RIS308252 Bijlage 3

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

27

BEA van € 69 miljoen. Bij een omzet per fte in de horeca van € 80.000 levert dit in de horeca 863 arbeidsjaren werk op.  Tot slot wordt ervan uitgegaan dat de resterende € 10,- neerslaat in de detailhandel. De bestedingsimpuls van € 69 miljoen levert daar in totaal 531 arbeidsjaren werk op (bij een omzet van € 130.000 per fte). Conclusie : de totale bijdrage van grootschalige evenementen aan de werkgelegenheid in Den Haag komt uit op 3.118 arbeidsjaren. Daarvan betreffen 1.725 arbeidsjaren festivalorganisaties, 863 arbeidsjaren horeca en 531 arbeidsjaren detailhandel.

3 . 5 S t r a nd b ezo ek: S c h ev eni ngen en K i j kd ui n Een belangrijke pijler onder het toerisme in Den Haag, vormt de strandbezoeker. Met Scheveningen als één van de grootste badplaatsen van Nederland en Kijkduin als een echte familiebadplaats, heeft Den Haag twee belangrijke troeven om toeristen aan te trekken. Het gaat daarbij zowel om dagtoerisme als om verblijfstoerisme. Verder hebben zowel Scheveningen als Kijkduin ook een belangrijke recreatieve functie voor de inwoners van Den Haag zelf. De basis onder de raming van de bijdrage van het strandbezoek aan de werkgelegenheid in Den Haag, vormen inschattingen over aantallen bezoekers, hun bestedingen en welke sectoren daarvan profiteren. Wat de omvang van het strandbezoek betreft, is er weinig harde en recente informatie beschikbaar. Het beeld is als volgt:  Op basis van het onderzoek Toeristisch bezoek aan steden 2019 (TBAS-2019) kan worden geconcludeerd dat dagbezoeken aan Den Haag zich richten op:  Binnenstad: 53 procent van de dagjesmensen bezoekt de binnenstad van Den Haag.  Scheveningen: 48 procent van de dagjesmensen bezoekt Scheveningen.  Kijkduin: 7 procent bezoekt Kijkduin.  In totaal worden de badplaatsen Scheveningen en Kijkduin door 7,65 miljoen dagjesmensen bezocht.  Hierbij moet opgemerkt worden dat de dagjesmensen die Scheveningen bezoeken niet allemaal strandbezoeker zijn.

Scheveningen heeft met Scheveningen-Haven, Holland Casino, het AFAS Circustheater en meerdere musea meer te bieden voor bezoekers.  Het totaal aantal dagbezoeken aan Den Haag telt volgens TBAS-2019 op tot 9,6 miljoen14. Gebied dagbezoek x 1.000 o.b.v. TBAS Centrum Scheveningen Kijkduin Overig Totaal

2017

2018

2019

5.394 3.741 766 1.784 9.032

6.393 6.245 1.404 1.955 12.659

5.051 4.635 710 1.557 9.571

14 Het totaal aantal dagbezoeken is minder dan de som van de gebieden vanwege combinatiebezoek.

28

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA  TBAS-2019 levert verder op dat circa 1,5 miljoen mensen strandbezoek als belangrijkste reden van hun komst opgeven en dat circa 3,36 miljoen mensen uiteindelijk ook het strand bezoeken.  Het strand van Scheveningen en Kijkduin wordt echter ook bezocht door inwoners van Den Haag zelf en ook door verblijfstoeristen. Het aantal dagjesmensen dat volgens TBAS-2019 het strand in Den Haag bezoekt, is daarmee niet dekkend voor het doel van het voorliggende onderzoek. Het totaal aantal bezoekers van het strand van Scheveningen en Kijkduin is opgebouwd uit de dagjesmensen van buiten Den Haag, de verblijfstoeristen in met name Scheveningen en ook de inwoners van Den Haag. Een recente telling van het totaal aantal bezoekers en bezoeken ontbreekt. De laatste bron betreft consumentenonderzoek van Smart Agent Market Response (SAMR) in opdracht van de gemeente Den Haag. SAMR kwam tot de volgende ramingen:  In 2012 werd het aantal bezoeken aan Scheveningen geraamd op 14,25 miljoen en het aantal bezoeken aan Kijkduin op 5,2 miljoen.  Voor 2016 is ervan uitgegaan dat circa 12,4 miljoen mensen een bezoek brachten aan Scheveningen. De basis voor deze raming vormde het SAMR-onderzoek in combinatie met inzichten uit het ContinuVakantieOnderzoek wat betreft ontwikkeling van het strandbezoek aan Scheveningen.

Voor Kijkduin is in de vorige versie van het onderzoek naar de economische impact van toerisme uitgegaan van handmatige tellingen, die uitkwam op circa 3 miljoen bezoeken. Voor het voorliggende onderzoek wordt uitgegaan van continuering van de aantallen bezoeken uit 2016. Dit komt neer op 12,4 miljoen bezoeken aan Scheveningen en 3,0 miljoen bezoeken aan Kijkduin. Op basis van SARM wordt uitgegaan van een gemiddelde besteding van € 22,80 per bezoek voor Scheveningen en € 22,20 per bezoek voor Kijkduin. De directe economische impact wordt als volgt bepaald:  De bestedingsimpuls komt uit op € 282,7 miljoen voor Scheveningen en € 66,6 miljoen voor Kijkduin. De totale bestedingsimpuls bedraagt zo € 349,3 miljoen.  Aangenomen wordt dat hiervan 75 procent neerslaat in de horeca, bij strandtenten en horecagelegenheden op de Boulevard. De overige 25 procent komt ten goede aan de detailhandel.  De werkgelegenheidsimpuls in de horeca kan worden geraamd op 3.275 voltijdsbanen (uitgaand van een omzet van € 80.000 per fte per jaar in de horeca).  De werkgelegenheidsimpuls in de detailhandel komt uit op 670 voltijdsbanen (bij een omzet van € 130.000 per fte per jaar in de detailhandel). Conclusie : het directe werkgelegenheidseffect voor strandbezoek aan Scheveningen en Kijkduin wordt geschat op 3.275 arbeidsjaren in de horeca en 670 arbeidsjaren in de detailhandel.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

29

BEA 3 . 6 D i r e c t e we r k g e l e g e n h e i d v a n d a g t o e r i sme De bezoekers van de Haagse musea, culturele podia en evenementen, attracties en het strand in Scheveningen en Kijkduin, en het winkelend publiek dat van buiten Den Haag komt, is direct goed voor circa 21.270 arbeidsjaren werk. Het grootste deel van deze werkgelegenheid wordt gecreëerd in de horeca (circa 55 procent, oftewel circa 11.665 arbeidsjaren werk). Daarnaast profiteert ook de detailhandel (circa 5.070 arbeidsjaren) sterk: 2019 Dagjesmensen

Bezoeken Besteding Besteding mln € p.p. € totaal mln raming bestedingen Winkelen (dagelijks) 90,0 Winkelen (niet-dagelijks) 334,0 Uitgaan 14,8 35,40 523,9 Cultuur: musea 2,2 32,60 71,4 Cultuur: podiumkunsten 1,4 32,60 45,6 Evenementen 6,9 40,00 276,0 Attracties 6,2 39,50 244,9 Strand - Scheveningen 12,4 22,80 282,7 Strand - Kijkduin 3,0 22,20 66,6 Totaal 1.935,2

Horeca

Cultuur

Retail

Overig

Totaal

sectoren waar bestedingen neerslaan 692 2.569 6.549 0 0 0 223 595 137 0 143 380 88 0 863 0 531 1.725 612 0 377 1.837 2.651 0 544 0 624 0 128 0 11.664 975 5.066 3.562

692 2.569 6.549 955 611 3.118 2.826 3.194 752 21.267

Het over 2016 geraamde directe werkgelegenheidseffect van dagjesmensen en overige bezoekers van toeristische voorzieningen en attracties in Den Haag komt uit op circa 20.500 arbeidsjaren, uitgaand van min of meer dezelfde aannames ten aanzien van de vraag waar de bestedingen van bezoekers precies neerslaan: 2016 Dagjesmensen

Bezoeken Besteding Besteding mln € p.p. € totaal mln raming bestedingen Winkelen (dagelijks) 93,7 Winkelen (niet-dagelijks) 303,5 Uitgaan 14,8 35,37 523,4 Cultuur: musea 2,15 32,60 70,1 Cultuur: podiumkunsten 1,425 32,60 46,5 Evenementen 6,9 39,04 269,4 Attracties 5,6 39,47 219,1 Strand - Scheveningen 12,4 22,78 282,5 Strand - Kijkduin 3 22,16 66,5 Totaal 1.874,6

Horeca

Cultuur

Retail

Overig

Totaal

sectoren waar bestedingen neerslaan 721 2.335 6.543 0 0 0 219 584 135 0 145 387 89 0 835 0 514 1.697 548 0 337 1.643 2.648 0 543 0 623 0 128 0 11.561 971 4.802 3.339

721 2.335 6.543 938 622 3.046 2.528 3.191 751 20.674

Conclusie : de directe werkgelegenheidsimpact van het dagtoerisme is toegenomen met circa 2,9 procent, als 2019 wordt vergeleken met 2016.

