RIS308436 bijlage 1A Boekwerk Programmarekening 2020

Programmarekening 2020

financien.denhaag.nl

Voorwoord Voor u liggen de jaarstukken 2020. Een jaar dat in het teken stond van de gevolgen van Corona. Beelden en verhalen van Coronapatiënten staan in ons geheugen gegrift. Naast de gezondheidseffecten zien we de sociale en economische effecten van het virus op onze stad. De pandemie trekt een zware wissel op onze inwoners en ondernemers. Tegelijkertijd proberen mensen er het beste van te maken. We zien allerlei initiatieven waar inwoners elkaar helpen en ondersteunen. Ondernemers proberen creatief het hoofd boven water te houden. De gemeente heeft zo veel mogelijk gedaan om de gevolgen van Corona op te vangen. Door het instellen van een Coronabuffer, het maken van een sociaaleconomisch herstelplan en door bestaande plannen en ambities zo veel mogelijk te blijven uitvoeren. Het Rijk heeft geholpen met compensatie voor het wegvallen van inkomsten en het uitvoeren van extra taken door de Coronacrisis. De jaarrekening laat een positief resultaat van ruim € 70 miljoen zien. Op het eerste oog lijkt dat gunstig. Maar schijn bedriegt. Dit resultaat is vooral ontstaan doordat werkzaamheden, activiteiten en uitgaven vertraagd zijn vanwege Corona. Het geld is dus niet over. Het resultaat verhult de werkelijke staat van de gemeentefinanciën. Die is niet rooskleurig. Om de Coronacrisis het hoofd te bieden hebben wij een beroep moeten doen op de Algemene Reserve, onze spaarpot.

Die reserve is, afgezet tegen de risico’s, momenteel fors te laag. Daarnaast zijn de afgelopen jaren de kosten van zorg en jeugdhulp fors opgelopen. Het Rijk vergoedt deze uitgaven onvoldoende. Dat betekent dat een structureel financieel probleem dreigt. Dit probleem raakt alle Nederlandse gemeenten. Den Haag dringt er daarom samen met andere steden bij het kabinet en de formerende partijen op aan om een substantieel bedrag te reserveren zodat wij de voorzieningen voor onze inwoners op niveau kunnen houden. We hebben in 2020 een stabiel, solide en solidair financieel beleid kunnen voeren. De pandemie is nog niet voorbij, maar met de komst van vaccins gloort er licht aan het einde van de tunnel. We gaan dit jaar verder met investeren zodat we uiteindelijk samen sterker uit deze crisis komen. Namens het college,

Anne Mulder Wethouder Financiën

1

Inhoudsopgave 1 Algemeen ............................................................................................................................ 6 1.2 Leeswijzer ..................................................................................................................................................... 6 1.3 Programmarekening op hoofdlijnen ........................................................................................................... 8 1.4 Effecten Coronacrisis 2020 ......................................................................................................................... 16 1.5 Infographic burgerjaarverslag ................................................................................................................... 23 1.6 Burgemeester en wethouders .................................................................................................................... 24 Jaarverslag ...........................................................................................................................26 2 Programmaverantwoording ..............................................................................................26 2.1 Gemeenteraad .............................................................................................................................................

26 2.2 College en bestuur ...................................................................................................................................... 30 2.3 Duurzaamheid, milieu en energietransitie ............................................................................................... 34 2.4 Openbare orde en veiligheid...................................................................................................................... 47 2.5 Cultuur en bibliotheek ............................................................................................................................... 58 2.6 Onderwijs ................................................................................................................................................... 72 2.7 Werk en inkomen ....................................................................................................................................... 85 2.8 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid ................................................................................................. 112 2.9 Buitenruimte ............................................................................................................................................

138 2.10 Sport......................................................................................................................................................... 156 2.11 Economie ..................................................................................................................................................164 2.12 Mobiliteit ................................................................................................................................................ 182 2.13 Stadsontwikkeling en wonen ................................................................................................................. 198 2.14 Stadsdelen, integratie en dienstverlening ............................................................................................. 230 2.15 Financiën ................................................................................................................................................ 249 2.16 Overhead ................................................................................................................................................. 272 3 Paragrafen .......................................................................................................................

279 3.1 Bedrijfsvoering ......................................................................................................................................... 279 3.2 Lokale heffingen ....................................................................................................................................... 300 3.3 Weerstandsvermogen .............................................................................................................................. 306 3.4 Vastgoed ....................................................................................................................................................316 3.5 Onderhoud kapitaalgoederen .................................................................................................................. 323 3.6 Financiering ............................................................................................................................................. 330 3.7 Inspraak en participatie ........................................................................................................................... 339 3.8 Grondbeleid ..............................................................................................................................................

340 3.9 Verbonden partijen .................................................................................................................................. 347 3.10 Subsidies ................................................................................................................................................. 384 4 Jaarrekening ................................................................................................................... 385 4.1 Waarderingsgrondslagen ......................................................................................................................... 385 4.2 Overzicht van baten en lasten per hoofdtaakveld .................................................................................. 392 4.3 Overzicht van baten en lasten per programma....................................................................................... 398 4.4 Toelichting baten en lasten op hoofdlijnen ............................................................................................ 402 4.5 Overzicht gerealiseerde algemene dekkingsmiddelen ........................................................................... 407 4.6 Overzicht incidentele baten en lasten op hoofdlijnen .............................................................................

411 4.7 Overzicht structurele dotaties en onttrekkingen aan reserves............................................................... 420

4

4.8 Wet Normering Topinkomens .................................................................................................................421 4.9 Meerjaren investeringsplan ..................................................................................................................... 422 4.10 Balans inclusief vergelijkend cijfer ........................................................................................................ 424 4.11 Toelichting op de balans ......................................................................................................................... 426 4.12 Sisa verantwoordingsinformatie............................................................................................................ 459 5 Bijlagen ........................................................................................................................... 473 5.1 Brongegevens programma ....................................................................................................................... 473 5.2 Begrippenlijst ........................................................................................................................................... 479 5.3 Gebruikte afkortingen .............................................................................................................................. 482

5

1 Algemeen 1.2 Leeswijzer Dit zijn de jaarstukken 2020 van de gemeente Den Haag. Deze jaarstukken zijn conform de Algemene verordening financieel beheer en beleid opgesteld. De gemeente Den Haag heeft de gemeentelijke jaarrekening en het gemeentelijk jaarverslag samengevoegd tot één programmarekening 2020. De hoofdstukindeling van de programmarekening 2020 sluit aan op de wettelijke voorschriften uit het BBV. De hoofdstukken 2 en 3 vormen het jaarverslag en hoofdstuk 4 vormt de jaarrekening. Inleiding (Bestuurlijke samenvatting) (hoofdstuk 1) In de inleiding worden de belangrijkste beleidsmatige resultaten 2020 benoemd en wordt het financiële resultaat 2020 kort toegelicht. Jaarverslag Programmaverantwoording (hoofdstuk 2) Vervolgens wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op de beleidsmatige en financiële resultaten per programma. Per beleidsprogramma is het volgende opgenomen: • Wat is beoogd en wat is behaald? Beleidsverantwoording op hoofdlijnen. Dit is een beknopte beschrijving van het programmadoel en in hoeverre dit doel is behaald. • Wat hebben we gedaan? Beleidsverantwoording per activiteit. Hier worden per activiteit de behaalde beleidsmatige resultaten 2020 en de indicatoren en kengetallen getoond en toegelicht. Ook worden de op het programma betrekking hebbende verbonden partijen vermeld. • Wat heeft het gekost? Financiële verantwoording op hoofdlijnen.

