Document · PDF

RIS308252 Bijlage 2

Commissie Bestuur 7 april 2021, gemeente Den HaagBij agendapunt: Ingekomen bestuurlijke stukken14.280 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Onderzoeksrapport DSO/Programmamanagement, Strategie en Onderzoek

MONITOR TOERISME 2019

Onderzoeksrapport DSO/Programmamanagement, Strategie en Onderzoek

MONITOR TOERISME 2019

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

COLOFON Uitgave Gemeente Den Haag DSO / Programmamanagement, Strategie en Onderzoek September 2020 Afbeeldingen De afbeeldingen in deze monitor zijn afkomstig uit de beeldbank van het Haags Gemeentearchief en The Hague Marketing Bureau Inlichtingen DSO / Programmamanagement, Strategie en Onderzoek Henk van Andel (06-11326198 / henk.vanandel@denhaag.nll) DSO / Economie Peter Stokman (06-23284113 / peter.stokman@denhaag.nl De Dienst Stedelijke Ontwikkeling aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid inzake het gebruik en toepassing van de gepresenteerde gegevens. Afwijkingen in absolute aantallen en % kunnen worden veroorzaakt door afronden. Bij gebruik van cijfers is bronvermelding verplicht.

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

INHOUDSOPGAVE

1 1.1. 1.2. 1.3.

Toeristische sector ........................................................................................ 5 Inleiding ........................................................................................................... 5 Trends en ontwikkelingen ................................................................................ 8 Toeristische gebieden in Den Haag ............................................................... 10

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Bezoekers en bestedingen.......................................................................... 15 Inleiding ......................................................................................................... 15 Toeristisch bezoek ......................................................................................... 15 Verblijfsbezoek .............................................................................................. 21 Totale toeristische bestedingen ..................................................................... 26 Imago ............................................................................................................ 26

3 3.1 3.2 3.3

Attracties en bioscopen .............................................................................. 29 Inleiding ......................................................................................................... 29 Aanbod attracties en bioscopen ..................................................................... 30 Bezoekersaantallen attracties en bioscopen .................................................. 30

4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Kunst en cultuur .......................................................................................... 33 Inleiding ......................................................................................................... 33 Aanbod musea .............................................................................................. 33 Bezoekersaantallen musea............................................................................ 34 Aanbod theaters ............................................................................................ 35 Bezoekersaantallen theaters ......................................................................... 36

5 5.1 5.2 5.3

Evenementen ............................................................................................... 37 Inleiding ......................................................................................................... 37 Aanbod evenementen.................................................................................... 37 Bezoekersaantallen evenementen ................................................................. 38

6 6.1 6.2 6.3

Zakelijke bezoeken ...................................................................................... 41 Inleiding ......................................................................................................... 41 Aanbod congreslocaties ................................................................................ 41 Ontwikkeling (bezoekers)aantallen congressen ............................................. 41

7 7.1 7.2 7.3 7.4

Effecten van toerisme ................................................................................. 43 Inleiding ......................................................................................................... 43 Ontwikkeling directe werkgelegenheid toerisme ............................................ 43 Ontwikkeling directe en indirecte werkgelegenheid toerisme ......................... 44 Toerisme voor een attractieve stad ................................................................ 46

Bijlage: begrippen en definities .................................................................. 51

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Rembrandt & de Gouden Eeuw 2019, Het Mauritshuis. Foto: Arjan de Jager

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

1 TOERISTISCHE SECTOR 1.1

INLEIDING Den Haag heeft een rijke historie op het gebied van toerisme. Toen de stad omstreeks 1230 werd gesticht door graaf Floris IV van Holland, was de ligging aan zee al een aangename vestigingsvoorwaarde voor het grafelijke hof. Met de permanente aanwezigheid van de adel in Den Haag, ontstond een klasse die tijd en geld had voor vermaak. In de loop van de tijd zijn mensen uit alle windstreken naar de stad gekomen. In 1818 richtte Jacob Pronk het eerste badhuis van Nederland op in de duinen bij Scheveningen. Mede dankzij de Scheveningse handelsgeest, het regeringscentrum en toonaangevende internationale instellingen, heeft de badplaats zich sinds 1818 ontwikkeld tot de bekendste en grootste badplaats van Noordwest Europa. Ook (inter)nationale toeristen worden aangetrokken door onze ligging aan zee en historische binnenstad met koninklijke allure. Maar ook het culturele aanbod, winkelaanbod, de horeca en evenementen zijn belangrijke bezoekredenen. In deze Monitor Toerisme wordt cijfermatig inzichtelijk gemaakt wat de ontwikkelingen zijn van het toerisme. Toerisme, een wereldwijde groeimarkt De toenemende welvaart en de opkomst van prijsvechters maakt reizen voor een steeds grotere groep consumenten over de hele wereld bereikbaar. In 2018 hebben de luchtvaartmaatschappijen gezamenlijk een recordaantal van 4,3 miljard reizigers vervoerd1.

Dat is een stijging van 6,5 procent in vergelijking met het jaar ervoor. Daarnaast gaan mensen ook vaker op vakantie, vaker uit eten en vaker naar attracties en musea. De United Nations World Tourism Organisation (UNWTO) voorspelde in 2019 nog dat het wereldwijd aantal reizigers de komende jaren blijft toenemen. Toerisme zorgt wereldwijd voor 10% van het BBP en één op de 11 banen, waarmee de sector tegenwoordig net zo belangrijk is voor de wereldeconomie als de voedsel- of automobielindustrie.2 De wereldwijde uitbraak van het coronavirus (COVID-19) heeft de wereld in 2020 echter tot stilstand gebracht. De toeristische sector is van alle grote economische sectoren daarbij het zwaarst getroffen.3 Activiteiten op plekken waar mensen samen komen liggen onder een vergrootglas, attractieparken, musea en horecaondernemingen worden tijdelijk gesloten en evenementen geannuleerd. Dat betekent dat de reisbereidheid in verschillende delen van de wereld snel krimpt. De voorspelling is dan ook dat het aantal bezoekers en toeristische bestedingen in 2020 drastisch zal dalen. De UNWTO roept overheden dan ook op om het toerisme, de ruggengraat van veel economieën, te ondersteunen.4 Hoewel deze Monitor Toerisme rapporteert over de periode tot en met 2019, kan niet voorbij worden gegaan aan de wereldwijde crisis die in 2020 is ontstaan en de sector zo hard raakt.

Landelijke ontwikkelingen toerisme In 2019 profiteerde Nederland nog van de voorspelde wereldwijde groei van toeristen. Er verbleven ruim 46,3 miljoen gasten in een Nederlandse logiesaccommodatie. Dat is 5% meer dan in 2018. Deze groei wordt voornamelijk gedragen door de 20,3 miljoen internationale gasten (+8%). Het aantal Nederlandse 1

International Air Transportation Association (IATA), 2019 United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2018 3 United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2020 4 United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2020 2

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

gasten nam toe naar 26 miljoen (+3%)5. De omvang van de toeristische bestedingen in de Nederlandse economie steeg in 2018 met 6,4% naar een totaal van 87,5 miljard euro6. Met de groei in de afgelopen jaren wordt het toerisme steeds belangrijker als economische sector. Het belang van toerisme voor Nederland is ook terug te zien in de banengroei. Het aantal banen in de toeristische sector in Nederland nam met 27 duizend toe tot 791 duizend (+3,6%). De bestedingen van buitenlandse toeristen namen met 8,2% sterker toe dan van binnenlandse toeristen (+5,5%). Belangrijkste ontwikkelingen toerisme Den Haag De afgelopen jaren heeft Den Haag ook geprofiteerd van de groei van het toerisme. Het aantal verblijfsbezoekers groeide in de periode 2015-2019 met 15%. Groei van toerisme in Den Haag is echter niet vanzelfsprekend. Waar in 2018 nog een beperkte groei van het aantal verblijfsbezoekers zichtbaar was in Den Haag, laten de cijfers van 2019 een lichte daling zien van -4%. De afname van het verblijfsbezoek in 2019 heeft voornamelijk te maken met een forse daling van het aantal verblijfsgasten in Scheveningen in het laagseizoen. Het hoogseizoen en de schouderseizoenen (periode tussen laag- en hoogseizoen) hadden wel een goede bezetting.

