RIS308458 Bijlage 2

Bewustwording over de lobby naar de RES 1.0 van Voorne- voordelen en mogelijkheden van energiebesparing kan worden versterkt door informatie en Putten richting de regio. Het communicatiecampagnes op landelijk en gemeentelijk niveau. belang van financiële en wettelijke randvoorwaarden moeten benadrukt worden en naar voren komen in gezamenlijke lobby van Voorne Putten richting de regio. Voorne-Putten en de eilanden Goeree-Overflakkee en de Hoeksche Waard vormen samen de ZuidAlgemeen Hollandse Delta. De RES’en van de regio’s Rotterdam-Den Haag, Goeree Overflakkee en de Hoeksche Waard kunnen een grote impact hebben op de ruimtelijke kwaliteit van de Zuid-Hollandse Delta als geheel. Afstemming over de ruimtelijke uitwerking van de strategieën van de verschillende RESregio's is daarom wenselijk.

De uitwerking van de concept-RES naar RES 1.0 dient op basis van het Nationaal Programma RES begin Algemeen 2021 gereed te zijn. Voor het ontwikkelen van een realistische en kwantitatief aanbod is nodig een integrale gebiedsgerichte uitwerking van de opgave, afstemming met omliggende RES-regio’s, draagvlak onder grondeigenaren en inwoners, toets van de financiële en technische haalbaarheid en wijziging van het provinciaal en gemeentelijk omgevingsbeleid. Dit vraagt om grote maatschappelijke, bestuurlijke en ambtelijke inzet. De planning om te komen tot een RES 1.0 is daarmee krap waardoor de zorgvuldigheid van het proces onder druk staat. Onderzoek of het elektriciteitsnet Auto’s en woningen op elektrisch zal tot een hogere elektriciteitsvraag leiden en het is nog maar de Elektriciteit het scenario ‘Alles op elektrisch’ vraag of de leveranciers in deze elektriciteitsbehoefte kunnen voorzien en of het elektriciteitsnet deze aan kan hogere vraag aan kan.

Onderzoek mogelijk gebruik van restwarmte

24

Warmte

Antwoord

Verwijzing RES 1.0

We erkennen dat voor de uitvoering aansluiting van flankerend beleid nodig is, ruimtelijke ontwikkelingen O.a. paragraaf 5.3 hebben daarom onze aandacht. In de uitvoeringslijn Elektriciteit is er bijvoorbeeld een toets gedaan op (Povinciale zoeklocatie-niveau; op de samenhang met bovenregionale visies en ruimtelijke kaders, zoals van de provincie waterstofvisie) en of het rijk (NOVI). Hetzelfde geldt voor de samenhang met aangrenzende RES-regio’s en opgaven zoals het paragraaf 8.3.4 (frame Groene Hart. Er is gekeken of op de in ontwikkeling zijnde plannen zoals straks in de RES 1.0 opgenomen, in lijn 2, beleidskaders en wetzijn met bovenregionale uitgangspunten (in ontwikkeling). Daar waar nodig zoeken we gezamenlijk naar en regelgeving, mogelijkheden om punten te agenderen bij provincie of het Rijk. Voor de realisatie van hernieuwbare ruimtelijke brandstoffen heeft de provincie een visie en strategie waterstof opgesteld. haalbaarheid, aansluiting bij omliggende RESregio's) Goed om te horen dat Voorne-Putten als ambitie heeft om in 2050 CO-2 neutraal te worden en dat de RES Geen verwijzing. daarvoor als invulling dient. We nemen notie van uw streven.

Dank voor uw inbreng. Vanuit verschillende gemeenten hebben wij het signaal ontvangen dat de uitvoering en Paragraaf 2.4 en daarmee de haalbaarheid een belangrijke randvoorwaarde is van de energietransitie, waar financiering van het paragraaf 8.2.4 Rijk als noodzakelijk wordt gezien. In de RES 1.0 zal de betaalbaarheid als randvoorwaarde worden opgenomen.

De afstemming met (buur)regio's en de ruimtelijke samenhang met o.a. (bovenregionale) ruimtelijke kaders Paragraaf 8.3.1, heeft inderdaad de aandacht. Met (buur)regio's vindt algemene afstemming plaats. Vooral binnen de provincie paragraaf 8.3.4 is dit frequent. In de RES 1.0 wordt tevens inzicht gegeven in de raakvlakken met ruimtelijke processen die op een grotere schaal spelen dan de regio. Het betreft o.a. Groene Hart, provinciale- en Nationale omgevingsvisie en de raakvlakken met energieopwekking (bestaand) net buiten de regiogrens. Er wordt vooralsnog niet ingezoomd op specifieke gebieden binnen de regio's, anders dan de zoekgebieden. In het vervolg op de RES 1.0 kan dit wel meer aandacht krijgen, o.a. via gebiedsprocessen waarmee invulling wordt gegeven aan energieopwekking i.c.m. andere opgaven. De ambtelijke en bestuurlijke (werk)druk voor gemeenten is hoog, dat is een aandachtspunt en erkennen we Geen verwijzing. ook als regio. Ook de VNG vraagt hier aandacht voor. De zorgvuldigheid binnen het proces is daarmee een terechte zorg, al wordt ook gezien dat iedereen hard samenwerkt om de doelstellingen van het landelijke programma te halen.

De nieuwe vormen van energieopwek en verwachte toename van de energievraag vragen om aanpassingen Paragraaf 8.3 (en van het energiesysteem. Dit is onderdeel van de netimpactanalyse en de systeemanalyse. Dit wordt onderkend Hoofdstuk 6, over het en wordt besproken. Het is een continu doorlopend onderzoek. In de RES richten we ons niet op het realiseren Energiesysteem als van opwekking van duurzame energie waarmee we in onze eigen energiebehoefte kunnen voorzien: we geheel) zoeken naar mogelijkheden waarmee we bij kunnen dragen aan de nationale doelstelling van 35 TWh. Ontwikkelingen op het gebied van toenemende energie zijn desalniettemin een belangrijk onderzoekspunt. Daarom is door de netbeheerders een netimpactanalyse uitgevoerd t.a.v. de regionale inzet.

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

187 Nissewaard

188 Nissewaard

Onderwerp / steekwoorden Clustering zoekgebieden windmolens

Korte formulering

Toelichting

Thema

De wens is om de zoekgebieden Clustering van zoekgebieden heeft voor windmolens het voordeel dat zodoende geen nieuwe gebieden Elektriciteit voor het plaatsen van nieuwe ten prooi vallen aan horizonvervuiling en deze clustering een minder verrommeld landschap tot gevolg windmolens zoveel mogelijk te heeft, waardoor het draagvlak voor windmolens onder de inwoners van Nissewaarde mede kan worden laten aansluiten bij gebieden waar vergroot. reeds horizonvervuiling aanwezig is, zoals langs A wegen, Wij willen terughoudend zijn met het plaatsen van grote windmolens in gebieden waar nog geen sprake is van horizonvervuiling. Daarbij heeft de fractie CU-SGP de wens dat de mogelijkheid van het plaatsen van kleine windmolens bij boerenerven in participatie met boeren wordt onderzocht.

Verwijzing RES 1.0

Deze wens is in lijn met de verhaallijnen zoals in de RES beschreven. Deze zijn t.o.v. de Concept RES nader uitgewerkt en bieden een basis voor gebiedsprocessen op lokaal niveau. Hierbij staan gemeenten aan de lat om techniek- en ontwerpkeuzes te maken. De regio ondersteunt hier in met verschillende onderzoeken, zoals het ontwerpende onderzoek, waar bij verschillende verhaallijnen benoemd wordt of het ruimtelijk wenselijker is om een ontwikkeling in een lijnopstelling te zetten.

Dit komt op meerdere plekken terug, bijvoorbeeld in paragraaf 2.2 en 4.1. Ook in paragraaf 7.3 en 8.3 wordt nadere toelichting gegeven.