Hier worden op hoofdlijnen de belangrijkste financiële verschillen en ontwikkelingen van 2020 benoemd. • Waar bestaan de kosten uit? Financiële verantwoording per activiteit. Hier wordt per activiteit teruggeblikt op de financiële resultaten 2020. De uitkomst 2020 en de begroting 2020 worden per activiteit in tabelvorm weergegeven en verschillen bij de lasten en/of baten tussen de uitkomst 2020 en de begroting 2020 worden toegelicht. • Mutatieoverzichten reserves, voorzieningen en investeringen. Hier worden de ontwikkelingen op de reserves, de voorzieningen en de investeringen getoond en worden grote afwijkingen van de realisatie ten opzichte van de begroting toegelicht. Paragrafen (hoofdstuk 3) In hoofdstuk 3 staan onder meer de door het BBV verplicht gestelde paragrafen. Deze paragrafen geven een gebundelde verantwoording over een aantal thema’s dat anders te gefragmenteerd aan de orde komt. Deze informatie is van belang om de financiële positie van de gemeente te kunnen beoordelen. Het gaat daarbij om de paragraaf bedrijfsvoering, de paragraaf gemeentelijke subsidies, en de overige paragrafen lokale heffingen, weerstandsvermogen, vastgoed, onderhoud kapitaalgoederen, financiering, inspraak en participatie, grondbeleid en verbonden partijen. Jaarrekening (hoofdstuk 4) De jaarrekening zoals voorgeschreven in titel 4.4 en 4.5 van het BBV.

Dit hoofdstuk bestaat uit de volgende onderdelen: • Waarderingsgrondslagen • Overzicht van lasten en baten (per hoofdtaakveld en per programma) • Toelichting lasten en baten op hoofdlijnen, incl.: o Overzicht van gerealiseerde algemene dekkingsmiddelen o Overzicht incidentele baten en lasten op hoofdlijnen o Overzicht structurele dotaties en onttrekkingen aan reserves o Wet Normering Topinkomens o Meerjaren investeringsplan • Balans o Balans (inclusief vergelijkend cijfer) o Toelichting op de balans • Sisa verantwoordingsinformatie Bijlagen (hoofdstuk 5) Dit hoofdstuk omvat drie bijlagen: brongegevens indicatoren, begrippenlijst en afkortingen.

6

Bijlagen online beschikbaar Om de boekversie van de programmarekening 2020 leesbaar te houden, zijn diverse bijlagen alleen online beschikbaar op het portaal van de gemeente Den Haag (financien.denhaag.nl). Het gaat om de volgende gemeentebrede overzichten: • Grip op grote projecten • Kostenverdeelstaat per programma • Reserves per programma • Looptijd, maximale hoogte reserves • Voorzieningen per programma • Specificatie overlopende activa en passiva • Materiële vaste activa en kapitaallasten • Financiële vaste activa • Gemeentelijke tarieven • Begroting/realisatie per activiteit • Begroting/realisatie per taakveld • Stadsdeel per beleidsterrein

7

1.3 Programmarekening op hoofdlijnen Buitengewoon jaar 2020 was in meerdere opzichten een uitzonderlijk jaar, een buitengewoon jaar. Het jaar laat zich in financiële zin kenmerken door twee uitersten. De Corona-pandemie heeft de wereld, en dus ook Den Haag, op zijn kop gezet. Logischerwijs heeft deze crisis zijn weerslag op al het maatschappelijke verkeer in onze stad, zo ook op de gemeentelijke financiën. In oktober is de update van de impactanalyses uit het voorjaar uitgebracht (RIS306618). In december 2020 heeft hiervoor een extra begrotingswijziging plaatsgevonden (RIS307129) waarin de compensatiepakketten van het Rijk maar ook de extra kosten voor bijvoorbeeld de Tozo-regelingen en de teststraten bij de GGD zijn meegenomen. De coronacrisis overschaduwt dat we in 2020 de verkoop van de aandelen van Eneco afgerond hebben. De hiermee gemoeide verkoopopbrengst van ruim € 673 mln. is halverwege het jaar in de boeken verwerkt en toegevoegd aan de zogenaamde Eneco-reserves (RIS305669). Sindsdien zijn plannen op de desbetreffende beleidsterreinen verder uitgewerkt en worden in deze programmarekening de eerste bestedingen (duurzame) verbeteringen in onze stad vanuit de Enecomiddelen verantwoord. Door de verkoopopbrengst en de begrotingsbijstellingen als gevolg van Corona had Den Haag een geactualiseerde begroting met een éénmalige omvang van bijna € 4,1 mld.

Dit is fors hoger dan de € 2,8 mld. in de oorspronkelijke programmabegroting. Met deze programmarekening legt de gemeente verantwoording af over de in 2020 gerealiseerde prestaties en de daaraan bestede middelen. Deze inleiding beperkt zich tot de hoofdlijnen van de belangrijkste financiële resultaten ten opzichte van de geactualiseerde begroting. In paragraaf 1.4 zal uitgebreid aandacht worden besteed aan de financiële effecten van de coronacrisis. Financiële positie Zoals gezegd, 2020 was een buitengewoon jaar. Het uitgangspunt voor Den Haag is solide financieel beleid, gericht op de langere termijn. De gemeente zoekt hierbij het evenwicht tussen voorzichtig zijn als dat moet en extra in de stad investeren als dat verantwoord is. De doelstelling van de gemeente hierbij is te voorkomen dat geen onnodig geld op de plank blijft liggen, maar ook geen te grote risico’s worden genomen. Het uitgangspunt is dat bij tegenvallers gelijk passende maatregelen worden genomen. Meevallers neemt de gemeente pas in de begroting op als deze zich ook daadwerkelijk voordoen. Om te anticiperen op de coronacrisis heeft de gemeente in 2020 een beroep moeten doen op de nodige financiële stuurmanskunsten.

Ondanks de beperkte voorspelbaarheid en de bijbehorende risico’s zijn in het afgelopen jaar, zowel in het voorjaar als in het najaar, impactanalyses opgesteld en is er een sociaaleconomisch herstelplan opgesteld. Om de financiële gevolgen van de coronacrisis te kunnen opvangen heeft de gemeente, bij de programmabegroting, de helft van de algemene reserve ingezet en is een coronabuffer ingesteld van ruim € 81 mln. Het Rijk heeft geholpen met compensatie voor het wegvallen van inkomsten en het uitvoeren van extra taken door de coronacrisis. In het najaar is de dekking voor de crisis bijgesteld naar ruim €133 mln. Tot slot is in december de begroting geactualiseerd en zijn de middelen voor de verwachte nadelen en maatregelen aan de desbetreffende programma’s toegevoegd (€ 83 mln.). Hierbij is ook afgesproken dat er voor verkregen rijkscompensatie, geoormerkt voor specifieke beleidsterreinen, geen nacalculatie zal plaatsvinden. Dergelijke stuurmanskunsten zijn ook de (nabije) toekomst vereist. Daarbij is de gemeente afhankelijk van in hoeverre het rijk over de brug komt met voldoende financiële middelen voor de taken die wij uitvoeren. De Raad voor het Openbaar Bestuur schrijft in zijn advies “Rust, reinheid, regelmaat” 1 dat de gemeentefinanciën onder druk staan doordat er sprake is van een disbalans in de financiële verhouding tussen Rijk en gemeenten.

Door deze disbalans tussen taken, organisatie, bevoegdheden en bekostiging is er te weinig ruimte voor decentrale overheden om eigen beleidskeuzes te maken en wordt hun slagkracht beperkt. Daarnaast publiceerde organisatieadviesbureau Berenschot (in opdracht van de provincie ZuidHolland) onlangs het rapport “Roeien met te korte riemen”2 waarin wordt gesteld dat financiële positie van de Zuid-Hollandse gemeenten zorgwekkend is. Ook Den Haag kleurt hierin “oranje”. De problematiek zal in de komende jaren verder toenemen waardoor de beleidsmatige ruimte wordt uitgehold terwijl de uitdagingen en risico’s zich opstapelen. Conclusies Terug naar Den Haag en het hier en nu. De gemeente kent een sluitende begroting, zij het dat de uitvoeringsrisico’s mede als gevolg van corona sterk zijn toegenomen. De algemene reserve is te laag om de 1 Rust reinheid regelmaat. Evenwicht in de bestuurlijk-financiële verhoudingen. 11 maart 2021. 2 Roeien met te korte riemen. Onderzoek naar de financiële positie en beleidsruimte van gemeenten in Zuid-Holland. 3 maart 2021.

