RIS309506 Bijlage

Samenvatting In de Vastgoedmonitor 2020 worden de ontwikkelingen in de gemeentelijke vastgoedportefeuille over 2020 beschreven. Op 31 december 2020 bestond de vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag uit 1.279 objecten, bestaande uit 776 panden en 503 percelen grond. Van de panden zijn 707 in eigendom van de gemeente en 69 panden zijn aangehuurd door de gemeente of in bruikleen gegeven aan de gemeente. Van de gronden zijn 498 percelen in eigendom van de gemeente en vijf percelen zijn door de gemeente aangehuurd. Ten opzichte van 31 december 2019 is het aantal panden dat in eigendom van de gemeente Den Haag is en wordt gehuurd, met 11 afgenomen. De daling van het aantal panden wordt grotendeels veroorzaakt door de verkoop ervan. In 2020 zijn 14 panden verkocht. Dat het aantal panden in eigendom of gehuurd muteerde is ook veroorzaakt door enkele administratieve aanpassingen. Het aantal percelen grond in eigendom of gehuurd door de gemeente Den Haag is in 2020 met 8 objecten toegenomen. In 2020 zijn twee percelen grond aangekocht en er zijn een groot aantal gronden die verhuurd worden ten behoeve van kiosken in eigen beheer genomen. Ondanks verkoop van een aantal percelen grond is het totale aantal gronden in eigendom en aangehuurd daardoor met acht toegenomen. De bruto vloeroppervlakte (bvo) van alle panden in eigendom en gehuurd per 31 december 2020 bedraagt 1.020.688 m².

Dat is een daling ten opzichte van ultimo 2019 met 0,67 procent, toen het vergelijkbare bruto vloeroppervlakte van de gemeentelijke panden 1.027.577 m² bedroeg. Over heel 2020 heeft de gemeente Den Haag 24 panden of percelen verkocht en daarop een boekwinst gerealiseerd van € 6,867 miljoen. In het Coalitieakkoord 2019 – 2022 is voor de periode 2018 tot en met 2022 een taakstelling opgelegd van € 9,4 miljoen boekwinst op te verkopen panden. Dankzij de behaalde boekwinst in 2020 is de totale taakstelling uit het coalitieakkoord voor de periode tot en met 2022 reeds gerealiseerd en is zelfs per ultimo 2020 een extra boekwinst gerealiseerd van € 1,998 miljoen. Deze extra boekwinst wordt ten gunste gebracht van de nieuwe taakstelling die is opgenomen in de begroting 2022 e.v. Op 31 december 2020 was 63.914 m² bruto vloeroppervlakte (bvo) in panden van de gemeente niet verhuurd. Dat komt neer op een leegstandspercentage van 6,26 procent. Het leegstandspercentage is daarmee iets toegenomen ten opzichte van ultimo 2019 toen het leegstandspercentage 5,2 procent bedroeg. In absolute zin is de leegstand met circa 10.000 m² bvo toegenomen. De toename van de leegstand is vooral toe te schrijven aan een aantal specifieke ontwikkelingen in de gemeentelijke vastgoedportefeuille en lijkt beperkt veroorzaakt te zijn door de Coronapandemie.

Duurzaamheid is één van de speerpunten van de gemeente Den Haag. Een belangrijk element daarbij is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. Op 1 januari 2020 bestond de verduurzamingsopgave voor 2020 uit 43 panden waarvoor de werkzaamheden voor het merendeel in voorbereiding waren. Tijdens de voorbereiding bleek uiteindelijk bij 17 objecten dat de voorbereiding meer tijd kostte, waardoor de uitvoering van de werkzaamheden is uitgesteld. Daar staat tegenover dat gedurende het jaar zes panden zijn toegevoegd aan de uitvoeringslijst. Dat komt bijvoorbeeld doordat onderhoud naar voren gehaald wordt of omdat huurders de gemeente actief benaderen met een specifiek verzoek voor verduurzaming. In 2020 zijn daardoor verduurzamingswerkzaamheden bij 32 panden uitgevoerd of in uitvoering genomen.

Inhoudsopgave Samenvatting........................................................................................................................................... 1 1.

Inleiding ........................................................................................................................................... 3

2. Kerncijfers Vastgoedportefeuille ......................................................................................................... 4 2.1. Inleiding ........................................................................................................................................ 4 2.2. Samenstelling vastgoedportefeuille ............................................................................................. 4 2.3. Vastgoedportefeuille per beleidsprogramma .............................................................................. 5 2.4. Feitelijk gebruik ............................................................................................................................ 6 2.5. Verkopen ...................................................................................................................................... 7 2.6. Aankopen...................................................................................................................................... 8 2.7 Verhuur.......................................................................................................................................... 8 2.8 Leegstand Panden ......................................................................................................................... 8 2.9.

Niet verhuurde percelen grond .................................................................................................... 9 2.10. Weilanden ................................................................................................................................ 10 2.11. Benchmark................................................................................................................................ 10 2.12. Onderhoud ............................................................................................................................... 10 2.13. Verduurzaming ......................................................................................................................... 12 2.14 Aanbestedingen......................................................................................................................... 12 2.15 Huurincasso en procedures en de Coronapandemie ................................................................ 13 3. Ontwikkelingen per Programma ....................................................................................................... 14 3.1. Inleiding ...................................................................................................................................... 14 3.2. Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie (Programma 3) ....................................................... 14 3.3.

Cultuur en Bibliotheek (Programma 5) ...................................................................................... 14 3.4. Onderwijs (programma 6) .......................................................................................................... 15 3.5. Werk en inkomen (programma 7) .............................................................................................. 19 3.6. Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid (Programma 8)........................................................... 19 3.7. Ontwikkeling buitenruimte (Programma 9) ............................................................................... 20 3.8. Sport (Programma 10) ................................................................................................................ 20 3.9. Economie (Programma 11) ......................................................................................................... 21 3.10. Mobiliteit (Programma 12) ....................................................................................................... 21 3.11. Stadsontwikkeling en Wonen (Programma 13) ....................................................................... 21 3.12. Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening (Programma 14) .................................................... 22 3.13.

Financiën (Programma 15) ....................................................................................................... 23 3.14. Overhead .................................................................................................................................. 23

1. Inleiding In de Vastgoedmonitor 2020 worden de ontwikkelingen binnen de gemeentelijke vastgoedportefeuille over de periode 1 januari 2020 tot en met 31 december 2020 beschreven. Om de verschillende beleidsdoelstellingen van de gemeente Den Haag te faciliteren bezit de gemeente een omvangrijke vastgoedportefeuille. Niet alleen is de gemeente in het bezit van kantoren die gebruikt worden voor de gemeentelijke bedrijfsvoering zoals het Stadhuis aan het Spui en het stadsdeelkantoor aan de Leyweg maar bestaat de gemeentelijke vastgoedportefeuille ook onder andere ook uit kinderdagverblijven, sporthallen en buurtcentra. Daarnaast heeft de gemeente panden en gronden in bezit die zijn aangekocht ten behoeve van de stedelijke ontwikkeling. Hiervoor bezit de gemeente bijvoorbeeld een groot aantal percelen in Madestein (Vroondaal) en objecten in de Binckhorst. Tenslotte is de gemeente nog eigenaar van diverse objecten vaak met een historische waarde, zoals kerktorens, molens, diverse panden in Clingendael en andere monumenten. Met uitzondering van vastgoed voor de ambtelijke huisvesting wordt al het (eigenaars) onderhoud en de vastgoedontwikkeling van gemeentelijk vastgoed uitgevoerd door de CVDH. De Vastgoedmonitor gaat niet over al het onroerend goed dat in eigendom of onder beheer van de gemeente Den Haag is.