In 2019 zaten gedurende vier maanden alle hotels in de stad bijna vol (met een bezettingsgraad tussen 80% en 89%) en in de binnenstad zelfs gedurende acht maanden. Hoge bezettingsgraden leiden tot prijsstijgingen en uitwijkgedrag naar andere steden. De afname van het aantal gasten in het laagseizoen kon daarmee niet meer worden ingehaald in het hoog- en schouderseizoen door een tekort aan hotelcapaciteit in deze periode. De tegenvallende cijfers in 2019 zijn ook te verklaren door hoge bezettingscijfers in 2018. Met het themajaar Feest aan Zee in 2018 zijn veel activiteiten buiten het hoogseizoen georganiseerd en is een stevige marketingcampagne neergezet buiten het hoogseizoen. Daarmee was het een recordjaar qua overnachtingen, is er veel aandacht geweest voor Den Haag als stad aan zee en had Scheveningen relatief veel verblijfsbezoekers gedurende het laagseizoen. In 2019 lag de focus in de marketing op andere thema’s en werden minder activiteiten georganiseerd in Scheveningen. Daarnaast kende 2018 een warme zomer. Dit kan verklaren waarom het aantal verblijfsgasten is gedaald. Het totale aantal toeristische bezoeken aan Den Haag, inclusief dagbezoek, is in 2019 ten opzichte van 2018 flink afgenomen. Deze daling heeft een effect op de toeristische bestedingen. Die zijn in 2018 ook gedaald maar de bestedingen zijn nog altijd 13% hoger dan in 2017; 2018 was een topjaar.

Zakelijk bezoek is hierbij buiten beschouwing gelaten. Belang toerisme voor Den Haag Toerisme wordt (los van de Corona-crisis) steeds belangrijker voor steden. Bestedingen van bezoekers van buiten de stad geven de lokale economie een impuls. Dit zorgt voor bestedingen in winkels, attracties, horeca, etc. en ook voor indirecte inkomsten bij toeleveranciers en dienstverleners. Toerisme zorgt daarmee zowel direct als indirect voor werkgelegenheid voor met name praktisch opgeleide Hagenaars. Door deze bestedingen dankt ruim één op de 10 Hagenaars zijn of haar baan direct of indirect aan de vrijetijdseconomie. Naast economische voordelen, zorgt toerisme ook voor meer reuring, een levendig straatbeeld en een hoogwaardig voorzieningenniveau in de stad: meer attracties, culturele voorzieningen, 5

Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), 2019 Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), 2019

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

evenementen, aantrekkelijke horeca en winkels en minder leegstand. Toerisme kan daarmee een bijdrage leveren aan de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad.

Hofvijver. Foto: Arjan de Jager

Onderzoeksverantwoording monitor toerisme De ontwikkelingen in de toeristische sector gaan snel. Om de ontwikkelingen goed te kunnen volgen, wordt deze Monitor Toerisme jaarlijks opgesteld. De monitor biedt inzicht in de trends die zich voordoen en in de ontwikkelingen van de sector. Met voorliggende rapportage wordt een breed spectrum van de vrijetijdseconomie cijfermatig in beeld gebracht. Hierbij gaat het om zowel dag- en verblijfsbezoeken als zakelijke bezoeken waarbij gebruik wordt gemaakt van leisure-voorzieningen. De rapportage brengt voor de periode 2015-2019 in beeld wat Den Haag te bieden heeft (aanbod), wat het gebruik van het aanbod is (bezoekersaantallen) en het belang van de sector voor de lokale economie en werkgelegenheid (bestedingen). Hoewel met de rapportage wordt getracht een zo volledig mogelijk beeld te schetsen van de ontwikkelingen, is deze niet uitputtend. De monitor bouwt voort op de Monitor Toerisme 2014-2018. Met de in 2019 nieuw vastgestelde strategie toerisme 2020-2025 (RIS 302975) is de monitor toerisme op een aantal onderdelen gewijzigd ten opzichte van vorige edities, zodat deze aansluit op het nieuwe beleid.

Zo is onder meer hoofdstuk 7 uitgebreid met informatie over het leefklimaat en de stadstrots, wordt de totale economische waarde van toerisme beschreven, de effecten van toerisme op leefbaarheid in de stad, en zijn resultaten uit het Koopstromenonderzoek toegevoegd over de niet-dagelijkse bestedingen in de binnenstad vanuit de regio. De cijfers in de monitor toerisme zijn o.a. gebaseerd op cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Toeristisch bezoek aan steden (TBAS) van NBTCNIPO Research (onafhankelijke onderzoeksbureaus). De gemeente Den Haag heeft geen invloed op de meetwijze en uitkomsten van deze onderzoeken. Omdat de opzet en de steekproef van het TBAS-onderzoek 2017 ingrijpend zijn gewijzigd, is MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

een trendbreuk ontstaan. Hierdoor zijn cijfers van toeristische bezoeken niet goed vergelijkbaar met de jaren voor 2017. Daarom wordt alleen gerapporteerd over de jaren 2017-2019. Sinds de aanpassing van het onderzoek worden de toeristische bezoeken aan de binnenstad, Scheveningen en Kijkduin onderzocht. Hiermee kunnen we de groei over de jaren overzichtelijk rapporteren en vergelijken met het totaal, wat ook vergelijkbaar is met andere grote steden. Afbakening De focus van deze publicatie ligt op toerisme en leisure-voorzieningen met een regionale of landelijke aantrekkingskracht. Voorzieningen als zwembaden, golfbanen en (groen)voorzieningen in de openbare ruimte (parken, pleinen, monumenten, fiets- en wandelpaden, etc.) zijn niet opgenomen in deze publicatie maar dragen wel bij aan het toeristische aanbod. Daarnaast is detailhandel buiten beschouwing gelaten, ook al maakt een deel van de detailhandel nadrukkelijk onderdeel uit van het toeristische product. Periodiek verschijnt er over detailhandel een afzonderlijke detailhandelsmonitor, waarin de belangrijkste ontwikkelingen op dit gebied uitgebreid staan beschreven (RIS301527). Uiteraard vormt het winkelende publiek wel onderdeel van de bezoekers van Den Haag en de bestedingen die dit bezoek genereert. In hoofdstuk 2 wordt hier daarom nog kort op ingegaan. 1.2

TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Hieronder worden enkele belangrijke trends en ontwikkelingen toegelicht.7 Toerisme en de coronacrisis Het toerisme in Nederland is de afgelopen jaren gegroeid. Een voorzichtige schatting van het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) was dat het toerisme in Nederland in de periode 2017-2030 in totaal met 50% groeit, naar 29 miljoen internationale verblijfsbezoekers8. Of die groei wordt gehaald, hangt van veel factoren af, zoals mondiale economische ontwikkelingen, maar ook lokale investeringen in het toerisme. Veel landen hebben in maart 2020 beperkende maatregelen doorgevoerd om de Corona-pandemie tegen te gaan. Het (internationale) reisverkeer werd aan banden gelegd, met gevolgen, o.a. voor de luchtvaart. Het passagiersvervoer van en naar de vijf nationale luchthavens is bijna stil komen te liggen. De gemiddelde bezettingsgraad per vlucht kelderde van 82 procent vorig jaar april naar 29 procent in april 2020. Het aantal gasten in de Nederlandse logiesaccommodaties is in het eerste kwartaal van 2020 in vergelijking met dezelfde periode een jaar eerder met 17 procent gedaald. Met name de hotels en vergelijkbare accommodaties zagen het aantal gasten in het eerst kwartaal fors afnemen.