8

voorziene risico’s op te vangen als deze zich in de volledige omvang voordoen; het weerstandsvermogen in de algemene reserves bedraagt uitgedrukt in de verhouding vermogen ten opzichte van risico’s 0,25. Er is een herstelplan voor de algemene reserve opgesteld. Onderdeel hiervan is de voorgenomen verkoop van niet noodzakelijk gemeentelijk vastgoed. De financieringslast van de gemeente is structureel draagbaar en de gemeente heeft relatief lage schulden. Daarnaast kent Den Haag ten opzichte van het landelijk gemiddelde een gematigde lokale lastendruk. De solvabiliteit blijft, door de verkoop van Eneco in 2020, de komende jaren boven de signaleringswaarde van de VNG van 20%. De Enecomiddelen zijn echter beleidsmatig belegd en daardoor niet vrij beschikbaar. Gelet op de exploitatierisico’s en het afgenomen weerstandsvermogen is het zaak de financiële positie en de ontwikkeling daarin verscherpt te monitoren. De voorjaarsnota 2021 is het eerstvolgende moment hiertoe. Het financiële resultaat op hoofdlijnen In de programmarekening verantwoordt de gemeente € 4,0 mld. aan baten en lasten. Na verrekening met de reserves resteert een jaarrekeningresultaat van € 71,9 mln. voordelig.

Bedragen x € 1.000 Rekening Begroting Resultaat Begroting Rekening 2020 2020 na 2020 2020 voor 2019 wijziging wijziging Lasten Baten Saldo exclusief reserves Dotaties aan reserves Onttrekkingen aan reserves Saldo inclusief reserves

2.738.961 3.410.856 671.894 V 1.167.304

2.882.114 3.444.342 562.229 V 1.190.382

143.153 V 33.487 N 109.666 V 23.078 V

567.300

628.153

60.853 N

307.843

0

71.891 V

0

71.891 V

2.576.916 2.473.885 2.490.505 2.404.015 86.411 N 69.870 N 221.433 325.246 396.523 1.407 V

Op het eerste oog lijkt het voordeel van bijna € 72 mln. fors. Andersom geredeneerd; ondanks Corona heeft de gemeente 95% van de uitgaven voor de taken en ambities weten te realiseren. Naast alle reguliere activiteiten is uitvoering gegeven aan de nieuwe Tozo-regelingen. Daarnaast heeft de GGD een grote extra inspanning moeten leveren en haar werkwijzen continu aangepast aan de ontwikkelingen van het virus. Ook zijn in deze tijden de Wmo en Jeugdzorg passende hulp blijven bieden en heeft de handhaving geanticipeerd op nieuwe aandachtsgebieden. Tot slot zijn de sport- en cultuurinstellingen geholpen, evenals de overige huurders. Het resultaat over 2020 is grotendeels incidenteel terwijl de uitdagingen voor de komende jaren veelal structureel zijn. Hieronder is het resultaat op hoofdlijnen uiteengezet in een aantal categorieën; Corona-effecten Het overgrote deel van het voordelige resultaat is ontstaan door afwijkingen in de realisatie als gevolg van corona, het betreft per saldo € 42 mln. voordelig. Allereerst is ruim € 28 mln. van de, in de begroting toegevoegde, € 83 mln. niet gerealiseerd. Daarnaast zijn niet alle rijksvergoedingen die de gemeente had verwacht (al) ontvangen (bijna € 15 mln. nadelig). Tot slot is er een effect van ruim € 29 mln. voordelig op overige jaarrekeningresultaten die samenhangen met de coronacrisis. Het betreft voornamelijk onderbestedingen.

Als gevolg van de beperkende maatregelen zijn geplande activiteiten, werkzaamheden en projecten uitgesteld. In paragraaf 1.4 wordt uitgebreid stilgestaan bij de effecten van de coronacrisis op de begrotingsuitvoering. (Verslaggevings-)technisch Een deel van het resultaat kan aangemerkt worden als ‘technisch’, dit betreft ruim € 16 mln. De resultaatbepaling van het grondbedrijf gebeurt gebruikelijk per eindejaar, dit jaar kwam deze post uit op € 9,4 mln. Hierin is ook de vrijval van de risicovoorzieningen Harnaschpolder en Vroondaal verwerkt maar deze middelen moeten uiteraard wel voor dit doel behouden blijven. Voor een aantal andere voorzieningen ter hoogte van € 4,7 mln., onder andere voor de functioneel leeftijdsontslagregeling bij de brandweer, geldt hetzelfde. Daarnaast zorgen enkele scopewijzigingen van diverse herinrichtingsprojecten ervoor dat deze boven de investeringsgrens uitkomen en geactiveerd worden. Hierdoor is een voordeel in de exploitatie ontstaan van € 2,4 mln. Vertraging in de uitvoering Op een aantal activiteiten heeft onderbesteding plaatsgevonden, niet direct te relateren aan Corona, door vertraging in de uitvoering. Dit telt op tot bijna € 9 mln. Zo is er bijvoorbeeld sprake van onderuitputting (faseringsverschillen) op het onderhoud van vastgoed en sportaccommodaties (ca. € 5,9 mln.). Daarnaast

9

heeft de gemeente in december voor € 1,5 mln. aan rijksmiddelen ontvangen voor taakmutaties, deze kwamen dusdanig laat in het jaar dat de bijbehorende uitgaven nog niet hebben plaatsgevonden. Ook de rijksmiddelen voor ‘bonus beschut werk’ (€ 1,5 mln.) hebben nog niet tot besteding geleid. In bovenstaande gevallen is er in feite sprake van uitgesteld werk, de gemeente zal de lasten wel maken maar dan in het volgende jaar. Na voorgenoemde onderdelen resteert er een “reëel” resultaat van ongeveer € 4 mln. Deze valt uiteen in een aantal voor- en nadelen in een veelvoud van (kleinere) posten. De meest relevante hierin is het structurele nadeel van € 8,6 mln. op het gemeentefonds doordat de bevolkingsgroei van Den Haag in 2020 aanmerkelijk lager was dan gedacht (zie verderop voor uitgebreide toelichting). Deze wordt deels gecompenseerd door een voordelige afrekening met betrekking tot voorgaan de jaren van € 1,9 mln. Tevens hebben lagere onderhoud- en beheerkosten aan infrastructurele werken geleid tot een voordeel van € 2,7 mln. Dit is inclusief het gereserveerde beheerbudget van de Rotterdamsebaan, waarvan de vertraagde openstelling heeft plaatsgevonden begin 2021, dat niet volledig is aangesproken. Ook is er een voordeel van € 2,1 mln. ontstaan door een verhoging van de btw-compensatie op werkgelegenheidsprojecten. Tot slot is er voor € 3,4 mln.

meer dan begroot aan gemeentelijk vastgoed verkocht. Onderliggende opgaven Alvorens de meer gedetailleerde resultaten per programma te behandelen staan we stil bij de structurele uitdagingen. Het betreft drie eerder geadresseerde grote thema’s die ook de komende jaren zullen doorwerken. Dit zijn de ontwikkelingen bij de bijstandsverlening, de kosten voor jeugdhulp en zorg en het gemeentefonds. Deze ontwikkelingen zijn onderwerpen waar alle gemeenten in meerdere of mindere mate mee te maken hebben. Bijstandsverlening In 2020 kwam een einde aan de daling van het bijstandsvolume die in 2017 begon. In het voorjaar 2020 werd rekening gehouden met een aanzienlijke stijging vanwege de coronacrisis. Gedurende 2020 bleek dat de effecten van de coronacrisis moeilijk te voorspellen zijn. Uiteindelijk is het bijstandsvolume in 2020 met 2,5% toegenomen tot 24.751 uitkeringen op 31 december 2020. Het voornaamste effect van de Coronacrisis is dat relatief veel jongeren, die afhankelijk zijn van de flexibele arbeidsmarkt, de bijstand zijn ingestroomd. De zogeheten BUIG-baten zijn € 12,9 mln. hoger uitgevallen dan begroot. Dat komt doordat het Rijk aanpassingen heeft gedaan in het macrobudget waarbij rekening is gehouden met een forse extra instroom door corona. Deze extra instroom heeft zich in de lasten in 2020 (nog) niet voorgedaan. Per saldo is een voordelig resultaat van € 18,8 mln.

