. Ook veel aandacht voor burgerperspectief bij dienstverlening: uitvoerings­ panel, cliënten­raad, stadskamer, testpanel of consultatie. Aandacht voor een participatieve werkwijze (bv beleidscanvas) maar nog niet ­structureel belegd in werkwijze of organisatie.

17

Participatie en grote gebiedsontwikkelingen: Er is een afsprakenkader Participatie in grote gebiedsontwikkelingen (Zuidwest, Binckhorst, CS/Laan van NOI en HS/ Laakhavens) gemaakt. Met hierin onder andere voor elk gebied een team Participatie & Communicatie, een handreiking participatie voor particuliere ontwikkelaars en een pilot voor de ontwikkeling van een digitaal participatieplatform voor de 4 gebieden en wijk Mariahoeve.

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Bestuurlijke- en publiekszaken • • • •

Participatie is prioriteit voor de stads­delen (zie hierboven). Intensieve samenwerking tussen participatie en communicatie, en tussen partici­ patie en dienstverlening. Ook s­amenwerking met HR vraagt aandacht. Haags Samenspel is aanjager voor betere participatie maar niet verantwoordelijk voor participatie in de hele gemeente. Aansluiten bij concernbrede opgaven en ontwikkelingen

Initiatieven Veel initiatieven van inwoners komen eerst bij een stadsdeel terecht en worden vervolgens doorverwezen naar een dienst. Sommige initiatieven richten zich direct tot de diensten. Opvallend is bijvoorbeeld dat initiatieven gericht op duurzaamheid zich minder vaak op de stadsdelen lijken te richten. In een niet-representatieve enquête onder 75 Haagse stadmakers (initiatiefnemers) geeft ongeveer 35% van de respondenten aan dat ze een stadsbreed initiatief hebben. Vooral in de sectoren kunst&cultuur, maatschappelijke ondersteuning en empowerment. Hoe gaat de gemeente om met deze initiatieven van bewoners? Omdat dit niet op een eenduidige manier wordt geregistreerd kan hierover weinig worden gezegd. Wel kunnen enkele voorbeelden worden gegeven en kan worden aangegeven op welke manier wordt gewerkt aan een gemeentebreed initiatievenbeleid. Binnen de gemeente Den Haag zijn er tientallen ambtenaren actief die op een of andere manier ondersteuning bieden aan bewonersinitiatieven. Meestal verbonden aan een specifieke regeling, subsidie of project. Zo zijn er onder meer projecten voor veiligheidsinitiatieven, groeninitiatieven, duurzaamheidsinitiatieven, welzijnsinitiatieven, bouwinitiatieven, voedsel­ initiatieven, een subsidieregeling leefbaarheid en bewonersinitiatieven.

Om enig overzicht te krijgen is voor initiatieven op het gebied van duurzaamheid en energie afgelopen jaar het Duurzaam Initiatieven Overleg (DIO) gestart. Het DIO zorgt voor het volgende: ► Aanmelding bij een centraal loket. ► Overzicht en registratie van initiatieven. ► Afstemming en koppeling tussen projecten en diensten. ► Integrale toetsing. ► Doorverwijzing naar de juiste ondersteuning en begeleiding. Deze gezamenlijke aanpak wordt momenteel uitgewerkt. Het is de bedoeling dat deze aanpak wordt doorontwikkeld naar andere sectoren.

< INHOUD

18

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Initiatieven trekken zich weinig aan van de organisatie binnen de gemeente. Specifieke aandacht wordt gevraagd voor de initiatieven die niet binnen de kaders van één regeling of de grenzen van één dienst passen. Juist voor deze initiatieven is het belangrijk om de verschillende producten binnen de gemeente goed af te stemmen. Het DIO doet dat voor alle producten en projecten voor initiatiefnemers op het gebied van duurzaamheid en energie. Om gemeentebreed beter af te stemmen en kennis en ervaring uit te wisselen is de Haagse Initiatieven Kring dit jaar gestart. De Initiatieven Kring is een netwerk van ongeveer 40 ambtenaren uit verschillende diensten en stadsdelen die zich bezighouden met initiatieven. Dit netwerk is 3 keer bij elkaar geweest om ervaringen uit te wisselen. Voor de komende maanden vier actielijnen geformuleerd: Actielijn 1 Toegang voor initiatiefnemers verbeteren: digitaal loket Actielijn 2 Inzicht en overzicht projecten voor initiatieven: inventarisatie Actielijn 3 Initiatief vriendelijk werken: trainingsmodule Actielijn 4 Formuleren initiatievenbeleid: onderdeel Participatieverordening Hiermee wordt tevens invulling gegeven aan de motie over de groene golf ambtenaar (RIS-nummer: 306790) van 4 november 2020.