30

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA 3 . 7 D i r e c t e we r k g e l e g e n h e i d se f f e c t v a n v e r b l i j f st o e r i sme Het directe werkgelegenheidseffect van het verblijfstoerisme kan op basis van de in hoofdstuk 2 toegelichte aantallen hotelovernachtingen en bestedingen per bezoeker per dag (of nacht) worden geraamd. De totale bestedingen van de verblijfstoeristen is ingeschat op circa € 285 miljoen, waarbij deze bestedingen voor 41,3 procent voor rekening komen van de recreatieve verblijfstoeristen uit het buitenland en voor 66,5 procent voor rekening van de recreatieve en zakelijke verblijfstoeristen uit het buitenland als geheel. Het directe werkgelegenheidseffect van het verblijfstoerisme komt voor 2019 uit op circa 3.300 voltijdsbanen, die voor 70 procent gerealiseerd worden in de horeca, voor circa 10 procent in de detailhandel en voor 7 procent in de culturele sector: 2019 Segment

Overnachtingen

Binnenlands recreatief Binnenlands zakelijk (incl. MICE) Totaal binnenlands

460.600 347.400 808.000

Buitenlands recreatief Buitenlands zakelijk (incl. MICE) Totaal buitenlands

637.100 230.900 868.000

Totaal Totaal bestedingen, mln € horeca, incl. overnachting detailhandel cultuur overig

Besteding per overnachting p.p., € 34,00 229,00

Bestedingen totaal, mln €

184,10 320,00

117,3 73,9

15,7 79,6

1.676.000 286,4 % besteding 65% 15% 5% 15%

186,2 43,0 14,3 43,0

arbeidsjaren 2.327 330 239 409 3.305

Het voor 2016 geraamde directe werkgelegenheidseffect van het verblijfstoerisme kwam uit op circa 3.470 voltijdsbanen. Dit betekent een afname van 5,5 procent. Deze afname is in lijn met de bestedingsimpuls, die in 2016 nog circa € 300 miljoen bedroeg en is afgenomen tot circa € 284 miljoen in 2019. De afname van het werkgelegenheidseffect is niet te wijten aan een daling van het aantal verblijfstoeristen. Dat is in vergelijking met 2016 licht toegenomen, van bijna 1,6 miljoen naar bijna 1,7 miljoen in 2019. Dat het werkgelegenheidseffect toch beperkt is afgenomen, komt omdat er een daling is van het aantal buitenlandse zakelijke verblijfstoeristen: van 345.800 in 2016 naar 230.900 in 2019. Deze categorie verblijfstoerist besteedt per persoon per overnachting gemiddeld veruit het meest (circa € 310 per overnachting).

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

31

BEA Het directe werkgelegenheidseffect van het verblijfstoerisme in Den Haag werd in 2016 als volgt geraamd: 2016 Segment

Overnachtingen

Binnenlands recreatief Binnenlands zakelijk (incl. MICE) Buitenlands recreatief Buitenlands zakelijk (incl. MICE) Totaal Totaal bestedingen, mln € horeca, incl. overnachting detailhandel cultuur overig Totaal arbeidsjaren

335.800 394.200 517.200 345.800 1.593.000

Besteding per overnachting p.p., € 33 229 180 307

Bestedingen totaal, mln € 11,1 90,3 93,1 106,2 300,6

% besteding 65% 15% 5% 15%

195,4 45,1 15,0 45,1

arbeidsjaren 2.442 347 251 429 3.469

Conclusie : Het directe werkgelegenheidseffect vanwege het verblijfstoerisme komt voor 2019 uit op circa 3.280 arbeidsjaren. Dat is wat minder dan voor het jaar 2016, toen het indirecte werkgelegenheidseffect werd geraamd op circa 3.470 arbeidsjaren. De reden hiervoor is de daling van het aantal hotelovernachtingen door zakelijke verblijfstoeristen. Zowel het aantal zakelijke hotelovernachtingen van buitenlandse als binnenlandse verblijfstoeristen lag in 2019 op een wat lager niveau dan in 2016. Tegenover deze daling van het aantal hotelovernachtingen door zakelijke verblijfstoeristen stond een stijging van het aantal overnachtingen door verblijfstoeristen met een recreatief bezoekmotief, maar per saldo is er in 2019 sprake van minder bestedingen door verblijfstoeristen, waardoor het verblijfstoerisme in 2019 wat minder directe banen genereert dan in 2016. Uitsplitsing herkomstland

De voor 2019 geraamde directe werkgelegenheidsbijdrage van het verblijfstoerisme van 3.305 arbeidsjaren is voor circa twee derde (66,8 procent) gebaseerd op bestedingen van buitenlandse verblijfstoeristen. De (recreatieve en zakelijke) buitenlandse verblijfstoeristen besteden samen circa € 191,2 miljoen, resulterend in een direct werkgelegenheidseffect van circa 2.200 arbeidsjaren werk, waarbij deze raming is gebaseerd op de volgende landelijke kengetallen:  Een buitenlandse verblijfstoerist met een recreatief bezoekmotief besteedt gemiddeld € 184,10 per overnachting.  Een buitenlandse verblijfstoerist met een zakelijk bezoekmotief besteedt gemiddeld per overnachting € 320. De directe werkgelegenheidsbijdrage aan de Haagse economie van de buitenlandse verblijfstoeristen kan ook worden gebaseerd op de gemiddelde bestedingen per overnachting

32

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA van verblijfstoeristen uitgesplitst naar herkomstland. De bestedingen per overnachting variëren sterk naar herkomstland: Herkomstland

Aantal overnachtin-

Uitgave per per-

Resulterende be-

gen in hotel (x 1.000)

soon per dag in €

steding , in € mln

Duitsland

290

112

32,5

Verenigd Koninkrijk

95

240

22,8

België

74

117

8,7

Frankrijk

34

227

7,7

Italië

19

232

4,4

Spanje

15

239

3,6

Verenigde Staten

73

343

25,0

Canada

11

392

4,3

Japan

7

457

3,2

China

13

328

4,3

Overig Europa

118,5

252

29,7

Overig intercontinentaal

118,5

382

Totaal

868

45,3 191,6

Nota bene : er is ervan uitgegaan dat van de in totaal 237.000 bezoekers uit andere landen dan Duitsland, België, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië, Spanje, Verenigde Staten, Canada, Japan en China de helft afkomstig is uit overige Europese landen en de andere helft uit overige landen buiten Europa. De aldus geraamde besteding van circa € 192 miljoen is vrijwel gelijk aan de raming van € 191,2 miljoen gebaseerd op de genoemde kengetallen voor de gemiddelde besteding van buitenlandse verblijfstoeristen met een recreatief respectievelijk zakelijk bezoekmotief. Effectieve