behaald ten opzichte van de begroting. Let wel: de gemeente gaf in 2020 € 374 mln. uit aan bijstandsuitkeringen (plus loonkostensubsidie minus ontvangsten). Hier stond een totale rijksvergoeding van € 366,6 mln. tegenover. Per saldo betaalde de gemeente in 2020 € 7,4 mln. aan bijstandsuitkeringen uit eigen middelen. De gemeente Den Haag ondervindt nog steeds nadelige effecten van de systematiek en de rekenregels van de verdeling van de BUIG-middelen door het Rijk. Medio 2019 heeft de Centrale Raad van Beroep (CRvB) een uitspraak gedaan in het voordeel van de gemeente. Echter de wijze waarop het Rijk met een nieuw besluit invulling gaf aan deze uitspraak leidde niet tot financiële compensatie. Daarom is in 2020 bij de CRvB een beroep ingesteld tegen dit besluit. De zitting zal in mei 2021 plaatsvinden. Met het oog op de toekomstige instroom door de coronacrisis blijft de Haagse inzet om het gat tussen de rijksvergoeding en de werkelijke uitgaven te minimaliseren. Jeugdhulp en Zorg De gemeente is er voor alle inwoners van Den Haag die zorg en ondersteuning nodig hebben op het gebied van de Wmo en de jeugdhulp. Jaarlijks is hier ruim € 400 mln. voor begroot. Binnen bijna alle Nederlandse gemeenten is zowel het gebruik van de Wmo als het beroep op de jeugdhulp de afgelopen jaren fors toegenomen. Ook Den Haag staat voor een grote uitdaging door de meerkosten op deze onderdelen.

In de programmabegroting 2020-2023 zijn oplossingen voorgesteld, gekoppeld aan een besparingsopgave. De oplossingen zijn gericht op een vijftal verbeterlijnen en de besparingsopgave loopt op van € 20,6 mln. in 2020 naar € 24,6 mln. structureel vanaf 2022. In 2020 is deze taakstelling grotendeels (voor € 16,6 mln.) behaald met behoud van kwaliteit van zorg en ondersteuning. Conform landelijke afspraak gold gedurende een deel van 2020 dat de zorgaanbieders een omzetgarantie kregen vanwege de coronamaatregelen. Dit was van invloed op de mogelijkheid om de gehele taakstelling te behalen (RIS305404). Het kunnen sturen op de kosten voor jeugdhulp is (met behoud van passende zorg en ondersteuning) mogelijk maar wel in beperkte mate. Het nadeel op de inkoop van jeugdhulp bedroeg in 2020 circa € 17 mln. Een aantal aanbieders heeft aangegeven een lagere omzet door corona te hebben gerealiseerd (ca. € 3 mln.). Het structurele tekort gegeven de huidige situatie is hiermee minimaal € 2o mln. Met een 10

incidentele bijdrage van het Rijk (ruim € 11 mln.) en inzet uit de reserve Verzachtingsgelden (€ 1 mln.) is het resultaat op dit onderdeel over 2020 beperkt. Uit een recent onderzoek van het Rijk en de VNG (AEFrapport3) blijkt dat gemeenten in totaal voor € 1,7 mld. structureel te weinig middelen hebben om de jeugdzorg te kunnen uitvoeren. De gemeente heeft hiermee het Rijk nadrukkelijk verzocht om de benodigde extra structurele middelen. Het college blijft druk uitoefenen, totdat deze structurele oplossing er is. Gemeentefonds Het Haagse aandeel in het gemeentefonds was in 2020 € 1,4 mld. Normaliter beweegt het gemeentefonds trap-op-trap-af mee met de rijksuitgaven: geeft het Rijk meer, stijgt onze uitkering, en andersom. In mei 2020 heeft het Rijk besloten het zogeheten accres te bevriezen op de stand van de voorjaarsnota (van het Rijk). Vanwege de extra rijksuitgaven ter bestrijding van de gevolgen van de coronacrisis was het systeem van 'samen de trap op en af' immers niet meer passend. Dit is verwerkt in de Haagse voorjaarnota 2020. Wel krijgen de gemeenten in 2020 gerichte compensatie voor de meerkosten en de gederfde inkomsten. Ook is de zogeheten 'opschalingskorting' in 2020 en 2021 bevroren op de stand van 2019. Er was in 2020 dus geen onzekerheid over de hoogte van het accres (zoals in voorgaande jaren).

Echter, de zogeheten 'Haage aantallen' hebben wel invloed gehad op de hoogte van gemeentefondsuitkering. Hierdoor is een nadeel van € 8,6 mln. ontstaan. In de begroting gaat de gemeente Den Haag er namelijk van uit dat de stad even snel groeit als het land; in alle opzichten: dus voor inwoners, de WOZ-waarde, jongeren, enz. De bevolkingsgroei van Den Haag was in 2020 echter aanmerkelijk lager dan gedacht; het Centraal Bureau voor de Statistiek bevestigde dat in januari 2021 in het persbericht 'Bevolkingsgroei grotere steden stokt door lagere immigratie'. Grotere steden hadden daar meer dan gemiddeld last van. Dit werkt meerjarig door vandaar dat we spreken van een structureel nadeel. Het gemeentefonds is een van de belangrijkste inkomsten voor de gemeente Den Haag. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft het voornemen per 2023 de verdeling van het gemeentefonds volledig te herzien. Volgens de eerste (tussen)resultaten zou de herverdeling enorm ongunstig zijn voor grote steden, voor Den Haag in het bijzonder. Het gaat potentieel om een structureel nadeel enkele tientallen miljoenen euro’s. De implicaties van de daadwerkelijke herverdeling zijn ook grotendeels afhankelijk van de uitkomsten van de kabinetsformatie. Toelichting op de resultaten per programma (incl. dotaties en onttrekkingen, bedragen x € 1.000,-) Actuele begroting Programma