De wens is in te zetten op een Het gebruik van minimaal 40% van de geschikte daken voor zonnecollectoren wordt een reële ambitie Elektriciteit hogere ambitie dan de, in het geacht en ziet ook mogelijkheden voor het plaatsen van zonnecollectoren op niet voor tuinbouw raadsvoorstel genoemde 40% van gebruikte kassen en op de woningen die de komende jaren gebouwd zullen worden, ervan uitgaande de hiervoor geschikte grote daken dat deze niet zijn meegenomen in de berekening van het totaal aantal geschikte daken. en grote (publieke) parkeerterreinen in de regio voor het realiseren van zonnecollectoren in de gebouwde omgeving. Alle inwoners moeten Zorg dat alle inwoners toegang Energie behoort tot de elementaire levensbehoeften van mensen. De privatisering van Algemeen tegen betaalbare blijven houden tot een betaalbare energieleveranciers, zoals bij de recente verkoop van de aandelen ENECO, maakt inwoners afhankelijk voorwaarden toegang leverantie van energie. Neem dit van private aanbieders van energie.

Ondanks de ambitieuze doelstellingen opgenomen in de RES lijkt blijven houden tot uitgangspunt op bij de verdere het ons van eminent belang om af te spreken en vast te leggen dat alle inwoners van onze gemeente leverantie van energie ontwikkeling van de RES in de toegang blijven houden tot betaalbare energie en zou de doorontwikkeling in het kader van de RES een komende periode en voorkom bijdrage moeten leveren aan een schoner en duurzamer Nederland. hiermee dat de specifieke aandacht voor de RES de basisvraag omtrent beschikbaarheid van energie gaat verdringen. Zoek een goede balans Stabiliteit van het elektriciteitsnet Piekbelastingen van het energienet brengen veel kosten met zich mee en daarom is het noodzakelijk Algemeen tussen energiebronnen waarborgen door een slimme om een goede balans aan te brengen tussen de verschillende energiebronnen afkomstig van wind, zon afkomstig van wind, zon en combinatie van weersafhankelijke en fossiele brandstoffen. Wij verzoeken alvorens keuzes te maken goede berekeningen uit te laten fossiele brandstoffen en nietweersafhankelijke voeren waarin o.a. de maximale belasting en vraag naar energie zijn meegenomen. elektriciteitsproductie in combinatie met elektriciteitsopslag

Wij achten o.b.v. onderzoek zon op 40% van de geschikte daken als een realistische ambitie, daarmee sturen Paragraaf 8.3.3 we aan op een lineaire opbouw van het aantal panelen tot 2050 waarbij 100% van de geschikte daken de ambitie is. maar gemeenten zijn vrij te streven naar een hoger percentage. Het plaatsen van zonnepanelen op niet gebruikte kassen is vanuit andere belangen (verdringing) niet altijd wenselijk. Op de bedrijfsdaken is dat uiteraard wel een mogelijkheid. Er is binnen de glastuinbouw meer draagvlak voor zonnepanelen op waterbassins en overhoeken en dat kan bijdragen aan het realiseren van het in de RES opgenomen percentages.

191 Nissewaard

Samenwerking met het bedrijfsleven in de regio

Energieleveranties vanuit wind en Er dient een optimale afstemming te zijn bij de levering van energie tussen particulieren en zon laten zich niet goed bedrijfsleven. Hierover moeten vooraf goede afspraken worden gemaakt om te voorkomen dat er afstemmen op de overcapaciteit nodig is om pieken in de leveranties op te moeten vangen. energieleveranties die niet afhankelijk zijn van de natuur. Vraagbehoefte vanuit het bedrijfsleven en de industrie kan mogelijk beter afgestemd worden op het gebruik van particulieren. Probeer een wisselwerking te laten ontstaan door uitwisseling van energie bijvoorbeeld door warmte die wordt opgewekt door de industrie terug te leveren aan huishoudens in de eigen regio.

Het afstemmen van aanbod en vraag tussen particulieren en bedrijven is geen onderdeel van de RES. Wel 6.1 wordt in de systeemanalyse in algemene zin gekeken naar wat er nodig is om te komen tot een betrouwbaar, toekomstbestendig en efficiënt energiesysteem. Het balanceren van vraag en aanbod van de energiestromen en de noodzaak van omvorming en opslag wordt benoemd. Deze omschrijving zal kwalitatief van aard zijn. Het op lokaal afstemmen van dit type vraag en aanbod zal onderdeel moeten zijn van lokale projecten.

192 Nissewaard

Combineren RES en Warmte

Opwekken en besparen van energie staat in nauw verband met de manier waarop de gebouwde omgeving nu en in de toekomst worden verwarmt. Maak dit verband in de RES inzichtelijker en stimuleer de toepassing van de ordening in de ontwerpprincipes voor warmte in de Transitievisies Warmte.

189 Nissewaard

190 Nissewaard

Zonnecollectoren in de gebouwde omgeving

Antwoord

Systeemanalyse

Het onderdeel Regionale Structuur Warmte (RSW) in de RES wordt gevoed met uitkomsten uit de Systeemanalyse gemeentelijke Transitievisies Warmte (TVW). De keuzes die hier in door de lokale gemeenten worden gemaakt bepalen deels de regionale vraag naar elektriciteit en daarmee samenhangend een deel van de regionale opwekopgave. Het wel of niet verwarmen van panden met elektriciteit kan hierdoor invloed hebben op de hoeveelheid op te wekken energie in TWh. Nu zijn de effecten van de gemaakte keuzes in de verschillende TVW’s niet inzichtelijk en valt hier ook niet vanuit de RES in te sturen of van te leren. Met diverse nadelige gevolgen en balansverstoringen als mogelijk gevolg.

25

We onderschrijven uw inzicht dat energie tot de elementaire levensbehoeften van mensen behoort. Paragraaf 2.4 en Betaalbaarheid van de transitie betreft meerdere aspecten en wordt expliciet benoemd als publiek belang dat paragraaf 8.2.4 geborgd moet worden. Het kan gaan om de transitie als geheel, de kosten voor inwoners (en daarmee de toegankelijkheid), voor bedrijven in het bijzonder, de netbeheerder en de publieke organisatie. In de RES wordt inzicht gegeven in deze aspecten. Niet overal kan dat al even concreet, veel in de transitie die we nog voor de boeg hebben is namelijk nog onbekend. Wel wordt bij warmte onderzocht wat belangrijke instrumenten zijn om die betaalbaarheid te borgen.

Dank voor uw inbreng. In het proces naar de RES 1.0 wordt in systeemanalyses kwalitatief gekeken naar de systeemsamenhang en mogelijke oplossingen om piekbelastingen op te kunnen vangen en een evenwichtig energiesysteem te kunnen garanderen.

Paragraaf 8.5

Het klopt dat keuzen in de gemeentelijke transitievisie warmte (TVW) van invloed kunnen zijn op het 3.1, 8.2 energiesysteem als geheel. In de Regionale Strategie Warmte (RSW) is met name gekeken naar de rol die bovengemeentelijke uitwisseling van warmte kan spelen om de lokale warmtetransitie te versterken. Een grotere elektriciteitsvraag leidt overigens niet automatisch tot een grotere regionale opgave voor opwek: het is niet de ambitie van de regio om in haar eigen elektriciteitsbehoefte te voorzien. Wel kan dit gevolgen hebben voor het elektriciteitsnet. Deze gevolgen zijn door de provincie Zuid-Holland onderzocht in een systeemstudie. De uitkomsten zijn kwalitatief en algemeen van aard meegenomen in de RES 1.0.

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

Korte formulering

Toelichting

129 PijnackerNootdorp

Meer aandacht voor besparing

We merken een gedeelde behoefte om besparing steviger te verankeren binnen de RES. Dat is begrijpelijk, we Paragraaf 2.4, erkennen dat het een belangrijk onderwerp is. In het traject van de 2.0 zal ingegaan worden op de rol die de paragraaf 4.1, regio hierbinnen kan vervullen en bekijken we welke invulling besparing binnen de RES krijgt. In het paragraaf 6.1 en Energieperspectief en de (concept) RES wordt uitgegaan van een minimale mate van isolatie van gebouwen paragraaf 8.2.1 (minimaal label C). In de berekeningen rondom warmte is dit het uitgangspunt. Deze isolatiestap kan leiden tot ca. 27% energiebesparing. De isolatie-aanpak is primair een lokale aangelegenheid. Regionale samenwerking vindt plaats o.a. via Provincie Z-H en bijv. de regionale energieloketten. In de informatieplicht is opgenomen dat locaties die meer dan 50.000 kWh en/of 25.000 m3 gas per jaar gebruiken alle erkende maatregelen moeten nemen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de handhaving. Naar verwachting moeten alle labelplichtige gebouwen in 2030 beschikken over een A-label. Dat leidt tot een aanzienlijke energiebesparing. Daarbij is afstemming/inspanning nodig om tot een adequate borging van b.v. informatieplicht en controle van energielabels te komen.