Uit de uitsplitsing naar herkomstlanden komt duidelijk naar voren dat intercontinentale

toeristische

verblijfstoeristen (uit onder andere Verenigde Staten, Canada, Japan en China) per

strategie

overnachting relatief veel bijdragen aan de Haagse werkgelegenheid. In de afgelopen jaren is met name het aantal verblijfstoeristen uit de Verenigde Staten en Canada sterk toegenomen zoals toegelicht in paragraaf 2.2. Gelet op de relatief hoge bestedingen per overnachting van deze bezoekers, is hun aandeel in het aantal banen dat direct wordt gecreeerd door verblijfstoeristen nog sterker toegenomen. De verblijfstoeristen uit de Verenigde Staten blijken in 2019 na de Duitse verblijfstoeristen inmiddels de grootste bijdrage te leveren aan de Haagse werkgelegenheid. Binnen Europa besteden de Duitse en Belgische verblijfstoeristen relatief weinig per overnachting. Duitsland en België blijven in de Haagse ‘strategie toerisme 2020-2025’15 ech15 Gemeente Den Haag, Toerisme, werk(t) voor de stad, strategie toerisme 2020-2025, 2019.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

33

BEA ter onverminderd belangrijke landen voor Den Haag vanwege de grote aantallen verblijfsbezoekers die uit beide landen afkomstig zijn en het gegeven dat inwoners van deze landen relatief snel bewogen kunnen worden tot een bezoek aan Den Haag. In de ‘strategie toerisme’ is verder geconcludeerd dat het toeristisch product van Den Haag, met een combinatie van stad, strand en een koninklijk karakter, goed aansluit op wat bezoekers uit deze landen zoeken en interessant vinden. In de ‘strategie toerisme’ is verder benoemd dat het culturele aanbod van Den Haag onder meer door bezoekers uit Frankrijk, Italië en Spanje interessant wordt gevonden. Een effectieve toeristische strategie combineert de inzichten over de bestedingen per overnachting per verblijfstoerist, uitgesplitst naar herkomstland, met inzichten over de mate waarin inwoners uit de betreffende herkomstlanden door middel van marketinginspanningen bereikt kunnen worden en inschattingen over de kans dat zij daardoor dan sneller geneigd zijn Den Haag daadwerkelijk te gaan bezoeken.

34

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA 4 Aan bezoekers van buiten Den Haag toe te rekenen impact Het hiervoor in hoofdstuk 3 geraamde werkgelegenheidseffect van bezoeken van Hagenaars en niet-Hagenaars aan  Musea,  theaters, concertzalen en andere podia,  uitgaansgelegenheden en andere horeca,  het strand in Scheveningen en Kijkduin en de mensen die van buiten Den Haag in Den Haag komen winkelen, telt op tot circa 21.265 voltijdsbanen. De overnachtingen van verblijfstoeristen voegen daar nog circa 3.300 voltijdsbanen aan toe. Het is feitelijk de economische impact van de toeristisch-recreatieve infrastructuur van Den Haag, waarbij deze is gebaseerd op de combinatie van bezoekers uit:  Den Haag.  Rest van Nederland.  Buitenland Definitie van

Navolgend wordt in hoofdstuk 4 gefocust op het deel van dit werkgelegenheidseffect dat

‘toerist’

kan worden toegerekend aan bezoekers van buiten Den Haag (oftewel van de toerist). In het voorliggende onderzoek wordt onder ‘de toerist’ zowel de recreatieve bezoeker van buiten Den Haag als de bezoeker van buiten Den Haag met een zakelijk motief verstaan:

Het onderscheid is daarbij dat de toerist per definitie van buiten Den Haag afkomstig is, uit ofwel de ‘rest van Nederland’ of uit het buitenland.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

35

BEA Voor het bepalen van de economische betekenis van de toerist in casu de bezoekers van buiten Den Haag moet dus een uitsplitsing worden gemaakt naar de herkomst van de bezoekers van Den Haag. Daarbij vormt het periodieke en op landelijke schaal uitgevoerde TBAS-onderzoek een belangrijke basis. TBAS-

Om in kaart te kunnen brengen wat de economische impact is van toeristische bezoekers

onderzoek…

van buiten Den Haag, kan gebruik worden gemaakt van het onderzoek Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS). TBAS is een periodiek onderzoek, uitgevoerd door NBTC-NIPO Research (een samenwerking tussen NBTC Holland Marketing en marktonderzoeksbureau Kantar). Het onderzoek wordt ieder kwartaal online uitgevoerd onder een panel van circa 10.000 personen. De resultaten zijn representatief voor de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder. Doordat de aanpak van het onderzoek voor alle steden gelijk is, kunnen de uitkomsten tussen steden onderling worden vergeleken.

… bezoekers

Het TBAS-onderzoek schetst een beeld van de bezoeken aan Den Haag door bezoekers

uit de rest van

vanuit de rest van Nederland. Een voordeel van het gebruik van TBAS-gegevens is dat in

Nederland

de door TBAS gerapporteerde bezoekaantallen de bezoeken door inwoners van Den Haag niet zijn meegenomen. Een nadeel is dat TBAS geen beeld oplevert over aantal bezoeken door mensen vanuit het buitenland aan de Haagse musea, podia en het strand en dat ook de bezoekers met een zakelijk motief niet zijn meegeteld.

4 . 1 W a t i s b e k e n d o v e r h e r k o mst v a n t o e r i st ? Voor een deel van de instellingen op het gebied van toerisme en cultuur in Den Haag geldt, dat zij de herkomst van hun bezoekers bijhouden. Dit geldt voor een aanzienlijk deel van de musea en in mindere mate ook van de attracties. Deze inzichten over de herkomst van bezoekers zijn harder dan inzichten die TBAS op dit vlak oplevert en vormen voor navolgende uitwerking van de economische impact van de toerist het uitgangspunt. Onderdeel toeris-

Inzicht in herkomst van bezoekers o.b.v. inventarisaties van ge-

tische sector

meente en betrokken instellingen en bedrijven

Musea

 Voor twee grote musea geldt, dat meer dan de helft van de bezoekers afkomstig is uit het buitenland.  Van de bezoekers van het Mauritshuis is 58 procent afkomstig uit het buitenland.  Voor Escher in het Paleis geldt dat dit aandeel 57 procent is.  Van de bezoekers van het Kunstmuseum Den Haag is 18 procent afkomstig uit Den Haag, 74 procent uit de rest van Nederland en de overige 8 procent uit het buitenland. De herkomst van bezoekers van het Haags Historisch Museum, De Gevangenpoort en het Oranjehotel is hiermee min of meer vergelijkbaar, met aandeel bezoekers vanuit Den Haag zelf dat ligt tussen 13 procent en 24 procent van het totaal aantal bezoekers.

36

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA  De bottom up-geïnventariseerde bezoekers uit het buitenland tellen op tot in ieder geval 432.000 van de in totaal 2,19 miljoen bezoekers in 2019. Dit komt neer op circa 20 procent. BEA gaat er navolgend vanuit dat 20 procent van de museumbezoekers afkomstig is uit het buitenland, 20 procent uit Den Haag en de overige 60 procent uit de rest van Nederland. Attracties

 Voor enkele attracties geldt, dat een groot deel van hun bezoekers van buiten Nederland komt. Het gaat met name om:  Madurodam, dat aangeeft dat 45 procent van de bezoekers van buiten Nederland komt16. Daarnaast trekt een attractie als Holland Casino substantiële aantallen buitenlandse bezoekers, maar het aandeel is ten opzichte van Madurodam veel bescheidener.  Voor de meeste attracties is het aandeel buitenlandse bezoekers beperkt. Een attractie als De Uithof haalt ruim driekwart van de bezoekers uit Den Haag en regio, de rest voornamelijk uit de rest van Nederland en enkele procenten uit het buitenland. BEA gaat er op basis van deze informatie vanuit dat van bezoekers van attracties in Den Haag 20 procent afkomstig is uit eigen stad, 70 procent uit overig Nederland en 10 procent van buiten Nederland.

BEA gaat er voor de overige onderdelen van de toeristische infrastructuur c.q. de overige toeristische bezoekmotieven vanuit, dat het aandeel internationale bezoekers heel beperkt is. Voor de podia gaat BEA er verder vanuit dat circa 40 procent van de bezoekers uit Den Haag zelf afkomstig is. Voor bioscopen en het filmhuis ligt dit aandeel naar verwachting nog hoger; het aandeel wordt ingeschat op circa 65 procent. Het aandeel Hagenaars en Hagenezen in het bezoek is voor musea relatief laag. Zoals hiervoor aangegeven, gaat BEA er vanuit dat circa 20 procent van de museumbezoekers uit Den Haag zelf komen. Voor podia, bioscopen en het filmhuis ligt dit aanmerkelijk hoger.