De daling is vooral te zien bij buitenlandse gasten; in vergelijking met vorig jaar maakten in maart maar liefst 66 procent minder buitenlanders gebruik van een Nederlandse accommodatie.9 Door de coronacrisis verwacht Nederland in 2020 bijna 12 miljoen minder buitenlandse toeristen te ontvangen, een daling van circa 60 procent ten opzichte van 2019. In totaal besteden deze buitenlandse toeristen € 5,2 miljard, een daling in bestedingen van 64 procent ten opzichte van vorig jaar. Naar verwachting gaan dit jaar ook 50 procent minder Nederlanders op vakantie in eigen land, dat zijn er 12,5 miljoen. In

Trendrapport toerisme, recreatie en vrijetijd, 2018 (Pleisureworld NRIT en CBS, 2018) Perspectief 2030 Bestemming Nederland (NBTC Holland Marketing, 2018) 9 Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), 2020 8

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

totaal komen naar verwachting dus 24,5 miljoen minder toeristen uit binnen- en buitenland als gevolg van de coronacrisis.10 Dit heeft grote impact op de economie. Waar Amsterdam met 6,9 miljoen internationale verblijfsbezoekers het afgelopen jaar drukte heeft ervaren, wilden andere plekken in het land graag meer bezoekers ontvangen. Het NBTC heeft zich dan ook als doel gesteld om bezoekers beter te spreiden en meer gebieden te laten profiteren van de voordelen van toerisme. Amsterdam zet zelf ook in op regiospreiding om de groei van bezoekers in goede banen te leiden. Dat gebeurt door middel van marketing, maar ook door aanbodontwikkeling in andere delen van de stad en de regio11. Digitalisering en deeleconomie De toenemende drukte biedt ook nieuwe kansen en zorgt voor aanbod van nieuwe digitale innovaties. Denk aan het gebruikt van herkenningstechnologie, virtual en augmented reality, robotisering, artificial intelligence, chatbots en open data. Innovatieve technologische oplossingen laten consumenten rustige plekken en tijden zien. Dat zorgt voor een betere spreiding van bezoekers in plaats en tijd, ook conform de regels van RIVM. Met dynamische prijzen en ticketveilingen worden bezoekers bovendien steeds vaker verleid om juist op rustige momenten te komen.

Daarnaast kunnen deze technologieën in tijden van de coronacrisis bezoekers op afstand een beeld geven van de bezienswaardigheden. Diverse vrijetijdsbedrijven proberen relevant te blijven door het aanbieden van content thuis. Zo geeft Safaripark Beekse Bergen, via videorangers, les over dieren, deelt de Efteling onride videos, kun je in musea virtueel op bezoek en verzorgen culturele instellingen online voorstellingen.12 Mensen zijn gewend dat informatie altijd overal beschikbaar is met de mobiele telefoon en beslissen steeds vaker pas op de plaats van bestemming, aan de hand van de best beoordeelde attracties, musea en restaurants wat ze gaan bezoeken. Daarmee is het belang van platforms als Tripadvisor en Yelp groter dan ooit. Zo staan toeristische instellingen steeds weer voor de uitdaging om bezoekers een unieke en gastvrije belevenis te bezorgen. Digitalisering jaagt daarnaast de deeleconomie aan. Bij millennials zijn ervaringen belangrijker dan bezittingen, waar toeristische aanbieders actief op inspelen. Deelfietsen, Uber en Airbnb veranderen het toeristische landschap snel. Dit leidt in de toekomst naar verwachting tot nieuwe mogelijkheden die ook invloed hebben op de toeristische sector. Duurzaamheid wordt belangrijker Duurzaamheid is de afgelopen jaren steeds belangrijker geworden bij bezoekers.

Hotels en horecabedrijven kiezen in toenemende mate voor een benadering die zowel maatschappelijk verantwoord is als een gezond milieu- en economisch beleid omvat. Duurzaamheid zal een belangrijke factor gaan worden voor gasten en naar verwachting een rol gaan spelen bij recensie-platformen.13 Steden ontwikkelen steeds meer toeristische initiatieven langs tramlijnen, zodat bezoekers zich gemakkelijk met het OV kunnen verplaatsen. Dit is niet alleen duurzaam, maar draagt ook bij aan een meer rendabele OV-exploitatie.

NBTC, 2020 Beleid: spreiding stad en regio (Gemeente Amsterdam, 2019) 12 NRIT Media, 2020 13 ING, Trends en Ontwikkelingen in de Leisure Sector, 2020 11

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Branchevervaging en -vernieuwing Ontwikkelingen in de vrijetijdseconomie volgen elkaar snel op. De consument is op zoek naar belevenissen uit een steeds groter aanbod en wordt daardoor steeds kritischer. Daarnaast groeit de concurrentie om de beperkte vrijetijd van consumenten. Deze twee ontwikkelingen zorgen ervoor dat aanbieders moeten blijven vernieuwen en de terugverdientijd van investeringen korter is geworden, een zogenoemde ‘verdringingsmarkt’. De aanbieders zoeken naar mogelijkheden om de omzet te verhogen en de consument aan zich te binden. Daardoor vervagen de traditionele grenzen tussen sectoren. Musea bieden steeds vaker een échte experience aan en doen daarmee nauwelijks onder voor attracties. Grote winkelketens breiden uit met restaurants, speelparadijzen en een food-afdeling om de consument te verleiden langer te blijven en meer uit te geven. Authenticiteit en betekeniseconomie Steeds meer mensen willen verblijven als een ‘local’, willen eten waar ‘locals’ eten en slapen waar ‘locals’ slapen (zoals via Airbnb). Zij zien zich als reizigers die op zoek zijn naar authentieke plekken en ervaringen. Daarbij willen zij niet alleen een unieke belevenis, maar zoeken ook steeds vaker inhoudelijke betekenis.

De globalisering, de groei van het toerisme en standaardisering van aanbod zorgen er echter voor dat steden steeds meer op elkaar gaan lijken en op veel plekken hetzelfde wordt aangeboden (ketenrestaurants, hotelkamers, e.d.). Steden zoeken daarbij steeds meer naar het eigen DNA bij stedelijke planning en ontwikkeling. 1.3

TOERISTISCHE GEBIEDEN IN DEN HAAG Den Haag heeft meerdere toeristische gebieden. Het Centrum, Scheveningen, de Internationale Zone en Kijkduin en omgeving zijn de belangrijkste. Naast deze toeristische kerngebieden zijn er ook gebieden die steeds meer toeristische aantrekkingskracht krijgen onder specifieke doelgroepen, zoals bijvoorbeeld de Binckhorst. KAART 1.TOERISTISCHE GEBIEDEN IN DEN HAAG

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Centrum De binnenstad van Den Haag is een belangrijk visitekaartje voor de stad en kent een zeer hoge dichtheid aan vrijetijdsvoorzieningen, zoals winkels, musea, theaters, horeca en bezienswaardigheden. Enkele gebieden in het centrum spelen in toeristisch opzicht een belangrijke rol. Het Centraal Station en Hollands Spoor zijn belangrijke aankomstplekken met het openbaar vervoer. Daarnaast zijn de paleizen en het Binnenhof van grote waarde voor het toerisme en is het Malieveld van belang omdat hier grote evenementen plaatsvinden. De binnenstad heeft diverse sfeergebieden die toeristisch aantrekkelijk zijn, zoals het Hofkwartier en China Town. Het gebied rond de Hofvijver en het Lange Voorhout vormt het Museumkwartier, waar diverse musea zijn gevestigd zoals het Mauritshuis, het Haags Historisch Museum, de Gevangenpoort, Escher in het Paleis, Museum Bredius en Galerij Willem V. De combinatie van een historische binnenstad, de koninklijke sfeer en het winkel- en museumaanbod maken de Haagse binnenstad uniek.

Meisje met de Parel’ in het Mauritshuis, Centrum

Scheveningen Scheveningen is sinds 1818 de eerste én grootste badplaats van Nederland en is uitgegroeid tot een multifunctioneel gebied waarin wonen, werken, winkelen, horeca en recreatie worden gecombineerd. Het gebied met het Kurhaus en de Pier als beeldbepalende gebouwen trekt jaarlijks bezoekers uit binnen- en buitenland. Daarnaast kent het gebied vele attracties zoals het Circustheater, Holland Casino, Sea Life, Nationaal Monument Oranjehotel en museum Beelden aan Zee. Sinds de heropening van de Pier (2015), de komst van een nieuwe eigenaar van het Kurhaus en de geheel vernieuwde zuidelijke boulevard is een nieuwe dynamiek ontstaan in Scheveningen en een opwaartse lijn ingezet. Scheveningen-Haven is een bijzondere locatie waar een grote (her)ontwikkelingsopgave wordt uitgevoerd. Het is een gebied in opkomst. In het havengebied ligt de focus op het versterken van de maritieme functie. De combinatie van wonen én werken maakt het gebied interessant en aantrekkelijk. Het is een levendige plek, waar boten in en uit varen en laden en lossen. Een gebied waar stad, haven, duinen en zee samenkomen. Kortom, een aantrekkelijk decor voor bezoekers. De MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

authentieke visserij en de onderscheidende water- en strandsporten staan centraal in de toeristische profilering van Scheveningen-Haven en trekken bezoekers van buiten de stad.