Rekening 2020

Resultaat

01 - Gemeenteraad

2020 8.956 N

Lasten 8.717

Baten 38

Saldo 8.679 N

2020 277 V

02 - College en bestuur

7.666 N

7.617

225

7.392 N

274 V

03 - Duurzaamheid, milieu en energietransitie

28.778 N

101.791

70.575

31.216 N

2.438 N

04 - Openbare orde en veiligheid

58.004 N

70.544

16.606

53.938 N

4.066 V

05 - Cultuur en bibliotheek

107.592 N

109.970

4.830

105.140 N

2.452 V

06 - Onderwijs

87.516 N

137.219

51.851

85.367 N

2.149 V

07 - Werk en inkomen

231.450 N

757.864

556.209 201.656 N 29.794 V

08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid

565.855 N

667.452

107.681 559.772 N

6.083 V

09 - Buitenruimte

116.304 N

164.811

57.009 107.802 N

8.502 V

10 - Sport

74.341 N

82.768

12.782

69.986 N

4.355 V

11 - Economie

34.097 N

35.778

4.526

31.251 N

2.846 V

12 - Mobiliteit

14.364 N

68.645

72.435

3.790 V

18.154 V

13 - Stadsontwikkeling en wonen

52.097 N

161.332

130.446

30.886 N

21.211 V

14 - Stadsdelen, integratie en dienstverlening

98.101 N

109.592

12.036

97.556 N

545 V

15 - Financiën

1.775.027 V

16 - Overhead

289.905 N 0

Totaal

1.129.988 2.876.747 1.746.759 V 28.268 N 292.177

3.906.265 3.978.156

3 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/12/15/stelsel-in-groei

11

4.160 288.017 N

1.888 V

71.891 V 71.891 V

Voor zover relevant worden hieronder de significante financiële resultaten per programma kort toegelicht. Duurzaamheid, milieu en energietransitie Dit programma sluit af met een nadelig resultaat van € 2,4 mln. De belangrijkste afwijking betreft de kosten die samenhangen met het inzamelen en verwerken van het huishoudelijk afval. Als gevolg van corona zijn deze fors gestegen. De voorziening waar deze kosten normaliter mee verrekend worden was ontoereikend waardoor er € 3,9 mln. ten laste van de exploitatie is gebracht. In de risicoreservering voor 2020 in de coronabuffer was rekening gehouden met een nadeel op deze post. Openbare orde en veiligheid Het resultaat op dit programma is grotendeels veroorzaakt door de vrijval van de voorziening voor de kosten van de FLO-regeling voor de brandweer. Dit leidde tot een voordeel van € 3,5 mln. Werk en inkomen Naast de eerdergenoemde ontwikkelingen bij de bijstandsverlening, is er op dit programma voornamelijk sprake van onderbesteding van € 6,5 mln. op het gebied van werkgelegenheidsprojecten. Met name tijdens de lockdown(s) hebben de werkfit en ontwikkelingstrajecten tijdelijk stilgelegen. Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid Naast de eerder benoemde ontwikkelingen bij zorg en jeugdhulp, is het resultaat op de maatschappelijke opvang noemenswaardig. De uitbraak van het coronavirus heeft grote impact op de maatschappelijke opvang.

De 1,5 meter richtlijn zorgde dat er minder bedden waren bij de opvanglocaties, terwijl er in 2020 een groter beroep op de maatschappelijke opvang is gedaan. Omdat nog niet alle rijkscompensatie op dit onderdeel kon worden besteed dit leidde tot een voordeel van per saldo € 2,3 mln. Buitenruimte Binnen dit programma hebben lagere onderhoud- en beheerkosten aan infrastructurele werken geleid tot een voordeel van € 2,7 mln. Dit is inclusief het gereserveerde beheerbudget van de Rotterdamsebaan, waarvan de vertraagde openstelling begin 2021 heeft plaatsgevonden, dat niet volledig is aangesproken. Daarnaast zorgen enkele scopewijzigingen van diverse herinrichtingsprojecten ervoor dat deze boven de investeringsgrens uitkomen en geactiveerd worden. Hierdoor is een voordeel in de exploitatie ontstaan van € 2,4 mln. maar deze middelen worden, volgens bestaande systematiek, voor het MJPK behouden. Sport Op dit programma heeft zich in 2020 onderuitputting voorgedaan op het onderhoud van vastgoed en sportaccommodaties van tezamen € 2,8 mln. Daarnaast was, mede door Corona, onderbesteding op de subsidies inzake sportbeleid en activering ter hoogte van € 1,8 mln. voordelig. Mobiliteit In het najaar is de inkomstenderving op parkeerbaten geraamd van € 22,5 mln. voor 2020. Uiteindelijk is de inkomstenderving € 10,2 mln. gebleken.

Omdat de compensatie voor de geraamde derving in de begroting was verwerkt ontstaat er op dit programma een voordeel van € 12,3 mln. Dit voordelig resultaat moet wel in samenhang worden gezien met het bijbehorende nadeel op programma 15 Financiën. Daarnaast hebben zich diverse voordelen, ter hoogte van € 2,7 mln., voorgedaan op de activiteit parkeren. Dit betreffen voordelen op beheer- en onderhoudslasten, zowel in de uitvoer als in het verdunnen van nieuwe contracten, op apparaatslasten, op de uitvoer van projecten, zoals de aanleg van invalideparkeerplaatsen en de overdracht van de garage aan de Nieuwersluis. Stadsontwikkeling en Wonen Het resultaat op het programma Stadsontwikkeling en Wonen wordt grotendeels bepaald door het eerder genoemde resultaat op het grondbedrijf van € 9,5 mln. Daarnaast was er sprake van vertraging in de uitvoering van de projecten stadsvernieuwing. Dit leidde tot onderbesteding op concernreserves van ca. € 4,5 mln. Dit voordeel hangt samen met een even groot nadeel op het programma Financiën en is dus gemeentebreed neutraal. Tot slot waren er in 2020 hogere opbrengsten uit verkoop van vastgoed, hetgeen leidde tot een voordelig resultaat op dit programma van € 2,7 mln. Financiën Naast de eerder benoemde ontwikkelingen bij het gemeentefonds, zijn er ook incidenteel hogere baten uit het gemeentefonds van € 6,8 mln.

Deze zijn het gevolg van niet begrote taakmutaties uit de decembercirculaire 2020. Hiervan is € 5,5 mln. gerelateerd aan Corona. Daarnaast was er sprake van een € 9,7 mln. nadelig resultaat door lagere onttrekkingen uit de gemeentebrede projectreserves. Deze lagere onttrekkingen hangen samen met even grote voordelen op de desbetreffende beleidsprogramma’s. Gemeentebreed is het resultaat neutraal. 12

Ook waren er voor € 5,1 mln. lagere baten als gevolg van inkomstenderving op dit programma door Corona. Het betreft toeristenbelasting (€ 4,0 mln.) en de parkeergarage Spui (€ 1,1 mln.). Tot slot ontstond er € 13,2 mln. nadeel als gevolg van het niet realiseren van de begrote rijkscompensatie voor de inkomstenderving parkeerbelasting. Het financiële effect van het aanvullende compensatiepakket mag pas als opbrengst verwerkt worden in de jaarrekening 2021. Hierdoor is er in 2020 een nadeel op de baten van € 13,2 mln. ontstaan. Dit nadeel dient in relatie te worden gezien met de resultaten op parkeerbelasting op het programma Mobiliteit. Van 8-maandsrapportage naar programmarekening In de onderstaande tabel treft u het resultaat in de programmarekening afgezet tegen de prognose bij de 8maandsrapportage aan.

bedragen x € 1.000 Programma Jaarrekening 8-maands Verschil 01 - Gemeenteraad 277 100 177 02 - College en Bestuur 274 -100 374 03 - Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie -2.438 -250 -2.188 04 - Openbare orde en Veiligheid 4.066 0 4.066 05 - Cultuur en Bibliotheek 2.452 -600 3.052 06 - Onderwijs 2.149 -650 2.799 07 - Werk en Inkomen 29.794 6.300 23.494 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid 6.083 6.300 -217 09 - Buitenruimte 8.502 0 8.502 10 - Sport 4.355 -3.650 8.005 11 - Economie 2.846 0 2.846 12 - Mobiliteit 18.154 -1.150 19.304 13 - Stadsontwikkeling en Wonen 21.211 -3.600 24.811 14 - Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening 545 -600 1.145 15 - Financiën -28.268 3.800 -32.068 16 - Overhead 1.888 -3.100 4.988 71.891 2.800 69.091 Totaal Uit de tabel blijkt dat het uiteindelijke jaarrekeningresultaat ruim € 69 mln. voordeliger is uitgepakt dan dat na acht maanden werd verwacht. De prognose van de corona-effecten zoals verwacht bij de 8-maandsrapportage zijn meegenomen in de begrotingsactualisatie van december. Ook de actualisatie van de bestedingen uit de Enecoreserves was hierin meegenomen. Voor eerdergenoemde resultaten die als corona-effecten en (verslaggevings-)technisch zijn aangemerkt zijn pas nadien gebleken.

Hieruit kan worden geconcludeerd dat in dit uitzonderlijke jaar, het ook buitengewoon moeilijk is gebleken om de financiële uitkomsten van de gemeente te voorspellen.