130 PijnackerNootdorp

Lange termijnvisie

In deze concept RES wordt energiebesparing nauwelijks als deeloplossing genoemd. Een enkele keer Algemeen wordt het aangehaald, maar nergens wordt er dieper op ingegaan. Waar bijvoorbeeld bij brandstoffen al concrete keuzes gemaakt lijken te zijn en de zoekgebieden voor windmolens en PV-velden al gedefinieerd worden in deze RES, staat er over de uitvoering van energiebesparing niets. Geen ambitie, geen plan van aanpak. Sterker nog, op de plekken waar er wel dieper op ingegaan wordt, lijkt het zelfs ontmoedigd te worden, in het bijzonder: p.18 deel A: "Aandacht is nodig voor de effecten van verbeteren van woningisolatie in relatie tot ventilatie. In potentie een negatief effect op de gezondheid van de bewoners." p.32 deel B: "Er zitten grenzen aan het verbeteren van de energie-efficiëntie: een woning maximaal isoleren is weliswaar energie-efficiënt, maar dit leidt niet altijd tot een evenredige verlaging van de energiekosten. Soms is het verstandiger om tot een zeker niveau te isoleren, en niet verder. Want het uiteindelijke doel is niet alleen een duurzaam, maar ook een betrouwbaar en betaalbaar energievoorziening." Onze fractie wenst meer (positieve) aandacht voor energiebesparing in de RES en een concreet plan van aanpak om deze besparing te realiseren in alle velden (woningen, industrie, glastuinbouw, transport, etc.).

Waar enerzijds (terecht) gewaarschuwd wordt om niet te investeringen in technologie die op lange Warmte termijn niet wenselijk is, waar het waterstofgas betreft, lijkt men dit argument vergeten als het gaat over regionale energierotondes. Bij de dimensionering en business case gaat men uit van restwarmtestromen die gebaseerd zijn op een veelal op fossiele brandstoffen gebaseerde industrie en het verbranden van afval. Twee bedrijfstakken die binnen enkele decennia totaal omgevormd zullen zijn, waarbij de hoeveelheid restwarmte naar verwachting ook sterk zal zijn gereduceerd. De lange termijnvisie voor deze investering ontbreekt, terwijl de hele warmtestrategie eraan opgehangen wordt. Een 'lock-in' situatie waarbij we onnodig lang afhankelijk blijven van fossiele industrie en afvalverbranding dreigt hier. Het is wat onze fractie betreft noodzakelijk om deze keuze in de RES opnieuw tegen het licht te houden en op zijn haalbaarheid op de lange termijn te toetsen. In het bijzonder vragen wij hierbij aandacht voor (het tegengaan van) voorgenoemde lock-in situatie. Ook de nadrukkelijke keuze voor biogas en 'blauwe' waterstof is onverstandig met het oog op de lange termijn. Biogas is schaars en beter (hoogwaardiger) inzetbaar als chemische bouwsteen dan als brandstof. Blauwe waterstof is gebaseerd op fossiele brandstof en daarmee per definitie niet houdbaar op de lange termijn.

Daarbij komen nog de problematiek en risico's van CO2 opslag. Ook hier speelt het risico te lang te blijven hangen in een tijdelijke oplossing. Volledige inzet op duurzame elektriciteit lijkt onze fractie een veel betere investering dan inzet op deze twee tijdelijke brandstoffen.

131 PijnackerNootdorp 132 PijnackerNootdorp

Overige bedenkingen

De term 'pijplijn projecten' voor alle projecten die al gepland staan, is wat onhandig, want kan verward Communicatie worden met letterlijke aanleg van pijpen. Is er voldoende rekening gehouden met het niet gebruik kunnen maken van de SDE+ regeling in de Algemeen business case? Deze subsidieregeling kent vaak een loting.

133 PijnackerNootdorp

Overige bedenkingen

Dank voor de opmerking, In de Concept RES is dit reeds gebruikt. De afweging is om dit in de RES 1.0 ook te begrippenlijst blijven hanteren. Daarbij wordt een toelichting opgenomen. Dank voor uw inzicht. In de RES 1.0 en met name voor wat betreft het thema Warmte wordt er niet gefocust op Paragraaf 2.4, het gebruik van huidige regelingen en de verdeling van kosten. Dit volgt in een nadere concretisering. Wel paragraaf 7.3.5, worden de analyses uitgevoerd met en zonder subsidie, zodoende wordt daar de gevoeligheid in aangetoond. paragraaf 8.3.4 frame 2 Voor elektriciteit geldt dat de beschikbaarheid van subsidies een belangrijke voorwaarde is om tot positieve (haalbaarheid en business cases, en daarmee realisatie, te komen. Dit is in de RES 1.0 meegenomen als randvoorwaarde. doelbereik, financiele regelingen) Dank voor de mededeling, we nemen het mee voor zover het communicatie regionale proces betreft. Volgens Geen verwijzing afspraak is inwonersparticipatie een gemeentelijke aangelegenheid. Partijen die regionaal actief zijn op het onderwerp hebben in het proces een rol kunnen hebben, indien u aangeeft welke partijen nu niet de weg naar de RES organisatie hebben kunnen vinden zullen we actief in contact treden.

In communicatie-overleg met gemeenten komen verschillende doelgroepen aan de orde en staat aandacht voor de eigen inwonersparticipatie zowel rechtstreeks, als via maatschappelijke organisaties en volksvertegenwoordigers op de agenda. De regio vervult hierin desgevraagd en ondersteunende rol, voorziet in informatie b.v. vanuit NPRES en voorziet in regionale producten. We onderschrijven de wens om besparing steviger te verankeren binnen de RES. Dit punt wordt dus Paragraaf 2.4, overgenomen. Ook onderschrijven we het (nationale) belang om passende wet- en regelgeving te ontwikkelen paragraaf 3.2, om ook lokaal, bij nieuwe ontwikkelingen zoals nieuwbouw of vestiging van bedrijven instrumenten te hebben paragraaf 6.1, om ook vanuit energie en CO2 reductie te kunnen bijsturen. Besparing en het meenemen van bedrijven in de paragraaf 7.3.4, transitie krijgt ook in de RES 1.0 meer aandacht. Ter illustratie: de Metropoolregio Rotterdam Den Haag paragraaf 7.3.5, (MRDH) ontwikkelt een aanpak voor bedrijventerreinen (‘Next Economy Bedrijventerreinen’), waarin wordt paragraaf 7.6, gewerkt aan o.a. energietransitie maar ook andere aspecten die bijdragen aan een toekomstbestendig paragraaf 8.2.1 vestigingsklimaat. De RES en de MRDH werken samen in deze aanpak om de verduurzaming van bedrijven te stimuleren. Regionale samenwerking vindt daarnaast o.a. plaats via Provincie Zuid-Holland en bijv.

de regionale energieloketten. Voor bedrijven is in de informatieplicht (Wet Milieubeheer) opgenomen dat locaties die meer dan 50.000 kWh en/of 25.000 m3 gas per jaar gebruiken alle erkende maatregelen moeten nemen. Gemeenten zijn uiteindelijk verantwoordelijk voor de handhaving. Een aanvullend instrumentarium vraagt om verdere invulling van landelijke wet- en regelgeving, waarin het Rijk een rol moet spelen. Via de regio kan hiervoor aandacht worden gevraagd middels een lobby richting het Rijk in het traject richting RES 2.0.

394 PijnackerNootdorp

Onderwerp / steekwoorden

Overige bedenkingen

Thema

Hoewel in de RES onderkend wordt dat participatie belangrijk is, hebben ons toch al van verschillende Communicatie kanten klachten bereikt dat organisaties zich gepasseerd/nietgehoord voelen. Graag meer aandacht en een concreter plan hiervoor.

Met het Platform zijn wij van mening dat energie reductie bijzondere aandacht verdiend. Het is namelijk Algemeen nu niet mogelijk om energie of energiebesparingseisen te stellen bij (ruimtelijke) vergunningsaanvragen voor nieuw te vestigen bedrijven. Terwijl wij als gemeente onszelf wel energie- en uitstootgrenzen opleggen. Het instrumentarium ontbreekt daarvoor. De CDA Fractie ziet graag dat er wel instrumenten beschikbaar komen, zoals een gemeentelijke, sluitende energieadministratie en daarnaast de mogelijkheid op energiegebied criteria te hanteren voor nieuwe bedrijvigheid binnen de gemeentegrenzen. Juist omdat dit op landelijk en provinciaal niveau gedaan zou moeten worden ten behoeve van alle gemeenten in Nederland vindt de CDA het van groot belang dat dit aspect wordt doorgeven aan de hogere niveaus en wordt opgepakt.