Scheveningen-Haven, Scheveningen

Kijkduin Kijkduin is dé familiebadplaats van Nederland en wordt de komende jaren helemaal vernieuwd. Daarmee ontstaat nieuw elan rond de badplaats. Het uitgestrekte duinlandschap van het Nationaal Park Hollandse Duinen, gelegen bij Kijkduin, biedt diverse mogelijkheden voor recreatie. Het is een groene sportief-reactieve zone waarin ruimte is voor onder meer fietsen, wandelen en pleziervaart. Kijkduin-Bad krijgt komende jaren een nieuw winkelcentrum, de boulevard wordt vernieuwd, het Atlantic Hotel wordt verbouwd, er komt een ondergrondse parkeergarage en er worden appartementen ontwikkeld.

Impressie van de herontwikkeling, Kijkduin

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Internationale Zone In Den Haag wordt elke dag gewerkt aan een betere, veilige en rechtvaardige wereld. Met het Vredespaleis als kloppend hart, is Den Haag dan ook de internationale stad van vrede en recht. Deze bijzondere status trekt vele regeringsleiders, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties, bedrijven en studenten aan. De Internationale Zone is het gebied waar dit thema tot leven komt en waar toeristisch bezoek en zakelijk bezoek samenkomen. In dit gebied liggen ook Museon, Omniversum en Kunstmuseum Den Haag, wat belangrijke trekkers zijn voor (inter)nationaal bezoek. In het gebied bevinden zich diverse ambassades, een aantal belangrijke internationale organisaties en het World Forum. Het gebied beschikt over uitstekende congres- en vergaderlocaties en hotels.

Vredespaleis, Internationale Zone

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

2 BEZOEKERS EN BESTEDINGEN 2.1

INLEIDING In dit hoofdstuk worden de ontwikkelingen in het bezoek aan Den Haag, de bestedingen en de ontwikkelingen ten opzichte van de andere G4 steden toegelicht. Ten aanzien van bezoekersaantallen wordt nadrukkelijk onderscheid gemaakt tussen bezoekers en bezoeken. Een individuele bezoeker kan een stad meerdere keren in een jaar bezoeken. Daarbij geldt dat hoe hoger de gemiddelde bezoekfrequentie is, hoe groter het aantal bezoeken. Verder wordt onderscheid gemaakt tussen (nationaal) toeristisch bezoek (2.2) en verblijfsbezoek (2.3).

2.2

TOERISTISCH BEZOEK In onderstaande tabellen en figuren staan de ontwikkelingen in het aantal unieke bezoekers en aantal bezoeken van de G4 steden weergegeven. Het gaat hier om Nederlandse bezoekers van steden met een toeristisch motief, dus exclusief familiebezoek en zakelijk bezoek.14 Meestal gaat het om dagbezoek, maar soms ook om een meerdaags bezoek met overnachting.15 Bezoeken aan de G4 In 2019 is Den Haag 9,6 miljoen keer bezocht door Nederlanders met een toeristisch motief. De andere G4 steden werden vaker bezocht (zie tabel 1). Den Haag laat echter de sterkste groei ten opzichte van 2017 zien waardoor het verschil in aantal bezoeken met de andere G4 steden kleiner is geworden. TABEL 1. AANTAL BEZOEKEN AAN DE G4 IN 2017-2019 (X 1000) 2017

2018

2019

Groei t.o.v. 2017

Amsterdam

17.031

17.824

16.960

Den Haag

9.032

12.659

9.571

+6%

Rotterdam

13.542

14.816

12.398

-8%

Utrecht

10.943

13.450

10.361

-5%

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

Ten opzichte van 2018 is het aantal bezoeken in alle G4 steden afgenomen. Mogelijk komt dit door een aanhoudend warme zomer in 2018.

Omdat de methodiek van het onderzoek Toeristisch bezoek aan steden (TBAS) in 2017 ingrijpend is gewijzigd, is een trendbreuk ontstaan waardoor de cijfers van 2017, 2018 en 2019 niet goed met voorgaande jaren zijn te vergelijken. Daarom worden geen cijfers van vóór 2017 vermeld. 15 In 7% van alle bezoeken aan steden ging het om een meerdaags verblijf met overnachting (voor Den Haag 11%).

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

FIGUUR 1. AANTAL BEZOEKEN AAN DE G4 IN 2017-2019

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

Het centrum van Den Haag trekt de meeste bezoekers. In 2019 is het centrum 5,1 miljoen keer bezocht, Scheveningen 4,6 miljoen keer, Kijkduin 0,7 miljoen keer en overig Den Haag 1,6 miljoen keer. Het gaat hierbij alleen om nationale bezoekers van buiten Den Haag met een toeristisch motief. Het aantal bezoeken in Scheveningen in 2019 is ten opzichte van 2017 sterk gegroeid (+24%), maar het aantal is wel minder dan in 2018. Het grote aantal toeristische bezoeken aan Scheveningen in 2018 had waarschijnlijk te maken met het mooie zomerweer en de vele festiviteiten naar aanleiding van het themajaar Feest aan Zee, waar met de hele stad het 200 jarig bestaan van badplaats Scheveningen is gevierd. Ook het centrum en Kijkduin hebben geprofiteerd van het themajaar, want in beide locaties was het bezoekersaantal in 2018 hoger dan 2019. TABEL 2. AANTAL BEZOEKEN AAN DEN HAAG PER GEBIED IN 2017, 2018 EN 2019 (X 1000) 2017

2018

2019

Groei t.o.v. 2017

Centrum

5.394

6.393

5.051

-6%

Scheveningen

3.741

6.245

4.635

+24%

Kijkduin

766

1.404

710

-7%

Overig

1.784

1.955

1.557

-12%

Den Haag totaal

9.032

12.659

9.571

+6%

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

Bezoekers aan de G4 steden In 2019 trok Den Haag circa 3,2 miljoen unieke bezoekers uit Nederland met een toeristisch motief. Dat is minder dan Amsterdam, maar iets meer dan Rotterdam en Utrecht. Den Haag laat daarmee de grootste groei zien in het aantal bezoekers ten opzichte van 2017. TABEL 3. AANTAL BEZOEKERS AAN DE G4 IN 2017-2019 (X 1000) 2017

2018

2019

Groei t.o.v. 2017

Amsterdam

4.496

4.471

4.381

-3%

Den Haag

2.615

3.454

3.171

+21%

Rotterdam

3.296

3.279

3.036

-8%

Utrecht

3.206

3.326

2.957

-8%

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Ten opzichte van 2018 is het aantal unieke bezoekers licht gedaald. Dat kan te maken hebben met het mooie zomerweer van 2018 en de vele festiviteiten die toen georganiseerd zijn in het kader van Feest aan zee. Deze daling geldt overigens ook voor de andere grote steden. FIGUUR 2. AANTAL UNIEKE BEZOEKERS AAN DE G4 IN 2017-2019

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

Van de G4 heeft Den Haag verhoudingsgewijs de meeste bezoekers uit de eigen provincie (40%), direct gevolgd door Rotterdam (39%). Amsterdam (21%) en Utrecht (16%) scoren in dit opzicht lager. Deze cijfers zijn vergelijkbaar met die van voorgaande jaren. De gemiddelde bezoekfrequentie van Nederlandse (toeristische) steden varieerde in 2019 van 2,3 (Almelo) tot 4,1 (Rotterdam). Den Haag scoort met een bezoekfrequentie van 3,0 het laagst van de G4 steden. Amsterdam en Utrecht hebben een gemiddelde bezoekfrequentie van resp. 3,9 en 3,5. Ondernomen activiteiten In tabel 4 staan de activiteiten die de bezoekers ondernomen hebben tijdens hun bezoek aan de G4 steden. Lunchen/dineren, op een terras zitten en winkelen voor plezier zijn in het algemeen de belangrijkste ondernomen activiteiten. Bezoekers van Den Haag bezoeken ook vaak het strand en de boulevard. Ten opzichte van 2017 zijn er enkele verschuivingen te zien. In Den Haag zijn bezoekers verhoudingsgewijs iets vaker naar een museum en een theater gegaan. Daarentegen heeft men wel iets minder vaak een stadswandeling gemaakt en gewinkeld voor plezier dan in 2017.