4 . 2 A a n t a l b e zo e k e r s v a n b u i t e n D e n Ha a g o . b . v . i n v e n t a r i sa t i e g e me e n t e & T BA S Voor de verschillende toeristische bezoekmotieven zijn er uiteenlopende bronnen om te komen tot een raming van het absolute aantal bezoekers. Directe inventarisaties van de gemeente Den Haag bij instellingen in de verschillende segmenten van de toeristische sector, leveren hierover de meest harde informatie. BEA hanteert deze inventarisaties daarom als basis voor het bepalen van de economische impact van ‘de toerist’ oftewel de

16 BDO i.o.v. Madurodam, De economische impact van Madurodam, maart 2017. In deze rapportage is ook vermeld dat van de dagbezoekers 20 procent uit het buitenland komt en van de verblijfstoeristen 80 procent.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

37

BEA bezoekers van buiten Den Haag. De gemeente verzorgt jaarlijkse inventarisaties van het aantal bezoekers voor de volgende segmenten van de toeristische sector:  Musea.  Podia.  Attracties.  Evenementen.  Bioscopen en filmhuis. De gemeentelijke inventarisaties worden hierna getoond in combinatie met TBAS-ramingen: Bezoeken, x 1.000

TBAS-2019

Inventarisatie gemeente Den Haag onder instellingen

Ondernomen

Belangrijkste

activiteiten

bezoekmotief

Musea

1.945

1.424

2.190

Podia

1.233

1.121

1.444

529

308

6.200, waarvan 1.611 ‘ech-

Attracties

te’ attracties17 Evenementen

750

527

6.900, waarvan circa 2.900 met entree en exclusief evenementen die al meetellen bij bezoek aan Scheveningen of Kijkduin.

Bioscopen & filmhuis

759

478

2.229

De inventarisaties van de gemeente Den Haag onder instellingen van aantallen bezoeken komen redelijk tot goed overeen met de TBAS-ramingen voor musea en in iets mindere mate ook podia en bioscopen en filmhuis:  Voor de musea geldt, dat de bottom up-inventarisatie van de gemeente uitkomt op circa 2,2 miljoen bezoekers. Circa 20 procent daarvan is afkomstig uit Den Haag zelf. De resterende 80 procent, oftewel circa 1,75 miljoen bezoekers, is afkomstig uit de rest van Nederland of het buitenland. De TBAS-raming van in totaal circa 1,945 miljoen museumbezoeken door bezoekers van buiten Den Haag, waarvan voor 1,4 miljoen bezoeken gold dat museumbezoek de belangrijkste reden was om Den Haag te bezoeken, ligt hiermee in lijn.  Ook voor de podia lijken de TBAS-ramingen redelijk aan te sluiten bij de werkelijke bezoekersaantallen, zoals die door de gemeente Den Haag zijn geïnventariseerd. Deze inventarisatie levert 1,4 miljoen bezoekers op, waarvan ruim 0,65 miljoen voor het AFAS Circustheater, dat vooral bezoekers van buiten Den Haag aantrekt. Mede hierdoor gaat BEA ervan uit dat 75 procent van de bezoeken aan podia in Den Haag voor rekening 17 Dit betreft Madurodam, Omniversum, Drievliet, Binnenhof en Vredespaleis.

Niet meegenomen zijn De Pier (2,5 miljoen bezoeken, te rangschikken onder ‘strandbezoek/boulevard’), Holland Casino (533.000 bezoeken, te rangschikken onder ‘uitgaan’) en Uithof (1,5 miljoen bezoeken).

38

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA komen van mensen van buiten Den Haag. Ook van enkele andere podia die grote bezoekersaantallen trekken, zoals het Paard, Zuiderstrandtheater en de Koninklijke Schouwburg, zal een groot deel van hun publiek van buiten Den Haag afkomstig zijn. Bij een aanname van 75 procent bezoekers van buiten Den Haag, komt het totale aantal bezoeken gepleegd door mensen van buiten Den Haag uit op 1,083 miljoen. Deze raming wijkt niet zeer sterk af van de raming van TBAS (1,2 miljoen gepleegde bezoeken aan podia in Den Haag door mensen van buiten de stad, waarvan voor 1,1 miljoen bezoeken geldt dat het bezoeken van de voorstelling of het concert het belangrijkste bezoekmotief was).  Een bottom up-inventarisatie van de Haagse bioscopen en het filmhuis levert op dat deze worden bezocht door 2,2 miljoen bezoekers op jaarbasis. Als circa 65 procent afkomstig is uit Den Haag zelf, zijn er circa 780.000 bezoekers van buiten Den Haag. De TBAS-raming van 759.000 bioscoop- en filmhuisbezoekers spoort hier goed mee. Voor attracties en evenementen sporen de TBAS-ramingen minder goed met de bottom upinventarisaties onder instellingen.  Voor de attracties rapporteert TBAS in totaal 529.000 bezoeken (voor 308.000 daarvan geldt dat bezoek van attractiepark het belangrijkste motief was om Den Haag te bezoeken).

Uit inventarisaties van instellingen en gemeenten blijkt dat het aantal bezoeken oploopt tot 6,2 miljoen indien De Pier (circa 2,5 miljoen bezoeken in 2019), Holland Casino (circa 530.000 bezoeken) en de Uithof (circa 1,5 miljoen bezoeken) worden meegerekend. Indien De Pier niet wordt meegerekend (omdat deze bezoekers worden meegenomen onder het bezoekmotief ‘strand/boulevard’), Holland Casino ook niet (omdat deze bezoekers worden meegenomen onder het bezoekmotief ‘uitgaan’) en de Uithof ook niet (omdat het leeuwendeel van de bezoekers uit Den Haag of direct aangrenzende Haagse regio afkomstig is, respectievelijk 42 procent en 37 procent), daalt het aantal bezoeken van attracties tot 1,6 miljoen, wat alsnog aanmerkelijk meer is dan de TBAS-raming. BEA gaat navolgend uit van 1,6 miljoen bezoekers aan attracties Den Haag, waarvan 75 procent van buiten Den Haag (circa 1,2 miljoen).  Voor de evenementen is BEA in eerdere edities van het onderzoek naar de economische impact van toerisme uitgegaan van een uitputtende door de gemeente Den Haag opgestelde lijst van evenementen, waarvan het aantal bezoekers in 2012 optelde tot 6,3 miljoen en waarvan voor 2016 is uitgegaan van een toename met 10 procent tot 6,9 miljoen.

Een groot deel van deze evenementen is echter gratis toegankelijk en voor een aanzienlijk deel van deze evenementen geldt dat zij in Scheveningen of Kijkduin georganiseerd worden en dus ook meetellen bij het bezoekmotief ‘strand/boulevard’. Geschoond voor deze evenementen, wordt het aantal bezoeken aan evenementen buiten Scheveningen en Kijkduin en waarvoor entree geheven wordt, geraamd op circa 2,9 miljoen. De resterende selectie van evenementen is een mix van evenementen met vooral bezoekers van buiten en andere die vooral inwoners van Den Haag trekken.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

39

BEA Voor de overige toeristische activiteiten c.q. bezoekmotieven geldt dat de gemeente Den Haag geen eigen inventarisaties verricht. Voor deze onderdelen baseert BEA zich in principe op de door TBAS geraamde aantallen bezoekers van buiten Den Haag. Het gaat om:  Verschillende vormen van uitgaan (geen bioscoop/filmhuis, wel lunch/dineren, terras, uitgaan/nachtleven).  Strand/boulevard.  Stadswandeling.  Overig (sportwedstrijden, wellness/sauna e.d.). Het totaal aantal bezoeken van buiten Den Haag wordt geraamd op 12,1 miljoen in 2019: Activiteit c.q. bezoekmotief, aantallen x 1.000