In deze monitor wordt niet ingegaan op ontwikkelingen bij gemeentelijk onroerend goed betreffende: • Onroerend goed dat een directe relatie heeft met de openbare ruimte (wegen, parken e.d.); • Regulier in erfpacht uitgegeven gronden; • Panden waarop de gemeente een zogenaamd economisch claimrecht heeft (met name schoolgebouwen); • Vastgoed waarvan de gemeente uitsluitend juridisch eigenaar is (zoals bijvoorbeeld panden die zijn ondergebracht bij een wijkontwikkelingsmaatschappij). Het economisch claimrecht heeft vrijwel uitsluitend betrekking op onderwijsgebouwen. Hiervoor geldt de wettelijke regel dat de schoolbesturen juridisch eigenaar zijn van de les- en gymnastiekgebouwen. Wanneer een schoolbestuur aangeeft dat een schoolgebouw niet langer gebruikt wordt, valt het juridisch eigendom, op grond van de onderwijswetgeving om niet terug naar de gemeente. In hoofdstuk 2 zal ingegaan worden op de belangrijkste interne en externe portefeuille-brede ontwikkelingen. Dit betreft zowel de kwantitatieve ontwikkelingen binnen de portefeuille als ook interne ontwikkelingen die gericht zijn op een verbetering van het beheer van het vastgoed en (externe) juridische ontwikkelingen die van invloed zijn op het beheer van het gemeentelijk vastgoed. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de ontwikkelingen binnen de verschillende vastgoedprogramma’s.

Er wordt gerapporteerd over de omvang, samenstelling, bezetting, ontwikkelingen en lopende of afgeronde projecten per programma.

Vastgoedmonitor 2020

3

2. Kerncijfers Vastgoedportefeuille 2.1. Inleiding De vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag bestaat op 31 december 2020 uit 1.279 hoofdobjecten en zelfstandige objecten. Een hoofdobject is een pand of een kavel grond die is onderverdeeld in meerdere verhuurbare eenheden. Een zelfstandig object bestaat uit één verhuurbare eenheid. Onder de vastgoedportefeuille van de gemeente Den Haag vallen niet alleen objecten die in eigendom zijn. Ook panden en gronden die door de gemeente Den Haag gehuurd worden, zijn hierin meegenomen.

2.2. Samenstelling vastgoedportefeuille De gemeentelijk vastgoedportefeuille per ultimo 2020 is onderverdeeld in 503 percelen grond en 776 panden. Van de panden zijn 707 in volle eigendom van de gemeente Den Haag en 69 panden worden gehuurd. Ook bij de gronden wordt onderscheid gemaakt in 498 percelen grond in volle eigendom en gronden die worden gehuurd of in bruikleen zijn gegeven aan de gemeente Den Haag (vijf percelen). Het aantal panden in eigendom en gehuurd door de gemeente bestaat uit 1.675 verhuurbare eenheden en de gronden bestaan uit 751 verhuurbare eenheden. Het aantal vierkante meter bruto vloeroppervlakte van het gemeentelijk vastgoed op 31 december 2020 bedraagt 1.020.688 m². Dit is een daling ten opzichte van 31 december 2019 met 0,67 procent. Op 31 december 2019 bedroeg de bruto vloeroppervlakte van de gemeentelijke vastgoedportefeuille 1.075.421 m².

Figuur 1: Samenstelling vastgoedportefeuille Eigendom De gemeente Den Haag voert een actief beleid om objecten die geen gemeentelijk beleidsdoel meer ondersteunen af te stoten. Het aantal panden in eigendom is in 2020 gedaald van 714 panden naar 707. Dat is een daling van zeven objecten. In 2020 hebben er 24 verkooptransacties plaatsgevonden. Daarbij gaat het om 14 panden en 10 percelen grond. Verder zijn er een aantal objecten gesloopt in Madestein en in de Binckhorst. Dat de afname van panden minder groot is dan het aantal verkochte en gesloopte panden, wordt veroorzaakt doordat er jaarlijks ook administratieve aanpassingen plaatsvinden. Zo worden jaarlijks om uiteenlopende redenen panden die voorheen aangemerkt Vastgoedmonitor 2020

4

werden als zelfstandig pand, samengevoegd tot één pand met meerdere VHE’s of worden panden juist gesplitst in meerdere zelfstandige eenheden. Het aantal percelen grond in eigendom is daarentegen gestegen van 490 naar 498. Dit wordt veroorzaakt door de sloop van een aantal panden naast het splitsen van percelen. Aanhuur De gemeente heeft per 31 december 2020 in totaal 69 panden gehuurd van externe partijen. Per saldo is het aantal aangehuurde panden daarmee met vier gedaald. Er zijn twee panden nieuw aangehuurd in 2020. Dan gaat het om kantoorruimte voor de GGD in verband met de Coronacrisis aan de Brigantijnlaan en een nieuwe locatie voor een pop-up store van “Hou van je huis” aan de Denneweg. Het belangrijkste pand waarvoor in 2020 de huur is beëindigd was de locatie van Veilig Thuis Haaglanden aan de Waldeck Pyrmondkade. De medewerkers van Veilig Thuis Haaglanden zijn verhuisd naar een locatie aan het Westeinde. Per ultimo 2020 huurt de gemeente Den Haag vier gronden en heeft het één perceel in bruikleen ten behoeve van de realisatie van de Rotterdamsebaan. Hierin is niets veranderd ten opzichte van 2019.

2.3. Vastgoedportefeuille per beleidsprogramma Het gemeentelijk vastgoedbeleid is ondersteunend aan door de gemeente vastgestelde beleidskaders en doelstellingen. Het ontwikkelen, aankopen, huren en in bezit hebben van vastgoed is voor de gemeente Den Haag geen doel op zich. In onderstaande tabel is het aantal panden en gronden in eigendom en door de gemeente gehuurd per beleidsprogramma weergegeven

Figuur 2: Objecten per beleidsprogramma In hoofdstuk 3 zal nader ingegaan worden op de belangrijkste ontwikkelingen in 2020 per portefeuille.

Vastgoedmonitor 2020

5

2.4. Feitelijk gebruik De meest voorkomende functies (feitelijk gebruik) van het gemeentelijk vastgoed in eigendom en gehuurd is in onderstaande tabel op een rij gezet. Het meest voorkomende gebruik in aantallen panden binnen het gemeentelijke vastgoed is wonen. Een groot deel van deze woningen betreft de huisvesting van statushouders. Daarnaast zijn veel woningen in het verleden aangekocht in het kader van gebiedsontwikkelingen.

Feitelijk gebruik Woning Parkeergarage Kantoor Kinderdagverblijf/ Buitenschoolse opvang/ Peuterspeelzaal Wijk/buurtcentrum/clubhuis sporthal/gymzaal/sportschool/zwembad Onderwijspand Atelier/cultuurverzamelpand/expositieruimte Bedrijfsruimte / Werkplaats/showroom Loods/keet/romney/opslag Theater/concertzaal/schouwburg/muziekcentrum Fietsenstalling Begeleid wonen/ vervangend tehuis Berging Bibliotheek Kiosk Kinderboerderij Overig Totaal Figuur 3: Feitelijk gebruik gemeentelijke panden

Aantal 122 101 86 76 57 39 38 33 29 23 20 17 17 13 13 15 10 67 776

Bij gronden is het meest voorkomende gebruik bouwterrein. Dit betreft bijna uitsluitend ontwikkelingslocaties die op termijn verkocht gaan worden ten behoeve van herontwikkeling. De grootste verandering heeft zich voorgedaan bij het aantal grondverhuringen ten behoeve van kiosken. In 2020 is het aantal grondverhuringen ten behoeve van kiosken gestegen van 64 verhuringen naar 72. Per 1 januari 2017 is de nieuwe Verordening straathandel Den Haag 2017 (RIS295091) van kracht geworden. Daarin is opgenomen dat alle bestaande eigenaren van kiosken in de openbare ruimte moeten kiezen of zij een kiosk (met een omgevingsvergunning voor de activiteit bouwen) met bijbehorende grondhuurovereenkomst willen exploiteren of een écht ambulant verkooppunt met een standplaatsvergunning willen exploiteren. Uiterlijk 31 december 2021 moeten ondernemers een keuze gemaakt hebben. In de aanloop naar 31 december 2021 hebben een aantal exploitanten van kiosken alvast een omgevingsvergunning voor een permanente kiosk aangevraagd en een huurovereenkomst voor de grond onder de kiosk afgesloten.