13

Meerjaren Investeringsplan 2020 De gemeente heeft, naast de begroting, een omvangrijk meerjarig investeringsprogramma van ongeveer € 1 mld. In 2020 investeerde de gemeente bijna € 259 mln. Hiervan komt ongeveer twee derde ten laste van gemeentelijke middelen. Het overige deel wordt bekostigd met bijdragen van derden, zoals heffingen en bijdragen van andere overheden. bedragen x € 1.000 Programma Begroting 2020 Rekening 2020 Afwijking 2020 01 - Gemeenteraad 0 0 0 02 - College en Bestuur 0 0 0 03 - Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie 9.996 4.142 5.854 04 - Openbare orde en Veiligheid 0 0 0 05 - Cultuur en Bibliotheek 45.786 47.666 -1.880 06 - Onderwijs 27.154 17.170 9.984 07 - Werk en Inkomen 0 96 -96 08 - Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid 7.718 3.669 4.049 09 - Buitenruimte 56.730 55.494 1.236 10 - Sport 3.300 1.637 1.663 11 - Economie 535 494 41 12 - Mobiliteit 95.241 66.845 28.396 13 - Stadsontwikkeling en Wonen 6.451 4.816 1.635 14 - Stadsdelen, Integratie en Dienstverlening 2.774 2.256 518 15 - Financiën 35.300 36.277 -977 16 - Overhead 40.582 18.358 22.224 331.567 258.920 72.647 Totaal De meeste investeringsprojecten worden verspreid over meerdere jaren gerealiseerd. Dit houdt onder meer in dat per jaarschijf verschillen kunnen ontstaan. Een project kan sneller verlopen of langzamer verlopen dan oorspronkelijk gepland.

Dit leidt tot over- respectievelijk onderbesteding. Op het totaal van het gemeentelijke aandeel in het investeringsprogramma bedraagt de onderbesteding in 2020 € 52 mln. en vanuit bijdragen derden/voorzieningen € 21 mln. (zie hoofdstuk 4.9). Hieronder staat een toelichting op de belangrijkste ontwikkelingen. Gemeentelijk aandeel Verduurzaming gemeentelijk vastgoed (programma 3) De verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed ligt op schema. Echter, bij sommige projecten blijkt wat meer tijd nodig om tot intentieovereenkomsten te komen met huurders, zijn er complicaties in voorbereidingstrajecten (bijvoorbeeld omdat extra constructie-onderzoeken noodzakelijk zijn) of treedt er wat vertraging op door het verschuiven van de aanvang van werkzaamheden i.v.m. exploitatie huurder of in de werkzaamheden zelf (onvoorzien). Amare (programma 5) In 2020 is er voor een bedrag van € 46,1 mln. geïnvesteerd, grotendeels voor de afbouw. In de begroting was uitgegaan van een investeringsbedrag van € 40,4 mln. Ten opzichte van die begroting is er sprake van een faseringsverschil. Dit verschil past binnen de meerjarige dekking van het project. Onderwijshuisvesting (programma 6) Bij onderwijshuisvesting was de realisatie bijna € 11 mln. lager dan begroot. Voor bijna € 11 mln. zijn bouwprojecten gestart of afgerond, maar nog niet (volledig) afgerekend. Voor circa € 4 mln.

is er vertraging door problemen bij de aanbesteding, vertraging door bezwaarprocedures of faillissement van de aannemer. Voor circa € 4,5 mln. zijn bouwprojecten in 2020 eerder gerealiseerd dan begroot. Meerjarenplan Fiets (programma 12) De onderbesteding in 2020 bedroeg € 5,3 mln. De sterfietsroute Binnenstad-Transvaal-Wateringseveld is vertraagd in de uitvoering. Dit omdat de benodigde onderzoeken voor de bereikbaarheid en veiligheid op het traject Veluweplein nog moeten worden uitgevoerd. Daarnaast is uit de recentste geluidsonderzoeken inzichtelijk geworden dat de maximale geluidsbelasting wordt overschreden. Dit moet onderzocht worden waardoor de afwijkingen ten opzichte van de eerdere geluidsrapportage is ontstaan voordat gestart kan worden met het traject Schalkburgerstraat. Verder zijn voor de fietsviaduct A4 eerst de bijdragen van derden gebruikt. Hierdoor is minder gemeentelijk aandeel aangesproken. 14

Verbouwing Fruitweg 17 (overzicht overhead) Betreft de renovatie van een gemeentelijk kantoorpand aan de Fruitweg. Als gevolg van corona is de uitvoering van dit project vertraagd. De verbouwing is wel gestart maar de onderbesteding bedroeg in 202o ruim € 12 mln. Concernbrede Informatiesystemen en Masterplan IT (overzicht overhead) Als gevolg van corona lag het aantal en het tempo van de projecten gericht op de vervanging of realisatie van nieuwe applicaties 2020 uitzonderlijk laag. Ook de fasering van het Masterplan IT is aangepast waardoor er in 2020 minder is uitgegeven dan begroot. De totale onderbesteding bedroeg € 7 mln. Bijdragen derden/voorzieningen Rotterdamsebaan (programma 12) De openstelling voor het verkeer van de Rotterdamsebaan is vertraagd en heeft in februari 2021 plaatsgevonden. Hierdoor zijn belangrijke termijnstaten van de aannemerscombinatie niet meer in 2020 voldaan. De onderbesteding bedroeg € 14,1 mln. DHNC Fietsenkelder (programma 12) De fietsenstalling is midden 2020 opengesteld, nadat er tijdelijke overkappingen zijn geplaatst en andere voorzieningen zijn uitgevoerd. De projectovereenkomst met ProRail is inmiddels getekend. De financiële afwikkeling vindt medio 2021 plaats. De verbindingstunnel tussen de stalling en stationshal is op andere wijze worden ingevuld.

Dit heeft geleid tot het besluit voor het verbreden van een toegangstrap, die binnen het budget en goedkoper kon worden gerealiseerd. Het restantbudget wordt ingezet voor een zogenoemde fietsroute informatiesysteem (FRIS). De onderbesteding van de bijdragen derden bedroeg € 6,3 mln.

15

1.4 Effecten Coronacrisis 2020 Corona De Coronacrisis heeft een grote stempel gedrukt op de gemeentefinanciën van Den Haag in 2020. In deze paragraaf wordt het gemeentebrede effect van de coronacrisis op de begrotingsuitvoering in kaart gebracht. De paragraaf sluit af met een vooruitblik naar 2021. De opbouw van de paragraaf is als volgt: • Samenvatting • Terugblik op het gevoerde proces en de getroffen maatregelen in 2020. • Financiële impact van de coronacrisis in 2020. • Huidige stand van de coronareserves. • Te ontvangen rijkscompensatie. • Vooruitkijken: risico’s en proces 2021. De toelichting in deze paragraaf is op hoofdlijnen. Op de onderdelen in de programmarekening komen onderwerpen meer uitgebreid aan bod. Samenvatting Naarmate de coronacrisis zich afgelopen jaar ontvouwde, heeft de gemeente beleids- en financiële maatregelen getroffen om de coronacrisis het hoofd te bieden: • Bij de voorjaarsnota in 2020 is een eerste financiële (en maatschappelijke) impactanalyse opgesteld. Dit gaf inzicht in de verwachte financiële impact van de coronacrisis. • Bij de begroting is de reserve buffer impact coronacrisis ingesteld van € 81,5 mln. Deze is gevuld met gemeentelijke dekking (€ 46,5 mln.) en met bijdragen van het Rijk (€ 35 mln.). • In het najaar is het bufferbedrag verhoogd tot € 133 mln. vanwege extra bijdragen van het Rijk. • Hiervan is € 83 mln.

beschikbaar gesteld voor effecten in 2020. Van de andere € 50 mln. is € 11 mln. gereserveerd voor risico’s. Voor nadelen in 2021 is € 22 mln. beschikbaar gehouden. Tenslotte is € 17 mln. beschikbaar gesteld voor het sociaaleconomisch herstelplan (RIS306618). Dit plan geeft de aanpak hoe Den Haag de komende jaren solidair en sterker uit de crisis kan komen. • Hiernaast is de begroting geactualiseerd met het opnemen van uitvoering van de Tijdelijke overbruggingsregeling voor zelfstandigen (TOZO) en de bestrijding van de coronapandemie door de GGD. Hiervoor ontvangt de gemeente een kostendekkende bijdrage van het rijk. De impact van de coronacrisis op de begrotingsuitvoering is omvangrijk. Dit is zichtbaar in het resultaat. Het jaarrekeningresultaat van ruim € 70 mln., hangt voor ca. € 42 mln. samen met de coronacrisis. Dit is op te delen in drie blokken: • € 28,1 mln.: Van het budget van € 83 mln. is dit deel niet gerealiseerd. Zo is de afname van inkomsten parkeerbaten minder gedaald en zijn de bijstandsuitkeringen minder snel gestegen dan waar de gemeenterekening mee hield. • € -14,8 mln.: Niet alle Rijksvergoedingen die de gemeente had verwacht, zijn ontvangen. Een deel hiervan streept feitelijk weg tegen de nadelen uit punt 1 die zich niet hebben voorgedaan. Deels verwacht de gemeente nog vergoedingen in 2021.