Daarbij wordt niet gekozen voor het instellen van ‘een coördinerende groene golf ambtenaar om bewoners te helpen bij het ontwikkelen van maatschappelijke initiatieven...’. In Den Haag zijn meerdere van dit soort ambtenaren werkzaam. Denk aan de WJP-ers op de stadsdelen, de initiatievenversnellers van de energietransitie of de leden van het Haags Initiatieven Team voor bouwinitiatieven. Een beter overzicht van deze groene golf ambtenaren en onderlinge afstemming over hun projecten is van belang. Dit is ook één van de doelen van de Haagse Initiatievenkring. Voor het initiatievenbeleid is het belangrijk dat er aan een paar voorwaarden wordt voldaan. Uit recent onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam blijkt dat Haagse ambtenaren onvoldoende tijd, ruimte (handelings­ vrijheid) en steun van de leidinggevende ervaren om initiatieven goed te kunnen ondersteunen. Dit is een belangrijk aandachtspunt bij het uitwerken van het initiatievenbeleid.

< INHOUD

19

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Stadmakersfestival: Eind van het jaar

Bouwinitiatieven door particuliere

wordt door de gemeente samen met

ontwikkelaars: Voor grote bouwinitiatieven

Haagse stadmakers het eerste Haagse

wordt in samenwerking met Haags

Stadmakersfestival georganiseerd. Met een

Samenspel een nieuwe handreiking

maand lang activiteiten van/voor/door

participatie voor particuliere ontwikkelaars

initiatiefnemers in alle stadsdelen. Het is de

ontwikkeld. Daarbij wordt gebruik gemaakt

bedoeling dat dit een jaarlijks terugkerend

van de lessen van een evaluatie van 3

evenement wordt.

participatieprocessen in het CID. Tevens wordt de concept-handreiking besproken met bewoners en ontwikkelaars.

Energie uit de Buurt Challenge: Een subsidie voor initiatieven om de buurt duurzamer te maken, waarbij bewoners zelf de overstap maken van fossiele naar schone energie. Totaal is 500.000 beschikbaar, de Challenge loopt nu voor de derde ronde.

Binnen elke dienst ziet Haags Samenspel mooie voorbeelden van participatieprojecten en projecten voor initiatieven, maar de meeste diensten kennen geen duidelijk aanpak van participatie. Zo wordt er nauwelijks systematisch geëvalueerd of gemonitord, is participatiekennis meestal niet duidelijk belegd en is participatie niet goed verankerd in de werkwijze en organisatie van de dienst. De meeste diensten zijn zich daarvan bewust en werken aan verbeteringen. Denk bijvoorbeeld aan de serious game Passie voor Participatie, een beleidscanvas of het omgevingsmanagement. Projecten om de kwaliteit van participatie in de dienst structureel te verbeteren. Ook voor Haagse initiatieven heeft de gemeente veel goede ondersteunings­projecten. Het is de uitdaging om deze projecten beter onderling af te stemmen zodat initiatieven geen last hebben van de ambtelijke organisatie. Het Duurzaam Initiatieven Overleg is een mooi voorbeeld van de afstemming voor energie en duurzaamheid. Dit vraagt om doorontwikkeling naar andere sectoren.