Vastgoedmonitor 2020

6

Feitelijk gebruik Bouwterrein Kiosk Sportveld/sportcomplex/tennispark Parkeren Benzinestation Tuin/erf Volkstuin Telefooncentrale/dataverdeelstation/trafo Weiland/cultuurgrond Overig Totaal Figuur 4: Feitelijk gebruik gemeentelijke gronden

Aantal 152 72 68 29 26 26 20 15 13 82 503

2.5. Verkopen In het Coalitieakkoord 2019 – 2022 is voor de periode 2018 tot en met 2022 een taakstelling opgelegd van € 9,4 miljoen boekwinst op te verkopen panden. Over heel 2020 heeft de gemeente Den Haag 24 panden of percelen verkocht en daarop een boekwinst gerealiseerd van € 6,867 miljoen. Dankzij de behaalde boekwinst in 2020 is de totale taakstelling uit het coalitieakkoord voor de periode tot en met 2022 reeds gerealiseerd en is zelfs een extra boekwinst gerealiseerd van € 1.998 miljoen per ultimo 2020. Overzicht verkochte panden en gronden in 2020: Adres Programma Hofwijckplein 64 06 - Onderwijs Monsterseweg 2 09 - Buitenruimte Marktweg 160 - 174 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Hobbemaplein 72 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Hoekerstraat 7 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Hulshorststraat 12 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Hoekerstraat 29 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Kompasstraat 69 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Stuwstraat 277 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Zwethkade/ Klopper 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Beijersstraat 115 15 - Financiën Hooftskade 92A 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid Hooftskade 91 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid Zwaardvegersgaarde/ Erasmusweg 13 - Stadsontwikkeling en Wonen Perceel Berkbroeklaan 66 09 - Buitenruimte Perceel Majubastraat 2-K 09 - Buitenruimte Perceel Bankastraat 137 (achter) 09 - Buitenruimte Perceel

Bankastraat 135 - 135 B (achter) 09 - Buitenruimte Perceel Elandstraat 71T 09 - Buitenruimte Perceel Abdiz Gijsbertastraat 09 - Buitenruimte Perceel naast Robert Stolzplantsoen 09 - Buitenruimte Perceel achter Hooftskade 122 - 124 09 - Buitenruimte Perceel achter Zoutmanstraat 09 - Buitenruimte Cromvlietkade 3a 09 - Buitenruimte

Functie Kinderdagverblijf Woning Woningen / garage Woning Woning Bedrijfsruimte Woning Woning Woning Grond Woning Bedrijfsruimte Bedrijfsruimte Woningen Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Tuin/Erf Kiosk

Figuur 5: Overzicht verkochte panden en gronden 2020

Vastgoedmonitor 2020

7

2.6. Aankopen In 2020 heeft de gemeente de parkeergarage “De Zeeheld” aan de Prins Hendrikstraat gekocht. Deze parkeergarage zal als stallingsgarage dienst gaan doen en de parkeerplaatsen zullen voor een vast tarief per maand verhuurd worden aan bewoners van het Zeeheldenkwartier. Daarnaast heeft de gemeente een kiosk aan de Cromvlietkade overgenomen van de provincie Zuid-Holland. Aangezien de gemeente voornamelijk gronden verhuurt ten behoeve van kiosken zijn de opstallen ook in 2020 weer verkocht aan de exploitant van de kiosk en is een grondhuurovereenkomst met de exploitant afgesloten. Tenslotte is een terrein aan de Plutostraat in vol eigendom van de gemeente gekomen doordat het recht van erfpacht afliep.

2.7 Verhuur In 2020 heeft de gemeente Den Haag voor 133 verhuurbare eenheden, huurovereenkomsten afgesloten. Het gaat hierbij om verhuringen van panden en gronden. De meeste verhuringen hebben plaatsgevonden in de portefeuille van DSO (75 verhuringen), waarvan een groot aandeel in het programma Stadsontwikkeling en Wonen (53 verhuringen). Een groot deel van de verhuringen in de DSO-portefeuille komt enerzijds uit de verhuur van units in de bedrijfsverzamelgebouwen zoals bijvoorbeeld de Caballerofabriek (21 verhuringen), Wilhelmina van Pruisenlaan (6 verhuringen) en Apollo 14 (12 verhuringen). Anderzijds worden er ook nog steeds veel nieuwe huurcontracten afgesloten voor woningen aan statushouders (12 verhuringen). Het aantal verhuringen voor woningen voor statushouders neemt de afgelopen jaren af, vooral doordat een aantal complexen zijn verkocht aan corporaties en omdat bijvoorbeeld de exploitatietermijn afloopt (Jupiterkade). In 2019 werden in totaal nog 162 nieuwe huurovereenkomsten gesloten. Naast een daling van het aantal huurcontracten voor statushouders-woningen is er ook sprake van een daling van het aantal afgesloten huurcontracten voor bedrijfsruimtes. Zo werden in 2019 nog 14 huurcontracten afgesloten voor ruimtes in het pand aan de Wilhelmina van Pruisenlaan tegen 6 in 2020.

Bij de daling van het aantal afgesloten huurcontracten zal zeker ook de Coronapandemie een rol spelen.

2.8 Leegstand Panden Op 31 december 2020 was van de gemeentelijke vastgoedportefeuille 63.914 m² bruto vloeroppervlakte (BVO) niet verhuurd. Dat hoeft overigens niet te betekenen dat het pand daadwerkelijk leeg staat. Wanneer door incourantheid van de panden of onzekerheid met betrekking tot het toekomstperspectief van een pand commerciële verhuur niet haalbaar blijkt, wordt er gezocht naar een tijdelijke culturele of maatschappelijke invulling van het pand via een antikraakorganisatie. Het object wordt dan nog wel als leegstand geregistreerd, maar er is wel een zinvolle tijdelijke invulling voor het object. De totale gemeentelijke vastgoedportefeuille besloeg 1.020.688 m² BVO per 31 december 2020. Daarmee kwam het leegstandspercentage uit op 6,26 %. Het leegstandspercentage is daarmee iets toegenomen ten opzichte van ultimo 2019 toen het leegstandspercentage 5,2 % bedroeg. Ook in absolute zin is de leegstand iets toegenomen. Op 31 december 2019 was 53.345 m² niet verhuurd, waarmee de leegstand met ruim 10.000 m² BVO is toegenomen. De totale leegstand kan onderverdeeld worden in verschillende soorten leegstand. Er kan sprake zijn van leegstand ten gevolge van frictie (kortstondige leegstand tussen twee verhuringen), of er kan sprake zijn van leegstand in verband met gemeentelijke beleidswijzigingen, renovatie, herontwikkeling, functiewijziging of verkoop.

De leegstand op 31 december 2020 was als volgt onderverdeeld over de verschillende categorieën.

Vastgoedmonitor 2020

8

Figuur 6: Leegstand in de gemeentelijke vastgoedportefeuille

Dat de leegstand iets toegenomen is ten opzichte van ultimo 2019 wordt voornamelijk veroorzaakt doordat de frictieleegstand fors is toegenomen. Op 31 december 2019 bedroeg de frictieleegstand 9.458 m² en in 2020 is de frictieleegstand gestegen tot 21.377m². Ook het aantal verhuurbare eenheden dat per ultimo 2020 leeg stond is fors gestegen ten opzichte van 31 december 2019. Op 31 december 2020 stonden 241 verhuurbare eenheden leeg, terwijl op 31 december 2019 nog 169 verhuurbare eenheden leeg stonden. Toch is de grote stijging van de (frictie) leegstand in vierkante meters vooral te wijten aan één pand. In de loop van 2020 is het pand van de Hartingbank op de Binckhorst leeggekomen in verband met de voorgenomen herontwikkeling van het pand tot bedrijfsverzamelgebouw “De Titaan”. Dit pand heeft een oppervlakte van 8.584 m² en stond op 31 december 2020 administratief op frictieleegstand. In verband met de herontwikkeling van het pand is de leegstand van de Titaan in de loop van 2021 omgezet naar “Leegstand t.b.v. ontwikkeling”. De stijging van het aantal leegstaande verhuurbare eenheden wordt gedeeltelijk verklaard door de toegenomen leegstand in het bedrijfsverzamelgebouw Laan van Meerdervoort 70. Dit pand wordt door de gemeente aangehuurd ten behoeve van de verhuur aan non gouvernementele organisaties (ngo’s).