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

TABEL 4. ONDERNOMEN ACTIVITEITEN TIJDENS BEZOEK AAN DE G4 IN 2019 (2017) Amsterdam

Den Haag

Rotterdam

Utrecht

Lunchen /dineren

57% (57%)

57% (58%)

54% (57%)

60% (57%)

Op terras zitten

16% (23%)

25% (26%)

17% (20%)

20% (20%)

Bezoek evenement

10% (11%)

10%

(9%)

12% (16%)

Bezoek museum

27% (26%)

20% (18%)

10% (12%)

11% (13%)

Bezoek aan een attractie

(6%)

(7%)

9% (10%)

1% ( 2%)

Bezoek theater / concert

18% (15%)

13%

(9%)

9% ( 8%)

13% (10%)

Bezoek bioscoop

(8%)

(9%)

11%

(9%)

(5%)

Uitgaan / nachtleven

(6%)

(5%)

(7%)

Bezoek sportwedstrijd

(3%)

(1%)

(5%)

(2%)

Stadswandeling

17% (21%)

12% (16%)

14% (18%)

13% (14%)

Fietstocht

(4%)

(2%)

Boottocht

(8%)

(0%)

(6%)

(2%)

Winkelen voor plezier

27% (33%)

28% (31%)

42% (48%)

44% (41%)

Bezoek strand / boulevard

(0%)

35% (34%)

(1%)

(0%)

Geen van deze

(3%)

(4%)

(7%)

(3%)

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

Belangrijkste bezoekmotief In 2019 is een bezoek aan het strand/boulevard voor circa 16% van de bezoekers de belangrijkste reden voor het bezoek aan Den Haag (in 2017 was dit 14%). Dit maakt strandbezoek in Den Haag het belangrijkste bezoekmotief. In 2018 was dit percentage zelfs 19% door de goede zomer en het grote aantal festiviteiten aan de Haagse kust rondom viering Feest aan Zee. Landelijk gezien is winkelen voor plezier nog steeds het belangrijkste algemene bezoekmotief om een stad te bezoeken, maar het belang ervan neemt de laatste jaren verhoudingsgewijs af, ook in Den Haag. Gemiddeld komt 26% van de bezoekers primair naar een stad om te winkelen, maar de verschillen tussen steden zijn groot. Het percentage varieert van 11% in Den Haag tot 54% in Lelystad. Door het uitgebreide en gevarieerde vrijetijdsaanbod in de G4 steden is het belang van winkelen voor plezier verhoudingsgewijs lager dan bij andere Nederlandse steden. Tegelijkertijd is museumbezoek steeds vaker de primaire reden om een stad te bezoeken. In Den Haag doet deze trend zich ook voor: waar dit in 2017 nog bij 13% van de bezoekers als belangrijkste reden werd opgegeven, is dit in 2019 gestegen naar 15%. Dit is ook terug te zien in de bezoekersaantallen van diverse musea (tabel 17).

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

TABEL 5. BELANGRIJKSTE BEZOEKMOTIEF G4 IN 2019 (2017) Amsterdam

Den Haag

Rotterdam

Utrecht

Lunchen / dineren

12% (12%)

14% (14%)

16% (14%)

18% (17%)

Op terras zitten

(2%)

Bezoek evenement

(8%)

(5%)

(6%)

11% (13%)

Bezoek museum

18% (18%)

15% (13%)

(8%)

(9%)

Bezoek aan een attractie

(4%)

(6%)

(1%)

Bezoek theater / concert

16% (12%)

12%

(9%)

(7%)

12%

(9%)

Bezoek bioscoop

(3%)

(5%)

(3%)

Uitgaan / nachtleven

(3%)

1% ( 2%)

(2%)

(3%)

Bezoek sportwedstrijd

(2%)

(0%)

(4%)

(1%)

Stadswandeling

(5%)

(3%)

(4%)

(3%)

Fietstocht

(1%)

Boottocht

(4%)

(0%)

(2%)

(1%)

Winkelen voor plezier

12% (13%)

11% (13%)

24% (25%)

26% (23%)

Bezoek strand / boulevard

(0%)

16% (14%)

(0%)

0% ( 0%)

Geen belangrijkste reden

10% (13%)

11% (15%)

11% (14%)

11% (13%)

100%

Totaal

(2%)

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

Vervoerswijze Landelijk gezien komen de meeste bezoekers van Nederlandse steden met de auto (61%), gevolgd door de trein (25%). In Den Haag is dat ook het geval (60% met de auto en 22% met de trein), evenals in Rotterdam. Amsterdam en Utrecht wijken van dit patroon af. Daar komen meer bezoekers met de trein naar toe dan met de auto. Samenstelling gezelschap Naar Den Haag komen vooral veel stellen zonder kinderen (46%) en alleenstaanden (33%). In 17% van bezoekers betreft het een gezin met jonge kinderen (jongste kind jonger dan 13 jaar) en in 4% een gezin met oudere kinderen (jongste kind 13 t/m 17 jaar). Ten opzichte van 2017 is het aandeel gezinnen iets afgenomen (van 24% naar 21%). De verschillen tussen de G4 steden zijn gering. Uitgaven per bezoek Bezoekers van steden geven landelijk gezien in 2019 gemiddeld € 54,60 per bezoek uit. Van dit bedrag wordt circa 40% uitgegeven in winkels, 37% in horeca gelegenheden, 14% aan entreegelden voor musea, theaters en attracties en 9% aan overige zaken. Den Haag bevindt zich in 2019 met € 52,70 per bezoek in de middenmoot van Nederlandse steden.

Ter vergelijking: in Maastricht zijn de gemiddelde bestedingen per bezoek het hoogst (€ 79,00) en in Schiedam het laagst (€ 26,20).16 De gemiddelde besteding hangt samen met het bezoekmotief: volgens het TBAS Onderzoek neemt de gemiddelde besteding toe als het percentage voor winkelen voor plezier als bezoekmotief toeneemt. Strandbezoek zorgt juist voor een lagere gemiddelde besteding.

Maastricht heeft relatief meer meerdaagse bezoeken met overnachting waardoor de gemiddelde bestedingen hoger uitvallen. MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

De gemiddelde bestedingen van bezoekers aan de G4 steden staan in onderstaande tabel weergegeven. In Rotterdam zijn de uitgaven de afgelopen twee jaar het sterkst gegroeid. TABEL 6. GEMIDDELDE BESTEDINGEN TOERISTISCH BEZOEK AAN DE G4 (X 1000) 2017

2018

2019

Groei t.o.v. 2017

Amsterdam

€

50,10

€

58,80

€

57,40

+15%

Den Haag

€

47,30

€

49,50

€

52,70

+11%

Rotterdam

€

52,10

€

54,30

€

62,10

+19%

Utrecht

€

48,20

€

51,90

€

59,00

+22%

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

Gemiddelde besteding naar uitgaven De verschillen in uitgaven tussen de G4 steden hebben vooral te maken met de uitgaven voor entreegelden en winkelen. In Den Haag geven bezoekers aanzienlijk minder uit aan winkelen, terwijl ze wel relatief veel uitgeven aan entreegelden (Den Haag scoort het hoogst na Amsterdam). Ten opzichte van 2017 is in Den Haag meer uitgegeven aan entreegelden (+31%), horeca (+14%) en overig (+4%). Aan winkelen is minder uitgegeven ten opzichte van 2017 (-5%). FIGUUR 3. GEMIDDELDE BESTEDING IN DE G4 IN 2019 NAAR UITGAVE

Bron: Toeristisch Bezoek aan Steden (TBAS)

Met een gemiddelde besteding van € 52,70 per toeristisch bezoek is in 2019 in totaal door de nationale bezoekers van Den Haag naar schatting € 504,2 miljoen uitgegeven.17 Dit is weliswaar minder dan topjaar 2018 (ca. € 626,7 miljoen), maar wel een groei van +18% ten opzichte van 2017 (ca. € 427,2 miljoen). Uit het koopstromenonderzoek 2018 blijkt dat 29% van de niet-dagelijkse bestedingen in de Haagse Binnenstad uit de regio komt. Dit komt neer op circa € 195 miljoen per jaar.18

Het gaat hier alleen om Nederlandse bezoekers aan Den Haag met een toeristisch motief .

