RIS308252 Bijlage 3

BEA economische argumentatie

Toerisme, werk(t) voor de stad Bezoekers, bestedingen en banen Veel inwoners van Den Haag danken hun baan aan ‘het toerisme’. Musea, podia, evenementen, attracties, winkels, strand en historische binnenstad trekken bezoekers die met hun bestedingen de Haagse economie steunen. De ‘strategie toerisme 2020-2025’ bevat heldere ambities en speerpunten om de potentie van toerisme te benutten. De bijdrage van toerisme en de toerist aan de Haagse economie is door BEA uitgewerkt in het voorliggende rapport.

Versie d.d. 26 augustus 2020

Eindrapport

BEA

Toerisme, werk(t) voor Den Haag Bezoekers, bestedingen & banen vanwege toerisme Eindrapport

OPGESTELD IN OPDRACHT VAN:

Gemeente Den Haag, Dienst Stedelijke Ontwikkeling DATUM

26 augustus 2020 OPGESTELD DOOR:

Drs. H.M. (Herbert) ter Beek MPM

VOOR INFORMATIE:

Bureau voor Economische Argumentatie | BEA Adres:

Muurhuizen 104 Stad van Cahen 3811 EL Amersfoort

Telefoon:

06 – 430 35 116

E-mail:

info@bea.nl

Website:

www.bea.nl

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA Inhoud Voorwoord

1

Managementsamenvatting

2

1

8

2

3

4

5

Aanleiding onderzoek en vraagstelling 1.1

Actualisatie economische impact ‘toerisme’ .......................................................................... 8

1.2

Benutten TBAS-onderzoek voor ramen economische impact toerist .................................... 9

Ontwikkeling positie van Den Haag als toeristische stad

10

2.1

Binnenlandse bezoekers ........................................................................................................ 10

2.2

Binnenlandse en buitenlandse verblijfstoeristen .................................................................12

2.3

Buitenlandse bezoekers ......................................................................................................... 13

2.4

Bestedingen van bezoekers naar herkomst en bezoekmotief............................................. 16

Van bezoekers en bestedingen naar banen

18

3.1

Winkelen ................................................................................................................................. 19

3.2

Uitgaan .................................................................................................................................... 20

3.3

Musea en podia ......................................................................................................................22

3.4

Attracties en evenementen .................................................................................................... 25

3.5

Strandbezoek: Scheveningen en Kijkduin ............................................................................ 28

3.6

Directe werkgelegenheid van dagtoerisme ........................................................................... 30

3.7

Directe werkgelegenheidseffect van verblijfstoerisme ......................................................... 31

Aan bezoekers van buiten Den Haag toe te rekenen impact

35

4.1

Wat is bekend over herkomst van toerist? ........................................................................... 36

4.2

Aantal bezoekers van buiten Den Haag o.b.v. inventarisatie gemeente & TBAS ...............37

4.3

Bestedingen en banen vanwege bezoekers van buiten Den Haag .....................................40

Indirecte werkgelegenheid en andere uitstralingseffecten

46

5.1

Toeleveranciers in uiteenlopende sectoren profiteren van toerisme ..................................46

5.2

Belang van toerisme in perspectief totale Haagse werkgelegenheid.................................. 49

Bijlage I: literatuur en informatiebronnen

50

Bijlage II: inventarisatie bezoekersaantallen

51

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA Voorwoord Het toerisme is één van de motoren waar de Haagse economie op draait. Het voorliggende onderzoek brengt de bijdrage van de toeristische sector aan de Haagse economie in beeld. Het onderzoek is te zien als een actualisatie van eerder door Bureau voor Economische Argumentatie (BEA) in opdracht van de gemeente Den Haag verrichte onderzoeken naar de economische impact van toerisme (met als meetjaar respectievelijk 2012 en 2016). In de voorliggende tweede actualisatie is niet alleen het economische belang van de toeristische sector geschetst, waarbij deze is gebaseerd op bestedingen van zowel bezoekers van buiten Den Haag als op bestedingen van Hagenaars en Hagenezen, maar is ook toegespitst op de bijdrage die specifiek door ‘toeristen’ wordt geleverd aan de Haagse economie. Het onderzoek naar de economische impact van toerisme en van de toerist sluit aan op de recent door de gemeente Den Haag vastgestelde strategie toerisme 2020-2025, “Toerisme, werk(t) voor de stad”. Deze strategie bevat heldere ambities en speerpunten om de economische potentie van toerisme optimaal te benutten. Met het voorliggende onderzoek wordt de economische bijdrage van toerisme en de toeristische bezoeker van buiten de stad aan de Haagse economie nader onderbouwd en toegelicht. Nota bene : het onderzoek is uitgevoerd in de eerste helft van 2020 en heeft als ‘meetjaar’ 2019.

Dit betekent dat de gerapporteerde bijdrage aan de Haagse economie de situatie schetst van vóór de corona-crisis. Het is duidelijk dat het toerisme één van de sectoren is die relatief hard getroffen zijn door het corona-virus. Het onderzoek is vanuit de gemeente Den Haag begeleid door Barbara Waltmans en Henk van Andel. BEA dankt beiden hartelijk voor hun feedback op conceptversies van het rapport. Het laat onverlet dat de analyses en bevindingen volledig voor rekening komen van BEA. Amersfoort, 26 augustus 2020 Bureau voor Economische Argumentatie namens deze Herbert ter Beek herbert.ter.beek@bea.nl

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

1

BEA Managementsamenvatting Het toerisme is voor Den Haag economisch van groot belang. De banen van veel inwoners van Den Haag zijn direct of indirect te danken aan bezoekers van buiten de stad die musea, theaters en attracties bezoeken, terrasjes pakken, uitgaan of het strand bezoeken. Den Haag heeft de toerist veel te bieden en omgekeerd ‘geeft de toerist veel terug’. Dan gaat het niet alleen om bestedingen en banen die daardoor bij bedrijven en instellingen ontstaan in Den Haag. De toerist zorgt er ook voor dat de stad beschikt over een divers en hoogwaardig voorzieningenniveau waarvan ook eigen inwoners profiteren. Een vraag is wat wordt verstaan onder het toerisme. In het voorliggende onderzoek is het belang van ‘het toerisme’ op twee manieren geduid: 1. In de eerste plaats is in beeld gebracht wat het economisch belang is, toegespitst op werkgelegenheid, van economische activiteiten die in het kader van het voorliggende onderzoek worden gezien als toeristisch. Het gaat dan om (het bezoeken van) musea, podia, evenementen en attracties, uitgaan, strandbezoek en voor een deel winkelen. 2. In de tweede plaats is bezien welk deel van dit economische belang toe te rekenen is aan ‘de toerist’ in casu bezoekers van buiten Den Haag en wat het belang is van de zogenoemde ‘bezoekerseconomie’.

Voor een deel van de toeristische activiteiten geldt dat zij voornamelijk op bezoekers van buiten Den Haag draaien, zoals bijvoorbeeld musea of attracties; andere trekken ook relatief veel bezoekers vanuit Den Haag zelf. Dit is bijvoorbeeld het geval bij strandbezoek en evenementen en in mindere mate ook podia. Bij het bepalen van het economisch belang van de toeristische sector worden de bezoekers vanuit Den Haag ook meegenomen. Ad 1. Economisch belang van de toeristische sector De bestedingen van bezoekers vormen de basis voor de banen in de Haagse toeristische en recreatieve sector. De bestedingen van bezoekers uit Den Haag en van buiten tellen in 2019 op tot ruim € 2,2 miljard:

2

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA De bestedingen door bezoekers van de toeristisch-recreatieve sector in Den Haag zijn beperkt gestegen ten opzichte van 2016 (toen deze bijna 2,2 miljard bedroegen). Er is wel een substantiële stijging ten opzichte van 2012, van circa 200 miljoen. In deze bestedingen zijn ook de bestedingen van bezoekers uit Den Haag zelf meegewogen vanuit het idee dat zij deze ook elders hadden kunnen besteden en dus niet vanzelfsprekend zijn. Van de in 2019 door bezoekers gepleegde bestedingen van in totaal € 2,2 miljard, is 10 procent afkomstig van verblijfstoeristen, namelijk circa € 286 miljoen. De overige bestedingen worden gepleegd door dagjesmensen vanuit de rest van Nederland en door Hagenaars zelf. De meeste bestedingen worden daarbij naar schatting gepleegd door mensen die uitgaan in Den Haag. Het winkelen volgt op de tweede plaats, waarbij alleen de bestedingen zijn meegerekend die gepleegd zijn door bezoekers van buiten (zowel door bezoekers vanuit de regio als door ‘echte’ toeristen vanuit de rest van Nederland). Ook strandbezoek, attracties en evenementen dragen belangrijk bij aan de Haagse economie. De bestedingen vanwege het verblijfstoerisme is beperkt afgenomen ten opzichte van 2016. Deze afname van circa € 300 miljoen in 2016 naar circa € 286 miljoen in 2019 is niet te wijten aan een daling van het aantal verblijfstoeristen.