Het huurcontract voor dit pand loopt in 2021 af, waardoor al enige tijd geen nieuwe (onder)huurovereenkomsten met ngo’s worden afgesloten en de (frictie) leegstand toeneemt (zie paragraaf 3.13). De invloed van de Coronapandemie op de leegstand lijkt vooralsnog dus beperkt te zijn. Wanneer door incourantheid van de panden of onzekerheid met betrekking tot het toekomstperspectief van het pand commerciële verhuur niet haalbaar blijkt, wordt er gezocht naar een tijdelijke culturele of maatschappelijke invulling van een pand via een anti-kraakorganisatie. Het object wordt dan nog wel als leegstand geregistreerd, maar er is wel een zinvolle tijdelijke invulling voor het object. Veel objecten zijn in bruikleen gegeven aan een leegstandsbeheerder of rechtstreeks aan een gebruiker.

2.9. Niet verhuurde percelen grond Op 31 december 2020 stonden 51 percelen grond die in beheer zijn van de gemeente Den Haag administratief op leegstand. Op 31 december 2019 waren 53 percelen grond niet verhuurd. Het Vastgoedmonitor 2020

9

aantal niet verhuurde percelen grond is dus per saldo afgenomen met 2. Het grootste gedeelte (29 percelen) betreft gronden die niet verhuurd worden als gevolg van frictieleegstand. In een aantal gevallen gaat het om niet verhuurde parkeerplaatsen bij een kantoor of bedrijfsverzamelgebouw. Eind 2020 waren 18 percelen grond niet verhuurd in verband met ontwikkelingen. Deze percelen worden bouwrijp gemaakt of hiermee wordt op korte termijn begonnen. Daarnaast zijn een aantal percelen in de praktijk in gebruik als openbare ruimte. Dit zijn vaak percelen grond die zijn overgebleven na afronding van een ontwikkeling. Deze percelen dienen nog formeel omgelabeld te worden tot openbare ruimte. Ook is een aantal percelen in het verleden tijdelijk verhuurd bijvoorbeeld ten behoeve van opslag van bouwmateriaal. In sommige gevallen kan het terrein opnieuw verhuurd worden. Wanneer dat niet mogelijk of wenselijk is, moeten ook deze terreinen omgelabeld worden tot openbare ruimte.

2.10. Weilanden Naast de meest binnenstedelijk gelegen percelen grond die administratief op leeg staan, heeft de gemeente ook nog een aantal weilanden in eigendom met een totale oppervlakte van 46 hectare, onderverdeeld in 12 verschillende objecten. Sommige weilanden bestaan uit meerdere kadastrale nummers. Al enkele jaren blijft het aantal weilanden dat de gemeente in eigendom heeft gelijk. Acht weilanden zijn gelegen tussen de Westvlietweg en de A4 in het stadsdeel Leidschenveen, één weiland ligt aan de rand van Leidschenveen op de grens met de gemeente Leidschendam-Voorburg. Deze weilanden vallen allemaal onder programma 13 Stadsontwikkeling en Wonen. Voor de weilanden in de Vlietzone geldt dat hier op termijn ontwikkelingen zijn voorzien. Daarom is in 2011 een zogenaamde beheersverordening Vlietzone vastgesteld. In plaats van een bestemmingsplan is een beheersverordening vastgesteld waarin het beheer van de Vlietzone in overeenstemming met het bestaande feitelijke of planologisch toelaatbare gebruik wordt geregeld. Voor de gemeentelijke percelen grond in de Vlietzone betekent dit dat ze een agrarische functie of de functie “groen” hebben gekregen. Zolang er nog geen sprake is van een duidelijk kader (structuurvisie, masterplan of stedenbouwkundig ontwerp) is het niet wenselijk om nieuwe ontwikkelingen toe te staan.

Daarnaast is de gemeente nog eigenaar van de weilanden in Clingendael en in de Duivenvoordse en Veenzijdsepolder in de gemeente Wassenaar. Tenslotte zijn de weilanden in de strook tussen de Bezuidenhoutseweg en de Benoordenhoutseweg ook eigendom van de gemeente Den Haag. Deze weilanden vallen onder programma Ontwikkeling Buitenruimte. Al deze weilanden hebben de bestemming “Natuur” of “Groen”, waarbij alleen agrarisch medegebruik is toegestaan. Voor deze percelen zijn dan ook geen toekomstige ontwikkelingen voorzien.

2.11. Benchmark Ook in 2020 heeft de gemeente Den Haag weer deelgenomen aan de “Benchmark gemeentelijk vastgoed”. De benchmark geeft de mogelijkheid om het gemeentelijk vastgoed van Den Haag te vergelijken met bijvoorbeeld de gemeente Utrecht of een andere (gemiddelde) deelnemer. In diverse modules wordt weergegeven hoeveel van een bepaald type vastgoed (bijvoorbeeld vastgoed bestemd voor cultuur) beschikbaar is per inwoner en wordt de leegstand in percentages en in aantallen vierkante meter bruto verhuurbaar vloeroppervlakte en in aantal gebouwen weergegeven. Daarnaast kan de financiële vastgoedinformatie vergeleken worden met gemiddeldes per categorie deelnemer.

2.12. Onderhoud Conform het Burgerlijk Wetboek wordt onderscheid gemaakt tussen het eigenaarsonderhoud en het huurdersonderhoud. De gemeente is op basis hiervan uitsluitend verantwoordelijk voor het laten uitvoeren en bekostigen van het eigenaarsonderhoud. Daar waar de gemeente zelf ook gebruiker is, geldt uiteraard dat de gemeente ook het gebruikersonderhoud verzorgt.

Vastgoedmonitor 2020

10

De gemeentelijke vastgoedportefeuille wordt onderhouden conform de methodiek van conditie gestuurd onderhoud (NEN 2767). In deze systematiek wordt gekeken naar de staat van de afzonderlijke bouwelementen. Afhankelijk van de conditie wordt er een kwaliteitsscore aangegeven van 1 (uitstekend) tot 6 (zeer slecht). In de door de gemeenteraad vastgestelde “Nota vastgoed” (RIS 269126) is beschreven dat het streven is om voor panden die structureel onderdeel uitmaken van de vastgoedportefeuille de conditiescore minimaal op niveau 3 (redelijk) te krijgen en/of te houden en per bouwelement in te grijpen wanneer conditie 4 (matig) wordt geconstateerd. Voor alle objecten die in gemeentelijk beheer zijn met een verwachte beheertermijn van minimaal vijf jaar, meerjarenonderhoudsplannen opgesteld (MJOP). Voor 2020 werd in het meerjarenonderhoudsplan uitgegaan van € 13,244 miljoen aan onderhoudsuitgaven. In 2020 is daadwerkelijk voor een bedrag van € 8,9 miljoen aan onderhoud uitgegeven. Dit grote verschil tussen de daadwerkelijke onderhoudsuitgaven en de geprognosticeerde onderhoudsuitgaven werd grotendeels veroorzaakt door de Corona pandemie. De Coronamaatregelen hebben gezorgd voor vertraging in de aanbesteding van de werkzaamheden en in de uitvoering van de onderhoudswerkzaamheden. Het streven is deze achterstand in 2021 in te halen.

Daarnaast kan er elk jaar, per individueel pand, sprake zijn van hogere of lagere werkelijke onderhoudsuitgaven ten opzichte van de planning. Daarvoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen. Zo kunnen de onderhoudswerkzaamheden in een bepaald jaar in gang gezet zijn, maar vindt de facturering grotendeels plaats in een volgend jaar. Daarnaast kan op grond van de conditie van elementen besloten worden de werkzaamheden eerder of later uit te voeren. Andere overwegingen bij vervroegd of uitgesteld onderhoud hebben te maken met efficiency in uitvoering zodat werkzaamheden gelijktijdig kunnen worden uitgevoerd. Op deze wijze wordt overlast bij gebruikers van panden beperkt en worden kosten bespaard. Tot slot kan er sprake zijn van onvoorzien onderhoud of calamiteiten.