< INHOUD

20

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

1.3

Staat van Participatie in Den Haag: reflectie Om een goed oordeel te geven over de staat van participatie in Den Haag moet er meer systematisch worden gemonitord. Participatie moet structureel worden geëvalueerd op projectniveau, om te leren en verbeteren op organisatieniveau. Team Haags Samenspel zal deze lessen ook verzamelen op gemeenteniveau. Hiervoor ontwikkelt Haags Samenspel een Participatiejaarverslag, een jaarlijks verslag over de Staat van de Participatie. Het eerste Participatiejaarverslag verschijnt in het voorjaar 2022. Op basis van de bovenstaande kwalitatieve beschrijving kan op hoofdlijnen worden geschetst wat de staat van de participatie in Den Haag is. ► Er wordt in de hele gemeente gewerkt aan participatieprocessen. Veel gaat goed, soms kan het beter. De stadsdelen en diensten zijn zich hiervan bewust en werken vrijwel allemaal aan verbeteracties. ► Extra aandacht is nodig voor de groep inwoners die nu niet participeren. Participatie is geen verplichting maar bij een democratisch participatieproces moeten alle belangen worden meegewogen. ► Afstemming binnen de gemeente kan beter. Zeker bij de wat grotere participatieprocessen. Daarvoor wordt onder andere gewerkt aan een digitaal wijk-participatieplatform. ► Afstemming tussen verschillende projecten gericht op initiatiefnemers is nodig zodat de initiatiefnemers weten waar zij aan toe zijn.

► Digitale participatie heeft afgelopen jaar een extra impuls gekregen. Inwoners geven steeds vaker aan dat ze willen meepraten via internet of sociale media en dat blijkt ook aan de deelnamecijfers bij digitale participatieprocessen.

< INHOUD

21

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

2

Voortgang Haags Samenspel In het voorjaar 2020 is een nieuw programma gestart om de kwaliteit van participatie binnen de gemeente Den Haag te verbeteren: Haags Samenspel. Met een team van ca 4 fte is het afgelopen jaar gewerkt aan de opbouw van dit pro­ gramma. Een eerste inventarisatie heeft eind 2021 een actie­ plan opgeleverd. Dit plan is opgenomen in de Raadsmedede­ ling Haags Samenspel (RIS306921). Hier is toegezegd dat er twee keer per jaar wordt gerapporteerd over de voortgang. Haags Samenspel maakt in deze rapportage onderscheid tussen drie niveaus: 1 Activiteiten: projecten die worden uitgevoerd door Haags Samenspel 2 Resultaten: resultaten die Haags Samenspel moet opleveren in deze collegeperiode 3 Effect/impact: intern op de werkwijze en organisatie van de gemeente en extern op de Haagse samenleving (mn bewoners)

< INHOUD

22

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Programma Haags Samenspel

Resultaten Resul u tat ul a en at

Activiteiten

Resultaten Result u at ult a en

Effect op organisat organisatie a ie at

Impact op samenleving

In 2021 5 participatieprocessen uitgevoerd Ambtenaren werken volgens de Haagse werkwijze

Evaluatiemethodiek voor participatie

... ... Haags Initiatief

Haagse werkwijze

... Haags Participatiekompas

Leerplatform

... Participatiestrategie vier prioritaire gebieden

Pool met participatieprofessionals

... Omgevingswet

Participatieinfrastructuur

... 15 participatieprocessen uitvoeren

Brede toolkit online participatie

... Participatiestrategie Zuidwest

Leeraanbod van trainingen

... Participatie bij grote gebiedsontwikkelingen

Voorstel voor borging

Ambtenaren maken participatie onderdeel van hun begroting Ambtenaren nemen nieuwe ambtenaren aan o.b.v. Haagse werkwijze Ambtenaren voeren betere regie op contact met de burger College stuurt meer aan op de kwaliteit van participatie Raad stuurt meer aan op de kwaliteit van participatie