Dit aantal is licht toegenomen, van bijna 1,6 miljoen in 2016 naar bijna 1,7 miljoen in 2019. De oorzaak is het gedaalde aantal buitenlandse zakelijke verblijfstoeristen. De bestedingen per overnachting (inclusief bestedingen buiten het hotel) van deze groep bezoekers ligt met circa € 310 aanmerkelijk boven de gemiddelde besteding van een buitenlandse verblijfstoerist met een recreatief bezoekmotief van circa € 229 per overnachting. De toeristische sectoren samen zijn direct goed voor 24.550 arbeidsjaren oftewel voltijdsbanen werk (3.280 arbeidsjaren vanwege verblijfstoerisme). Verder wordt indirect, bij toeleveranciers, 2.790 arbeidsjaren werk gecreëerd. Het totale werkgelegenheidseffect komt uit op 27.360 arbeidsjaren:

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

3

BEA Het economisch belang in termen van bestedingen en banen is ten opzichte van 2016 toegenomen. De bestedingen zijn toegenomen met 2,1 procent en het werkgelegenheidseffect met 2,3 procent. Dit komt neer op een toename van circa 640 arbeidsjaren werk. Corona-crisis De gepresenteerde bestedingen en daaraan gerelateerde banen vormen een afspiegeling van de situatie in 2019. Dit betekent dat het effect van de corona-crisis niet is meegenomen. In de loop van 2020 heeft de verspreiding van het COVID-19 virus overheden gedwongen maatregelen te nemen om deze verspreiding tegen te gaan. Deze maatregelen hebben sectoren als toerisme en horeca hard geraakt. Veel ondernemingen zijn tijdelijk gesloten en ook na heropening heeft de zogenoemde ‘1,5 meter’-economie tot gevolg dat bedrijven en voorzieningen in deze sectoren minder bezoekers ontvangen. De corona-crisis illustreert op een pijnlijke wijze het economisch belang van toerisme. De crisis laat ook zien welke grote bijdrage het toerisme levert aan een aantrekkelijke en levendige stad. Ad 2. Economisch belang van de ‘toerist’ De toeristische sector wordt gestut door twee pijlers: de bezoekers vanuit Den Haag zelf en de bezoekers van buiten de stad. Voor allerlei musea, podia, uitgaansgelegenheden, evenementen en strandtenten geldt dat zij voor een belangrijk deel draaien op bezoekers ‘van buiten’.

Voor andere is dat minder het geval en zijn bezoekers vanuit Den Haag zelf belangrijker. Van belang is hoe dan ook dat de bezoekers van buiten aanzienlijk bijdragen aan het grote aanbod en de kwaliteit van de toeristisch-recreatieve voorzieningen dat de stad Den Haag haar eigen inwoners kan bieden. Navolgende schema visualiseert de wijze waarop in het voorliggende onderzoek het economisch belang van respectievelijk de toeristisch-recreatieve sector en de toerist (oftewel de toeristische bezoeker van buiten de stad) is benaderd:

4

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA In het voorliggende onderzoek is de economische impact van ‘de toerist’, opgevat als bezoekers van buiten de stad met een toeristisch bezoekmotief, waarbij dit bezoekmotief zowel recreatief kan zijn (er wordt dan gesproken van ‘leisure’) als zakelijk. Voor het kunnen toespitsen van de uitkomsten van de economische impactanalyse van de toeristische sector op die van de toeristische bezoeker, is inzicht nodig in de herkomst van de bezoekers van de verschillende toeristische voorzieningen. Dit inzicht is voor een deel afkomstig van inventarisaties door de gemeente van aantallen bezoekers en herkomst van bezoekers bij toeristische bedrijven en instellingen en voor een ander deel is gebruik gemaakt van het periodieke onderzoek Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS). Uitkomst van de aanvullende analyses is dat het economisch belang van de toeristische bezoeker wordt geraamd op circa 13.610 arbeidsjaren oftewel voltijdsbanen. Dit komt neer op circa 50 procent van het totale werkgelegenheidseffect van de toeristischrecreatieve sector voor de stad Den Haag van in totaal circa 27.360 arbeidsjaren werk:

Het werkgelegenheidseffect van de toeristische bezoeker voor Den Haag is opgebouwd uit circa 9.200 arbeidsjaren vanwege met name dagbezoeken, circa 3.125 arbeidsjaren vanwege verblijfstoerisme en circa 1.275 bij toeleveranciers van de toeristische sector. Nota bene : in de 9.207 arbeidsjaren werk die door met name dagbezoekers aan Den Haag worden gecreëerd, is de impact van binnenlandse verblijfstoeristen al meegenomen voor zover zij met een recreatief motief Den Haag bezoeken (omdat deze bezoekers meegenomen zijn in het panel waarop de TBAS-bevindingen gebaseerd zijn). De impact van het verblijfstoerisme, zoals in het rechterstaafje weergegeven, bestaat uit de impact van buitenlandse verblijfstoeristen en zakelijke verblijfstoeristen uit Nederland.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

5

BEA Economische impact toerisme neemt toe door meer buitenlandse zakelijke bezoekers Een belangrijke verklaring voor het toenemende economische belang van toerisme, is de toename van het aantal overnachtingen in de afgelopen jaren. Weliswaar is het aantal overnachtingen ten opzichte van het piekjaar 2018 enigszins gedaald, maar ten opzichte van 2016 is er sprake van een toename van 5,2 procent. De toename is veel groter vergeleken met 2012 (namelijk 35 procent).

In de afgelopen jaren heeft met name het segment van de recreatieve buitenlandse verblijfstoerist zich sterk ontwikkeld. Vergeleken met 2016 is het aantal hotelovernachtingen van buitenlandse verblijfstoeristen met een recreatief motief toegenomen van 517.200 naar 591.000 in 2019 (een toename van 14,3 procent):

6

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA Opgemerkt moet worden dat bij de hiervoor gepresenteerde aantallen overnachtingen is uitgegaan van het aantal hotelovernachtingen. Informele overnachtingen zoals via Airbnb zijn buiten beschouwing gelaten omdat over deze aantallen geen betrouwbare gegevens beschikbaar zijn. Voor de Haagse economie zijn de verblijfstoeristen relatief belangrijk, omdat de bestedingen per persoon per dag of per verblijf hoog kunnen oplopen. De gemiddeld hoogste bestedingen per persoon per dag of per verblijf zijn afkomstig van buitenlandse zakelijke verblijfstoeristen, bijvoorbeeld congresbezoekers. Dit aantal is vergeleken met 2018 wel gestegen, maar ligt in vergelijking met 2016 op een desondanks nog wat lager niveau. Werkgelegenheidseffect toerisme in perspectief van totale Haagse economie De werkgelegenheid van de gemeente Den Haag bedroeg in 2018 circa 288.530 banen1. Als er op basis van CBS-statistieken van wordt uitgegaan dat een arbeidsjaar gemiddeld gelijk staat aan 1,39 banen, dan bedraagt de werkgelegenheid in Den Haag omgerekend circa 207.500 arbeidsjaren. De toeristisch-recreatieve sector heeft een belang, direct en indirect bij toeleveranciers, van circa 27.360 arbeidsjaren. Dit komt overeen met circa 13,2 procent van de totale Haagse werkgelegenheid.