Uitgaven per programma aan onderhoud Planning Realisatie Verschil 03 - Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie € 318.000 € 341.000 € -23.000 05 - Cultuur en Bibliotheek € 3.127.000 € 2.164.000 € 963.000 06 - Onderwijs € 986.000 € 1.079.000 € -93.000 07 - Werk en Inkomen € 286.000 € 222.000 € 64.000 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid € 2.135.000 € 1.204.000 € 931.000 09 - Buitenruimte € 709.000 € 498.000 € 211.000 10 - Sport € 2.158.000 € 430.000 € 1.728.000 11 - Economie € 243.000 € 272.000 € -29.000 12 - Mobiliteit € 507.000 € 314.000 € 193.000 13 - Stadsontwikkeling en Wonen € 1.497.000 € 1.277.000 € 220.000 14 - Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening € 824.000 € 489.000 € 335.000 15 - Financiën € 365.000 € 428.000 € -63.000 Overhead € 89.000 € 216.000 € -127.000 TOTAAL € 13.244.000 € 8.934.000 € 4.310.000 Figuur 7: Uitgaven per programma aan onderhoud * Het onderhoud op het programma Stadsontwikkeling en Wonen wordt bekostigd uit de reserve Strategisch vastgoed. Omdat dit vastgoed tijdelijk in beheer is, zijn er geen structurele onderhoudsmiddelen beschikbaar.

Vastgoedmonitor 2020

11

2.13. Verduurzaming Duurzaamheid is één van de speerpunten van de gemeente Den Haag. Een belangrijk element daarbij is de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed. In het coalitieakkoord is expliciet opgenomen dat de gemeente een voorbeeldrol heeft bij de verduurzaming. Programma verduurzaming gemeentelijk vastgoed Concreet doel die de gemeente zichzelf gesteld heeft is dat alle gemeentelijke gebouwen in 2030 energieneutraal zijn of aangesloten moeten zijn op schone energie. Voor deze coalitieperiode is daarnaast als doel gesteld dat de helft van de gebouwen die in gebruik zijn door de gemeente nagenoeg energieneutraal gemaakt worden. Voor de verduurzaming heeft het college voor de periode 2019 en 2020 een budget beschikbaar gesteld van € 6,0 miljoen onrendabel krediet, aangevuld met een rendabel krediet van € 7,0 miljoen. (RIS 299200 en RIS 303930). Op 1 januari 2020 bestond de verduurzamingsopgave voor 2020 uit 43 panden die voor het merendeel in voorbereiding waren. Tijdens de voorbereiding bleek uiteindelijk bij 17 objecten dat de voorbereiding meer tijd kostte, waardoor de uitvoering van de werkzaamheden is uitgesteld.

Uitstel van de uitvoering van werkzaamheden wordt bijvoorbeeld veroorzaakt doordat niet tijdig overeenstemming met de huurder/ gebruiker kan worden bereikt of in de voorbereiding komen onverwachte uitdagingen naar voren zoals bijvoorbeeld asbest of onvoldoende draagkracht van het dak voor PV-panelen. Daar tegenover staat dat gedurende het jaar 6 panden zijn toegevoegd aan de uitvoeringslijst. Dat komt bijvoorbeeld doordat onderhoud naar voren gehaald wordt of omdat huurders de gemeente actief benaderen met een specifiek verzoek voor verduurzaming. In totaal zijn in 2020 daarmee 32 panden uitgevoerd of in uitvoering genomen. Belangrijke mijlpalen bij de verduurzaming in 2020 waren dat alle kantoorpanden voor gemeenteambtenaren nu al voldoen aan het “label-C” minimum dat vanaf 2023 ingaat. De meeste gemeentelijke kantoorpanden scoren qua energielabel aanzienlijk beter dan label C. Daarnaast zijn alle gemeentelijke stadsboerderijen van het gas af gehaald en is de aansluiting van de gemeentelijke panden aan de Zilverstraat / Kerketuinenweg op geothermie in uitvoering genomen. Tenslotte heeft de gemeente 720 PV-panelen geplaatst op diverse gemeentelijke panden.

De gemeente is in overleg met een aantal (buurt)corporaties om in het kader van de “postcoderegeling”, daken van gemeentelijke panden niet zelf te voorzien van zonnepanelen maar ter beschikking te stellen aan buurtcorporaties voor de plaatsing van PV-panelen. In 2020 is in dat kader een “dakhuurovereenkomst” getekend met de stichting Haagse Markt voor de plaatsing van circa 3.500 PV-panelen. Verder hebben de gesprekken met buurtcorporaties geleid tot de ondertekening van een aantal intentieovereenkomsten voor de plaatsing van PV-panelen op de daken van een aantal gemeentelijke sporthallen en een buurtcentrum in 2021.

2.14 Aanbestedingen Makelaars- en taxatiediensten In de tweede helft van 2020 is gestart met de Europese aanbestedingen van de makelaars- en taxatiediensten. Begin 2021 zijn de taxatiediensten voor maximaal vier jaar gegund aan vijf verschillende partijen. In de loop van 2021 zullen ook de makelaarsdiensten gegund worden. Leegstandsbeheer De aanbesteding van het leegstandsbeheer heeft mede door de Coronapandemie in 2020 stil gelegen. In 2021 zal de aanbesteding weer in gang gezet worden, wat er toe moet leiden dat in 2021 een aantal partijen geselecteerd zullen worden om het leegstandsbeheer voor gemeentelijke panden op zich te nemen.

Vastgoedmonitor 2020

12

2.15 Huurincasso en procedures en de Coronapandemie Normaal gesproken voert de gemeente een actief beleid met betrekking tot huurincasso en nakoming van de afgesloten overeenkomsten. Dat betekent dat indien een huurder een betalingsachterstand heeft, of zich niet houdt aan de afspraken, de gemeente de huurder aanschrijft en indien noodzakelijk een gerechtelijke procedure start, waarbij nakoming van de huurovereenkomst, betaling van de huursom en eventueel ontruiming wordt gevorderd. Sinds de start van de Coronapandemie hanteert de gemeente een soepel beleid ten aanzien van huurachterstanden. In de periode eind maart tot oktober 2020 is niet aangemaand of geprocedeerd. Vanaf het begin van de Coronapandemie tot en met 31 december 2020 hebben 110 huurders bij de gemeente aangegeven dat zij door de Coronapandemie geen, of minder huur konden betalen vanwege wegvallende inkomsten. In eerste instantie zijn met deze huurders individuele afspraken gemaakt over (uitstel van) de huurbetaling. In de loop van het jaar bleek de impact van de Coronapandemie voor huurders van gemeentelijk vastgoed dusdanig groot te zijn dat aanvullende steunmaatregelen noodzakelijk waren. In eerste instantie heeft het college in oktober 2020 ingestemd met een besluit tot steunverlening aan huurders van gemeentelijk vastgoed over het eerste halfjaar van 2020.

Vanaf november 2020 moesten als gevolg van de toename van het aantal Coronabesmettingen steeds meer instellingen en ondernemers hun deuren sluiten. Daarom is in 2021 een tweede steunmaatregelenpakket opgesteld om instellingen en ondernemers die gemeentelijk vastgoed huren te steunen tijdens de lockdownperiode vanaf november 2020. Door deze twee steunpakketten voor huurders van gemeentelijk vastgoed lag het aantal huurders met een openstaand huursaldo op 31 december 2020 lager dan per 31 december 2019 en het totaalbedrag aan openstaande huurbedragen ouder dan 30 dagen lag op 31 december 2020 slechts iets hoger dan op 31 december 2019.

Vastgoedmonitor 2020

13

3. Ontwikkelingen per Programma 3.1. Inleiding De CVDH houdt zich actief bezig met het optimaal inzetten van het gemeentelijk vastgoed en het afstemmen van het beheer en de samenstelling van de vastgoedportefeuille op de behoefte van de diensten en de huurders of gebruikers. Het gemeentelijk vastgoed kent geen eigen vastgoedbegroting maar valt onder dertien verschillende begrotingsprogramma’s. In de volgende paragrafen zal voor elke begrotingsprogramma ingegaan worden op de belangrijkste ontwikkelingen en projecten.