... Trainingen, lezingen en projectgarages

Ketenpartners werken volgens de Haagse werkwijze

... Brede toolkit online participatie ... Participatieplatform

2.1

Activiteiten Haags Samenspel De activiteiten van Haags Samenspel zijn verdeeld over drie sporen: 1 Ondersteunen: helpen met advies en tools bij online en offline participatietrajecten van diensten of stadsdelen. 1 Ontwikkelen: ontwerpen van nieuwe vormen, methoden en beleid voor participatie. 1 Leren en professionaliseren: structureel evalueren, leren en lessen delen. Haags Samenspel werkt met een begroting van ca 9.5 ton voor 2021. Het meeste budget (ca 3 ton) gaat uit naar capaciteit en doorontwikkeling van online tools voor het spoor ondersteunen. Binnen dit spoor worden ook inkomsten (ca 2 ton) gegenereerd door interne opdrachten uit te voeren. De werkelijke begroting van Haags Samenspel zonder deze inkomsten is dus ca. 7.5 ton. Het grootste deel van dat budget gaat naar capaciteit: participatie-­ adviseurs en externe experts om de activiteiten uit te voeren. Het team wordt in de loop van 2021 uitgebreid naar ca 7 fte. Ook interne communicatie om betere participatie onder de aandacht van de ambtelijke organisatie te brengen is een relatief grote kostenpost, evenals Haags Initiatief en ontwikkeling trainingen en leersessies.

< INHOUD

23

Bewoners hebben meer vertrouwen in de gemeente Bewoners zijn meer betrokken bij het verbeteren van hun leefomgeving Bewoners ervaren meer invloed over het verbeteren van hun leefomgeving

Bewoners beoordelen participatieprocessen van de gemeente beter

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

2.1.1 Ondersteunen Een klein team (2 fte) heeft afgelopen twee jaar 25 participatietrajecten door de hele stad ondersteund. Deze projecten waren veelal online. De opkomst van de online trajecten ligt op bijna 20% een veelvoud van het bereik bij offline-bijeenkomsten. Uit de evaluaties blijkt bovendien dat de online aanpak door veel deelnemers wordt gewaardeerd. ‘Ik vind het reuze makkelijk om mee te doen’ en ‘Niet tijdsgebonden: 24 uur per dag mogelijk’ is een greep uit de positieve reacties. Overigens is er altijd sprake van een combinatie van online en offline om het bereik te vergroten.

24.473

bewoners gestemd, gemiddeld 19,13%

1.252

plannen, ideeën en initiatieven

25

€ 19.905.000

12

28.881

3

3.769

1

115.247

projecten uitgevoerd, waarvan...

6

openbare ruimte

2

geb. ontwikkelingen

1

energie challenge

euro begroot door bewoners

likes en dislikes van bewoners

wijkbudgetten

wijkagenda’s

reacties van bewoners

herinrichting

online bezoekers

4

Het gaat vooral om wijkbudgetten en projecten in de openbare ruimte, maar ook om wijkagenda’s, gebiedspaspoorten, een Energie uit de Wijk Challenge en de ondersteuning van een participatieproces door bewoners. Ook wordt ondersteund bij participatie in de Omgevingswet, de grote gebiedsontwikkelingen en de Energietransitie. Al deze trajecten worden systematisch geëvalueerd. Op basis van de lessen uit die evaluaties past team Haags Samenspel de instrumenten weer aan zodat er nog meer bewoners kunnen worden betrokken bij de plannen van de stad.

< INHOUD

24

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

2.1.2 Ontwikkelen De belangrijkste opdracht voor team Haags Samenspel is het ontwikkelen van een Haagse Werkwijze voor participatie. De werkwijze gaat onder andere over de spelregels, de tools en de organisatie van participatie in Den Haag. Uiteindelijk wordt de werkwijze vastgelegd in een nieuwe participatieverordening. Spelregels ontwikkelt team Haags Samenspel samen met betrokkenen op basis van een Leeragenda en een Participatie Kompas. De spelregels worden vastgelegd in verschillende participatiehandreikingen. Denk aan hand­ reiking participatie in Omgevingswet, voor particuliere ontwikkelaars of bij gebiedsontwikkeling. Het gaat hierbij ook om spelregels met betrekking tot het omgaan met initiatieven, de rol van de gemeenteraad, de rol van bewonersorganisaties en de rol van stadsdelen. Haags Samenspel is betrokken bij de ontwikkeling van een aantal nieuwe tools voor participatie. Denk bijvoorbeeld aan de doorontwikkeling van digitale tools als de wijkbudgetten en wijkagenda’s. Daarnaast is het team betrokken bij de ontwikkeling van de LER-proeftuin, SER-pilot Mariahoeve, wijkreporters, en (gelote) bewonersfora. Participatietools worden gebundeld en verspreid in brochures en toolkits voor online en offline participatie.