26

Antwoord

Verwijzing RES 1.0

U gaat in uw wensen en bedenkingen in op de risico's op lock-in voor een aantal energiedragers. In deze Paragraaf 8.2 (m.b.t. reactie gaan we eerst in op restwarmte, en vervolgens op uw opmerkingen over de inzet van groengas en restwarmte) waterstof. Voor wat betreft restwarmte heeft u een punt dat de beschikbaarheid van restwarmte. zeker op de langere termijn, nog onvoldoende inzichtelijk is. Het uitgangspunt van de inzet van restwarmte is dat deze in 2050 geen fossiele oorsprong heeft. In de transitie ernaar toe kan tijdelijk wel restwarmte met fossiele oorsprong worden gebruikt. In het traject naar de RES 1.0 is nader onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van regionale warmtenetten, waarbij ook in meer detail is gekeken naar de daadwerkelijk beschikbare warmte in het Havengebied en de potentie van geothermie. In de RES 1.0 zal hier dus meer informatie over zijn opgenomen, maar de verwachting is dat er nog niet volledige zekerheid kan worden gegeven over de toekomstige beschikbaarheid. Het risico op lock-in blijft een aandachtspunt, welke ook na de totstandkoming van de RES 1.0 verder zal worden onderzocht. Acties hiervoor zullen in de RES 1.0 worden opgenomen. Voor wat betreft groengas en waterstof stelt u terecht dat deze beter (en hoogwaardiger) inzetbaar zijn als chemische bouwsteen dan als brandstof.

Dit is ook de inzet van de regio, welke is opgenomen in de ladder van inzet van groengas en waterstof (zie concept-RES Deel A). Echter, niet overal in het energiesysteem zal elektriciteit als energiedrager een mogelijke oplossing zijn.

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

Onderwerp / steekwoorden

Korte formulering

Toelichting

Thema

395 PijnackerNootdorp

In de regio is er een overschot aan warmte. Er wordt gesteld dat kan worden benut voor belendende Algemeen regio’s. Dat is op zich uitstekend. Maar er is ook een tekort aan elektriciteit. Daarbij is het ons niet in detail duidelijk of belendende regio’s of de Noordzee onze regio zou kunnen helpen. Het trekken van grenzen is arbitrair. En gelukkig zijn de gemeentegrenzen inmiddels vervangen door regionale grenzen, maar waarom niet nog iets breder kijken, waardoor de leefbaarheid van deze drukbevolkte regio van Nederland niet onnodig ver onder druk zal komen te staan?

396 PijnackerNootdorp

De CDA fractie is van mening dat de ambitie voor kleinschalig zon (40% van de beschikbare daken) te Elektriciteit laag is. Inmiddels zijn er panelen die een voldoende rendement (ook financieel) hebben om ook op oost, west en zelfs op noord georiënteerde daken voldoende rendement te kunnen genereren. Een doelstelling van 60% zou ons inziens niet misstaan. Ook zon op waterbassins is zeker in glastuinbouwgebieden een uitstekende oplossing die nog volledig wordt genegeerd in de Concept RES van het grootste glastuinbouwgebied ter wereld. De CDA fractie vermoedt een sterke lobby van de grote energiereuzen om deze vormen decentrale energieopwekking sterk te ontmoedigen om zodoende de machtspositie en het voortbestaan van de grote centrale energiebedrijven in stand te houden, zelfs als dat ten koste zou gaan van de energie- en klimaatdoelstellingen. Een groot punt van zorg is het draagvlak onder de bevolking. Brede burgerparticipatie is van groot Communicatie belang. De CDA fractie begrijpt dat er eerst een concept moet liggen, waarop vervolgens inspraak wordt gezocht. De CDA fractie hecht aan intensieve betrokkenheid van de burgers.

397 PijnackerNootdorp

Antwoord

Verwijzing RES 1.0

Wij delen uw inzicht dat er altijd (ook) vanuit grotere schaalniveaus gekeken moet worden naar de Paragraaf 1.2, energieopgave. Dat gebeurt ook nadrukkelijk. Zowel t.a.v. warmte als elektriciteit. Zo werken we nauw samen paragraaf 1.3, met provincie Zuid-Holland om onderzoeken en analyses t.b.v. het warmtesysteem op elkaar te laten paragraaf 2.5, aansluiten. Ook met landelijke partijen zoals de Gasunie, Energiebeheer Nederland en het Rijk wordt paragraaf 3.2, informatie uitgewisseld. Dat leidt dus ook tot betere inzichten over wat er binnen en wat buiten de regio paragraaf 4.1, gebruikt kan worden. Voor elektriciteit kennen we een net andere opgave. We behoeven niet onze eigen paragraaf 4.3, elektriciteitsvraag in te vullen met windmolens en zonnepanelen. In de regio wordt uitgegaan van de paragraaf 7.6 leefbaarheid; draagkracht van het landschap en aandacht voor de ruimtelijke kwaliteit zijn het kader waarbinnen wordt gezocht naar oplossingen. Gezien de verschillende (ruimtelijke) opgaven in een drukbevolkte regio als de onze, is de integraliteit en samenhang met deze opgaven van belang. In de RES 1.0 is hier aandacht voor. Ook is er is continu contact en samenwerking met de aangrenzende regio's, maar ook provincie, Nationaal Programma RES en het Rijk om de samenhang te borgen. Uiteindelijk is er natuurlijk wel voldoende elektriciteit nodig.

Dat zal dus (op termijn) voor een aanzienlijk deel buiten de regio worden opgewekt. De ambitie in de RES 1.0 is dat binnen de regio 8 a 9% van de landelijke doelstelling (35 TWh in 2030) wordt ingevuld. In de RES 1.0 is een belangrijke rol weggelegd voor zonne-energie in de gebouwde omgeving. Dat is mede 2.2.2 (belangrijkste ingegeven door het verstedelijkte karakter van de regio. Wij achten o.b.v. onderzoek in 2030 zon op 40% van keuzes elektriciteit) de geschikte daken als een realistische ambitie, daarmee sturen we aan op een lineaire opbouw van het aantal panelen tot 2050 waarbij 100% van de geschikte daken de ambitie is. Uiteraard zijn gemeenten vrij te streven naar een hoger percentage. In de RES 1.0 is aandacht voor zon op waterbassins in glastuinbouwgebieden zoals het Westland, Voorne-Putten en Oostland. Er is binnen de glastuinbouw draagvlak voor zonnepanelen op waterbassins en overhoeken en dat kan bijdragen aan het realiseren van het in de RES opgenomen percentages. Dit is prominenter in beeld gebracht in de RES 1.0 In de RES wordt onderschreven dat participatie van belanghebbenden van groot belang is voor het slagen van 2.2, 2.3 (verder de energietransitie. (Vroegtijdige) proces- en projectparticipatie zijn daartoe middelen die door de gemeenten veweven in document) ingezet worden.

De regio faciliteert/stimuleert voornamelijk met kennisoverdracht (inclusief breed bruikbare producten). In de RES 1.0 wordt aandacht besteed aan de invulling van proces- en projectparticipatie als in de communicatieaanpak. Het gesprek met inwoners is aan gemeenten, die kennen de omgeving en alle andere aspecten die een rol spelen rond energiebeleid en -projecten. De inbreng in de RES van datgene dat is opgehaald zal dus via de gemeenten moeten worden gevraagd en begeleid. De betrokkenheid van inwoners in de energietransitie is volop in de aandacht, ook van de media. Hieruit blijkt des te meer dat het succes van de energietransitie mede bepaald wordt door de wil en mogelijkheden die iedere inwoner of organisatie heeft om mee te denken en te doen. Participatie brengt dat in beweging. Hierbij is van belang dat te organiseren op het moment dat die betrokkenheid ook echt betekenisvol is. Dat is in elk geval zo wanneer ontwikkelingen dichtbij zijn en de leefwereld danwel portemonnee van inwoners raken. Idealiter vindt het gesprek plaats rond concrete projecten. De gemeente organiseert dit al volop en dat vraagt ook continue reflectie of dat passend is. Daar waar nodig kan de RES regio faciliteren.