3.2. Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie (Programma 3) Er vallen 15 panden en 4 gronden onder het programma (zowel eigendom als huur). Qua panden gaat het om de afvalstations en de veegposten van DSB, en om het Buitencentrum Wilhelminaoord in Drenthe waar natuurwerkweken voor de hoogste groepen van de Haagse basisscholen worden georganiseerd. Verder vallen ook twee grondverhuringen ten behoeve van Zonneparken aan de Loolaan, tussen de spoorlijnen naar Leiden en Zoetermeer, onder dit programma. In het eerste kwartaal van 2020 zijn de huurders van de grond hier gestart met de realisatie van de zonneparken en beide parken zijn inmiddels opgeleverd. Tenslotte vallen de “Hou van je Huis” pop-up stores aan de Goudsbloemlaan en de Escamplaan onder dit programma. Hier kunnen bewoners advies krijgen over duurzame oplossingen in hun woning.

3.3. Cultuur en Bibliotheek (Programma 5) Onder het programma Cultuur vallen musea, theaters en ateliers en de bibliotheken. Onder het programma vallen ook een aantal monumentale gebouwen, zoals de Koninklijke Schouwburg, het Haags Historisch museum, Theaters Diligentia en Pepijn en Escher in het Paleis. Daarnaast ook een groot aantal gebouwen waar ateliers in gevestigd zijn. Het programma Cultuur en Bibliotheken heeft een omvang van 78 objecten. Eén object betreft een perceel grond ten behoeve van parkeren en een ander object betreft een grondverhuring aan de Zuidlarenstraat. De overige 76 objecten betreffen panden. In totaal gaat het om 296 verhuurbare eenheden. Alle bibliotheken die geen deel uitmaken van een stadsdeelkantoor zijn opgenomen onder programma vijf. De bibliotheken die gehuisvest zijn in stadsdeelkantoren vallen onder “overhead”. In 2020 zijn binnen de portefeuille cultuur 8 nieuwe huurovereenkomsten voor verhuurbare eenheden afgesloten. Zo is onder andere in 2020 een groot gedeelte van de Paviljoensgracht 20 verhuurd aan “The Grey Space in The Middle”, waar culturele ruimte wordt geboden voor tentoonstellingen, presentaties en voorstellingen. Bibliotheek in Wijkcentrum Bouwlust Het Wijkcentrum Bouwlust aan de Eekhoornrade 215 is in 2020 aangepast om de komst van een bibliotheek mogelijk te maken.

Door het combineren van een wijkcentrum en een bibliotheek worden twee functies gecombineerd die elkaar versterken waardoor beide functies profiteren van elkaars aanwezigheid. De nieuwe bibliotheek heeft op 9 februari 2021 haar deuren geopend. Amare Sinds juni 2017 wordt volop gewerkt aan het nieuwe onderwijs- en cultuurcomplex Amare aan het Spui. Amare gaat onderdak bieden aan 4 culturele instellingen: het Residentie Orkest, het Nederlands Dans Theater, Het Koninklijk Conservatorium en het Dans- en Muziekcentrum Den Haag, die nu in het

Vastgoedmonitor 2020

14

Zuiderstrandtheater zit. Het gebouw krijgt vier zalen met tussen de 200 en 1.500 zitplaatsen. De oplevering is gepland in de zomer van 2021. Het project heeft een hoge duurzaamheidsambitie en moet BREEAM-NL Excellent gecertificeerd worden. Zo wordt er gewerkt met gerecycled beton, op het dak komen 4.000 m² zonnepanelen voor de eigen energieopwekking, het opgevangen hemelwater wordt gebruikt voor het doorspoelen van de toiletten en de bodem wordt gebruikt als warmte- en koudebron voor het regelen van de temperatuur in het gebouw. In de gevel komen 50 broedkasten voor verschillende soorten vogels en 28 ingebouwde vleermuizenverblijven. Willem Dreespark 312 De voormalige technische school wordt verbouwd tot culturele broedplaats voor een samenwerkende groep culturele ondernemers en kunstenaars. Qua uitstraling wordt het gebouw aangepast aan de nieuwe invulling. Zo wordt de gevel grotendeels bekleed met afvalhout afkomstig van kabelhaspels van de kabelfabriek in Delft. Tevens wordt het gebouw verduurzaamd. Al het enkelglas in het pand wordt vervangen door HR++ beglazing. De werkzaamheden zijn in het derde kwartaal van 2020 van start gegaan en de oplevering van alle werkzaamheden is voor het eind van 2021.

3.4. Onderwijs (programma 6) Onder de portefeuille Onderwijs vallen kinderdagverblijven, peuterspeelzalen en onderwijsgebouwen. Het aantal onderwijsgebouwen in eigendom van de gemeente is echter klein. Uitgangspunt van de onderwijswetgeving is namelijk dat de gemeente verantwoordelijk is voor de bekostiging van nieuwbouw en uitbreiding van schoolgebouwen, maar dat het eigendom van schoolgebouwen bij de schoolbesturen ligt. Dit eigendom wordt als zodanig vastgelegd in het kadaster via een notariële akte. Op het moment dat het schoolbestuur besluit dat het onderwijs in het schoolgebouw wordt beëindigd, wordt het betreffende schoolgebouw weer ‘om niet’ terug overgedragen aan de gemeente (economisch claimrecht). De gemeente neemt het pand in dat geval in beheer en draagt zorg voor een (tijdelijke) invulling in afwachting van herbestemming, sloop of verkoop. Daarnaast heeft de gemeente Den Haag een aantal onderwijsgebouwen in eigendom die gebruikt worden als zogenaamde “wissellocaties”. Deze wissellocaties worden ingezet voor de tijdelijke huisvesting van scholen, die in afwachting zijn van de oplevering van nieuwbouw of waarvan het schoolgebouw ingrijpend wordt gerenoveerd. De onderwijsportefeuille bestaat op 31 december 2020 uit 110 objecten die in eigendom zijn van de gemeente Den Haag of worden gehuurd door de gemeente.

Deze 110 objecten kunnen verdeeld worden in 107 panden en drie percelen grond. Nagenoeg alle 110 objecten zijn in eigendom van de gemeente Den Haag. Eén pand wordt gehuurd ten behoeve van tijdelijke huisvesting voor een Kinderdagverblijf in Madestein en één pand wordt gehuurd ten behoeve van een schoolwissellocatie aan de Laurens Realstraat. In 70 van de 107 panden die in eigendom zijn van de gemeente, zijn kinderdagverblijven, peuterspeelzalen of buitenschoolse opvanglocaties gevestigd. Dat aantal is gedaald ten opzichte van 2019 met 11 panden. Eén voormalig kinderdagverblijf aan het Hofwijckplein is verkocht omdat het pand niet meer in gebruik was als kinderdagverblijf. Daarnaast is een aantal locaties nog wel in gebruik als kinderdagverblijf, maar zijn de objecten vooruitlopend op toekomstige ontwikkelingen overgegaan naar een ander begrotingsprogramma. Tenslotte bleken een aantal objecten niet in eigendom van de gemeente, maar omdat ze onderdeel uitmaken van een scholencomplex, heeft de gemeente wel een economisch claimrecht op de panden. Vastgoedmonitor 2020

15

Ten behoeve van de tijdelijke huisvesting van scholen, die in afwachting zijn van nieuwbouw of waarvan de huisvesting ingrijpend gerenoveerd dient te worden, heeft de gemeente Den Haag zogenaamde “schoolwissellocaties” in beheer. Afhankelijk van de vraag naar schoolgebouwen vinden er geregeld mutaties plaats in de portefeuille schoolwissellocaties. De volgende locaties zijn per 31 december 2020 schoolwissellocaties:

Adres Willem Beukelszoonplein 7 Gaffelstraat 83-85 Weimarstraat 300 Haardstede 1-3 Haardstede 5 Toscaninistraat 187 Rooseboomstraat 10 Resedastraat 50 Stokroosstraat 185 Mari Andriessenerf 15 Den Helderstraat 248 Laurens Reaelstraat 10 (aanhuur) Figuur 10: Schoolwissellocaties In het Programma Onderwijshuisvesting wordt vastgesteld welke scholen in aanmerking komen voor uitbreidingen dan wel vervangende nieuwbouw. Alleen bij uitzondering voert de gemeente in opdracht van de schoolbesturen het bouwheerschap uit ten behoeve van nieuwbouw. De gemeente heeft wel een actieve rol bij de nieuwbouw van kinderdagverblijven. Als bouwheer is de gemeente Den Haag betrokken bij de volgende projecten, die hieronder nader toegelicht worden. Project Uitbreiding Duinoordschool + realisatie KDV KDV + CBS Waalse Louise de Colignyschool Diamant College + basisschool De vuurvlinder + KDV KDV + IKC Vroondaal Kindcentrum Wondersteboven KDV Zein Kindcentrum De Toermalijn + CJG Beeklaan Hofstad Mavo/Havo + basisscholen + KDV KC Bezuidenhout KDV + Annie M.G. Schmidtschool KDV + Liduinaschool KDV + Montesorischool Houtwijk KC Koos Meinderts KC Kennedyschool KDV + De Wonnebaldschool KDV + basisschool Binckhorst

Adres Verwachte oplevering Prins Mauritslaan opgeleverd 2020 Amethisthorst 2022 Diamantlaan 2022 Vroondaal 2022 Amalia van Solmsstraat 2022 Houtrustweg 2022 Beeklaan 2023 Donker Curtiusstraat 2023 Roosenboomstraat 2023 Jacob de Graefflaan 2023 Amalia van Solmsstraat 2023 Architect Berlagelaan 2023 A. Kortekaasplantsoen 2023 Gradaland 2023 Mozartlaan 2024 Junostraat

Figuur 11: Lopende projecten uit het programma Onderwijs

Vastgoedmonitor 2020

16

Uitbreiding Duinoordschool en realisatie KDV voor 2Samen Het bouwheerschap voor de realisatie van het Kindcentrum Duinoord (PC Duinoordschool) aan de Prins Mauritslaan is in 2018 door het schoolbestuur overgedragen aan de gemeente Den Haag. De gemeente heeft ten behoeve van het Kindcentrum Duinoord (samenwerking tussen de PC Duinoordschool en 2Samen Kinderopvang) in de voormalige Zorgvlietkerk aan de Prins Mauritslaan 10 een uitbreiding van de school en een kinderdagverblijf gerealiseerd. Deze uitbreiding is mogelijk doordat de school en de gemeente het kerkgebouw hebben gekocht. Een extra bouwlaag werd gerealiseerd, op de begane grond, hierdoor ontstond ruimte voor een kinderdagverblijf, peuter- en buitenschoolse opvang en een extra klaslokaal. Op de eerste verdieping is er ruimte gemaakt voor een aula en twee klaslokalen die multifunctioneel inzetbaar zijn. De werkzaamheden zijn in januari 2020 gestart en afgerond in het vierde kwartaal 2020. Nieuwbouw voorzieningencluster Donker Curtiusstraat Aan de Donker Curtiusstraat gaat de gemeente samen met het schoolbestuur van Lucas Onderwijs een voorzieningencluster realiseren met daarin nieuwbouw voor de te fuseren basisscholen De Oase en de Pastoor Van Ars, de Hofstad Mavo/Havo (Lucas Onderwijs) en een kinderopvanglocatie voor DAK Kinderopvang (door de CVDH). De omgevingsvergunning voor de nieuwbouw is verleend.

In 2021 is gestart met de sloop van de oude bebouwing. Ook is de aannemingsovereenkomst voor de realisatie van de nieuwbouw getekend. Er dient nog een kapvergunning verleend te worden voor de kap van ruim 100 bomen. De verwachting is dat in oktober 2021 gestart kan worden met de bouw van het voorzieningencluster. In totaal krijgt het complex een bruto vloeroppervlakte van 11.020 m² waarvan 600 m² voor het kinderdagverblijf. In de ontwerpopdracht is geformuleerd dat de nieuwbouw een Energie Neutraal Gebouw (ENG) moet worden. Kindcentrum De Toermalijn met CJG De gemeente gaat samen met Lucas Onderwijs het karakteristieke schoolgebouw van de voormalige Heilig Hartschool aan de Beeklaan verbouwen en uitbreiden voor de huisvesting van basisschool de Toermalijn, een Centrum voor Jeugd en Gezin en kinderopvang voor 2Samen. Belangrijk uitgangspunt bij de start van het project was de gemeentelijke wens om de historische gevel aan de Beeklaan te behouden. In totaal krijgt het complex een bruto vloeroppervlakte van 4.554 m². Hiervan is een oppervlakte van 2.110 m² voor de door de gemeente te realiseren voorzieningen (CJG en kinderdagverblijf). In het ontwerp is ervan uitgegaan dat de te realiseren voorziening een Bijna Energie Neutraal Gebouw (BENG) moet worden. In eerste instantie is de afgifte van de omgevingsvergunning vertraagd door de aanwezigheid van vleermuizen.

Ondertussen is de omgevingsvergunning verleend en zijn de werkzaamheden aanbesteed. In de loop van 2021 zal de aannemingsovereenkomst getekend worden waarna de werkzaamheden na de zomer van 2021 zullen starten. De oplevering van het Kindcentrum is naar verwachting begin 2023. Nieuwbouw CBS Waalse Louise de Coligny en KDV voor DAK In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) werkt de gemeente aan de nieuwbouw voor CBS Waalse Louise de Coligny met kinderopvang voor DAK. Het project wordt gerealiseerd aan de Amethisthorst in Mariahoeve. In 2020 is de nieuwbouw aanbesteed en de contracten voor de uitvoering van de werkzaamheden zijn eind 2020 getekend. Begin 2021 is gestart met de sloop van de oude school. De oplevering van het project staat gepland voor 2022. In totaal wordt een bruto vloeroppervlakte van ongeveer 2.800 m² gerealiseerd waarvan ongeveer 375 m² kinderopvang. Nieuwbouw Annie M.G. Schmidtschool en KDV voor 2Samen Vastgoedmonitor 2020

17

In samenwerking met De Haagse Scholen heeft de gemeente meegewerkt aan de planontwikkeling voor de nieuwbouw van de Annie M.G. Schmidtschool met buitenschoolse opvang voor 2Samen. De nieuwbouw zal worden gerealiseerd aan de Jacob de Graefflaan. De omgevingsvergunning voor de nieuwbouw van het pand is verleend en de start van de werkzaamheden voor de nieuwbouw is in augustus 2021. De verwachte oplevering van de nieuwbouw is in 2023. In totaal wordt 3.116 m² bruto vloeroppervlakte gerealiseerd, waarvan ongeveer 387 m² voor de buitenschoolse opvang. Integraal Kind Centrum Diamant In samenwerking met Lucas Onderwijs werkt de gemeente aan de nieuwe huisvesting voor IKC Diamant aan de Diamanthorst. Het Kind Centrum Diamant omvat basisschool De Vuurvlinder, VOschool het Diamant College, een peuterleerplek voor JongLeren en een kinderopvanglocatie voor 2Samen. De nieuwbouw is inmiddels gestart en de oplevering van het project is voorzien in 2022. Nieuwbouw IKC Vroondaal, school en KDV voor Triodus In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) werkt de gemeente mee aan de realisatie van het Kindcentrum Vroondaal. Met de nieuwbouw van het Kindcentrum Vroondaal is inmiddels gestart en de oplevering van de nieuwbouw staat gepland voor 2022. In totaal wordt ongeveer 3.900 m² bruto vloeroppervlakte gerealiseerd, waarvan 350 m² voor kinderopvang.