Experiment met (gelote) bewonersforum. Uit het coalitieakkoord: In minimaal twee wijken experimenteren we met een bewonersforum. Op basis van loting wordt een groep inwoners gekozen die samen een onderwerp gaat onderzoeken en daar een beslissing over neemt of advies over geeft. Het initiatief voor een burgerforum kan vanuit het college of de raad komen. Naast het burgerforum staat de coalitie ook open voor andere innovatieve ideeën om de representativiteit te verhogen.

Het college verkent momenteel de mogelijkheid voor een bewonersforum. Er zijn verschillende varianten denkbaar qua schaal: op wijkniveau, op stadsdeelniveau of stadsbreed. Ook inhoudelijk zijn er verschillende varianten denkbaar: in tijd, in mate van invloed, in mate van representativiteit, in besluitvorming, in gespreksvoering en in terugkoppeling. Bij al deze varianten is het uitgangspunt het verhogen van de representativiteit van de participatie. Op basis van ervaringen in binnen- en buitenland zal gezocht worden naar een variant die past bij het vraagstuk. Het is ook denkbaar dat er verschillende varianten worden uitgeprobeerd om te leren wat in welke context het best werkt.

< INHOUD

25

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Momenteel worden verschillende varianten verkend en een aantal opties onderzocht. Met name een bewonersforum in Zuidwest lijkt kansrijk evenals bewonersfora rondom de energietransitie in een aantal wijken. Naar verwachting kan dit najaar worden begonnen met de experimenten. De verantwoordelijkheid voor participatie ligt bij diensten en stadsdelen, Haags Samenspel kan hierbij ondersteunen. Daarom is het belangrijk om duidelijk te zijn over de organisatie van participatie. Welke rol pakt de gemeenteraad? Wat is de rol van de stadsdelen? Hoe stuurt de gemeenteraad op de kwaliteit van participatie? Wie zorgt er voor een kwaliteitssysteem met een goede monitoring? En, hoe is participatie geborgd in de werkwijze en organisatie van alle diensten en stadsdelen? Hiervoor ontwikkelt Haags Samenspel beleid en nieuwe instrumenten als een participatieplatform en een Participatiejaarverslag.

2.1.3 Leren en professionaliseren Participatie wordt uitgevoerd door ambtenaren in stadsdelen en diensten. Dat is de belangrijkste doelgroep voor Haags Samenspel. Een deel daarvan is lid van het Netwerk Haags Samenspel voor participatieprofessionals. Omdat de doelgroep breed is wordt veel aandacht besteed aan allerlei vormen van leren voor deze doelgroep: ► trainingen ► projectreflecties ► intervisies ► evaluaties ► opleidingen ► een leeragenda ► een leernetwerk. Het leren participeren moet onderdeel worden van de Haagse werkwijze en worden geborgd in de organisatie.

< INHOUD

26

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Afgelopen jaar zijn de volgende activiteiten uitgevoerd:

VOORTGANGSRAPPORTAGE

Resultaten, effecten en impact op Spoor ‘Leren’

3

reflexies met particuliere ontwikkelaars

4

1

1

6

7

1

gemeentebrede trainingen ontwikkeld

ambtenaren organiseerden training

intervisiemethodiek ontwikkeld

intervisiesessies georganiseerd

6

interne evaluatiemethodiek ontwikkeld

externe evaluatiemethodiek ontwikkeld

2

ambtenaren organiseerden training

interne evaluaties uitgevoerd

1

externe evaluaties uitgevoerd

7

In 3.2 wordt nader ingegaan op een aantal resultaten uit dit spoor leren. Hier vindt u meer informatie over een leerplatform, een pool met participatie­professionals en een leeraanbod voor ambtenaren.

< INHOUD

27

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Resultaten Haags Samenspel

2.2

Eén van de motto’s van Haags Samenspel is ‘leren door doen’. Geen theoretische papieren participatie maar lessen uit de Haagse participatiepraktijk vormen de basis voor een leeragenda. Deze leeragenda vormt weer de basis voor een Participatie Kompas. Dit kompas staat centraal in de nieuwe Haagse Werkwijze en Participatieverordening. Aangevuld met een aantal bouwstenen voor de organisatie van participatie vormt dit de basis voor Haags Samenspel. In het actieplan Haags Samenspel zijn hiervoor zeven resultaten geformuleerd die voor het eind van deze collegeperiode worden opgeleverd.