398 PijnackerNootdorp

Ook de concurrentie met andere ruimte belangen is een punt van grote zorg. Vandaar dat ook de CDA fractie van mening is: eerst een integrale afweging van het ruimtegebruik in de omgevingsvisie, alvorens het deelbelang van de Energietransitie een plek krijgt. Wat daarbij extra zorgen baart, is de duurzaamheid (lange termijn houdbaarheid) van voorgestelde maatregelen. De voorbeelden hiervan zijn: windturbines met een levensduur van ca. 20 jaar dragen niet bij aan de doelstelling voor 2050, houtstook als biomassa is een boekhoudkundige truc gebleken, “van het gas af” wordt inmiddels zelfs door Urgenda niet meer als reëel gezien.

Algemeen

De regio herkent zich zeer in uw standpunt dat goede inpassing van energiemaatregelen een integrale paragraaf 4.1, afweging vraagt, onder andere in de omgevingsvisie maar ook rond concrete projecten. Ter ondersteuning van paragraaf 7.3.5, die afwegingen, die door iedere gemeente zelf zullen worden gemaakt biedt de RES handvatten en inzicht. In paragraaf 8.3.4, het proces naar de RES 1.0 is veel aandacht geweest voor de integrale afweging. Dat doen we om goede paragraaf 8.5 voeling te houden met de realiseerbaarheid van de regionale ambitie. Zo is b.v. onderzocht welke andere opgaven er zijn, waar die stimulerend of remmend werken op de realisatie en hoe de ambitie zich verhoudt met provinciale en landelijke kaders (VRM, POVI, de NOVI). Daarbij is ook inzicht gebracht in wat omliggende regio's op het gebied van energieopwekking doen. Ook in het verdere proces heeft deze link met andere (ruimtelijke) opgaven een centrale rol en wordt ingezet op bijvoorbeeld dubbel ruimtegebruik. Hier wordt in de RES 1.0 op ingegaan, we onderschrijven het belang van integraliteit. In de regio wordt uitgegaan van bewezen oplossingen waarbij de duurzaamheid van de maatregelen zelf ook de aandacht krijgt. De transitie is daarmee niet klaar als de RES wordt gevolgd. Deze opgave vraagt voortdurend aandacht. Er komen nieuwe technieken, er vallen mogelijkheden af en technieken worden efficiënter.

Ook de opinie t.a.v. bepaalde technieken is continu in beweging. Daarom herijken we iedere 2 jaar de RES om aan te blijven sluiten bij de actualiteit.

399 PijnackerNootdorp

Ook is onvoldoende uitgewerkt een visie op innovatie en het effect dat dat zal hebben op de Algemeen energievoorziening en het energieverbruik. Waterstof, gebruik van bestaand gasnet en kernenergie zijn enkele onderbelichte punten, waarbij de CDA fractie hecht aan een eerlijke inzet van subsidie instrumenten. Waarom biomassa wel miljarden subsidies en waarom kernenergie niet? Ook het beschikken over een zo breed mogelijke energiemix is van strategisch belang voor de regio. Niet alles zetten op 1 bron, maar spreiding is van belang.

Innovatie speelt een belangrijke rol in de regio en met name in de energietransitie. Het gaat dan zowel om Paragraaf 1.3, efficiëntere productie en apparaten (vraagzijde), slim transport en voorkomen van extra investeringen in paragraaf 5.1, netten, als de aanbodzijde. Maar zoals ook gesteld kan het gaan om energiedragers zoals waterstof, wat paragraaf 5.2, gemaakt worden met fossiele of duurzame energie (en een tussenvariant waarbij de CO2 wordt afgevangen en paragraaf 5.3, opgeslagen). Dat wordt ook onderkend in de RES. Daarom lopen er twee sporen. Enerzijds wordt er ingezet op paragraaf 6.1, wat (qua technieken) nu al kan om dichter bij de 2030 doelstelling te komen, dat is namelijk de opdracht vanuit paragraaf 8.2.2, het Klimaatakkoord en anderzijds wordt continu inzicht verkregen in welke technieken zich lenen voor paragraaf 8.3.1, opschaling. Betaalbaar, betrouwbaar, veilig en schoon zijn daarbij belangrijke criteria. Die kennis ontwikkelen paragraaf 8.3.2 we in de RES niet zelf maar benutten we vanuit de aangesloten partijen. Rond waterstof wordt de aansluiting met de partijen in de Economic Board Zuid-Holland, taskforce Energie (o.a. TU Delft, Innovation Quarter, Havenbedrijf en Stedin) onderhouden om laatste inzichten mee te kunnen nemen.

Nieuwe technieken, maar ook ontwikkelingen zoals kernenergie of thorium worden nauwlettend gevolgd om wanneer daartoe aanleiding is deze op te nemen in de regionale aanpak en de energiemix. Daarvoor dient ook de tweejaarlijkse herziening van de RES. Waterstof en Groengas kennen een positie in de RES binnen hoofdstuk 'Brandstoffen'. De achtergrondnotitie Brandstoffen is met de RES 1.0 geactualiseerd. Het stimuleringsbeleid vanuit het Rijk is geen onderdeel van de RES, wél signaleren we mogelijke knelpunten en maken deze inzichtelijk voor partijen.

27

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

Onderwerp / steekwoorden

Korte formulering

Toelichting

Thema

Antwoord

Verwijzing RES 1.0

400 PijnackerNootdorp

De CDA Fractie vindt het dus onbegrijpelijk dat kernenergie volstrekt buiten de concept RES is Brandstoffen gehouden. Er is al een kleine onderzoekkerncentrale aanwezig in de regio, de Maasvlakte biedt ruimte (er worden kolencentrales buiten gebruik gesteld, met bestaande passende elektriciteitsinfrastructuur) en ook belendende regio’s zouden kunnen voorzien in een deel van de elektriciteitsbehoefte van onze regio om zo de businesscase van een grote kerncentrale sluitend te kunnen maken. Het CDA wenst nadrukkelijk dat kernenergie als optie op landelijk én regionaal niveau wordt betrokken in de energiestrategie.

De mogelijkheid om te kiezen voor kernenergie is inderdaad in de RES vooralsnog buiten beschouwing gelaten. Paragraaf 1.3 Op dit moment is er in Nederland geen sprake van uitbreiding van de rol van kernenergie en de discussie hieromtrent is momenteel te weinig concreet om dit mee te nemen als optie om per 2030 gerealiseerd te hebben. Het besluit om een kernenergiecentrale te bouwen hangt af van landelijke besluitvorming en indien hier daadwerkelijk toe wordt besloten zal de bouw zeker 10 jaar vergen, en daarmee niet in 2030 (focus van de RES) gerealiseerd zijn. In de RES richten we op ons energiebronnen die voldoende 'volwassen' en opschaalbaar zijn. E.e.a. bezien vanuit de regionale beschikbaarheid daarvan. In de RES-regio Rotterdam Den Haag zijn door de Rijksoverheid geen locaties aangewezen voor de plaatsing van kerncentrales. In de RES 1.0 zal hierover een tekst worden opgenomen. Elke twee jaar wordt de RES herzien; zodra er landelijk meer duidelijkheid is geschept, zal dit in de RES worden opgenomen.

401 PijnackerNootdorp

Ten slotte stelt de CDA fractie dat er binnen haar gemeente en directe omgeving geen draagvlak is voor Elektriciteit windturbines. Vanwege de dichte bebouwing en spaarzame natuurgebieden is er geen draagvlak onder de bevolking en er is geen politiek draagvlak voor zoekgebieden in en rond de gemeente, ook niet langs infrastructuur zoals de A12 of het Prins Clausplein.