Bron: Randstadkoopstromenonderzoek 2018

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

2.3

VERBLIJFSBEZOEK In deze paragraaf wordt ingegaan op het verblijfsbezoek in Haagse hotels. In onderstaande tabel staat het aantal gasten in de G4 steden in 2019 weergegeven en tussen haakjes het aantal gasten in 2015. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen gasten uit Nederland en het buitenland. In de kolom ‘groei ten opzichte van 2015’ staat de procentuele stijging van het totaal aantal gasten per stad. Bij ‘gasten’ gaat het om personen die minimaal één nacht betaald in een stad verblijven. Het gaat niet om unieke gasten. Wanneer iemand in één jaar twee keer of meer een aantal nachten betaald verblijft, telt die voor twee of meer keer mee. TABEL 7. AANTAL GASTEN (X 1000) IN 2019 (EN 2015)

Amsterdam

Nederland

Buitenland

Totaal

Groei t.o.v. 2015

1.637 (1.351)

7.572 (5.475)

9.209 (6.826)

35%

Den Haag

533

(430)

499

(468)

1.032

(897)

15%

Rotterdam

656

(530)

582

(438)

1.237

(969)

28%

Utrecht

211

(159)

238

(195)

449

(355)

26%

Bron: CBS

Het aantal gasten dat in Den Haag verblijft is de afgelopen vier jaar met 15% gestegen. De procentuele groei is kleiner dan in de andere G4 steden. Ten opzichte van 2018 is het aantal gasten in Den Haag licht gedaald (-2%). Ook in Rotterdam is een daling (-4%) te zien, maar in Amsterdam en Utrecht nam het aantal gasten toe (resp. 7% en 2%). De ene toerist is de andere niet In de toerismestrategie: Toerisme werk (t) voor de stad (2019) is helder uiteengezet voor welke doelgroepen Den Haag het meeste te bieden heeft en het meest kansrijk is. Daarbij ligt de focus op het aantrekken van de zogeheten kwaliteitstoerist: een bezoeker die positief bijdraagt aan de doelen en het imago van de stad, die zorgt voor economische impact door bestedingen, die zich laat spreiden in tijd en plaats en zorgt voor reuring zonder overlast. Daarbij wordt ook gekeken naar doelgroepen die geïnteresseerd zijn in het aanbod in Den Haag. Toeristen uit België , Duitsland en Verenigd Koninklijk vinden de stad bijvoorbeeld aantrekkelijk door de combinatie van stad, strand en het koninklijke karakter. Bezoekers uit Frankrijk, Italië en Spanje zijn over het algemeen bijzonder geïnteresseerd in het culturele aanbod van onze stad. Buiten Europa zijn met name de Verenigde Staten, China en Japan interessante doellanden. Toeristen uit deze landen besteden relatief veel en hebben interesse in het aanbod.

Met name de musea bieden kansen: met Mondriaan, Escher, Vermeer en Rembrandt heeft Den Haag vier van de vijf grote schilders in huis die door het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) internationaal in de etalage worden gezet. Voor Amerikanen, Japanners en Chinezen is dit een belangrijk bezoekmotief. Chinezen hebben daarnaast ook interesse in shopping, de zee (boulevard) en China Town.

TABEL 8. OVERNACHTINGEN (X 1000) IN 2019 (EN 2015)

Amsterdam

Nederland

Buitenland

Totaal

Groei t.o.v. 2015

2.886 (2.238)

153.489 (10.661)

18.375 (12.899)

+43%

Den Haag

808

(668)

868

(816)

1.675 (1.483)

+13%

Rotterdam

996

(801)

1.039

(746)

2.035 (1.547)

+32%

Utrecht

331

(230)

422

(313)

752

(542)

+39%

Bron: CBS

In bovenstaande tabel staat het aantal overnachtingen in de G4 steden weergegeven (inclusief zakelijk verblijf). Evenals het aantal gasten, is het aantal overnachtingen in de periode 2015-2019 in Den Haag minder hard gegroeid dan in de andere G4 steden. MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

In 2019 is het aantal overnachtingen in Den Haag ten opzichte van 2018 met 5% gedaald. In Rotterdam bleef het aantal overnachtingen ongeveer gelijk, maar in Amsterdam en Utrecht nam het aantal overnachtingen flink toe (resp. 10% en 9%). Onderstaande figuur laat de relatieve groei in de G4 steden zien. FIGUUR 4. AANTAL OVERNACHTINGEN (TOTAAL) IN DE G4 (INDEX, 2015=100)

Bron: CBS

In de G4 steden is de gemiddelde verblijfsduur van gasten in de periode 2015-2019 nauwelijks veranderd. In Amsterdam ligt het gemiddelde in 2019 op 2,0 nachten (was 1,9 in 2015), in Den Haag op 1,6 (was 1,6), in Rotterdam op 1,7 (was 1,6) en in Utrecht op 1,7 (was 1,5). TABEL 9. AANTAL GASTEN NAAR FOCUSLANDEN IN DEN HAAG IN 2015-2019 (X 1000) 2015

2016

2017

2018

2019

Groei t.o.v. 2015

Duitsland

121

159

181

182

159

+31%

Verenigd-Koninkrijk

-22%

België

+12%

Verenigde Staten

+11%

Frankrijk

+5%

Spanje

-23%

Italië

China

Canada

+20%

Japan

Overig Buitenland

144

131

143

147

144

Totaal

468

473

519

528

499

+7%

Bron: CBS

Den Haag ontvangt traditioneel vooral bezoekers uit Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk, de zogenoemde ‘dichtbij landen’. Het zijn bezoekers uit Europa die in de meeste gevallen al meerdere keren in Nederland zijn geweest. Deze groep gasten is met uitzondering van de Britten de laatste vijf jaar flink gegroeid. De VS is met 42.000 bezoekers ook een belangrijk doelland voor Den Haag buiten Europa. De Amerikaanse bezoekers zijn met name geïnteresseerd in het culturele aanbod (Escher, Vermeer en Mondriaan).

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

De belangrijkste wijzigingen ten opzichte van 2018 zijn de toename van het aantal gasten uit de Verenigde Staten (+17%), Canada (+20%) en Japan (+25%) en een afname van gasten uit Verenigd Koninkrijk (-22%) en Duitsland (-13%). In 2019 is vooral marketing ingezet op Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk, waarbij aandacht is besteed aan de tentoonstellingen Rembrandt en de Gouden Eeuw. Ontwikkeling accommodaties In onderstaande tabel staat het aantal accommodaties (hotels, pensions en jeugdaccommodaties) en bedden van de G4 steden weergegeven in 2019 en (tussen haakjes) 2015. TABEL 10. ACCOMMODATIES EN BEDDEN IN G4 OP 31 DECEMBER 2019 (EN 2015) Accommodaties

Groei t.o.v. 2015

Bedden

Groei t.o.v. 2015

Amsterdam

509 (452)

13%

85.404 (65.110)

+31%

Den Haag

76 (63)

21%

10.464 (8.934)

+17%

Rotterdam

75 (75)

12.332 (9.457)

+30%

Utrecht

42 (35)

20%

5.821 (3.583)

+62%

Bron: CBS

Het aantal accommodaties in Den Haag is tussen 2015 en 2019 met 21% gegroeid. Ook in Amsterdam en Utrecht nam het aantal accommodaties toe, terwijl die in Rotterdam gelijk bleef. Het aantal bedden (capaciteit) in Den Haag groeide ook flink (+17%), maar minder sterk dan in de andere G4 steden. Vooral in Utrecht nam de capaciteit sterk toe (+62%). Opvallend is dat het aantal bedden in de meeste steden sneller groeit dan het aantal accommodaties, wat betekent dat de gemiddelde schaalgrootte toeneemt. De ontwikkeling van Airbnb is hierbij buiten beeld gelaten. FIGUUR 5. AANTAL BEDDEN IN G4 OP 1 DECEMBER IN 2015-2019 (INDEX, 2015=100)