Haagse werkwijze en nieuwe participatieverordening

Levendig netwerk en leerplatform

Pool van participatie­ professionals

Structurele participatie-­ infrastructuur op wijk-/buurtniveau

Leeraanbod in gemeentelijk opleidingsprogramma

Brede online participatie toolkit

Voorstel volgend college voor borging in organisatie en sturing

< INHOUD

28

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

1. Haagse Werkwijze, vastgelegd in Participatieverordening Een Haagse werkwijze voor alle participatieprocessen, zodat voor bewoners­, raad, college en ambtenaren herkenbaar en transparant is wanneer, waarom en hoe er wordt samengewerkt. Deze werkwijze is vastgelegd in een nieuwe participatieverordening. De belangrijke wens van bewoners, ambtenaren en bestuurders is een set duidelijke spelregels voor participatie. Een bindend en werkbaar kwaliteitskader; een kompas dat duiding en richting geeft aan kwaliteitsnormen voor participatie. Dit kompas vormt de basis voor de Haagse Werkwijze en daarmee de Participatieverordening. Momenteel wordt gewerkt aan de ontwikkeling van zo’n kompas. Dat kompas bevat verschillende basisprincipes voor goede participatie zoals zinvol, transparant, inclusief, invloedrijk, structureel, zelforganiserend en lerend. Een concept-versie ziet er als volgt uit:

< INHOUD

29

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Het kompas wordt co-creatief ontwikkeld, samen met bewoners, ambte­ naren en bestuurders. Het concept-kompas wordt momenteel getest in verschillende trajecten. Op basis hiervan wordt het kompas telkens doorontwikkeld. In september levert team Haags Samenspel een eerste versie van het Haags Kompas op. Deze basisprincipes worden tactisch en operationeel vertaald in: leidraden, handvatten en andere gereedschappen. Denk bijvoorbeeld aan de leidraad participatie voor de Omgevingswet en het evaluatiekader voor participatietrajecten. Daarmee wordt de kwaliteit van participatie uitvoerbaar en meetbaar. Bovendien wordt de kwaliteit geborgd in de werkprocessen. Volgens het ontwerp-wetsvoorstel ‘Versterking participatie op decentraal niveau’ wordt van gemeenten een nieuwe Participatieverordening gevraagd­. Het is een uitbreiding van de huidige Inspraakverordening. Hierbij worden duidelijke kaders gegeven op welke wijze inwoners betrokken­worden in verschillende fasen in het beleidsproces. De nieuwe verordening regelt niet alleen betrokkenheid bij de voorbereiding maar ook bij de uitvoering en evaluatie van beleid. Tevens kan het uitdaagrecht worden opgenomen. De Participatieverordening is een lokaal instrument, de gemeenteraad stelt hem vast en bepaalt welke onderwerpen erin worden vastgelegd.

De model-verordening van de VNG geeft in een beperkt aantal artikelen aan hoe participatie kan worden georganiseerd. Daaraan is een paragraaf toegevoegd over uitdaagrecht. Ook is een artikel toegevoegd over evaluatie en monitoring. Het voorstel is om een uitgebreidere Participatieverordening te maken, zoals­ook wordt toegelicht in de handreiking ‘Aan de slag met participatie’ die Berenschot voor de VNG heeft gemaakt. Daarin kunnen ook artikelen worden opgenomen over bijvoorbeeld burgerinitiatieven, wijkdemocratie, de rol van de gemeenteraad of over participatie bij grote gebieds­ ontwikkeling. Dit najaar zal de gemeenteraad besluiten welke onder­ werpen onderdeel gaan vormen van de Haagse Participatieverordening.

Bewonersorganisaties kunnen een belangrijke rol spelen bij participatieprocessen. Het afgelopen half jaar is een aantal keer met de bewonersorganisaties gesproken over spelregels, ondersteuning en een afspiegeling bij participatieprocessen. Er wordt bijvoorbeeld samengewerkt aan een set met spelregels als input voor de nieuwe Participatieverordening. Denk daarbij bijvoorbeeld aan: ►

Afspraken vooraf vastleggen. Maak afspraken over: het doel, beoogd resultaat, de belanghebbenden, waar invloed op is en de mate van invloed en wat er gebeurt met de inbreng van de participatie.