Voor inkomstendervingen stelt het rijk resterende vergoedingen vast na publicatie van de jaarrekeningen van gemeentes. • € 29,1 mln.: Dit betreft het effect van de overige jaarrekeningresultaten die samenhangen met de coronacrisis. Hiervan heeft € 5,5 mln. betrekking op een aanvullende Rijksuitkering die in december is ontvangen. Het overige deel betreft voornamelijk onderbestedingen. Als gevolg van de beperkende maatregelen zijn geplande activiteiten en projecten uitgesteld. Een nadere schouw op de toekenningen van het Rijk geeft het beeld van een omvangrijke, maar niet uitputtende, vergoeding. Een deel van de vergoedingen van het Rijk wordt vastgesteld op basis van de definitieve jaarrekeningcijfers van gemeentes en volgen dus nog. Ook voor nadelen in 2021 ontvangt de gemeente vergoedingen van het Rijk. Toewijzingen vinden stapsgewijs plaats. In de gesprekken met het Rijk over compensatie lobbyt de VNG voor reële vergoedingen voor gemeentes. De gemeente beschikt hiernaast over een tweetal centrale reserves om in 2021 nadelen op te vangen en het herstel van de stad te bespoedigen. De aankomende voorjaarsnota bevat een financiële impactanalyse van de coronacrisis voor 2021. Deze dient als uitgangspunt voor de verdere begrotingsvoorbereiding.

De omgang met de directe opgaven vanwege corona-impact en de brede opgave om Den Haag sterker uit de crisis te laten komen, zijn belangrijke onderwerpen voor de nieuwe begroting. Hierbij moet de gemeente zich ook voorbereiden op de gevolgen die ontstaan als het leven weer normaliseert. Daarbij moet gedacht worden aan een boeggolf die veroorzaakt wordt door onder andere uitgestelde zorg, GGZ-problematiek en toenemende werkloosheid.

16

Getroffen maatregelen in 2020 De volgende maatregelen zijn genomen: • Bij de voorjaarsnota in 2020 is een eerste financiële (en maatschappelijke) impactanalyse opgesteld. Hierin is de verwachte financiële impact van de coronacrisis inzichtelijk gemaakt. • Bij de begroting is de reserve buffer impact coronacrisis ingesteld van € 81,5 mln. Deze is gevuld met gemeentelijke dekking (€ 46,5 mln.) en met bijdragen van het Rijk (€ 35 mln.) • Bij de 8-maandsrapportage (RIS 306618) is een actualisatie gemaakt van de verwachte impact. Ook is het bufferbedrag verhoogd tot € 133 mln. vanwege extra begrote bijdragen van het Rijk. • Op basis hiervan is de begroting geactualiseerd (RIS 307129) en is budget toegewezen: o Aan de beleidsprogramma’s is € 83 mln. toegekend in 2020. o Het resterende (begrote) bedrag van € 50 mln. is als volgt toebedeeld: 1) Dekking voor risico’s en onzekerheden met betrekking tot 2020 (€ 11 mln.). 2) Reservering van benodigde inzet voor het afdekken van nadelen in 2021 (€ 22 mln.) En 3)Toevoeging aan de reserve sociaal-economisch herstelplan (€ 17 mln.). • Hiernaast zijn in de begrotingsactualisatie twee bijzondere taken en bijbehorende middelen aan de begroting toegevoegd. Dit zijn: 1) de uitvoering door de GGD van de bestrijding van de coronapandemie, en 2) de uitvoering van de Tijdelijke overbruggingsregeling voor zelfstandig ondernemers (TOZO).

• Tenslotte is het sociaal-economisch herstelplan vastgesteld (RIS306618) met daarin een aanpak hoe Den Haag in de komende jaren solidair en sterker uit de crisis kan komen. Corona-impact in 2020 Deze paragraaf licht de effecten als gevolg van de coronacrisis toe. Wat is de uiteindelijke realisatie van de maatregelen van € 83 mln.? En welke andere effecten zijn opgetreden die nog niet waren begroot? Deze vragen worden stapsgewijs beantwoord. Realisatie van in de begroting verwerkte corona-effecten (€ 83 mln.) In de begroting is € 83 mln. beschikbaar gesteld om corona-effecten op te vangen. De inzet is breed. De onderstaande tabel geeft het totaal van de in de begroting verwerkte effecten, met daarnaast de realisatie die uiteindelijk heeft plaatsgevonden. Programma

Onderwerp

1. Gemeenteraad

-

2. College en bestuur 3. Duurzaamheid, milieu en energietransitie 4. Openbare orde en veiligheid 5. Cultuur en Bibliotheek 6. Onderwijs 7. Werk en inkomen 8. Zorg welzijn Jeugd en volksgezondheid

9. Buitenruimte

10 Sport 11 Economie 12. Mobiliteit 13. Stadsontwikkeling en wonen

Begroot Realisatie Afwijking Toelichting verschil

Diverse Afvalverwerking Coronaeffecten leges Compensatie cultuur en musea Bibliotheek Extra laptops/devices Noodopvang Overige Meer mensen in bijstand Sociale werkvoorziening WMO Jeugd GGD (opbrengstenderving) Maatschappelijke opvang Overige Maatregelen markt Marktbaten Programmasturing Overige Minder baten sport- en spelaccommodaties Minder lasten evenementen Nadelen bedrijfsverzamelgeb. Daling parkeeropbrengsten Aanpassing schoolstraten Overige

0,2

0,2

PM

3,9

-3,9 Ongedekte meerkosten afvalverwerking

0,2

0,3

-0,1 Meer terugval inkomsten burgemeesterleges

5,5 0,4 0,8 0,7 0,2 9,4 3,1 6,0 4,4 3,0 6,6 1,5 1,3 1,2 -1,7 0,8

5,5 0,4 0,8 0,0 0,0 0,7 2,1 4,3 2,9 2,0 5,0 0,5 0,8 1,3 -1,7 0,0

4,6 -0,7 0,7 22,5 0,7 0,1

4,6 -1,0 0,7 10,2 1,0 0,1

1,0 0,8

1,0 0,8

Verkiezingen Baten secretarieleges

-

0,0 0,7 0,1 8,7 1,0 1,7 1,5 1,0 1,6 1,0 0,5 -0,1

Geen significante meerkosten Corona-effect op bijstand is meegevallen Afname inkomsten is beperkt gebleven Continuering omzet zorgaanbieders lager Continuering omzet Jeugdhulpverlening lager Gestuurd op minder gederfde inkomsten Lagere realisatie meerkosten Diverse, o.a. geen inhaaleffect vaccinaties Minder beveiliging nodig Derving marktbaten hoger

0,8 Met name: geen productieverlies opgetreden 0,0 0,4 0,0 12,3 -0,3

Lagere uitgaven evenementenbudget. Minder daling parkeeropbrengsten dan begroot Hogere kosten crowd control -

17

Programma

Onderwerp Leefbaarheid en bewonersparticipatie 14. Stadsdelen, Integratie en burgerschap integratie en dienstverlening Crowd control stadsdelen Buurt- en dorpshuizen Toeristenbelasting 15. Financiën Lagere parkeerbaten Organisatiekosten corona 16. Overhead Communicatiekosten Totalen (in € mln.)