Het directe werkgelegenheidseffect, zonder de bij toeleveranciers gecreëerde werkgelegenheid mee te tellen, van de sector bedraagt circa 24.570 arbeidsjaren. Dat komt overeen met 11,8 procent van de totale Haagse werkgelegenheid uitgedrukt in arbeidsjaren. Indien de verdeling van de Haagse werkgelegenheid naar sectoren uitgedrukt in arbeidsjaren grotendeels overeenkomt met de uitsplitsing naar sectoren in banen, dan komt het directe en indirecte werkgelegenheidsbelang van de toeristisch-recreatieve sector overeen met het directe werkgelegenheidsbelang van dat van de industrie, de bouw en het vervoer samen (die gezamenlijk een aandeel van 12 procent in het totale aantal banen hebben in Den Haag). Het onderstreept het grote belang van toerisme voor de stad Den Haag, als één van de belangrijkste drijvers onder de economie.

***

1 Gemeente Den Haag, Monitor werkgelegenheid 2019, 2020.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

7

BEA 1 Aanleiding onderzoek en vraagstelling 1 . 1 A c t u a l i sa t i e e c o n o mi sc h e i mpa c t ‘ t o e r i sme ’ Economische

De gemeente Den Haag ziet in ‘toerisme’ een belangrijke economische pijler, met gunstige

pijler toerisme

ontwikkelingsperspectieven en goede instapmogelijkheden voor werkzoekenden met uiteenlopende interesses, vaardigheden en diploma’s. Toerisme is één van de sectoren, net als de nauw gelieerde horeca, waar mensen met een lagere opleiding relatief goede baankansen hebben. In 2012 heeft de gemeente daarom besloten om toerisme als perspectiefrijke sector te benoemen tot een zogenoemde ‘kanskaart’. Om inzicht te verwerven in de actuele bijdrage van toerisme aan de Haagse economie in brede zin én om denklijnen te ontwikkelen voor de toekomst, is in september 2013 door Bureau voor Economische Argumentatie (BEA) een onderzoek uitgevoerd naar de economische impact van toerisme. Dit onderzoek is in 2017 geactualiseerd2 en BEA is begin 2020 gevraagd een tweede actualisatie op te leveren. Nota bene : de voorliggende actualisatie is primair gericht op het jaar 2019. Dit betekent dat de (grote en sterk negatieve) effecten van het COVID 19-virus op het toerisme en de economische baten daarvan voor Den Haag in het onderzoek niet zijn uitgewerkt.

Vraagstelling

De vraagstelling voor deze tweede actualisatie is in samenspraak met de gemeente Den

actualisatie

Haag als volgt geformuleerd:  Breng de economische impact van toerisme voor de gemeente Den Haag in beeld in al zijn facetten.  Waarborg dat de uitkomsten van de economische impactanalyse vergelijkbaar zijn met, en dus in het perspectief geplaatst kunnen worden van de eerdere onderzoeken voor de gemeente Den Haag naar de economische impact van toerisme. Ten aanzien van de in de eerdere edities van het onderzoek uitgevoerde analyses van het rendement van promotie en marketing gericht op toerisme, is de wens van de gemeente Den Haag dat een beknopte duiding in het onderzoek op wordt genomen van trends en ontwikkelingen wat betreft de belangrijkste focuslanden (groeitrends, gemiddelde bestedingen en aantallen bezoekers). In de in 2019 door de gemeente Den Haag opgestelde ‘strategie toerisme 2020-2025’3, is aangegeven dat de belangrijkste Europese ‘doellanden’ voor verblijfstoerisme met name Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk zijn. Het zijn de belangrijkste herkomstlanden. 2 Bureau voor Economische Argumentatie, Kanskaart Toerisme Den Haag: economisch belang, toekomstpotentie & effect-optimalisatie-plan, 11 september 2013. Bureau voor Economische Argumentatie, Toerisme, de economische motor: werkgelegenheid, economische groei en effect van promotie en marketing, 6 juli 2017. 3 Gemeente Den Haag, Toerisme, werk(t) voor de stad, strategie toerisme 2020-2025, 2019.

8

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA Bezoekers uit deze landen waarderen Den Haag met name om de combinatie van stad en strand en het koninklijke karakter van de stad. Ook Frankrijk, Italië en Spanje worden door Den Haag gezien als focusland. Voor de bezoekers uit deze landen blijkt het culturele aanbod een belangrijk bezoekmotief. Buiten Europa focust Den Haag zich met name op de Verenigde Staten, China en Japan. Het bestedingsniveau van de bezoekers uit deze landen is relatief hoog en onder meer het culturele aanbod van Den Haag, met in de verschillende musea werken van internationaal aansprekende schilders als Mondriaan, Escher, Vermeer en Rembrandt, is een belangrijke troef om deze reizigers te bewegen tot een bezoek aan Den Haag.

1 . 2 Be n u t t e n T BA S - o n d e r zo e k v o o r r a me n e c o n o mi sc h e i mpa c t t o e r i st In de twee voorgaande edities van het voorliggende onderzoek is er, in samenspraak met de gemeente Den Haag, voor gekozen bij de uitwerking van de economische impact van toerisme voor de echt als toeristisch (-recreatief) te duiden sectoren, zoals musea, podia, attracties, strand, evenementen (eigenlijk alles minus winkelen) alle bezoekers mee te tellen. Dit betreft dan zowel (Nederlandse als buitenlandse) bezoekers van buiten Den Haag als bezoekers die woonachtig zijn in Den Haag. De ratio daar onder was tweeledig. In de eerste plaats de constatering dat deze Haagse bezoekers óók naar Amsterdam of Rotterdam hadden kunnen uitwijken. Het is geen gegeven dat mensen vanuit Den Haag altijd uitgaan in Den Haag, bijvoorbeeld. In de tweede plaats is de toeristisch (-recreatieve) infrastructuur van Den Haag niet alleen gebaseerd op de bezoekers van buiten. Zonder de bezoekers vanuit Den Haag zelf zullen veel strandtenthouders het lastig hebben en dat geldt ook voor de podia (in veel mindere mate voor de musea).

In het voorliggende onderzoek is er voor gekozen niet alleen de eerdere ramingen van de economische impact van toerisme te actualiseren, uitgaand van de hiervoor beknopt toegelichte scope van de toeristische sector, maar aanvullend in beeld te brengen welk deel van de economische impact gebaseerd is op bezoekers van buiten Den Haag. Voor deze aanvulling wordt met name ook gebruik gemaakt van de sinds enkele jaren beschikbare informatie uit het onderzoek Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS). In het TBAS-onderzoek staan de bezoekers van buiten de onderzochte stad, in dit geval toegepast op Den Haag, centraal, voor zover afkomstig uit Nederland.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

9

BEA 2 Ontwikkeling positie van Den Haag als toeristische stad 2 . 1 Bi n n e n l a n d se b e zo e k e r s Toeristische trekpleister

De stad Den Haag, inclusief de badplaatsen Scheveningen en Kijkduin, is één van de belangrijkste toeristische ‘targets’ van Nederland. Den Haag is in trek bij zowel binnenlandse als buitenlandse bezoekers. In 2019 is Den Haag circa 9,6 miljoen keer bezocht door een Nederlander met een toeristisch motief:

Nota bene : De gepresenteerde aantallen bezoeken zijn afkomstig uit het Continu Vakantie Onderzoek (CVO). In 2017 is de doelgroep verbreed, waardoor ook personen met een niet-Nederlandse nationaliteit maar die wel ingeschreven staan in de Basisregistratie Personen (BRP) zijn meegenomen. Dit is het onderzoek ‘Toeristisch Bezoek aan Steden’ (TBAS). Verder omvat het aantal bezoeken sinds 2017 niet alleen het aantal dagbezoeken maar ook het aantal bezoeken aan Den Haag als onderdeel van een (binnenlandse) vakantie. Met name deze laatste verbreding verklaart de aanzienlijk hogere aantallen bezoeken vanaf 2017.