In de RES 1.0 wordt geen uitspraak gedaan over specifieke ontwikkellocaties. Voor zover dat mogelijk is wordt paragraaf 4.2 en invulling gegeven aan techniekspecifieke zoekgebieden voor wind- en zonenergie. Deze aanpak is in de eerste paragraaf 4.3 en plaats gericht op die situaties waarbij de ruimtelijke kwaliteit niet te zeer te lijden heeft onder de paragraaf 8.3.4 energieopwekking (draagkracht van het landschap). In tweede instantie gaat het om realiseerbaarheid in de zin van tijdsdoorloop, businesscase, netwerk en belemmeringen in b.v. ecologie of van juridische aard. Deze filters kunnen ertoe leiden dat voor de periode tot 2030 realisatie niet wenselijk of niet haalbaar is, maar ook het tegenovergestelde kan het geval zijn. Het realiseren van de regionale ambitie vraagt daarna een inspanning om daar waar nodig draagvlak te versterken. Daarmee worden opties voor windmolens en zonnevelden niet buiten onderzoek gehouden. Dank voor de inbreng. Draagvlak is een belangrijke voorwaarden voor paragraaf 2.3, 7.1, 8.1, het slagen van de energietransitie. (Vroegtijdige) proces- en verder verweven in projectparticipatie zijn daartoe middelen die door de gemeenten zelf hele document ingezet worden. Inwonersparticipatie wordt volgens afspraak niet door de regio uitgevoerd. De regio faciliteert/stimuleert voornamelijk met kennisoverdracht/breed bruikbare producten.

Richting RES 1.0 en in de RES 1.0 wordt hieraan aandacht besteed zowel in de uitvoeringslijnen als in de communicatieaanpak.

193 PZH

Procesparticipatie en lokaal eigendom

Procesparticipatie door inwoners Geef richting de RES1.0 en daarna (meer) inhoud aan procesparticipatie door inwoners en en bedrijven: bedrijven. Daarbij geven wij de volgende uitgangspunten mee: - Betrek verschillende doelgroepen uit de samenleving, waaronder specifiek jongeren. Gebruik nieuwe concepten zoals bijvoorbeeld een burgerraad. - Zorg dat participatiemogelijkheden voor inwoners en belanghebbenden niet wordt ingeperkt door de coronacrisis, zorg dat er mogelijkheden zijn om mee te denken, doen en werken op een veilige manier (analoog en digitaal). - Begin zo vroeg mogelijk met de participatie (want ook het scheppen van kaders en bepalen van uitgangspunten en criteria gebeurt het beste samen met de samenleving). - Behaal tijdens het participatieproces minimaal het niveau (de trede) van meewerken/meedoen/dialoog op de participatieladder. - Zorg dat de verwachtingen voor deelnemers aan de voorkant gemanaged worden. - Zorg voor dat deelnemers aan het participatieproces op een gelijk kennisniveau worden gebracht, zodat de dialoog op een gelijkwaardig niveau gevoerd kan worden. - Zoek meekoppelkansen met andere lopende participatietrajecten in de gemeente, bijvoorbeeld rond de transitievisies warmte en omgevingsvisies/omgevingsplannen.

Procesparticipatie door inwoners Neem in de RES1.0 op hoe het traject rondom de participatie is verlopen, hoe de deelname eruit zag, en bedrijven: wat de belangrijke uitkomsten waren en deze zijn meegenomen in het proces.

194 PZH

Procesparticipatie en lokaal eigendom

195 PZH

Procesparticipatie en lokaal eigendom

Procesparticipatie door Betrek de gemeenteraden, Provinciale Staten en algemene besturen van de waterschappen goed bij het Algemeen gemeenteraden, Provinciale proces richting de RES1.0 en de keuzes die daarin gemaakt worden. Staten en algemene besturen van de waterschappen

Gemeenteraden, PS en algemene besturen van waterschappen worden betrokken in het proces naar de RES Geen verwijzing. 1.0. We delen het inzicht dat dit essentieel is voor goede procesparticipatie en een breed gedragen RES 1.0. Al vanaf de ontwikkeling van het Energieperspectief (vanaf 2018) zijn diverse bijeenkomsten georgaiseerd over de regionale energietransitie en daarbij is volop mogelijkheid geweest om mee te denken. Het proces van de wensen en bedenkingen is daar nu de laatste van. Daarin bieden we tevens een extra mogelijkheid om voor vaststelling, op de concept nota van beantwoording te reageren. Daarnaast worden er in het RES-proces diverse workshops en webinars voor volksvertegenwoordigers georganiseerd over diverse onderwerpen.

196 PZH

Procesparticipatie en lokaal eigendom

Lokaal eigendom/ financiële participatie

Bedenking: In de meeste RES’en is 50% lokaal eigendom opgenomen als streven, maar nog te weinig uitgewerkt hoe dit gerealiseerd gaat worden.

Algemeen

197 PZH

Procesparticipatie en lokaal eigendom

Lokaal eigendom/ financiële participatie

Wens: Geef in de RES1.0 aan hoe (50%) lokaal eigendom en financiële participatie wordt gerealiseerd en bereikbaar wordt voor iedereen. Leg ook de relatie met eventuele benodigde aanpassingen in het omgevingsbeleid.

Algemeen

U maakt een terecht punt. In de RES 1.0 krijgt dit meer aandacht: de (ambtelijke) voorkeur is uitgesproken dat Paragraaf 2.3, aan dit streven lokale invulling (in lijn met overige participatie) wordt gegeven. Het NPRES ontwikkelt hiervoor paragraaf 8.3.4 (frame handreikingen. 3) en bron Factsheet 50% lokaal eigendom, Participatiecoalitie via https://departicipatieco alitie.nl/document/fact sheet-50-lokaaleigendom]/ U maakt een terecht punt. In de RES 1.0 krijgt dit meer aandacht: de (ambtelijke) voorkeur is uitgesproken dat Paragraaf 2.3, aan dit streven lokale invulling (in lijn met overige participatie) wordt gegeven. Het NPRES ontwikkelt hiervoor paragraaf 8.3.4 (frame handreikingen. 3) en bron Factsheet 50% lokaal eigendom, Participatiecoalitie via https://departicipatieco alitie.nl/document/fact sheet-50-lokaaleigendom]/

28

Communicatie

Communicatie

Dank voor de inbreng. Dit krijgt in de RES 1.0 meer aandacht. Voor de RES 1.0 zal de Handreiking van Nationaal paragraaf 7.1/2.3, Programma RES het uitgangspunt zijn waarin stappen, visie, aanpak communicatie/participatie in de regio is 3.1/3.3, 4.1/4,3, 8.1, opgenomen. In de energieregio Rotterdam Den Haag is, in samenspraak met alle betrokken partijen, de keuze verder verweven in gemaakt dat inwonersparticipatie een aangelegenheid is van de gemeenten. Hierbij is de regio ondersteunend, hele document met algemeen toepasbare kennis/communicatie en het bieden van een platform waarin kennis en ervaringen van gemeenten over participatie, en de uitkomsten daarvan, onderling kunnen worden gedeeld en van elkaar wordt geleerd. De regio brengt op hoofdlijnen in beeld hoe de lokale participatie nader vorm krijgt. De exacte invulling van het participatieproces is aan de gemeenten en draagt daarmee bij aan het creëren of behouden van draagvlak voor lokale processen in de RES 1.0, bijvoorbeeld de bepaling van zoeklocaties voor hernieuwbare opwek. Hiermee draagt inwonersparticipatie bij aan de realisatie van het bod of inzet van de regio. Uitkomsten van lokale participatie krijgen hun plek in de RES 1.0 via de inbreng door bestuurders en ambtenaren van de deelnemende partijen.

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

Onderwerp / steekwoorden Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Korte formulering

Toelichting

Antwoord

Verwijzing RES 1.0

Integraliteit en omgevingsvisie

Wens: De keuzes die uiteindelijk landen in de RES1.0 hebben consequenties voor de omgeving. Daarom Algemeen is het belangrijk dat bij de keuzes integrale afwegingen worden gemaakt waar ook de andere aspecten van de leefomgeving worden meegenomen. Maak inzichtelijk wat de keuzes betekenen voor de doorwerking in ander (ruimtelijk) beleid en welke ambities en regels er straks in de gemeentelijke en provinciale omgevingsvisies en omgevingsplannen (-verordening) moeten landen.

Bedankt voor uw aanwijzingen: deze onderwerpen hebben in de RES 1.0 een nadere uitwerking gekregen. Tegelijkertijd zal dit ook naar de RES 2.0 en verder aandacht blijven vragen. De mate van concreetheid die we in de RES 1.0 met elkaar bereiken geeft ons in elk geval de mogelijkheid om ruimtelijke vertalingen te maken. Hierbij is ook een belangrijke rol weggelegd voor de gemeenten, die aan zet zijn om de integrale afweging en ontwikkeling van een locatie te maken/doen.