►

Kaders en ruimte. Maak kaders voor participatie vooraf expliciet, financieel, beleidsinhoudelijk, juridisch en democratisch.

< INHOUD

30

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

►

Transparantie. Maak de afspraken openbaar zodat iedereen kan zien welke spelregels zijn afgesproken. Zorg in de loop van het participatieproces voor een gelijkwaardige informatiepositie door alle relevante informatie over het project te delen op een openbare (digitale) plek.

►

Belanghebbenden in beeld. Maak aan de voorkant afspraken over de betrokkenheid van verschillende belangen en groepen in de wijk. Een stakeholderanalyse kan zicht geven op de verschillende belangen.

►

Taal. Toets alle communicatie voordat het naar bewoners gaat op helder taalgebruik.

►

Respect. Uitgangspunt is altijd respect voor elkaar en elkaars positie.

►

Gemotiveerde terugkoppeling. Maak vooraf duidelijk wat er met de uitkomst van de participatie gebeurt en geef daarover terugkoppeling met uitleg aan alle deelnemers.

►

Conflict. Maak ook een afspraak over bemiddeling en escalatie bij conflicten.

De voorbereidingen voor de Haagse Participatieverordening zijn in volle gang. Er zijn afgelopen tijd gesprekken over participatie gevoerd met de bewonersorganisaties (zie tekstblok). Maar met de gemeenteraad en raadswerkgroep is gesproken over participatie en de Omgevingswet en over de rol van de gemeenteraad bij participatie. Daarnaast wordt gewerkt aan participatie in verschillende sectoren (omgevingswet, energietransitie, gebiedsontwikkeling) en projecten (zoals wijkbudgetten en -agenda’s). Kortom, team Haags Samenspel werkt aan meerdere onderwerpen die een plek kunnen krijgen in de nieuwe verordening. In het najaar zijn er drie momenten om met de gemeenteraad te praten over de Participatieverordening: 1. Over de inhoudsopgave. Welke onderdelen wil de raad opnemen in de nieuwe verordening? En per onderwerp. Waar wil de raad op sturen en kaders over vastleggen? 2. Over de rol van de gemeenteraad zelf. Hoe wil de raad sturen, kaders stellen en controleren? 3. Over de concept-verordening. Welke aanvullingen en suggesties heeft de raad? Begin 2022 zal een concept aan de gemeenteraad worden voorgelegd. De definitieve Participatieverordening kan naar verwachting in 2022 worden vastgesteld.

2 Netwerk en leerplatform Een levendig leerplatform met netwerk waar bewoners en ambtenaren actief lessen delen over wat goed gaat en wat beter moet in participatieprocessen.

< INHOUD

31

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

Binnen de ambtelijke organisatie is er afgelopen jaar een netwerk met participatieprofessionals opgericht. Dit netwerk bevat nu 132 ambtenaren en houdt zich uitsluitend bezig met leervragen die geformuleerd zijn door de ambtenaren die zich bij het netwerk voegen. Op basis daarvan zijn nu 4 gemeentebrede trainingen en 7 intervisiesessies georganiseerd. Ook is er afgelopen jaar een Yammerpagina voor Haags Samenspel aan­ gemaakt. Dit is de eerste stap richting een leerplatform. Het platform is nu alleen beschikbaar voor ambtenaren. Op dit moment zijn 154 ambtenaren lid van de pagina Haags Samenspel. De pagina wordt onder andere gebruikt voor het delen van de 4 ontwikkelde trainingen en de 7 intervisies over inwonersparticipatie. Daarnaast biedt het ruimte voor het delen van (inter)nationaal nieuws over inwoners­ participatie en kunnen ambtenaren vragen stellen en met elkaar in gesprek gaan. Inwoners worden in toenemende mate betrokken bij deze leeractiviteiten: ► Inwoners kunnen hun vraag over inwonersparticipatie delen in een intervisie en deze samen met ambtenaren bespreken. ► Inwoners worden uitgenodigd voor diverse evaluatiebijeenkomsten om de kwaliteit van inwonersparticipatie te verbeteren. Tot eind dit jaar worden er diverse kleine pilots met inwoners op leer­ activiteiten uitgevoerd.