Gemeten in aantal binnenlandse bezoeken aan steden met een toeristisch motief, neemt Den Haag de vierde positie in Nederland in:

10

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA In het perspectief van de andere G4-steden, komt Den Haag wat aantal bezoeken betreft net na Utrecht. Den Haag blijft de overige niet G4-steden in Nederland ver voor. Tweede stad

Gemeten naar het aantal bezoekers, is Den Haag de tweede toeristische stad van het land

qua aantal

na Amsterdam maar ‘met een neuslengte’ voor Rotterdam en Utrecht. De achterstand op

bezoekers

Amsterdam is gemeten in aantal binnenlandse bezoekers overigens aanmerkelijk kleiner dan gemeten in aantallen bezoeken. De verklaring hiervoor is dat de bezoekfrequentie (oftewel het aantal bezoeken per bezoeker per jaar aan een bepaalde stad) bij Den Haag met 3,0 in 2019 relatief laag was. Van belang is ook dat Den Haag een relatief beperkte regionale functie heeft, vanwege de nabijheid van aantrekkelijke steden als Delft, Leiden en Rotterdam en het gegeven dat de helft van het potentiële regionale ‘achterland’ van Den Haag in zee ligt. Bezoekers uit de regio hebben doorgaans een hogere bezoekfrequentie dan bezoekers die van verder komen. Het bevorderen van regionaal herhaalbezoek heeft daarom in de ‘strategie toerisme 2020-2025’ een belangrijke plek gekregen. Vanwege de trendbreuk in het onderzoek worden navolgend voor de G4-steden alleen het aantal bezoekers weergegeven vanaf 2017:

Sterke stijging

Opvallend is dat het aantal unieke bezoekers dat Den Haag bezoekt sterk is gestegen ten

bezoekers

opzichte van 2017. Toen bezochten circa 2,6 miljoen bezoekers Den Haag tegen bijna 3,2 miljoen bezoekers in 2019 (en in 2018 zelfs bijna 3,5 miljoen bezoekers). Den Haag is hiermee ook de enige G4-stad die het aantal bezoekers in deze periode zag toenemen (met circa 21 procent). Het aantal bezoekers in Amsterdam is licht gedaald (minus 3 procent), maar het aantal bezoekers aan Rotterdam en Utrecht is verhoudingsgewijs sterker gedaald (voor beide steden is sprake van een daling van circa 8 procent).

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

11

BEA 2 . 2 Bi n n e n l a n d se e n b u i t e n l a n d se v e r b l i j f st o e r i st e n Een deel van de Nederlandse bezoekers en een nog groter deel van de buitenlandse bezoekers verblijft meerdere dagen in Den Haag en overnacht daar ook. Het aantal hotelovernachtingen in Den Haag heeft in de afgelopen jaren een sterke ontwikkeling doorgemaakt. Met name in de periode 2012 tot en met 2018 is dit het geval. Het aantal hotelovernachtingen in 2012 bedroeg ruim 1,2 miljoen en is daarna gestegen tot circa 1,75 miljoen in 2018. Dit komt neer op een toename van ruim 40 procent in deze periode. Nota bene : in het voorliggende onderzoek is het aantal overnachtingen in informele verblijfsaccommodaties, zoals via Airbnb verhuurde woningen, niet meegenomen omdat data hierover ontbreken. Het gepresenteerde aantal overnachtingen betreft hotelovernachtingen. In 2019 is er sprake van een beperkte terugval naar uiteindelijk bijna 1,7 miljoen hotelovernachtingen:

Deze daling ten opzichte van 2018 komt zowel voor rekening van de binnenlandse als de buitenlandse bezoekers die overnachten. In een meerjarig perspectief, vanaf 2016, is voor het aantal binnenlandse hotelovernachtingen een toename zichtbaar van 730.000 in 2017 naar 808.000 in 2019. Het aantal buitenlandse hotelovernachtingen is vergeleken met 2016 min of meer stabiel gebleven (868.000 in 2019 versus 863.000 in 2016) 4. In een nog langer tijdsperspectief, vanaf 2012 beschouwd, is zowel het aantal hotelovernachtingen door binnenlandse bezoekers als dat van buitenlandse bezoekers sterk toegenomen. 4 Bron: CBS. Zie: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82061NED/table?dl=3B008.

12

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA Het aantal hotelovernachtingen door binnenlandse en buitenlandse bezoekers houdt elkaar redelijk in evenwicht. Het aandeel buitenlandse hotelovernachtingen in het totaal aantal hotelovernachtingen is in 2019 uitgekomen op circa 52 procent.

2 . 3 Bu i t e n l a n d se b e zo e k e r s Het aantal buitenlandse bezoekers dat in een hotel overnacht in Den Haag is net iets groter dan het aantal bezoekers uit Nederland dat in overnacht. Navolgend wordt wat betreft het economisch belang van de buitenlandse bezoeker gefocust op de verblijfstoerist. Er zijn ook buitenlandse bezoekers die Den Haag bezoeken in de vorm van een dagtrip, met name uit Duitsland en België, of die elders in Nederland overnachten. Over de omvang van de groep buitenlandse dagjesmensen zijn echter geen statistieken of anderszins bronnen beschikbaar. ‘Nabije’ landen Het aantal buitenlandse verblijfstoeristen is, zoals hiervoor getoond, wel in beeld, althans blijven heel

voor zover zij overnachten in hotels en geen gebruik maken van informele overnachting

belangrijk

gelegenheden zoals Airbnb. Ten aanzien van deze groep is er ook een goed inzicht in de belangrijkste herkomstlanden. Van de buitenlandse verblijfstoeristen die overnachten in een hotel is bekend dat het aandeel Duitsers sinds jaar en dag het grootst is. In 2019 is het aandeel overnachtingen door bezoekers uit Duitsland uitgekomen op 33 procent van het totale aantal buitenlandse overnachtingen en op ruim 17 procent van het totale aantal overnachtingen. In 2019 werden circa 290.000 van de in totaal bijna 1,7 miljoen overnachtingen gepleegd door de oosterburen. Het aantal overnachtingen van Duitsers is wel beperkt afgenomen (in 2017 en 2018 lag het aantal overnachtingen nog op circa 318.000). Ook het aantal overnachtingen van bezoekers uit de andere nabije landen is beperkt afgenomen in de afgelopen

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

13

BEA jaren. Deze daling is zichtbaar voor de meeste herkomstlanden. Een uitzondering vormen de bezoekers vanuit de Verenigde Staten en Canada. Het aantal overnachtingen door Amerikanen is toegenomen naar circa 73.000 (een toename van circa 30 procent ten opzichte van 2017) en het aantal overnachtingen van Canadezen naar circa 11.000 (toename van circa 37,5 procent ten opzichte van 2017). In het algemeen geldt voor de meeste ‘ver weg’-landen (behalve de Verenigde Staten en Canada ook China, Japan en de categorie ‘overig buitenland’) dat er in de regel sprake is van een zeer beperkte afname: Herkomstland , aantal

2 0 17

2 0 18

2 0 19

Toename t.o.v.

hotelovernachtingen x

2017 (%)

1.000 Nederland

690

844

808

17,1%

Duitsland

317

318

290

-8,5%

Verenigd Koninkrijk

110

100

95

-13,6%

België

79

86

74

-6,3%

Frankrijk

35

41

34

-2,9%

Italië

21

20

19

-9,5%

Spanje

21

18

15

-28,6%

Verenigde Staten

56

65

73

30,3%

Canada

8

9

11

37,5%

Japan

8

7

7

-12,5%

China

14

15

13

-7,1%

Overig buitenland

242

231

237

-2,1%

Totaal buitenland

911

910

868

-4,7%

1.601

1.754

1.676

4,7%

Totaal Verhouding

Het economisch belang van de buitenlandse toeristen voor Den Haag is relatief groot

zakelijk-leisure omdat de meesten zoals aangegeven ook overnachten. Verder is een aanzienlijk deel van de hotelovernachtingen door buitenlandse toeristen te kwalificeren als zakelijke overnachtingen. De bestedingen per hotelovernachting liggen in het zakelijke segment op een hoger niveau dan in het recreatieve (‘leisure’) segment. Het percentage recreatieve hotelovernachtingen is het hoogst voor nabije landen als Duitsland en België (met allebei 86 procent ‘leisure’-overnachtingen). Voor landen als China en Japan geldt juist dat het aandeel zakelijke hotelovernachtingen relatief groot is en dat geldt binnen Europa ook voor een land als Italië. Het aandeel zakelijke hotelovernachtingen door verblijfstoeristen is van belang, omdat zij per saldo voor Den Haag de hoogste bestedingen opleveren. In grote lijnen geldt daarbij bovendien dat bezoekers die van ver

14

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA komen relatief vaak het meest besteden.