O.a. in paragraaf 8.3.1. en in paragraaf 8.3.4

199 PZH

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Besparen

Bedenking: Besparen is in de meest RES’en nog weinig uitgewerkt / geconcretiseerd.

Algemeen

In de (concept) RES wordt uitgegaan van een minimale mate van isolatie van gebouwen (minimaal label C). In Paragraaf 2.4, de berekeningen rondom warmte is dit het uitgangspunt. Deze isolatiestap kan leiden tot ca. 27% paragraaf 4.1, energiebesparing. De isolatie-aanpak is primair een lokale aangelegenheid. Regionale samenwerking vindt paragraaf 6.1 en plaats o.a. via Provincie Z-H en bijv. de regionale energieloketten. Tegelijkertijd merken wij een behoefte om paragraaf 8.2.1 besparing steviger te verankeren binnen de RES. In het traject van de 2.0 zal ingegaan worden op de rol die de regio hierbinnen kan vervullen. In de informatieplicht is opgenomen dat locaties die meer dan 50.000 kWh en/of 25.000 m3 gas per jaar gebruiken alle erkende maatregelen moeten nemen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de handhaving. Naar verwachting moeten alle labelplichtige gebouwen in 2030 beschikken over een A label. Dat leidt tot een aanzienlijke energiebesparing. Daarbij is afstemming/inspanning nodig om tot een adequate borging van b.v. informatieplicht en controle van energielabels te komen.

200 PZH

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Besparen

Wens: Neem in de RES1.0 op hoe de regio komt tot een strategie/uitvoeringsprogramma voor besparing.

Algemeen

In de (concept) RES wordt uitgegaan van een minimale mate van isolatie van gebouwen (minimaal label C). In de berekeningen rondom warmte is dit het uitgangspunt. Deze isolatiestap kan leiden tot meer dan 20% energiebesparing. In de RES 1.0 zal meer aandacht worden besteed aan deze uitgangspunten en het belang van energiebesparing voor de energietransitie. De isolatie-aanpak is primair een lokale aangelegenheid. Regionale samenwerking vindt plaats o.a. via Provincie Z-H en bijv. de regionale energieloketten. Tegelijkertijd merken wij een behoefte om besparing steviger te verankeren binnen de RES. In het traject van de RES 2.0 zal ingegaan worden op de rol die de regio hierbinnen kan vervullen. Vanuit de landelijke overheid wordt hier ook aan gewerkt. Zo is in de informatieplicht is opgenomen dat locaties die meer dan 50.000 kWh en/of 25.000 m3 gas per jaar gebruiken alle erkende maatregelen moeten nemen. Ook kantoren groter dan 100m2 hebben een verplichting voor een minimumlabel C in 2023, en label A in 2030. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de handhaving van deze eisen. Naar verwachting komt er meer wetgeving voor verbetering van de energieprestatie van gebouwen via de landelijke standaard en streefwaarden. Gebouweneigenaren zonder verplichting zullen met name moeten worden gestimuleerd en verleid om besparingsmaatregelen te nemen.

201 PZH

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Zon op dak:

Wens: Geef in de RES1.0 concreet aan wat de potentie is van zon op dak en met welke strategie de regio zon op dak wil realiseren.

Elektriciteit

202 PZH

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Warmte

Bedenking: De afstemming tussen aanbod van warmte in de regio Rotterdam-Den Haag en de vraag naar warmte buiten de regio lijkt nog onvoldoende plaats te hebben gevonden.

Warmte

Dit heeft in de RES 1.0 veel aandacht. Met behulp van Kadasterdata zijn de potentiële daken, huidige benutting Paragraaf 8.3.3 (en en dus de resterende potentie inzichtelijk gemaakt. De daadwerkelijke verzilvering van deze potentie is een paragraaf 7.3 over het lokale aangelegenheid: elke gemeenten is gevraagd zelf een plan te ontwikkelen hoe dit te realiseren. proces) Samenwerking binnen de regio wordt daarbij gefaciliteerd en toegejuicht. Focus ligt op deze regio, maar uitwisseling krijgt wel de aandacht. Zo is de regio betrokken bij een Paragraaf 2.1 - 8.3.4 provinciebrede studie naar de mogelijkheden om warmte uit te wisselen buiten de RES regio.

Warmte

Wens: Het is wenselijk om de vraag en het aanbod van warmte binnen en tussen de regio’s goed af te stemmen. Daar kan de provincie een rol in spelen.

Warmte

Dank voor uw zienswijze. Er vindt afstemming met andere regio's plaats, goed om te weten dat de provincie hier eventueel een rol in kan spelen. Dit nemen we mee.

Paragraaf 2.1 - 8.3.4

Warmte

Wens: Maak richting de RES1.0 de vraag naar en het aanbod van warmte binnen de regio verder inzichtelijk. Ontwikkel een bronnenstrategie en ga op zoek naar alternatieven voor het geval er geen restwarmte van buiten de regio beschikbaar is of komt. Bedenking: De noodzaak tot opslag (van elektriciteit en warmte) is nog onderbelicht en biedt ook kansen in de RES’en.

Warmte

We onderschrijven uw wens, dit is dan ook het beoogde resultaat van de RSW in de RES 1.0. Hierin wordt inderdaad een bronnenstrategie opgenomen.

Paragraaf 3.2 - 8.2

Systeemanalyse

U maakt een terecht punt. In de uitvoeringslijn Systeem zal de noodzaak van opslag worden opgenomen als aandachtspunt.

6.1

Energie infrastructuur

Wens: Blijf hierover in gesprek met de partners en zorg dat ambities en maatregelen in de RES1.0 aansluiten bij wat mogelijk is

Algemeen

Doorkijk naar 2050 en innovatie

Bedenking: Innovatie is onderbelicht in de RES’en, ook omdat focus ligt op de periode tot 2030 en bestaande technieken.

Algemeen

208 PZH

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Doorkijk naar 2050 en innovatie

Wens: Neem in de RES1.0 een doorkijk naar het beoogde energiesysteem in 2050 en de RES2.0 op en benoem hoe innovatieve technieken een rol (kunnen) spelen op deze termijn.

Algemeen

209 PZH

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Doorkijk naar 2050 en innovatie

Wens: Neem daarin ook de verwachte toename van de vraag naar koelte mee. De toenemende vraag Algemeen naar koelte kan besparingsmaatregelen mogelijk teniet doen en heeft een relatie met bijvoorbeeld het zoeken naar mogelijkheden voor koelte-opslag en de Transitievisies Warmte. Wens: Maak richting de RES1.0 de haalbaarheid en betaalbaarheid van de plannen inzichtelijk. Geef Algemeen daarbij aan wat daarbij de invloed is van keuzes die zijn gemaakt voor duurzame opwek van elektriciteit (in relatie tot bijvoorbeeld de benodigde aanpassing van de infrastructuur) en de inzet van warmtebronnen.

Dank voor uw inzicht, we delen de noodzaak om in gesprek te blijven met partners. Zo zijn de netbeheerders Geen verwijzing. continu in het gesprek betrokken. Daarnaast maakt de uitvoeringslijn Systeemsamenhang gebruik van de algemene inzichten die uit systeemstudie ZH volgen. Het vormt een punt van aandacht. Het klopt dat de focus op de periode tot 2030 ligt. Innovaties worden echter vanzelfsprekend meegenomen in Geen specifieke locatie de RES zodra deze beproefd bijdragen aan de opwekking van duurzame energie. in de tekst, is verweven. O.a. paragraaf 5.3, paragraaf 8.4 De RES focust zich vooralsnog op de horizon tot 2030 en gaat t.a.v. de onderdelen van het energiesysteem uit Geen specifieke locatie van bewezen oplossingen. Innovaties worden vanzelfsprekend in de RES meegenomen zodra deze beproefd in de tekst, is bijdragen aan opwekking van duurzame energie. Om de RES actueel te houden wordt deze elke twee jaar verweven. O.a. herzien. Om o.a. te bepalen welke rol (huidige) innovaties kunnen spelen wordt er actief gemonitord. paragraaf 5.3, paragraaf 8.4 Dank voor uw inzicht, u maakt een terecht punt. Het onderwerp koeling staat op onze radar en zal naar O.a. paragraaf 8.5 verwachting een steviger onderdeel van de RES 2.0 uitmaken.