Winkelen Uitgaan Lunch/dineren Terras Bioscoop Uitgaan/nachtleven Musea Podia Attracties Evenementen Strand/boulevard Stadswandeling Sportwedstrijden Wellness, sauna e.d. Geen belangrijkst motief Totaal

Ondernomen activiteiten o.b.v. TBAS 2019

Aantal Inventarisatie bezoeken totaal aantal bezoeken o.b.v. TBAS 2019 o.b.v. ('belangrijkst informatie motief ') gemeente en instellingen 2.641 1.046

5.501 2.357 759 345 1.945 1.233 529 750 3.358 1.376 73 32

1.350 213 478 102 1.424 1.121 308 527 1.512 311 66 24

% % % aantal aantal Totaal inwoners bezoeken bezoeken bezoeken bezoeken aantal Den Haag uit rest uit buitenuit rest uit buiten- bezoeken land land van buiten van van Den Haag Nederland Nederland

2.229

65%

35%

0%

2.190 1.444 1.611 2.900

20% 25% 25% 50%

60% 70% 70% 47,5%

20% 5% 5% 2,5%

1.090 9.572

1.046

1.046

1.350 213 780 102 1.314 1.011 1.128 1.378 1.512 311 66 24

1.350 213 780 102 1.752 1.083 1.208 1.450 1.663 311 66 24

1.090 11.324

438 72 81 73 151

814

1.090 12.139

Het aldus geraamde aantal bezoeken dat afkomstig is van buiten Den Haag komt hoger uit dan de door TBAS geraamde 9,6 miljoen bezoeken. Afwijkingen betreffen vooral de raming van het aantal bezoeken aan attracties en evenementen. De in het voorliggende rapport gehanteerde aantallen bezoeken van buiten Den Haag aan attracties en evenementen liggen op een aanmerkelijk hoger niveau dan bij TBAS. Voor winkelen, met name met een toeristisch karakter, is het KSO de beste bron.

4 . 3 Be st e d i n g e n e n b a n e n v a n we g e b e zo e k e r s v a n b u i t e n D e n Ha a g Bezoekers van musea, uitgaansgelegenheden of attracties in Den Haag die niet in deze stad wonen, besteden per bezoek meer dan het deel van de bezoekers dat wel in Den Haag woont. Voor een klein deel ligt de verklaring erin dat bezoekers van buiten (meer) reiskosten hebben. Belangrijker is echter dat dagjesmensen die Den Haag bezoeken voor bijvoorbeeld een museum of een evenement veel meer geneigd zijn om vooraf en na af-

40

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA loop daarvan ergens een terrasje te pakken om wat te drinken, een restaurant bezoeken en wellicht ook nog even gaan winkelen. Op basis van TBAS-2019 gaat BEA uit van een gemiddelde besteding per persoon per bezoek voor alle toeristische motieven van € 52,70. Daarvan wordt gemiddeld € 11,80 besteed aan entree, € 22,50 aan horeca, € 12,40 aan winkels en de € 5,90 besteed aan overige kosten zoals vervoer en andere bestedingen onderweg van of naar Den Haag. BEA gaat ervan uit dat deze € 5,90 niet worden besteed in Den Haag, zodat de totaal per gemiddeld bezoek in Den Haag gepleegde besteding uitkomt op € 46,80 per persoon.

De totale besteding van de bezoekers van buiten Den Haag (exclusief buitenlandse verblijfstoeristen) komt op basis van dit bestedingsniveau uit op circa € 944 miljoen: Activiteit c.q. bezoekmotief, aantallen x 1.000

aantal bezoeken uit rest van Nederland

aantal bezoeken uit buitenland

totaal aantal Totale bezoeken van besteding p.p. buiten Den in Den Haag in Haag €

Winkelen Uitgaan Lunch/dineren Terras Bioscoop Uitgaan/nachtleven Musea Podia Attracties Evenementen Strand/boulevard Stadswandeling Sportwedstrijden Wellness, sauna e.d. Geen belangrijkst motief Totaal

1.046

0

1.046

1.350 213 780 102 1.314 1.011 1.128 1.378 1.512 311 66 24 1.090 11.324

0 0 0 0 438 72 81 73 151 0 0 0 0 814

1.350 213 780 102 1.752 1.083 1.208 1.450 1.663 311 66 24 1.090 12.139

Totale besteding in Den Haag in € mln 424,6

46,80 46,80 46,80 46,80 46,80 46,80 46,80 46,80 46,80 46,80 46,80 46,80 46,80

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

63,2 10,0 36,5 4,8 82,0 50,7 56,5 67,9 77,8 14,6 3,1 1,1 51,0 944

41

BEA Ten aanzien van de sectoren waarin deze bestedingen neerslaan, gaat BEA uit van de volgende aannames:  Voor het bezoekmotief uitgaan (lunch/dineren, terras en nachtleven) wordt ervan uitgegaan dat van de besteding van € 46,80 in Den Haag € 11,80 aan entreegeld en € 22,50 vanwege consumpties (eten en drinken) ten goede komt aan de horeca (samen ruim 73 procent). De overige besteding van € 12,40 komt ten goede aan de detailhandel (dit is ruim 26 procent).  Voor musea en podia wordt er, in navolging van de aannames hieromtrent in hoofdstuk 3, van uitgegaan dat 50 procent van de bestedingen van bezoekers ten goede komt aan de culturele sector, 25 procent aan horeca en 25 procent aan de detailhandel.  Voor attracties en evenementen is het uitgangspunt dat van de besteding van gemiddeld € 46,80 per persoon in Den Haag uiteindelijk € 22,50 (oftewel 48,2 procent) vanwege consumpties en tickets ten goede komt aan de attractie-eigenaren en evenementenorganisatoren (onderdeel van de sector dienstverlening), dat € 11,80 (25,3 procent) van de besteding van in totaal € 46,80 in Den Haag ten goede komt aan de horeca en dat € 12,40 (26,5 procent) wordt besteed in winkels.  Voor het strandbezoek is de aanname dat € 12,40 in de detailhandel wordt besteed en de rest in horeca (strandtenten, restaurants en dergelijke). Samengevat: Activiteit c.q.

% besteding % besteding % besteding % besteding bezoekmotief, aandeel in in horeca in winkels in culturele in overige totale bestedingen in Den sector branches Haag (gemiddeld € 46,80) Winkelen Uitgaan Lunch/dineren Terras Bioscoop Uitgaan/nachtleven Musea Podia Attracties Evenementen Strand/boulevard Stadswandeling Sportwedstrijden Wellness, sauna e.d. Geen belangrijkst motief

73,3 73,3 40 73,3 25 25 25,3 25,3 73,3 25,3 25,3 25,3 25,3

26,7 26,7 10

totaal

50 26,7

25 25 26,5 26,5 26,7 26,5 26,5 26,5 26,5

50 50 48,2 48,2 48,2 48,2 48,2 48,2

100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100

Uitgaand van de op deze wijze bepaalde bestedingsimpuls in respectievelijk de horeca, de detailhandel, de culturele sector en verschillende vormen van dienstverlening, attracties en evenementenorganisatoren, kan het werkgelegenheidseffect van de toeristische bezoeker worden geraamd op ruim 9.200 voltijdsbanen of arbeidsjaren.