Het totaal aantal buitenlandse zakelijke hotelovernachtingen bedroeg in 2019 circa 277.000 (inclusief categorie ‘overig’) en het aantal leisure-hotelovernachtingen door buitenlanders circa 591.000. Het aandeel zakelijke hotelovernachtingen in het totaal van hotelovernachtingen door van buitenlandse verblijfstoeristen komt daarmee uit op circa 32 procent en het aandeel recreatieve overnachtingen op circa 68 procent: 2019 Aantal hotelovernachtingen naar herkomstland van gast, x 1.000 Nederland Duitsland Verenigd Koninkrijk België Frankrijk Italië Spanje Verenigde Staten Canada Japan China Overig buitenland Buitenland Totaal Nederland en buitenland

% leisure

% zakelijk

% overig

totaal

57% 86% 59% 86% 67% 45% 66% 59% 72% 45% 41% 51%

40% 9% 36% 10% 22% 45% 31% 38% 23% 46% 55% 43%

3% 5% 5% 4% 11% 10% 3% 3% 5% 9% 4% 6%

leisure, absoluut

808 290 95 74 34 19 15 73 11 7 13 237 868

zakelijk en overig, absoluut 347,4 40,6 39,0 10,4 11,2 10,5 5,1 29,9 3,1 3,9 7,7 116,1 277

1.676

625

1.051

460,6 249,4 56,1 63,6 22,8 8,6 9,9 43,1 7,9 3,2 5,3 120,9 591

In meerjarenperspectief heeft met name het segment van de recreatieve buitenlandse verblijfstoerist zich sterk ontwikkeld. Vergeleken met 2016 is het aantal overnachtingen van buitenlandse verblijfstoeristen met een recreatief motief toegenomen van 517.200 naar 591.000 in 2019 (een toename van 14,3 procent). Het aantal overnachtingen van

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

15

BEA verblijfstoeristen met een zakelijk bezoekmotief is ten opzichte van 2016 juist afgenomen. Wel is er ten opzichte van 2018 sprake van een toename van het aantal hotelovernachtingen in dit segment:

2 . 4 Be st e d i n g e n v a n b e zo e k e r s n a a r h e r k o mst e n b e zo e k mo t i e f De inzichten over de bestedingen van bezoekers per dag (of per overnachting), zijn deels niet zeer actueel. Voor meerdaagse binnenlandse zakenreizen, is het ContinuZakenreisOnderzoek (CZO) van NBTC-NIPO uit 2016 nog steeds de meest actuele bron. Bij een totaal van 3,9 miljoen meerdaagse binnenlandse zakenreizen, waarvoor 6,6 miljoen hotelovernachtingen worden gepleegd, wordt de totale economische waarde van de bestedingen geraamd op circa € 1,5 miljard. Dat komt per overnachting neer op circa € 227. De gemiddelde besteding van een binnenlandse toerist bedraagt circa € 30 per dag, uitgaand van een binnenlandse vakantie. De gemiddelde besteding voor een ‘dagje weg’ is hoger en komt uit op circa Op basis van het onderzoek Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS), kan voor Den Haag van de volgende bestedingen per persoon per dag worden uitgegaan:  2017: € 47,30 per persoon per dag.  2018: € 49,50 per persoon per dag.  2019: € 52,70 per persoon per dag. De besteding per persoon per dag ligt daarmee op een lager niveau dan in Amsterdam (gemiddeld € 57,40 per persoon per dag), Utrecht (€ 59,00) en met name Rotterdam (€ 62,10). Een verklarende factor voor de gemiddeld lagere besteding per persoon per dag, is dat Den Haag relatief veel bezoekers trekt die vooral voor het strand komen. De

16

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA gemiddelde besteding van strandbezoekers ligt doorgaans duidelijk lager dan die van bijvoorbeeld bezoekers van musea, attracties of theaters en andere podia. Het navolgende overzicht bevat de bestedingen per dag (of per overnachting) per persoon van de verschillende soorten toeristische bezoekers samen5: Besteding per dag/overnachting per persoon, in € Binnenlands recreatief ('vakantie') Binnenlandse dagjesmensen Binnenlands zakelijk Buitenlands recreatief Buitenlands zakelijk

2012

2016

2017

2018

2019

28,00

33,00

213,00 129,00 316,00

229,00 179,00 307,00

33,00 47,30 229,00 180,00 320,00

32,00 49,50 229,00 180,90 320,00

34,00 52,70 229,00 184,10 320,00

Toelichting:  Een Nederlander die in eigen land op vakantie gaat, besteedt gemiddeld per dag in 2019 € 34 volgens het CBS. Dat is hoger dan in 2018, toen de besteding uitkwam op gemiddeld € 32 per persoon per vakantiedag6.  Op basis van gegevens van NBTC-NPO en CZO, wordt voor binnenlandse zakenreizen uitgegaan van in totaal circa € 1,5 miljard bestedingen bij in totaal 6,6 miljoen overnachtingen en 3,9 miljoen zakenreizen in Nederland in 2016 (recentere informatie is niet beschikbaar). Dit komt neer op circa € 227 per overnachting en € 384 per zakenreis7.  Op basis van het onderzoek ‘Inkomend verblijfsbezoek – kerncijfers 2019’ van NBTC, wordt uitgegaan van een gemiddelde besteding per persoon per dag voor buitenlandse recreatieve bezoekers van € 180 en van € 320 per persoon per dag voor buitenlandse zakelijke bezoekers8.

5 CBS, Vakanties van Nederlanders: kerncijfers, 16 april 2020. Zie: https://www.cbs.nl/nlnl/cijfers/detail/84363NED?dl=2741E 6 CBS, NBTC Holland Marketing, NRIT en CELTH, Deel 2 van het Trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd 2019, 14 oktober 2019. 7 CBS, NBTC Holland Marketing, NRIT en CELTH, Deel 2 van het Trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd 2019, 14 oktober 2019. 8 NBTC Holland Marketing, Onderzoek inkomend toerisme 2019, 2020. Zie: https://kerncijfers.nbtc.nl/nl/magazine/12059/825122/inkomend_verblijfsbezoek.html

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

17

BEA 3 Van bezoekers en bestedingen naar banen Directe banen

Voortbouwend op de hiervoor in hoofdstuk 2 toegelichte aantallen bezoekers van de stad

door toerisme

Den Haag, inclusief de badplaatsen Scheveningen en Kijkduin, en meest recente inzichten over de gemiddelde besteding per bezoek van de verschillende categorieën bezoekers, wordt navolgend in hoofdstuk 3 meer in detail uitgewerkt waar bestedingen van toeristische bezoekers neerslaan in Den Haag en hoe deze bestedingen resulteren in banen. Dit betreft dan banen bij zowel toeristische bedrijven en organisaties als bij met name bedrijven in de horeca en de detailhandel omdat deze bedrijven ook profiteren van bestedingen door toeristische bezoekers. De in de toeristische sector en in de horeca en detailhandel op deze manier gegenereerde werkgelegenheid wordt in dit onderzoek opgevat als het directe werkgelegenheidseffect van de toeristische bestedingen in Den Haag. Het directe werkgelegenheidseffect wordt als volgt geraamd:  Eerst wordt voor de belangrijkste onderdelen van de Haagse toeristisch-recreatieve infrastructuur bekeken hoeveel bezoekers zij trekken, welke bestedingen deze bezoekers plegen en tot welke banen binnen de toeristisch-recreatieve sector en daar buiten (in met name horeca en detailhandel) deze bestedingen leiden. Aangrijpingspunt vormen de volgende onderdelen van de Haagse toeristisch-recreatieve infrastructuur:  Winkelen, met focus op ‘funshoppen’ en overige bestedingen van niet-Hagenaars.  Uitgaan.  Musea en podia.  Attracties en attractieparken.