198 PZH

203 PZH

204 PZH

205 PZH

206 PZH

207 PZH

210 PZH

Energie infrastructuur

Haalbaar en betaalbaar

Thema

29

Paragraaf 2.4, paragraaf 4.1, paragraaf 6.1 en paragraaf 8.2.1

We erkennen dat haalbaarheid en betaalbaarheid belangrijke aandachtspunten zijn en nadrukkelijk onderdeel Paragraaf 2.4, vormen van de totstandkoming van de plannen. Daar waar mogelijk worden deze inzichtelijk gemaakt, waarop paragraaf 8.2.4, regiopartijen hun keuze kunnen baseren. paragraaf 8.2.3 (ad 2 economische analyse), paragraaf 8.3.4 (frame 2, financiele haalbaarheid)

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

Onderwerp / steekwoorden Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Korte formulering

Toelichting

Thema

Antwoord

Haalbaar en betaalbaar

Wens: Houd bij de RES rekening met de doorlooptijden, niet alleen voor de ruimtelijke planvorming, maar ook met het feit dat benodigde investeringsbeslissingen, bijvoorbeeld voor infrastructuur, genomen moeten worden lang voordat deze infrastructuur er ook is en gebruikt kan gaan worden

Algemeen

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Locatiekeuze en uitwerking scenario’s

Wens: Neem de provinciale omgevingsvisie als uitgangspunt mee bij de uitwerking van scenario’s.

Algemeen

Locatiekeuze en uitwerking scenario’s

Wens: In de verdere uitwerking van de ruimtelijke scenario’s richting de RES1.0 is het belangrijk dat een Algemeen zorgvuldige afweging wordt gemaakt waarbij er nadrukkelijk aandacht is voor de landschappelijke en ruimtelijke kwaliteit, de netimpact en de juiste energiemix, de betaalbaarheid en participatie.

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Locatiekeuze en uitwerking scenario’s

Wens: Zoek tijdig afstemming met Provinciale Staten over concrete scenario’s en locatiekeuzes, zodat ook wij een zorgvuldige afweging kunnen maken in het provinciale omgevingsbeleid.

Algemeen

Dank voor uw signaal. Het is ons bekend dat doorlooptijden van belang zijn voor de ruimtelijke planvorming en Paragraaf 2.4, benodigde investeringsbeslissingen. Deze zijn in de regio besproken. Zo is het vollooprisico een expliciet punt paragraaf 8.2.4, van aandacht bij uitvoeringslijn Warmte en kan na de aanleg van een leiding deze niet gelijk volledig benut paragraaf 8.2.3 (ad 2 worden. economische analyse), paragraaf 8.3.4 (frame 2, financiele haalbaarheid) De provinciale omgevingsvisie is inderdaad meegenomen in de uitwerking van de zoekgebieden. Deze worden Paragraaf 8.3.1, bekeken in samenhang met de POVI (en andere bovenregionale kaders). paragraaf 8.2.4 (frame 1 en 2) We onderschrijven uw inzicht. Regionaal zijn hier op de onderwerpen ruimtelijke inpassing, Paragraaf 2.2, netimpact/systeemefficiëntie en acceptatie handreikingen in gedaan. Tegelijkertijd vraagt dit continue paragraaf 4.2, aandacht van gemeenten en andere betrokken partijen bijvoorbeeld gedurende de ontwikkeling van alle paragraaf 4.3, zoekgebieden. paragraaf 7.1, paragraaf 7.3 en paragraaf 8.3.4 Dank voor uw aanwijzing. De samenhang met de POVI wordt meegenomen, waarbij tevens gesprekken met de Geen verwijzing. provincie worden gevoerd.

Locatiekeuze en uitwerking scenario’s

Wens: Zie nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen rondom energie ook als kans om een gebied integraal op te waarderen en te versterken. Zoek naar meekoppelkansen bij de ontwikkeling van locaties voor energieopwekking: bijvoorbeeld voor biodiversiteit, groen, recreatie, tegengaan bodemdaling, versterken landschappelijke kwaliteit.

Algemeen

216 PZH

Inhoudelijke thema’s waarvoor een uitwerking wordt gevraagd

Locatiekeuze en uitwerking scenario’s

Wens: Heb aandacht voor de samenhang in ruimtelijke kwaliteit tussen de Zuid-Hollandse regio’s onderling en buurregio’s in de andere provincies.

Algemeen

293 Ridderkerk

Draagvlak inwoners

Wens om de strategie uit te werken hoe draagvlak en bewustwording kan worden gecreëerd onder inwoners om vrijwillig van het gas af te gaan.

In de RES is veel aandacht voor de productie van duurzame energie, maar weinig aandacht hoe de verbruiker kan worden overtuigd om vrijwillig van het gas af te gaan. De teksten zijn erg algemeen en komen neer op dat er goed zal worden gecommuniceerd. Graag wat meer uitwerking hoe dit effectief kan plaatsvinden. Het wordt nu afgeschoven naar de individuele gemeenten.

Communicatie

294 Ridderkerk

Windenergie

Voorkeur voor zon langs de A15 bij de gemeente Ridderkerk en bedenking tegen windturbines.

Volgens de groene lijn op de overzichtskaart op blz. 16 wordt de A15 kansrijk geacht voor zon en wind. Elektriciteit Ridderkerk heeft overlast van het verkeer op de snelwegen en er zijn al 3 windmolens gepland in het naastgelegen Nieuw-Reijerwaard. Extra geluidoverlast is niet acceptabel en ook ruimtelijk is het ‘vol’. Graag de groene lijn wijzigen van dit gedeelte op de overzichtskaart in een gele lijn met voorkeur voor zon.

295 Ridderkerk

Betaalbaarheid

Wens om de strategie uit te werken hoe de kosten beheersbaar blijven voor onze inwoners in vergelijking met de huidige situatie op fossiele energiedragers.

Momenteel wordt de betaalbaarheid als uitgangspunt benoemd, maar ontbreekt een strategie hoe dit tot stand te brengen. De RES is vooral op productie van energie gericht en is erg mager met strategie voor de afnemers van energie.

296 Ridderkerk

Concept RES

De acties met betrekking tot De classificatie ‘mogelijk’ maakt de invulling om te voldoen aan circulariteitsambities onterecht circulariteit van zonnepanelen en vrijblijvend. windturbines worden aangeduid als “Mogelijk”. “Mogelijk” vervangen door “vereist” of ten minste “zeer wenselijk”

Elektriciteit

297 Ridderkerk

Concept RES

Bij een dergelijke installatie komt Er is nogal wat te doen over biomassa installaties en duidelijkheid kan verontrusting wegnemen. biogene Co2 vrij. Vermeld hoe en waar deze uitstoot wordt opgeslagen en geef aan wat er uiteindelijk gebeurt met de uitstoot.

Brandstoffen

211 PZH

212 PZH

213 PZH

214 PZH

215 PZH

30

Algemeen

Verwijzing RES 1.0

Dank voor uw aanwijzing, ruimtelijke ontwikkelingen hebben onze aandacht. In de uitvoeringslijn Elektriciteit is Paragraaf 8.3.1. en in er bijvoorbeeld een toets gedaan op zoeklocatie-niveau; op de samenhang met bovenregionale visies en paragraaf 8.3.4 ruimtelijke kaders, zoals van de provincie of het rijk (NOVI). Hetzelfde geldt voor de samenhang met aangrenzende RES-regio’s en opgaven zoals het Groene Hart. Er is gekeken of op de in ontwikkeling zijnde plannen zoals straks in de RES 1.0 opgenomen, in lijn zijn met bovenregionale uitgangspunten (in ontwikkeling). Er is aandacht besteed aan het versterken en koppelen van opgaven en of er evt. aanpassing nodig is om de potentie wél te verzilveren. Dit wordt in de RES 1.0 opgenomen. Dank voor uw aanwijzing. Dit is de focus (geweest) van het proces naar de RES 1.0. In de uitvoeringslijn Paragraaf 8.3.4 (frame Elektriciteit hebben gemeenten voor het invullen van de gebiedspaspoorten de mogelijkheid om integrale 2, aansluiting bij afwegingen te maken. Regionaal zijn hier op de onderwerpen ruimtelijke inpassing, omliggende RESnetimpact/systeemefficiëntie en acceptatie handreikingen in gedaan. Er is goed contact met de buurregio's en regio's, aansluiting bij daar waar nodig wordt er afgestemd over de samenhang in ruimtelijke kwaliteit.