Renovatie en nieuwbouw Liduina basisschool en kinderopvang In samenwerking met Stichting Lucas werkt de gemeente mee aan de planontwikkeling voor de realisatie van nieuwbouw en gedeeltelijke renovatie voor de Liduina basisschool en een kinderopvanglocatie voor 2Samen. Het project bevindt zich op dit moment in de voorontwerpfase. De oplevering van de nieuwbouw staat gepland in 2023. In totaal wordt ongeveer 3.900 m² bruto vloeroppervlakte gerealiseerd, waarvan ongeveer 500 m² voor de kinderopvanglocatie van 2Samen. Nieuwbouw KC Wondersteboven, school en KDV voor 2Samen In samenwerking met Stichting Christelijk Onderwijs Haaglanden (SCOH) werkt de gemeente aan de vervangende nieuwbouw voor KC Wondersteboven (voormalige Dr. M.M. den Hertogschool) en kinderopvang voor 2Samen. Het project wordt gerealiseerd aan de Amalia van Solmsstraat 5 en bevindt zich in de definitieve ontwerpfase. In totaal wordt een bruto vloeroppervlakte van 2.460 m² gerealiseerd waarvan ongeveer 250 m² ten behoeve van kinderopvang. De oplevering staat gepland voor eind 2022. Nieuwbouw KC De Wonnebald, school en KDV voor Olleshuis Het bouwheerschap voor de realisatie van vervangende nieuwbouw voor Vrije School de Wonnebald en kinderdagverblijf Olleshuis aan de Mozartlaan 189 is in 2019 door het schoolbestuur overgedragen aan de gemeente Den Haag.

De gemeente realiseert ten behoeve van het kindcentrum De Wonnebald een nieuwbouwcomplex met een oppervlakte van circa 2.300 m² bruto vloeroppervlakte, waarvan ongeveer 390 m² voor het kinderdagverblijf “Olleshuis”. In 2021 is een beginselaanvraag ingediend. Het is de bedoeling dat in september 2021 de daadwerkelijke omgevingsvergunning ingediend wordt. Start bouw is voorzien in het eerste kwartaal van 2023 waarna de oplevering plaats moet vinden in de zomer van 2024. Kindcentrum Rooseboomstraat De gemeente Den Haag en de Stichting Lucas Onderwijs hebben in 2020 besloten over te gaan tot de realisatie van Kindcentrum Rooseboomstraat (werktitel) op de locatie gelegen aan de Rooseboomstraat 10. Volgens de huidige planning wordt de nieuwe huisvesting voor Kindcentrum Rooseboomstraat In 2023 in gebruik genomen. Door de Nutsschool Bezuidenhout en kinderopvang DAK Kindercentra binnen één gebouw te realiseren willen de organisaties een verbinding creëren tussen school, thuis en (leef)omgeving om Vastgoedmonitor 2020

18

leerlingen zich te laten ontwikkelen tot zelfbewuste, verantwoordelijke en kansrijke burgers. De totale vloeroppervlakte van het kindcentrum is 3.435 m². Het aandeel van de kinderopvang is 505 m². Momenteel wordt aan het voorontwerp gewerkt. De oplevering staat voor medio 2023 gepland. Nieuwbouw school, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang Binckhorst In verband met de realisatie van een groot aantal nieuwbouwwoningen op de Binckhorst werkt de gemeente samen met Lucas Onderwijs aan de realisatie van een school, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang aan de Junostraat (Junopark) in de Binckhorst. Afgesproken is dat de gemeente het bouwheerschap van Lucas Onderwijs overneemt. Het is de bedoeling dat het complex een combinatieproject met woningen wordt, die worden ontwikkeld door de ontwikkelaars AM en BPD. Op dit moment wordt gewerkt aan de formulering van uitgangspunten ten behoeve van het VO. Montesori Houtwijk Voor de Montesorischool Houtwijk wordt gewerkt aan de nieuwbouw van een school bestaande uit 12 klassen, 3 lokalen voor de kinderopvang en een gymzaal. Het doel van de gemeente is om van alle basisscholen Kindcentra te maken. De ontwikkeling richting Kindcentra houdt in dat de basisschool een instelling gaat worden voor kinderen van 0 tot 13 jaar.

Vooruitlopend op de nieuwbouw is het bestuur van de Montesorischool Houtwijk een samenwerkingsovereenkomst aangegaan met Triodus. Het project bevindt zich in de VO fase. De geplande oplevering is 2023.

3.5. Werk en inkomen (programma 7) Onder het programma Werk en inkomen vallen hoofdzakelijk de kantoren en bedrijfsruimtes van “Den Haag Werkt”. De belangrijkste panden zijn het kantoorpand en bedrijfsruimtes van “Den Haag Werkt” aan de Kerketuinenweg en bedrijfsruimte aan de Zilverstraat. Daarnaast vallen ook het Service Punt Arbeid aan het Johanna Westerdijkplein en het inburgeringspunt aan de ’sGravenzandelaan onder dit programma. Het programma bestaat per 31 december 2019 uit 22 objecten, waarvan 4 objecten door de gemeente worden gehuurd.

3.6. Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid (Programma 8) Onder het begrotingsprogramma Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid vallen 70 panden en 14 percelen grond. De invulling van de panden is zeer divers. Onder het programma vallen bijvoorbeeld centra voor verslavingszorg, dagbesteding en begeleid wonen, maar ook een aantal wijk- en buurtcentra. Het aantal panden dat onder het programma Zorg en Welzijn valt is in 2019 verder afgenomen. Per 31 december 2019 vielen 71 panden onder programma en per ultimo 2020 nog 70 panden. Deze daling van 1 pand wordt veroorzaakt door een administratieve wijziging. De Zorg en Welzijnsportefeuille is een vastgoedportefeuille met weinig verhuurmutaties. In 2020 zijn 4 huurovereenkomsten afgesloten. De leegstand in het programma is wel iets toegenomen. Het gaat hierbij dan om frictieleegstand en leegstand in verband met voorgenomen verkoop van panden. Half november 2020 heeft de oplevering plaatsgevonden van de nieuwe locatie voor noodopvang van daklozen aan de Schenkweg. Deze noodopvang was tijdelijk gevestigd in het oude Juliana Kinderziekenhuis aan de Sportlaan. In het pand kunnen 34 vrouwen en 56 mannen gehuisvest worden. Het pand is volledig circulair gerenoveerd en voldoet aan de ENG eisen, waarmee het pand energieneutraal is.

Vastgoedmonitor 2020

19

Verder zijn ten behoeve van het huisvesten van dakloze gezinnen in 2020 een pand aan de Kritzingerstraat en een pand aan de Nieuwe Laantjes ingericht. Hier kunnen dakloze gezinnen tijdelijk worden gehuisvest.

3.7. Ontwikkeling buitenruimte (Programma 9) Onder het programma Ontwikkeling Buitenruimte vallen vooral grondverhuringen. Daarbij gaat het dan onder andere om grondverhuringen ten behoeve van kiosken, benzinestations en volkstuinverenigingen. Bij de panden die onder het programma Ontwikkeling Buitenruimte vallen gaat het om bijvoorbeeld stadsboerderijen, groenposten van de Dienst Stadsbeheer en kiosken aan met name de Strandweg (boulevard) in Scheveningen. Het programma Ontwikkeling Buitenruimte bestond op 31 december 2020 uit in totaal 207 objecten, onderverdeeld in 56 panden en 151 percelen grond. Alle panden en gronden in het programma Buitenruimte zijn in eigendom van de gemeente Den Haag. Er zijn 15 huurovereenkomsten afgesloten in 2020. Dit betrof met name huurovereenkomsten voor grond ten behoeve van kiosken. Naast de huurovereenkomst wordt voor kiosken ook een huurafhankelijk recht van opstal afgesloten. Hiermee wordt geregeld dat de huurder van de grond, eigenaar blijft van de opstallen (kiosk), zolang de huurovereenkomst loopt. Hiermee wordt voorkomen dat de gemeente, als eigenaar van de grond, door natrekking eigenaar zou worden van de opstallen. Verder is in 2020 een dakhuurovereenkomst afgesloten met de “Stichting Haagse Markt” ten behoeve van de plaatsing van circa 3.500 zonnepanelen op de daken van de marktunits van de Haagse markt.

In de loop van 2021 zullen de zonnepanelen geplaatst worden. Hiervoor is ook een huurafhankelijk recht van opstal gevestigd. De gronden voor volkstuinverenigingen (18) worden verhuurd aan de Haagse Bond voor Volkstuinverenigingen die de gronden op haar beurt onderverhuurd aan haar leden. Kiosken Noord Boulevard In het kader van de vernieuwde noord boulevard zijn de bestaande kiosken gesloopt om plaats te maken voor een drietal nieuwe kiosken in geheel nieuwe stijl. In 2020 is hard gewerkt aan de realisatie van de kiosken. De oplevering van de kiosken heeft plaatsgevonden in het voorjaar van 2021.