 Evenementen.  Strand en bezoek van de badplaatsen Scheveningen en Kijkduin.  In deze uitwerking worden zowel bezoekers uit Nederland als buitenlandse bezoekers meegewogen, en als onderdeel van de bezoekers uit Nederland ook bezoekers die woonachtig zijn in Den Haag (met als uitzondering het segment ‘winkelen’). Als basis voor te plegen analyses wordt onder meer gebruik gemaakt van inventarisaties door de gemeente Den Haag van door culturele en toeristische instellingen aan de gemeente doorgegeven aantallen bezoeken, waarbij in de regel niet wordt uitgesplitst naar woonplaats, herkomst of nationaliteit van bezoekers.  Vervolgens wordt bezien welke bestedingen worden gepleegd door verblijfstoeristen, uit zowel binnen als buitenland, en welke extra banen deze bestedingen opleveren in de toeristisch-recreatieve sector en daar buiten.  In hoofdstuk 4 wordt vervolgens getracht de in hoofdstuk 3 geïnventariseerde werkgelegenheidsimpuls te relateren aan het deel van de bezoekers van de toeristischrecreatieve bedrijven en voorzieningen die niet woonachtig zijn in Den Haag zelf. In dit hoofdstuk wordt feitelijk het onderscheid aangebracht tussen ‘toerisme’ (in casu bezoekers van buiten Den Haag) enerzijds en ‘recreatie’ (door Hagenaars) anderzijds.

In hoofdstuk 5 wordt vervolgens nader ingegaan op de banen die ontstaan bij toeleveranciers van de toeristische bedrijven en organisaties. Theaters, attracties en musea kopen

18

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA allerlei diensten en goederen in, waarbij een deel van deze inkoop wordt gepleegd bij Haagse toeleveranciers. De bij deze toeleveranciers als gevolg van inkoop door toeristische bedrijven en organisatie gecreëerde banen wordt in dit onderzoek opgevat als het indirecte werkgelegenheidseffect van de toeristische bestedingen in Den Haag.

3 .1 W i nkelen Koopstromen

Voor de detailhandel in Den Haag geldt, dat een aanzienlijk deel van hun inkomsten

in beeld

afkomstig is van bezoekers van buiten Den Haag. In het voorliggende onderzoek worden in principe door bezoekers van buiten Den Haag in de Haagse winkels gepleegde bestedingen gekwalificeerd als toeristische bestedingen. Het kan daarbij gaan om bestedingen van toeristen, vanuit overig Nederland of vanuit het buitenland, maar ook om bestedingen van inwoners vanuit bijvoorbeeld de rest van de Randstad. De meest recente editie van het periodiek uitgevoerde koopstromenonderzoek voor de Randstad levert op dat de bestedingen van bezoekers van buiten Den Haag in de Haagse detailhandel, zoals verwacht mag worden, vooral van belang is voor de zogenoemde “niet dagelijkse sector”9:  In de dagelijkse sector wordt voor in totaal circa € 90,0 miljoen aan bestedingen gepleegd door anderen dan inwoners van Den Haag. Deze bestedingen zijn goed voor circa 6 procent van de bestedingen in de Haagse dagelijkse sector.  In de niet-dagelijkse sector plegen bezoekers van buiten Den Haag in totaal circa € 334 miljoen aan bestedingen. Deze bestedingen zijn samen goed voor circa 27 procent van de totale bestedingen in de niet-dagelijkse sector in Den Haag. Het grootste deel van deze in het onderzoek als toeristisch bestempelde bestedingen, worden gepleegd door inwoners van omliggende gemeenten of de overige Randstad:

9 I&O Research, i.o.v. onder andere provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht, Randstad Koopstromen 2018, factsheet gemeente ’s-Gravenhage, 2019.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

19

BEA Met name de door niet-Hagenaars gepleegde bestedingen in de niet-dagelijkse sector zijn in de afgelopen jaren toegenomen (van € 284 miljoen in 2012 naar € 334 miljoen in 2018). De bestedingen door niet-Hagenaars in de dagelijkse sector is daarentegen beperkt afgenomen:

Conclusie : Bij een gemiddelde omzet per arbeidsjaar van € 130.000 in de detailhandel10, komt het aantal arbeidsjaren in de Haagse detailhandel dat kan worden toegeschreven aan bestedingen van bezoekers van buiten Den Haag uit op circa 3.260.

3 .2 U it gaan “Uitgaan” is een belangrijk bezoekmotief voor onder meer cafés, clubs, discotheken, restaurants, bioscopen en filmhuizen, casino’s en speelautomatenhallen en amusementscentra. Over het aantal bezoeken en bezoekers aan deze uitgaansgelegenheden zijn weinig statistieken beschikbaar. De informatie die beschikbaar is, heeft onder meer betrekking op het bezoekersaantal van een aantal deelsegmenten van de uitgaansbranche (casino, bioscopen, filmhuis) en op de ontwikkeling van de omzet in een aantal van deze branches. Het in 2012 en 2016 door Smart Agent Market Response (SAMR) uitgevoerde consumentenonderzoek voorzag door middel van een gerichte enquête onder bezoekers van de

10 De omzet per fte in de retail is toegenomen van circa € 180.850 in 2016 naar circa € 191.300 in 2019. In de detailhandelsbranches die naar verwachting het meest profiteren van bestedingen van bezoekers van buiten Den Haag, zoals de mode- en de schoenenwinkels, is het aandeel online in de omzet toegenomen tot tussen 30 en 50 procent. Als wordt uitgegaan van een aandeel van 70 procent offline in de totale detailhandelsomzet, dan realiseert één fte gemiddeld een omzet van circa € 134.000 per jaar. Zie https://www.retailinsiders.nl/branches/retailsector/retail-non-food/ (kengetallen Panteia o.b.v. CBS en Locatus).

20

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA Haagse toeristisch-recreatieve sector in een voor de gemeente bruikbare raming van het totaal aantal bezoeken aan Haagse uitgaansgelegenheden. Kernbevindingen uit deze SAMR-onderzoeken waren:  Voor 2012: 13,1 miljoen bezoeken aan genoemde soorten uitgaansgelegenheden met als motief “uitgaan”, met een gemiddelde besteding per bezoek van € 37,-.  Voor 2016: 14,8 miljoen bezoeken met als motief “uitgaan”, met een gemiddelde besteding van € 35,40 per bezoek. De bestedingsimpuls vanwege “uitgaan” kwam daarmee voor 2012 uit op circa € 485 miljoen en voor 2016 op € 524 miljoen. Voor de uitgaansbranche als geheel is de omzetontwikkeling naar verwachting positief geweest in de periode van 2012 tot en met 2019. Verantwoordelijk daarvoor is met name de omzetgroei bij de restaurants en in mindere mate cafés. Het landelijke beeld van de omzetontwikkeling in de horeca in de periode 2016 tot en met 2019 is als volgt voor de horeca als geheel (plus 25,4 procent) en enkele deelsegmenten binnen de horeca11:

Tegenover deze qua omzet en bezoekersaantallen groeiende segmenten binnen de uitgaansbranche, staan ook segmenten die niet groeien of krimpen. Zo schommelde het aantal bezoekers aan de Haagse bioscopen en Filmhuis Den Haag in de afgelopen jaren tussen 2,1 en 2,3 miljoen bezoekers. Een segment dat naar verwachting (sterk) is gekrompen, is die van discotheken en in mindere mate clubs. Er is al jaren een duidelijke verschuiving zichtbaar van met name discotheken naar festivals en evenementen. Voor het voorliggende onderzoek gaat BEA uit van een stabilisatie van de uitgaven vanwege uitgaan in brede zin. Dit betekent dat uitgegaan wordt van een totale besteding van cir11 Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/83862NED.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

21

BEA ca € 524 miljoen. De omzet per fte varieert sterk in de uitgaansbranche. Bij fastfoodrestaurants ligt de omzet per fte tussen € 50.000 en € 80.000 pr jaar en voor de betere restaurants kan de omzet per fte oplopen tot € 150.000 of meer12. Bij continuering van een gemiddelde omzet per fte van € 80.000, komt de werkgelegenheidsbijdrage van de uitgaansgelegenheden (breed gedefinieerd) aan de totale werkgelegenheid in de toeristische sector in Den Haag uit op circa 6.550 arbeidsjaren.