Een leerplatform verstaat Haags Samenspel als; een plek waar mensen hun leervraag kwijt kunnen en daarover in interactie met anderen hun leervraag verder kunnen brengen. Haags Samenspel heeft daar nu diverse manieren voor ontwikkeld: ► Ambtenaren kunnen vraagstukken inbrengen in de projectgarage. ► Een leervraag kan op Yammer geplaatst worden. ► Het is mogelijk om een evaluatiesessie te doen. Kortom: het is niet één specifieke plek waar het allemaal samenkomt, maar het is een netwerk aan mensen die (intensief) kennis en ervaring over inwonersparticipatie met elkaar uitwisselt. Het doel is vooral om met deze hierboven beschreven manieren de interactie tussen ambtenaren op gang te brengen. Deze interactie moet ervoor zorgen dat ambtenaren beter worden in het zelfstandig organiseren van inwonersparticipatie in hun eigen werk. Haags Samenspel ziet dat die interactie tussen ambtenaren en de netwerkvormig rondom participatie ‘niet vanzelf’ ontstaat. Daar zijn interventies voor nodig. Denk bijvoorbeeld aan: < INHOUD

32

Voortgangsrapportage Participatie/Haags Samenspel

► Een overzicht van expertise en ervaring van ambtenaren met participatie; welke collega kan je waarvoor om advies vragen? ► Een centrale plek waar tools, methodes en voorbeeldprojecten makkelijk. Dit kan door het netwerk worden beheerd waarbij de deelnemers zelf kritisch gaan kijken wat wel/niet goed is aan een bepaalde tool. Daarmee staat een gedeeld beeld over de kwaliteit van participatie. ► Evaluatie-ondersteuning; actief aanbod om participatieprocessen te evalueren. Zo leren ambtenaren alleen maar ook in teamverband formuleren wat zij beter kunnen doen. Evalueren wordt begeleid via Haags Samenspel en biedt ook weer mogelijkheden om nieuwe ambtenaren te betrekken bij het netwerk. Uitgangspunt is leren door doen. We weten vooraf niet wat wel/niet werkt. Doel is om een steeds grotere groep ambtenaren te betrekken bij het verbeteren van de kwaliteit van participatie. Om hierachter te komen, zijn gerichte interventies nodig die worden uitgeprobeerd. Voor deze interventies zijn interne uren nodig. Haags Samenspel heeft ook nog een apart budget gereserveerd voor het eventueel extern laten begeleiden van enkele evaluatiesessies.

3 Leeraanbod in gemeentelijk opleidingsprogramma Een leeraanbod van trainingen verankerd in het gemeentelijk opleidingsprogramma, zodat bewoners met steeds meer ambtenaren te maken krijgen die de Haagse werkwijze kennen en toepassen in hun projecten en participatieprocessen. Participatie kan je leren. Afgelopen jaar zijn er 4 trainingen ontwikkeld. Dit heeft team Haags Samenspel gedaan in samenspraak met andere ambtenaren. Dit betreft ambtenaren vanuit Communicatie, Geoinformatie, Leren en Ontwikkelen en de Werkplaats Kennis en Innovatie. Het gaat om de volgende trainingen: ► Hoe ontwerp je een participatieproces? ► Hoe zorg je voor effectieve communicatie bij een participatieproces? ► Welke innovatieve manieren van inwonersparticipatie kun je hedendaags inzetten en hoe doe je dat? ► Hoe kies je de juiste werkvormen uit om bewoners te betrekken? Op dit moment ontbreekt nog een goede introductietraining voor nieuwe medewerkers of ambtenaren. Daarom wordt er gewerkt aan een basistraining over de Haagse werkwijze. In het najaar wordt ook een module toegevoegd over ‘omgaan met initiatieven’. Tevens zal de tweede leergang Democratisch Vakmanschap worden aangeboden aan 5 Haagse ambtenaren. Dat is een verdieping op de basistraining. Tenslotte wordt onderzocht welke modules van diensten of stadsdelen breder verspreid kunnen worden. Denk aan Passie voor Participatie van DSB. < INHOUD