42

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA De bestedingsimpuls van 944 miljoen vanwege de toeristische bezoeker van buiten Den Haag slaat dan als volgt neer in de verschillende sectoren van de Haagse economie: Activiteit c.q. bezoekmotief, aantallen x 1.000

Totale besteding in Den Haag in € mln

Winkelen Uitgaan Lunch/dineren Terras Bioscoop Uitgaan/nachtleven Musea Podia Attracties Evenementen Strand/boulevard Stadswandeling Sportwedstrijden Wellness, sauna e.d. Geen belangrijkst motief Totaal

424,6 63,2 10,0 36,5 4,8 82,0 50,7 56,5 67,9 77,8 14,6 3,1 1,1 51,0 944

Bestedingen horeca in € mln

Bestedingen winkels in € mln

Bestedingen cultuur in € mln

Bestedingen overige branches in € mln

0,00 0,00 18,26 0,00 41,00 25,34 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 84,6

0,00 0,00 0,00 1,27 0,00 0,00 27,26 32,71 0,00 7,02 1,49 0,54 24,59 94,9

424,6 46,31 7,31 14,60 3,50 20,50 12,67 14,31 17,17 57,06 3,68 0,78 0,28 12,91 211,1

16,87 2,66 3,65 0,00 20,50 12,67 14,98 17,98 20,78 3,86 0,82 0,30 13,52 553,2

De directe werkgelegenheid, uitgedrukt in voltijdsbanen, van dagbezoekers van buiten Den Haag kan dan als volgt worden geraamd: Activiteit c.q. bezoekmotief, aantallen x 1.000

Totale besteding in Den Haag in € mln

Bestedingen horeca in € mln

Bestedingen winkels in € mln

Bestedingen cultuur in € mln

944

211,1

553,2

84,6

94,9

Omzet per voltijdsbaan

80.000

130.000

60.000

105.000

Aantal voltijdsbanen

2.638

4.255

1.410

904

Totale besteding

Totaal Bestedingen aantal overige branches in € voltijdsba mln nen

9.207

Het totale werkgelegenheidseffect van ‘de toerist’ kan worden benaderd als de optelsom van de circa 9.200 voltijdsbanen als gevolg van bestedingen van met name dagbezoekers van buiten Den Haag en daarnaast de bestedingen van de verblijfstoeristen. Omdat gebruik is gemaakt van TBAS-gegevens, is de scheidslijn tussen dagbezoekers enerzijds en verblijfstoeristen anderzijds echter enigszins diffuus. Het TBAS-onderzoek baseert de bevindingen op een panel van Nederlandse bezoekers aan Den Haag met een recreatief bezoekmotief. Er wordt geen onderscheid gemaakt naar dagbezoekers en verblijfstoeristen. Dit betekent dat in het TBAS-onderzoek een deel van de verblijfstoeristen is meegenomen. Het betreft dan het segment van de Nederlandse verblijfstoeristen met een recreatief bezoekmotief. Om de volledige economische impact te kunnen ramen, moet het hiervoor geraamde werkgelegenheidseffect op basis van TBAS, dat voornamelijk maar niet exclusief is geba-

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

43

BEA seerd op dagbezoekers vanuit Nederland (voor zover niet uit Den Haag zelf afkomstig), worden aangevuld met de economische impact van:  Verblijfstoeristen vanuit Nederland met een zakelijk bezoekmotief.  Verblijfstoeristen uit het buitenland, ongeacht of zij Den Haag bezoeken met een recreatief of een zakelijk motief. In navolgende figuur is aangegeven welk deel van de verblijfstoeristen toegevoegd moet worden aan het op basis van TBAS geraamde werkgelegenheidseffect van 9.207 arbeidsjaren werk:

Concreet betekent dit dat nog 3.124 arbeidsjaren toegevoegd kunnen worden vanwege het verblijfstoerisme: 2019 Segment

Binnenlands recreatief Binnenlands zakelijk (incl. MICE) Totaal binnenlands

0 347.400 347.400

Buitenlands recreatief Buitenlands zakelijk (incl. MICE) Totaal buitenlands

637.100 230.900 868.000

Totaal Totaal bestedingen, mln € horeca, incl. overnachting detailhandel cultuur overig

44

Overnachtingen

Besteding per overnachting p.p., € 34,00 229,00

Bestedingen totaal, mln €

184,10 320,00

117,3 73,9

0,0 79,6

1.215.400 270,7 % besteding 65% 15% 5% 15%

176,0 40,6 13,5 40,6

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

arbeidsjaren 2.200 312 226 387 3.124

BEA Ten aanzien van de volgende twee categorieën bezoekers van buiten Den Haag zijn weinig of geen gegevens beschikbaar, zodat deze niet zijn meegenomen in de raming van de economische impact van ‘de toerist’:  Buitenlandse dagtoeristen, met name uit Duitsland en België.  Binnenlandse zakelijke dagbezoekers, bijvoorbeeld mensen vanuit de rest van Nederland die in Den Haag congressen bezoeken. De totale economische impact van ‘de toerist’ wordt hiermee dus enigszins onderschat, waarbij de onderschatting relatief naar verwachting beperkt is. Conclusie : het totale directe werkgelegenheidseffect van de toeristische bezoeker van buiten Den Haag, met een recreatief of met een zakelijk bezoekmotief, komt daarmee uit op tenminste circa 12.330 arbeidsjaren oftewel voltijdsbanen (circa 9.200 vanwege dagtoerisme en recreatief verblijfstoerisme en aanvullend circa 3.125 arbeidsjaren vanwege verblijfstoerisme). Het totale werkgelegenheidseffect van de toeristisch-recreatieve sector in Den Haag kan daarmee voor in ieder geval 50 procent worden toegerekend aan de toeristische bezoeker van buiten Den Haag.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

45

BEA 5 Indirecte werkgelegenheid en andere uitstralingseffecten In hoofdstuk 3 is een raming gepresenteerd van de directe werkgelegenheidseffecten van ‘toerisme’ voor Den Haag. Het betreft banen bij bedrijven en instellingen die direct profiteren van de bestedingen van bezoekende toeristen of van Hagenaars die toeristischrecreatieve voorzieningen in Den Haag bezoeken. Dit directe werkgelegenheidseffect telt in 2019 op tot naar schatting 21.265 arbeidsjaren (voltijdsbanen) vanwege dagtoerisme en daarnaast 3.300 arbeidsjaren vanwege verblijfstoerisme. Het totale directe werkgelegenheidseffect komt daarmee uit op circa 24.572 voltijdsbanen. Daarvan zijn, zoals is toegelicht in hoofdstuk 4, tenminste 11.000 voltijdsbanen toe te rekenen aan toeristische bezoekers van buiten Den Haag. De economische bedrijvigheid en banen die direct ontstaan door de bestedingsimpuls van toeristische bezoekers c.q. bezoekers aan toeristische voorzieningen en attracties hebben ook positieve uitstraling op toeleverende bedrijven. Voor een deel zijn deze toeleverende bedrijven gevestigd in Den Haag. Ook de bij toeleverende bedrijven gecreëerde banen vanwege toerisme zijn belangrijk voor de Haagse economie. Navolgend wordt het indirecte werkgelegenheidseffect bij toeleveranciers van de toeristische bedrijvigheid toegelicht.

5 . 1 T o e l e v e r a n c i e r s i n u i t e e n l o pe n d e se c t o r e n pr o f i t e r e n v a n t o e r i sme De primaire bestedingsimpuls van € 2.220 miljoen (opgebouwd uit bijna € 1.980 miljoen vanwege dagtoerisme en bezoek aan Haagse toeristisch-recreatieve voorzieningen en activiteiten en bijna € 250 miljoen vanwege verblijfstoerisme) leidt bij bedrijven en instellingen waar deze bestedingen van bezoekers neerslaan tot extra inkoop. Er ontstaat daardoor bij toeleveranciers vanwege de toeristische bestedingen in Den Haag extra werkgelegenheid. Uitgangspunten Het aantal voltijdsbanen dat vanwege toeristische bestedingen wordt gegenereerd bij toeleveranciers is met name afhankelijk van:  De omvang van de primaire bestedingsimpuls.  Waar c.q. in welke sectoren die neerslaat.  In welke sectoren deze ontvangende sectoren hun inkoop plegen.  Welk deel van deze inkoop in de eigen regio c.q. in Den Haag wordt gepleegd. BEA heeft zich wat betreft de inkoopniveaus van de sectoren waar de primaire bestedingsimpuls neerslaat gebaseerd op de onderzoekreeks ‘Ondernemen in sectoren’ van Panteiaonderdeel EIM. De spreiding van de inkoop is gebaseerd op eigen inschattingen

ontvangende sector Horeca Groothandel Dienstverlening

46

Horeca

Cultuur

Retail

Overig

0% 60% 40% 100%

10% 40% 50% 100%

0% 75% 25% 100%

15% 25% 60% 100%

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA De categorie dienstverlening omvat een breed spectrum aan economische activiteiten. Het betreft onder meer schoonmakers en beveiligers, eventueel medewerkers van een externe cateraar, accountants en adviseurs, loodgieters en elektriciens. Ook het deel van de inkoop dat in Den Haag c.q. de Haagse regio wordt gepleegd is gebaseerd op eigen inschattingen van BEA. Deze en de overige gehanteerde uitgangspunten worden in navolgende tabel weergegeven. Banen bij