Begroot Realisatie Afwijking Toelichting verschil 0,3 -1,0 0,7 0,5 7,7 1,0 0,4 0,4 83,0

0,3 -1,0 1,1 0,0 6,7 1,1 0,0 0,3 54,9

-0,4 0,5 1,0 -0,1 0,4 0,0 28,1

Betreft inzet voordelen voor opvang nadelen Extra kosten crowdcontrol Plannen worden in 2021 uitgevoerd Inkomstenderving lager dan begroot -

Van de begrote inzet € 83 mln. is € 54,9 mln. gerealiseerd in 2020. De lagere besteding betreft ongeveer een derde deel (€ 28,1 mln.). Dat is fors en komt door het grillige verloop van de crisis en het feit dat onzekere effecten zich moeilijk laten begroten. De grootste afwijkingen zijn de volgende: • De kosten voor afvalverwerking (programma 3) zijn gestegen. Thuiswerken en thuisleren leidde tot meer huishoudelijk afval. Deels is dit opgevangen uit de voorziening voor afvalstoffen, hiernaast betroffen de extra lasten € 3,9 mln. • De toename van mensen in de bijstand (programma 7) was lager dan begroot. Daarom is € 8,7 mln. van de hiervoor begrote coronalasten niet gerealiseerd. • Voor de diverse kostenposten op programma Zorg, Welzijn, Jeugd en volksgezondheid (programma 8) zijn meerkosten lager dan begroot. Dit geeft een lagere besteding van € 6,8 mln. • De gemeente heeft minder parkeeropbrengsten (programma 12) als gevolg van de coronacrisis. De uiteindelijk afname van opbrengsten is meegevallen, dit geeft een verschil van € 12,3 mln. Minder corona-effecten opgetreden, maar ook niet alle dekking ontvangen Bij kamerbrieven en circulaires in de loop van 2020, heeft het Rijk ondersteuning voor heel 2020 toegezegd. Toen de gemeente de ondersteuning in de begroting opnam, was nog niet alle compensatie voor 2020 vastgesteld. € 40,9 mln. betrof een verwachting.

De realisatie hiervan is als volgt: Programma 7. Werk en Inkomsten 8. Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid 8 Zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid 10 Sport

Onderwerp Hogere vergoeding bijstandsverlening Onzekere Rijksvergoedingen Compensatie inkomstenderving GGD Tegemoetkoming

Begroot Realisatie

Afwijking Toelichting afwijking

9,4

19,9

10,5 Hogere Rijksvergoeding (deze is structureel niet afdoende).

8

2,9

Niet alle begrote Rijksdekking ontvangen. Deze onzekerheid -5,1 was bekend (zie 8-maands). De gemeente heeft ook minder kosten gemaakt.

3

2

-1

1,3

1,3

0 De gemeente heeft € 22,5 mln. inkomstenderving begroot. Hiervan is € 13,2 mln. nog niet door het Rijk gecompenseerd.

Lagere inkomstenderving. Compensatie wordt vastgesteld in 2021 op basis van daadwerkelijke inkomstenderving in 2021

15. Financiën

Compensatie ,derving parkeerbelasting

13,2

0

-13,2 Het Rijk heeft besloten de definitieve vergoeding over 2020 vast te stellen in 2021, op basis van jaarrekeningcijfers. Omdat de terugloop in parkeerbaten is meegevallen, betreft de restantcompensatie niet meer dan € 0,9 mln. De gemeente heeft € 7,7 mln. inkomstenderving begroot. Hiervan is € 5 mln. nog niet door het Rijk gecompenseerd

15. Financiën

Compensatie derving toeristenbelasting

5

0

15. Financiën

Compensatie derving parkeerinkomsten Spuigarage

1

0

40,9

26,1

-5 Het Rijk heeft besloten de definitieve vergoeding over 2020 vast te stellen in 2021, op basis van jaarrekeningcijfers. Omdat de terugloop in belastinginkomsten is meegevallen, betreft de restantcompensatie niet meer dan € 4 mln. Door de coronacrisis zijn de inkomsten in deze parkeergarage afgenomen. Een vergoeding is begroot. Mogelijk ontvangt de -1 gemeente compensatie in 2021. Het Rijk en VNG zijn nog in gesprek. De gerealiseerde inkomstenderving betreft € 1,1mln. -14,8

Totalen (in € mln.)

Per saldo is € 14,8 mln. van het begrote budget voor de corona-effecten niet ontvangen. Dit is opgebouwd uit: • Een hogere vergoeding voor bijstandsverlening (+ € 10,5 mln.). • Lagere vergoedingen (- € 25,3 mln.) op overige budgetten: o Voor maximaal € 6 mln. van dit bedrag volgt in 2021 naar verwachting alsnog compensatie. Dan stelt het Rijk de definitieve toekenning voor inkomstendervingen 2020 vast. Dit wordt verderop toegelicht.

18

o

Het restant (€ 19,4 mln.) kan worden gezien worden als volume-effect. Voor dit deel is minder vergoeding ontvangen, maar tegelijk zijn ook de lasten niet gemaakt die hiermee samenhangen.

Conclusie op realisatie van de € 83 mln. corona-effecten en de dekking hiervan In de bovengenoemde tekst is toegelicht dat van de begrote € 83 mln. voor coron-ainzet, een bedrag van € 28,1 mln. niet tot besteding is gekomen. Anderzijds zijn ook niet alle vergoedingen ontvangen (- € 14,8 mln.). Daarmee resteert een voordeel van € 13,3 mln. Een nadere schouw van dit voordeel van € 13,3 mln. geeft de volgende elementen: • Voordeel van € 19,5 mln. op bijstand. Het Rijk heeft meer dekking beschikbaar gesteld dan de daadwerkelijke toename op bijstandsuitkeringen door Corona. Dit incidentele voordeel moet wel in context worden geplaatst: de gemeente legt structureel eigen middelen bij op de bijstand, omdat de Rijksvergoeding structureel onvoldoende is. • Een negatief resultaat van per saldo € 6,2 mln. voor overige afwijkingen. • Realisatie van de overige verwerkte corona-effecten Naast de verwerking van de € 83 mln. corona-effecten, zijn ook de volgende corona-effecten al in de begroting van 2020 verwerkt. Programma 7. Werk en inkomen

Onderwerp Overbruggingsregeling TOZO

8. Zorg welzijn Jeugd en volksgezondheid

Bestrijding coronapandemie GGD

15. Financiën Diverse Totalen (in € mln.)

Geen dividend HTM Steunmaatregel vastgoed

Begroot Realisatie Afwijking Toelichting 134,5 136,4 - 1,9 Met name: laboratoria hebben kosten 65,9 34,9 31 direct met het Rijk verrekend en niet met de GGD. 3 3 0 1,6 1,5 0,1 205 175,8 29,2

De uitvoering van de overbruggingsregeling voor zelfstandig ondernemers en de bestrijding van de coronapandemie door de GGD vormen onderdeel van de gemeentelijke jaarrekening. Het betreft omvangrijke financiële stromen waarvan het Rijk de daadwerkelijke lasten vergoed. Met name voor de GGD wijkt de realisatie af van de begroting. Dit heeft geen financiële consequenties omdat de vergoeding wordt gebaseerd op basis van de gerealiseerde lasten. Dit vindt in 2021 plaats. Realisatie van de nog niet in de begroting verwerkte corona-effecten In de voorgaande toelichting is de realisatie van de corona-effecten toegelicht die al in de begroting van 2020 waren verwerkt. Dit geeft nog niet het volledige beeld. Er zijn ook financiële effecten opgetreden die nog niet waren voorzien. Deze effecten worden in de onderstaande tabel weergegeven. De tabel moet op hoofdlijnen worden begrepen en dient om het beeld te schetsen van de orde van grootte en het type van opgetreden effecten. Programma 1. Gemeenteraad 2. College en bestuur 3. Duurzaamheid, milieu en energietransitie 4. Openbare orde en veiligheid 5. Cultuur en Bibliotheek

6. Onderwijs

Onderwerp Kosten raadsondersteuning -

Minder projecten en activiteiten Handhaving openbare orde Minder projecten en activiteiten Ondersteuning cultuur en musea Dekking bovengenoemde Vertraagde uitvoering projecten Geen doorgang gevonden Lagere lasten bibliotheek Minder intensief toezicht kinderopvang Minder projecten en activiteiten