Bron: CBS

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Bezettingsgraad en prijzen hotels In onderstaande tabel staat de bezettingsgraad van hotels in de G4 steden weergegeven. TABEL 11. BEZETTINGSGRAAD VAN HOTELS IN DE G4 (2015-2019) 2015

2016

2017

2018

2019

Verschil t.o.v. 2015

Amsterdam

81%

83%

85%

87%

85%

-4%

Den Haag

68%

74%

76%

78%

77%

+9%

Rotterdam

64%

70%

74%

77%

75%

+11%

Utrecht

71%

76%

78%

77%

+6%

Bron: Horwath

De bezettingsgraad van hotels is de laatste jaren het meest toegenomen in Rotterdam (+11 procentpunt) en Den Haag (+9 procentpunt). De groei van het aantal overnachtingen en de beperktere groei van het aantal beschikbare bedden lijken de bezettingsgraad op te drijven. In Amsterdam is de bezettingsgraad relatief stabiel, maar wel erg hoog. In onderstaande tabel zijn de gemiddelde hotelkamerprijzen weergegeven. TABEL 12. GEMIDDELDE HOTELKAMERPRIJS IN EURO’S G4 (2015-2019) 2015

2016

2017

2018

2019

Groei t.o.v. 2015

Amsterdam

€ 123

€ 135

€ 154

€ 162

+32%

Den Haag

€ 93

€ 91

€ 99

€ 104

+5%

Rotterdam

€ 86

€ 90

€ 98

€ 104

€ 107

+24%

Utrecht

€ 93

€ 95

€ 101

€ 100

€ 108

+8%

Bron: Horwath

In Amsterdam is de gemiddelde kamerprijs de afgelopen jaren het sterkst gestegen (zie figuur 6), ondanks het feit dat de gemiddelde kamerprijs afgelopen jaar gelijk is gebleven. De sterke groei van het toerisme en de hoge bezettingsgraad heeft de afgelopen jaren de prijzen in de Amsterdamse hotels opgedreven. Ook in Rotterdam is een sterke toename te zien, maar de gemiddelde prijzen waren daar in 2015 het laagst van de G4 steden. In Den Haag zijn de gemiddelde kamerprijzen de afgelopen jaren wel iets gestegen, maar zijn nu het laagst (iets onder het niveau van Rotterdam en Utrecht. FIGUUR 6. ONTWIKKELING GEMIDDELDE HOTELKAMERPRIJS IN G4 (INDEX, 2015=100)

Bron: Horwath

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

De gemiddelde opbrengst per hotelkamer (‘RevPar’) in Den Haag is € 74 in 2019. Dat is iets hoger dan een jaar eerder (€ 72 in 2018) en vergelijkbaar met Rotterdam (€ 75) en Utrecht (€ 79). In Amsterdam liggen de opbrengsten per kamer een stuk hoger, namelijk op € 129. Overige accommodaties In Den Haag verblijven veruit de meeste verblijfsbezoekers in hotels. Naast hotels wordt door zakelijke bezoekers en leisure-bezoekers ook overnacht in o.a. hostels, het vakantiepark in Kijkduin en via verhuursites als Airbnb. Bestedingen verblijfsbezoek Op basis van kengetallen van het NBTC is een schatting gemaakt van de totale bestedingen van internationale gasten in Den Haag.19 Daarbij is gekeken naar het herkomstland van de gasten, welk deel van de overnachtingen te maken heeft met een leisure-motief en de gemiddelde uitgaven per dag.20 In onderstaande tabel is te zien dat internationale verblijfsbezoekers in 2019 naar schatting in totaal € 117,3 miljoen hebben uitgegeven. Dit is een daling van 4% ten opzichte van 2018. TABEL 13. GEMIDDELDE BESTEDINGEN VERBLIJFSBEZOEK PER LAND IN 2019 Overnachtingen (x1.000)

% Leisure overnachtingen*

Gemiddelde besteding per dag*

Totale bestedingen per land (in miljoen)

Duitsland

290

86%

€ 130

€ 32,4

Verenigd Koninkrijk

59%

€ 319

€ 17,9

België

86%

€ 132

€ 8,4

Frankrijk

67%

€ 322

€ 7,3

Italië

45%

€ 232

€ 2,0

Spanje

66%

€ 239

€ 2,4

Verenigde Staten

59%

€ 345

€ 14,9

Canada

72%

€ 392

€ 3,1

Japan

45%

€ 457

€ 1,4

China

41%

€ 328

€ 1,7

Overig buitenland

237

51%

€ 213

€ 25,7

Totaal

868

Land

€ 117,3

*Het % leisure overnachtingen en de gemiddelde bestedingen per herkomstland zijn gebaseerd op het onderzoek ‘inkomend toerisme’ van NBTC uit 2014.Volgend jaar wordt dit onderzoek opnieuw door NBTC uitgevoerd.,

De bestedingen van Nederlandse gasten zijn in de berekening buiten beschouwing gelaten omdat deze al in paragraaf 2.2 zijn meegenomen. Anders zou een dubbeltelling plaatsvinden. 20 De kengetallen zijn te vinden op de website van het NBTC.

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

2.4

TOTALE TOERISTISCHE BESTEDINGEN In de voorgaande paragrafen is aangegeven dat de economische waarde van het nationaal toeristisch bezoek aan Den Haag naar schatting € 504,2 miljoen bedraagt en die van het internationaal verblijfsbezoek € 117,3 miljoen. Samen is dat € 621,5 miljoen. Dit is een stijging van 13% ten opzichte van 2017. Toen werd naar schatting in totaal € 548,8 miljoen besteed. Ten opzichte van 2018 zijn de bestedingen wel afgenomen, vooral als gevolg van minder nationale bezoekers met toeristisch motief. De gemiddelde bestedingen van nationale bezoekers namen wel met gemiddeld € 3,20 per bezoek toe. TABEL 14. TOERISTISCHE BESTEDINGEN IN MILJOEN EURO’S (2017-2019) 2017

2018

2019

Groei t.o.v. 2017

Nationaal toeristisch bezoek

€ 427,2

€ 626,7

€ 504,2

+18%

Internationaal verblijfsbezoek

€ 121,6

€ 122,2

€ 117,3

-4%

Totaal

€ 548,8

€ 748,9

€ 621,5

+13%

Bron: CBS

In hoofdstuk 7 wordt verder toegelicht wat de bestedingen doen met de werkgelegenheid. 2.5

IMAGO Blauw Research heeft begin 2019 en 2020 onderzoek gedaan naar het imago van Den Haag. Aan de respondenten is een aantal stellingen over Den Haag voorgelegd. De uitkomsten zijn weergegeven in onderstaande figuur. Volgens 78% van de respondenten is Den Haag een koninklijke stad, volgens 73% is Den Haag een stad aan zee en volgens 61% is Den Haag een stad van vrede en recht. De uitkomsten van 2020 komen nagenoeg overeen met die van 2019. FIGUUR 8. STELLINGEN OVER DEN HAAG (% EENS)

Bron: Den Haag in beeld, Blauw Research

Ruim de helft van de respondenten (56%) is het eens met de stelling dat de combinatie van stad en strand Den Haag aantrekkelijk maakt voor een dagje uit én dat Den Haag hierdoor aantrekkelijk is voor een meerdaags bezoek (54%). Eén derde (33%) zou vanwege deze combinatie eerder voor Den Haag kiezen dan voor een andere grote stad. Deze percentages zijn ten opzichte van 2019 iets toegenomen. Dit is een positieve ontwikkeling en kan het gevolg zijn van de marketingstrategie. MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Ook het koninklijke karakter en stad van vrede en recht hebben een positief effect op een bezoek aan Den Haag, zoals in figuur 9 te zien is, maar minder sterk dan de combinatie van stad en strand. De percentages begin 2020 zijn iets lager dan begin 2019, maar de verschillen zijn klein. FIGUUR 9. EFFECTEN VAN IMAGO DEN HAAG OP TOERISTISCH BEZOEK (% EENS)

Bron: Den Haag in beeld, Blauw Research

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

3 ATTRACTIES EN BIOSCOPEN 3.1

INLEIDING Door de groei van het toerisme en de vrijetijdseconomie in de afgelopen jaren neemt de attractiedichtheid verder toe. Dit leidt tot nieuw aanbod en vernieuwing in het aanbod. Deze trends zijn ook zichtbaar in Den Haag. In 2017 is het toeristische aanbod uitgebreid met een zip-line op de Pier, een koninklijke wandelroute door de binnenstad en de Haagse Toren is opengesteld voor het publiek. Madurodam is in 2018 uitgebreid met de attractie ‘De Waterwolf’. En in voorjaar 2021 opent Legoland Discovery Centre haar deuren. Best bezochte attracties in Nederland In onderstaande tabel is een overzicht te zien van de best bezochte attractieparken, dierentuinen en musea van Nederland. Het overzicht is gebaseerd op de top 50 attracties die het NBTC jaarlijks opstelt. De Haagse attracties in de top 50 zijn expliciet vermeld (cursief). TABEL 15. TOP 10 ATTRACTIES, DIERENTUINEN EN MUSEA IN 2019 Rangnr.