Op basis van de gehanteerde uitgangspunten resulteert de primaire bestedingsimpuls bij

toeleveranciers toeleverende bedrijven in sectoren als groothandel, dienstverlening en horeca in extra werkgelegenheid. Deze indirecte werkgelegenheidscreatie wordt voor 2019 geraamd op circa 2.790 voltijdsbanen, waarvan het grootste deel in uiteenlopende branches binnen de dienstverlening (samen in totaal circa 2.110 voltijdsbanen) en in mindere mate ook in de groothandel (560 voltijdsbanen) en beperkt in de horeca (circa 115 voltijdsbanen). De groothandel ontvangt veruit de grootste impuls vanwege inkoop, maar het indirecte werkgelegenheidseffect in deze sector is relatief beperkt omdat in deze sector de omzet per arbeidsjaar relatief zeer hoog is: 2019 - raming indirecte werkgelegenheid impact van inkopen door toeristischrecreatieve sector bij toeleveranciers in Den Haag

Besteding

Horeca

Cultuur

Retail

Overig

x mln € 90,0 € 334,0 € 523,9 € 71,4 € 45,6 € 276,0 € 244,9 € 282,7 € 66,6 € 286,4 € 2.222

x mln € 0,0 € 0,0 € 523,9 € 17,9 € 11,4 € 68,5 € 49,0 € 212,0 € 50,0 € 186,2 € 1.119

x mln € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 35,7 € 22,8 € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 14,3 € 73

x mln € 90,0 € 334,0 € 0,0 € 17,9 € 11,4 € 68,5 € 49,0 € 70,7 € 16,7 € 43,0 € 701

x mln € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 139,1 € 122,5 € 0,0 € 0,0 € 43,0 € 304

Inkoop, % van omzet

49%

30%

43%

40%

Inkoop, aandeel eigen regio

75%

50%

25%

45%

Inkoop - regionale bestedingsimpuls (x mln)

€ 411

€ 11

€ 75

€ 55

€ 0,0 € 246,7 € 164,5

€ 1,1 € 4,4 € 5,5

€ 0,0 € 56,5 € 18,8

€ 8,2 € 13,7 € 32,9

Activiteiten Winkelen (dagelijks) Winkelen (niet-dagelijks) Uitgaan Cultuur: musea Cultuur: podia Evenementen Attracties Scheveningen - strand Kijkduin - strand Verblijfstoerisme

Profiterende sectoren (x mln) Horeca Groothandel Dienstverlening Omzet per arbeidsjaar Horeca Groothandel Dienstverlening Indirecte werkgelegenheid (arbeidsjaren) Horeca Groothandel Dienstverlening Totaal

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

Totaal

Totaal € 9,3 € 321,3 € 221,6

€ 80.000 € 575.000 € 105.000

116,4 558,7 2.110,8 2.786,0

47

BEA Het indirecte werkgelegenheidseffect van de toeristisch-recreatieve sector ligt daarmee min of meer op hetzelfde niveau als in 2016 (het indirecte werkgelegenheidseffect werd voor 2016 geraamd op circa 2.770 voltijdsbanen). Impact van

Toegespitst op de toeristische bezoeker van buiten Den Haag, kan de indirecte

bezoekers van

werkgelegenheid worden bepaald met behulp van de in hoofdstuk 4 toegelichte

buiten de stad

bestedingsimpuls vanwege deze bezoeker. Deze bestedingsimpuls komt voor 2019 uit op circa € 944 miljoen vanwege met name dagbezoeken en circa € 270 miljoen vanwege zakelijke verblijfstoeristen uit Nederland en verblijfstoeristen uit het buitenland (samen € 1.215 miljoen). Deze bestedingsimpuls genereert per saldo circa 1.275 voltijdsbanen bij toeleveranciers in Den Haag: 2019 - raming indirecte werkgelegenheid de toeristische bezoeker van buiten Den Haag

Besteding

Horeca

Cultuur

Retail

Overig

x mln € 90,0 € 334,0 € 114,5 € 82,0 € 50,7 € 67,9 € 56,5 € 77,8 € 69,8 € 270,7 € 1.214

x mln € 0,0 € 0,0 € 114,5 € 20,5 € 12,7 € 16,8 € 11,3 € 58,4 € 52,4 € 176,0 € 462

x mln € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 41,0 € 25,4 € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 13,5 € 80

x mln € 90,0 € 334,0 € 0,0 € 20,5 € 12,7 € 16,8 € 11,3 € 19,5 € 17,5 € 40,6 € 563

x mln € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 0,0 € 34,2 € 28,3 € 0,0 € 0,0 € 40,6 € 103

Inkoop, % van omzet

49%

30%

43%

40%

Inkoop, aandeel eigen regio

75%

50%

25%

45%

Inkoop - regionale bestedingsimpuls (x mln)

€ 170

€ 12

€ 61

€ 19

€ 0,0 € 102,0 € 68,0

€ 1,2 € 4,8 € 6,0

€ 0,0 € 45,4 € 15,1

€ 2,8 € 4,6 € 11,1

Activiteiten Winkelen (dagelijks) Winkelen (niet-dagelijks) Uitgaan Cultuur: musea Cultuur: podia Evenementen Attracties Strand en boulevard Overig Verblijfstoerisme

Profiterende sectoren (x mln) Horeca Groothandel Dienstverlening Omzet per arbeidsjaar Horeca Groothandel Dienstverlening Indirecte werkgelegenheid (arbeidsjaren) Horeca Groothandel Dienstverlening Totaal

Totaal

Totaal € 4,0 € 156,8 € 100,2

€ 80.000 € 575.000 € 105.000

49,8 272,7 954,6 1.277,0

Conclusie : de indirecte werkgelegenheid als gevolg van inkopen bij Haagse toeleveranciers van de toeristisch-recreatieve sector in Den Haag komt uit op circa 2.790 arbeidsjaren oftewel voltijdsbanen. Toegespitst op de toeristische bezoeker van buiten Den Haag, is het indirecte werkgelegenheidseffect geraamd op circa 1.275 voltijdsbanen.

48

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA 5 . 2 Be l a n g v a n t o e r i sme i n pe r spe c t i e f t o t a l e Ha a g se we r k g e l e g e n h e i d De werkgelegenheid van de gemeente Den Haag bedroeg in 2018 circa 288.530 banen18. Als er op basis van CBS-statistieken van wordt uitgegaan dat een arbeidsjaar gemiddeld gelijk staat aan 1,39 banen, dan bedraagt de werkgelegenheid in Den Haag omgerekend circa 207.500 arbeidsjaren. De toeristisch-recreatieve sector heeft een belang, direct en indirect bij toeleveranciers, van circa 27.360 arbeidsjaren. Dit komt overeen met circa 13,2 procent van de totale Haagse werkgelegenheid. Het directe werkgelegenheidseffect, zonder de bij toeleveranciers gecreëerde werkgelegenheid mee te tellen, van de sector bedraagt circa 24.570 arbeidsjaren. Dat komt overeen met 11,8 procent van de totale Haagse werkgelegenheid uitgedrukt in arbeidsjaren. Indien de verdeling van de Haagse werkgelegenheid naar sectoren uitgedrukt in arbeidsjaren grotendeels overeenkomt met de uitsplitsing naar sectoren in banen, dan komt het directe en indirecte werkgelegenheidsbelang van de toeristisch-recreatieve sector overeen met het directe werkgelegenheidsbelang van dat van de industrie, de bouw en het vervoer samen (die gezamenlijk een aandeel van 12 procent in het totale aantal banen hebben in Den Haag).

Het onderstreept het grote belang van toerisme voor de stad Den Haag, als één van de belangrijkste drijvers onder de economie.