3 . 3 M u se a e n po d i a Musea

De gemeente Den Haag beschikt over een aanzienlijk aantal musea, waarvan een groot deel met een nationale en zelfs internationale topreputatie. Kunstmuseum Den Haag (voorheen Gemeentemuseum Den Haag) en het Mauritshuis zijn daarvan voorbeelden. De musea dragen belangrijk bij aan het imago van de stad en zij leveren daarnaast een belangrijke bijdrage aan de Haagse economie. De musea trekken ook grote aantallen bezoekers. Met name het Mauritshuis heeft met in 2019 512.000 bezoekers een groot aandeel in het totaal aantal museumbezoekers in Den Haag, met Kunstmuseum Den Haag als tweede met circa 400.000 bezoekers. Het totaal aantal museumbezoekers komt in 2019 uit op naar schatting bijna € 2,2 miljoen. Dit betekent een beperkte stijging ten opzichte van de voorgaande jaren en een aanzienlijke toename in vergelijking met de periode 2012 tot 2015:

De toename ten opzichte van de periode voor 2015 is deels te verklaren door de heropening van het Mauritshuis. Het Mauritshuis is twee jaar gesloten geweest vanwege een verbouwing in de periode medio 2012 tot en met medio 2014. Verder is ook het aantal be12 Op basis van gegevens van Misset Horeca.

22

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

BEA zoekers van het Museum Beelden aan Zee in 2019 sterk gestegen ten opzichte van dat van de jaren ervoor (aantal bezoeken in 2019 is uitgekomen op 132.000 versus 83.000 in 2018 en 79.000 in 2016) en dit geldt in wat mindere mate ook voor Escher in het Paleis. De economische impact in termen van directe werkgelegenheid van de Haagse musea is als volgt geraamd:  Vertrekpunt is een totaal aantal van circa 2,2 miljoen bezoeken. Op basis van door musea aan de gemeente aangereikte inzichten kan worden gesteld dat veruit het grootste deel bezoekers betreft van buiten Den Haag, maar alle bezoeken worden meegerekend bij het bepalen van de economische impact van het toerisme voor Den Haag omdat de museumsector als geheel tot deze sector behoort.  Voor de besteding per museumbezoek is in voorgaande edities van het onderzoek naar de economische impact van toerisme uitgegaan van € 31,90 in 2012 en € 32,60 in 2016. Deze bestedingsgegevens zijn gebaseerd op gericht consumentenonderzoek in Den Haag van SAMR. Deze bestedingen vallen uiteen in drie componenten:  De bestedingen komen voor 50 procent neer ten goede aan het museum, en slaan dus neer in de culturele sector.  Van de overige bestedingen slaat de helft (25 procent van de totale bestedingen) neer in de horeca (voorafgaand aan het museumbezoek of na afloop).  De resterende 25 procent wordt besteed in de detailhandel (idem).

 Het consumentenonderzoek waarop de besteding per bezoeker is gebaseerd, is niet meer geactualiseerd. Er zijn ook geen aanwijzingen dat de besteding per bezoek fors zou zijn gewijzigd, zodat we voor de voorliggende editie van het onderzoek naar de economische impact van toerisme de bestedingsgegevens gebruiken uit 2016.  De totale besteding van museumbezoekers komt uit op € 71,4 miljoen. Deze bestedingsimpuls resulteert uiteindelijk in een direct werkgelegenheidseffect bij musea, in de horeca en in de detailhandel van in totaal 955 arbeidsjaren: Directe banen vanwege musea Besteding aan: Cultuur Horeca Detailhandel Totaal

Aandeel

50% 25% 25%

Bestedingsimpuls, in € mln 2012 20,75 10,375 10,375 41,5

2016 35 17,5 17,5 70

2019 35,7 17,85 17,85 71,4

Omzet per arbeidsjaar € 60.000 € 80.000 € 130.000

Werkgelegenheidsimpuls, in € mln 2012 346 130 80 555

2016 583 219 135 937

2019 595 223 137 955

Conclusie : de bezoekers van de Haagse musea zijn samen goed voor een bestedingsimpuls in de Haagse economie van circa € 71,4 miljoen. De helft daarvan komt ten goede aan de musea zelf. Het directe werkgelegenheidseffect voor de musea komt uit op 595 arbeidsjaren. In de horeca en de detailhandel wordt vanwege bestedingen door museumbezoekers nog eens voor circa 223 en 137 arbeidsjaren werkgelegenheid gecreëerd.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

23

BEA Podia

Net als de musea trekken ook de Haagse podia grote aantallen bezoekers. Den Haag telt enkele podia die 100.000 of meer bezoekers trekken op jaarbasis, met sinds jaren het AFAS Circustheater als theater met de meeste bezoekers. Het AFAS Circustheater publiceert geen bezoekcijfers, maar historisch is bekend dat het aantal bezoekers rond 550.000 per jaar ligt. Met de Lion King trok het AFAS Circustheater 1,7 miljoen bezoekers in bijna drie jaar tijd (oktober 2016 tot en met juli 2019). Dit komt neer op circa 600.000 bezoekers per jaar voor deze voorstelling. Naast de Lion King, en zijn opvolger Anasticia, kent het AFAS Circustheater nog andere voorstellingen, congressen en zakelijke arrangementen. BEA raamt voor 2019 het aantal bezoekers op 650.000. Het directe werkgelegenheidseffect van de Haagse podia kan als volgt worden geraamd:  Het aantal bezoekers van de Haagse podia bedroeg in 2019 circa 1,4 miljoen mensen.  Voor de gemiddelde besteding per bezoeker geldt hetzelfde niveau als bij de musea, namelijk € 32,60. De bestedingen zijn op dezelfde wijze verdeeld over de podia (i.c. de culturele sector), de horeca en de detailhandel als bij de musea:  De bestedingen komen voor 50 procent neer ten goede aan het podium, en slaan dus neer in de culturele sector.

 Van de overige bestedingen slaat de helft (25 procent van de totale bestedingen) neer in de horeca (voorafgaand aan het podiumbezoek of na afloop).  De resterende 25 procent wordt besteed in de detailhandel (idem).  Evenals bij de musea, zijn er ook voor de podia geen aanwijzingen dat de besteding per bezoek fors zou zijn gewijzigd, zodat we voor de voorliggende editie van het onderzoek naar de economische impact van toerisme de bestedingsgegevens gebruiken uit 2016.  De totale bestedingen van podiumbezoekers komen uit op circa € 45,6 miljoen. De podia met de meeste bezoekers zijn, na het AFAS Circustheater, het Paard met 192.000 bezoekers (exclusief het Paardcafé, waarvoor de entree gratis is), het Zuiderstrandtheater met 125.000 bezoekers en de Koninklijke Schouwburg met 115.000 bezoekers. Het Zuiderstrandtheater is een tijdelijke voorziening, voor de periode dat tot de opening van het nieuwe cultuurforum op het Spuiplein (inmiddels Amare genaamd). Dit cultuurcomplex wordt vanaf de zomer van 2021 de thuisbasis van het Nederlands Dans Theater, Residentie Orkest Den Haag, het Koninklijk Conservatorium Den Haag en het Zuiderstrandtheater. Verwacht mag worden dat met de opening van het cultuurforum de bezoekersaantallen van de Haagse podia verder zullen toenemen.