18 Gemeente Den Haag, Monitor werkgelegenheid 2019, 2020.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

49

BEA Bijlage I: literatuur en informatiebronnen Ten behoeve van het voorliggende onderzoek zijn met name de volgende documenten gebruikt:  BDO i.o.v. Madurodam, De economische impact van Madurodam, maart 2017.  Bureau voor Economische Argumentatie, Kanskaart Toerisme Den Haag: economisch belang, toekomstpotentie & effect-optimalisatie-plan, 11 september 2013.  Bureau voor Economische Argumentatie, Toerisme, de economische motor: werkgelegenheid, economische groei en effect van promotie en marketing, 6 juli 2017.  CBS, NBTC Holland Marketing, NRIT en CELTH, Deel 2 van het Trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd 2019, 14 oktober 2019.  CBS, Vakanties van Nederlanders: kerncijfers, 16 april 2020.  Gemeente Den Haag, Werkgelegenheidsmonitor 2018, december 2018.  Gemeente Den Haag, Binnenstadsmonitor 2018, tussentijdse actualisatie, december 2018.  Gemeente Den Haag, Voorstel van het college inzake Strategie toerisme 2020-2025 – Toerisme Werk(t) voor de Stad, 2 juli 2019.  Gemeente Den Haag, Toerisme, werk(t) voor de stad, strategie toerisme 2020-2025, 2019.  Gemeente Den Haag, Monitor toerisme 2018, december 2019.  Gemeente Den Haag, Monitor toerisme 2019, conceptversie, nog te publiceren.  I&O Research i.o.v. onder andere provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht, Randstad Koopstromen 2018, factsheet gemeente ’s-Gravenhage, 2019.

 NBTC Holland Marketing, Onderzoek inkomend toerisme 2019, 2020.  NBTC Nipo Research, Toeristisch Bezoek aan Steden, 2019.  Respons, Festival Monitor, factsheet 2019, 2020  The Hague & Partners, Jaarverslag 2019, 2020.  ZKA Consultants, Onderzoek hotelmarkt Den Haag, 2018.  ZKA Consultants, Marktverkenning verblijfstoerisme Provincie Zuid-Holland, definitieve rapportage, 26 september 2018.

***

50

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA Bijlage II: inventarisatie bezoekersaantallen Ontwikkeling aantal bezoekers aan musea o.b.v. door gemeente Den Haag bijgehouden gegevens19: Museum Mauritshuis Kunstmuseum Museon Louwman Museum Escher in het Paleis Panorama Mesdag Letterkundig/ Kinderboeken museum Museum Beelden aan Zee De Gevangenpoort Haags Historisch Museum Muzee Fotomuseum Humanity House Gallerij Willem V Museum Meermanno Collectie Mesdag Museum Bredius Oranjehotel Totaal

2015 500 442 231 138 144 183 65 61 55 48 35 99 34 27 22 16 10 2.110

2016 414 400 210 152 141 146 67 79 57 43 36 41 42 28 29 12 8 1.905

2017 417 503 223 160 150 145 101 97 63 47 40 54 41 29 19 16 11 2.116

2018 416 387 180 145 156 138 112 83 59 43 37 85 34 30 26 NB 17 1.948

Totaal indien voor Humanity House, Collectie Mesdag en Museum Meermanno het bezoekersaantal uit voorgaande jaren wordt aangehouden

2019 512 400 187 150 170 140 123 132 59 45 24 80 nb 32 nb nb 20 12 2.086

2.162

Ontwikkeling aantal bezoekers aan attracties o.b.v. door gemeente Den Haag bijgehouden gegevens. Voor enkele attracties geldt dat in samenspraak met de gemeente een schatting is gemaakt van het aantal bezoekers: Attractie De Pier Holland Casino Madurodam Omniversum Sealife Vredespaleis (bezoekcentrum) Binnenhof (rondleiding) Drievliet De Uithof Ooievaart Willemsvaart Totaal bezoekers aattracties minus Drievliet

2015 1.000 576 650 263

2016 2.000 587 630 246

2017 2.500 559 723 266

2018 NB 535 696 247

127 167 NB NB 38 7

125 175 350 1.389 40 8 5.550

127 174 350 1.490 40 8 6.237

130 174 350 1.523 43 9 3.707

2019 2.500 533 722 235 pm 130 174 350 1.501 41 9 6.195

19 Gegevens tot en met 2018 zijn gepubliceerd in Gemeente Den Haag, Monitor Toerisme 2018, december 2019.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

51

BEA Ontwikkeling aantal bezoekers aan podia o.b.v. door gemeente Den Haag bijgehouden gegevens: Podia Paard Paardcafé Koninklijke Schouwburg Lucent Danstheater Diligentia Dr Anton Philipszaal Theater aan het Spui Voorstellingen Atrium PePijn Nieuwe Kerk Korzo Branoul AFAS Circustheater Zuiderstrandtheater Nationaal Toneel Appeltheater Congrescentrum World Forum The Hague De Regentes Atrium PePijn Openluchttheater Zuiderpark Koorenhuis - theaterzaal Theater Pierrot Culturalis Theater Theater Stella Den Haag Haags Pop Centrum - Bazart Zeebelt Theater Merlijn Schatting overige podia Totaal

2010 144.644

2012 104.072

2015 127.000

2016 155.000

2017 190.000

2018 195.000 58.000 110.000

2019 192.000 53.000 115.000

82.713 76.675 60.236 56.728 40.698 30.825 12.810 8.002 7.558 3.024 600.000

85.636 46.162 30.147 79.040 24.552 111.096 10.437 8.039 11.883 1.658 550.000

111.000 38.000 31.000 27.000 36.000 111.096 12.000 11.000 31.000

107.000

92.000

550.000 108.000 30.000

650.000 127.000 28.000

650.000 124.000 nb

650.000 78.000 nb

20.898 195.600

18.000 195.600

550.000 52.000 nb 17.000 195.600

96.000

104.000

87.000

nb

34.780 30.825 12.810 8.838 8.250 6.473 5.390 4.649 3.175 3.739 2.000

34.780

34.780

1.461.340

1.311.102

48.000 37.000

25.000

25.000

28.000 14.000 22.000 33.000

11.000

40.000 1.424.476

40.000 1.123.000

40.000 1.256.000

40.000 1.289.000

Totaal indien voor Nationaal Toneel en World Forum bezoekersaantal uit voorgaande jaren wordt aangehouden

40.000 1.284.000 1.399.000

Ook voor een aantal podia geld, dat het weergegeven en voor het onderzoek gehanteerde aantal bezoekers gebaseerd is op een in samenspraak met de gemeente door BEA gemaakte inschatting.

52

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA Ontwikkeling aantal bezoekers aan festivals o.b.v. door gemeente Den Haag bijgehouden gegevens: Grootschalige evenementen

2015

2016

2017

2018

2019

Internationaal Vuurwerk Festival Volvo Ocean Race festival The Life I Live Koningsnacht/Koningsdag NN CPC Loop Den Haag Parkpop (incl. Night at the Park) Sail op Scheveningen Vlaggetjesdag Scheveningen Intocht Sinterklaas Royal Christmas Fair Cool Event Shopping Night UIT Festival Den Haag Nederlandse Veteranendag Tong Tong Fair Prinsjesdag Jazz in de Gracht Red Bull Knock Out Bevrijdingsfestival Den Haag BonFire Beach Fest Milan Summer Festival Embassy Festival De Parade Festival Classique Sniester Nieuwjaarsduik

400 150 190 200 225 180 170 45 120 100 NB 97 89 75 50 70 60 NB

350 200 240 275 170 180 100 130 120 NB 100 78 NB 65 70 70 NB 35 48 42 30 NB 2.303

330 250 242 200 250 190 170 150 100 110 90 83 70 100 60 50 NB 50 NB 43 32 20 2.590

400 337 275 231 200 250 200 200 160 125 115 90 83 100 75 60 80 60 55 60 NB 43 35 NB 3.234

275 200 220 175 196 275 160 125 90 75 80 NB 110 55 75 50 60 NB 45 35 25 2.326

44 37 20 25 2.347

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

53

BEA economische argumentatie

Bureau voor Economische Argumentatie Stad van Cahen, Muurhuizen 104 3811 EL Amersfoort t 06 - 43 03 51 16 e info@bea.nl i www.bea.nl