De besteding van € 45,6 miljoen resulteert uiteindelijk in circa 610 arbeidsjaren werk: Directe banen vanwege podia Besteding aan: Cultuur Horeca Detailhandel Totaal

24

Aandeel

50% 25% 25%

Bestedingsimpuls, in € mln 2012 24,0 12,0 12,0 47,9

2016 23,3 11,6 11,6 46,5

2019 22,8 11,4 11,4 45,6

Omzet per arbeidsjaar € 60.000 € 80.000 € 130.000

Werkgelegenheidsimpuls, in € mln 2012 399 150 92 641

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

2016 388 145 89 622

2019 380 143 88 611

BEA Conclusie : Deze bestedingen resulteren in de culturele sector zelf, waar 50 procent van deze bestedingen neerslaan, in een ruim 380 arbeidsjaren werk. Ook de horeca profiteert van de bestedingsimpuls en in mindere mate ook de dienstverlening, waar respectievelijk circa 145 en circa 90 arbeidsjaren werk ontstaan. Het totale directe werkgelegenheidseffect bedraagt circa 610 arbeidsjaren:

3 . 4 A t t r a c t i e s e n e v e n e me n t e n Attracties

De stad Den Haag telt diverse attracties die samen een groot aantal bezoekers trekken. Grote trekpleisters zijn met name De Pier, met in 2019 circa 2,5 miljoen bezoekers, en De Uithof, met circa 1,5 miljoen bezoekers (eveneens in 2019). Andere attracties met hoge bezoekersaantallen zijn Madurodam, Holland Casino en het Omniversum terwijl daarnaast ook de rondleidingen op het Binnenhof populair zijn en ook het Vredespaleis een groot aantal bezoekers ontvangt. De directe economische impact uitgedrukt in werkgelegenheid, wordt als volgt geraamd:  Op basis van gegevens van de gemeente Den Haag, zoals ook gepubliceerd in de Monitor Toerisme, trekken de Haagse attractieparken en andere attracties samen circa 6,2 miljoen bezoekers13. Ten opzichte van de vorige editie van het voorliggende onderzoek naar de economische impact van toerisme (uit 2017, waarbij vooral is uitgegaan van bezoekersaantallen over het jaar 2016) betekent dit een toename van 11,6 procent.  De gemiddelde bestedingen van bezoekers van attractieparken en andere attracties zijn relatief hoog, waarbij de hoogte van de tickets meespelen. Ook voor de in principe gratis toegankelijke Scheveningse Pier, die met circa 2,5 miljoen bezoekers een fors aandeel heeft in het totaal aantal bezoekers van attracties, geldt dat bestedingen kunnen oplopen.

Bezoekers hebben de keus uit een groot aanbod aan restaurants, bars, terrassen, winkels en streetfood verkooppunten en kunnen daarnaast gebruik maken van een reuzenrad, van een Bungy Jump-attractie en van de zogenoemde Zipline.  BEA gaat voor de gemiddelde besteding per bezoeker uit van het bestedingsniveau dat door SAMR is aangehouden voor bezoekers van Haagse attracties in 2016. Dit betekent dat per bezoeker wordt gerekend met een besteding van € 39,50 gemiddeld.  De totale bestedingsimpuls komt hiermee op € 229 miljoen, wat een toename betekent van 11,5 procent ten opzichte van 2016.  BEA veronderstelt dat de bestedingsimpuls als volgt neerslaat in de Haagse economie:  De bestedingen komen voor 60 procent neer ten goede aan de attracties zelf, die onderdeel vormen van de horeca.

13 Dit is exclusief het bezoekersaantal van Duinrell omdat deze attractie is gelegen binnen de gemeente Wassenaar. In het bezoekersaantal van circa 5,8 miljoen zijn ook de bezoekers van de Pathé-bioscopen (Scheveningen, Buitenhof en Spuimarkt) en het Filmhuis Den Haag niet meegenomen. In het voorliggende onderzoek is verondersteld dat deze bezoekers meegenomen zijn in het aantal bezoekers dat in Den Haag uitgaat.

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

25

BEA  De overige 40 procent van de bestedingen slaat voor de helft (20 procent van de totale bestedingen) neer in de horeca buiten de bezochte attractie (voorafgaand aan het podiumbezoek of na afloop).  De resterende 20 procent wordt besteed in de detailhandel (idem).  Deze bestedingsimpuls veroorzaakt vooral in de horeca, waartoe zoals aangegeven ook de attracties zelf behoren, werkgelegenheid. Directe banen vanwege attracties Besteding aan: Attracties Horeca Detailhandel Totaal

Aandeel

60% 20% 20%

Bestedingsimpuls, in € mln

2012 103,2 34,4 34,4 172

2016 123,1 41 41 205,2

Omzet per arbeidsjaar 2019 137,4 45,8 45,8 229

Werkgelegenheidsimpuls, in € mln

€ 80.000 € 80.000 € 130.000

2012 1.290 430 265 1.985

2016 1.539 513 316 2.368

Conclusie : De directe werkgelegenheid vanwege het bezoek aan attracties in Den Haag komt uit op circa 2.640 arbeidsjaren. Circa 1.720 arbeidsjaren, oftewel zo’n 65 procent, wordt gerealiseerd de sector cultuur, sport en recreatie en de overige arbeidsjaren vooral in de horeca (22 procent) en detailhandel (13 procent). Evenementen

De gemeente Den Haag heeft voor de eerste editie van het onderzoek naar de economische impact van toerisme een min of meer uitputtend overzicht opgesteld van evenementen en het geschatte aantal bezoekers van deze evenementen. Het aantal bezoekers liep voor het jaar 2011 op tot 6,3 miljoen. Voor de actualisatie over 2016 is uitgegaan van een toename van het aantal bezoekers met 10 procent tot 6,9 miljoen. Deze toename was een relatief voorzichtige inschatting, gelet op de grote toename van het aantal evenementenbezoekers die althans landelijk in deze periode werd geregistreerd:

Een voor het voorliggende onderzoek door de gemeente ter beschikking gestelde beperktere inventarisatie van bezoekersaantallen van Haagse evenementen laat zien dat het

26

Strategie Toerisme – Actualisatie economische impact toerisme Den Haag

2019 1.718 572 352 2.642

BEA aantal bezoekers sinds 2016 min of meer stabiel is gebleven, met daarbij een uitschieter naar boven in 2018. Grootschalige evenementen

2015

2016

2017

2018

2019

Internationaal Vuurwerk Festival Volvo Ocean Race festival The Life I Live Koningsnacht/Koningsdag NN CPC Loop Den Haag Parkpop (incl. Night at the Park) Sail op Scheveningen Vlaggetjesdag Scheveningen Intocht Sinterklaas Royal Christmas Fair Cool Event Shopping Night UIT Festival Den Haag Nederlandse Veteranendag Tong Tong Fair Prinsjesdag Jazz in de Gracht Red Bull Knock Out Bevrijdingsfestival Den Haag BonFire Beach Fest Milan Summer Festival Embassy Festival De Parade Festival Classique Sniester Nieuwjaarsduik

400 150 190 200 225 180 170 45 120 100 NB 97 89 75 50 70 60 NB

350 200 240 275 170 180 100 130 120 NB 100 78 NB 65 70 70 NB 35 48 42 30 NB 2.303

330 250 242 200 250 190 170 150 100 110 90 83 70 100 60 50 NB 50 NB 43 32 20 2.590

400 337 275 231 200 250 200 200 160 125 115 90 83 100 75 60 80 60 55 60 NB 43 35 NB 3.234

275 200 220 175 196 275 160 125 90 75 80 NB 110 55 75 50 60 NB 45 35 25 2.326

44 37 20 25 2.347

Op basis van de jaarlijks gepubliceerde Festival Monitor, kan verder worden aangenomen dat de gemiddelde besteding van een evenementenbezoeker in 2018 € 29,16 bedroeg en in 2016 € 32,40. Het SAMR-consumentenonderzoek uit 2016 stelde vast dat de gemiddelde besteding van een evenementenbezoeker in totaal € 39,10 bedroeg. Beide inventarisaties gezamenlijk, vormen de basis voor de aanname van BEA dat de festivalbezoeker gemiddeld de volgende bestedingen pleegt:  Entree/ticketprijs vormt circa 50 procent van de totale besteding (in 2018 circa € 20,-.  Overige bestedingen op de festivallocatie, aan eten en drinken, bedragen aanvullend circa € 10,-.  Buiten het festivalterrein wordt eveneens circa € 10,- besteed aan met name horeca. De economische impact in termen van bijdrage aan de werkgelegenheid in Den Haag wordt dan als volgt geraamd:  De bestedingsimpuls die vanwege ticketverkoop neerslaat bij de evenementenorganisator bedraagt in 2019 circa 6,9 miljoen x € 20,- is € 138 miljoen. Bij een omzet per fte van gemiddeld € 80.000, resulteert dit bij de festivalorganisatie (inclusief catering en dergelijke) in 1.725 arbeidsjaren werk.  Aan horeca besteden festivalbezoekers verder (deels op het festivalterrein en deels daar buiten) gemiddeld € 10,- zodat dit resulteert in een bestedingsimpuls in de horeca