Attractie

Aantal bezoekers (x 1.000)

Plaats

De Efteling

5.257

Kaatsheuvel

Rijksmuseum Amsterdam

2.678

Amsterdam

Zaanse Schans

2.532

Zaandam

Lovers Canal Cruise

2.449

Amsterdam

Van Gogh Museum

2.135

Amsterdam

Heineken Experience

1.561

Amsterdam

Diergaarde Blijdorp

1.561

Rotterdam

Keukenhof

1.418

Lisse

De Uithof

1.418

Den Haag

De Beekse Bergen

1.150

Hilvarenbeek

Madurodam

661

Den Haag

Kunstmuseum Den Haag/Fotomuseum21

585

Den Haag

Mauritshuis

415

Den Haag

Bron: NBTC (Top 50 attracties 2019)

In de top 50 van attracties, dierentuinen en musea staan vier aanbieders uit Den Haag: De Uithof, Madurodam, het Kunstmuseum Den Haag/Fotomuseum en het Mauritshuis. Ten opzichte van 2018 zijn het Kunstmuseum Den Haag/Fotomuseum en Mauritshuis een flink aantal plaatsen gestegen op de ranglijst. Ze stonden in 2018 respectievelijk op de 45e, en 46e plaats. De Uithof en Madurodam zijn daarentegen iets gezakt (stonden resp. op de 6e, en 25e plaats).

Voorheen Gemeentemuseum Den Haag

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

3.2

AANBOD ATTRACTIES EN BIOSCOPEN Den Haag heeft een breed aanbod van attracties die (inter)nationale bezoekers trekken, zoals o.a. het Vredespaleis, het Binnenhof, De Pier, Madurodam en Sea Life. De attracties zijn voornamelijk te vinden in het Centrum, de Internationale Zone en Scheveningen. Daarnaast staan er nog twee attracties, de Uithof en Drievliet, in de periferie van Den Haag (zie kaart 2). In Den Haag zijn er momenteel vier bioscopen: Pathé Scheveningen, Pathé Buitenhof, Pathé Spuimarkt en Filmhuis Den Haag. KAART 2. ATTRACTIES EN BIOSCOPEN IN DEN HAAG

3.3

BEZOEKERSAANTALLEN ATTRACTIES EN BIOSCOPEN In tabel 16 staan de bezoekersaantallen van de belangrijkste attracties en bioscopen van Den Haag. De aantallen van Sea Life en Drievliet zijn niet opgenomen, omdat deze niet openbaar worden gemaakt. De Pier is met ca. 2,5 miljoen bezoekers de grootste attractie van Den Haag. Op de tweede plaats staat De Uithof. Het bezoekersaantal van De Uithof is de afgelopen jaren gegroeid naar 1,5 miljoen. De afgelopen jaren namen bezoekersaantallen van de bioscopen en attracties in Scheveningen en omgeving toe, maar deze opwaartse lijn zette zich niet in 2019 door. De aantallen daalden licht. Toch trekken de Pier, het Casino, Madurodam en het Omniversum nog veel bezoekers. Verder trekken ook het bezoekerscentrum van het Vredespaleis en de rondleidingen in het Binnenhof (van ProDemos) veel bezoekers.

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

TABEL 16. BEZOEKERSAANTALLEN ATTRACTIES EN BIOSCOPEN (X1000) 2015-2019 Attractie

2015

2016

2017

2018

2019

Groei tov 2015

De Pier

1.000

2.000

2.500

+150%

Holland Casino

576

587

559

535

533

-7%

Madurodam

650

630

723

696

722

+11%

Omniversum

263

246

266

247

235

-11%

Vredespaleis (bezoekcentrum)

127

125

127

130

Binnenhof (rondleiding)

167

175

174

De Uithof

1.389

1.490

1.523

1.501

Ooievaart

+8%

Willemsvaart

Pathé Scheveningen

436

441

450

412

470

+8%

Pathé Buitenhof

435

447

461

460

473

+9%

Pathé Spuimarkt

1.059

1.118

1.216

1.126

1.116

+5%

Filmhuis Den Haag

175

170

185

180

170

-3%

Bron: Opgave instellingen >5.000 bezoekers. NB=niet bekend

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Bezoekers bewonderen Nederland in het klein in Madurodam

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

4 KUNST EN CULTUUR 4.1

INLEIDING De culturele sector wordt steeds belangrijker voor het toeristische aanbod van steden. Met name musea zorgen voor een grote aantrekkelijkheid en kunnen zorgen voor meer bezoekers. Voor internationale toeristen is het rijke culturele aanbod van Den Haag een belangrijke reden voor een bezoek. De culturele sector moet, net als veel andere aanbieders in de toeristische sector, het aanbod regelmatig vernieuwen om bezoekers te trekken. Ook tijdelijk aanbod wordt steeds belangrijker.

4.2

AANBOD MUSEA Den Haag heeft een rijk en gevarieerd aanbod van (inter)nationaal bekende musea, waaronder het Mauritshuis, het Kunstmuseum Den Haag, Escher in het Paleis en Panorama Mesdag. De musea zijn vooral gevestigd in het centrum van Den Haag en in de Internationale Zone. KAART 3. MUSEA IN DEN HAAG

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

4.3. BEZOEKERSAANTALLEN MUSEA In onderstaande tabel staan de bezoekersaantallen van de grootste musea van Den Haag weergegeven. TABEL 17. BEZOEKERSAANTALLEN MUSEA (X1000) 2015-2019 Museum

2015

2016

2017

2018

2019

Groei tov. 2015

Mauritshuis

500

414

417

416

512

+2%

Kunstmuseum Den Haag*

442

400

503

387

480

+9%

Museon

231

210

223

180

187

-19%

Escher in het Paleis

144

141

150

156

170

+18%

Louwman Museum

138

152

160

145

161

+17%

Panorama Mesdag

183

146

145

138

140

-23%

Letterkundig/ Kinderboeken museum

101

112

123

+89%

Fotomuseum (Kunstmuseum DH)*

-16%

Museum Beelden aan Zee

132

+116%

De Gevangenpoort

+7%

Haags Historisch Museum

-6%

Muzee

-31%

Humanity House

Galerij Willem V

+19%

Museum Meermanno

Collectie Mesdag

Museum Bredius

+100%

Nvt

Nationaal Monument Oranjehotel

Bron: Opgave instellingen en jaarverslagen >5.000 bezoekers. NB=niet bekend * bezoekersaantallen in 2019 geschat, bij elkaar gaat het om 563.000.

Het aantal bezoeken aan de grotere Haagse musea is in de afgelopen vijf jaar over het algemeen flink toegenomen, terwijl het bezoek aan de kleinere musea redelijk constant is gebleven. Dit komt vooral doordat de grotere musea veel tijdelijke tentoonstellingen hebben, waardoor herhaalbezoek wordt gestimuleerd en urgentie wordt gecreëerd om naar het museum te komen. Het Mauritshuis heeft in 2019 met de tentoonstellingen in het kader van Rembrandt en de Gouden eeuw veel bezoekers getrokken. Het topjaar van 2015 werd zelfs overtroffen. In de tussenliggende jaren heeft het museum iets minder bezoekers getrokken. Het Kunstmuseum Den Haag (voorheen ‘Gemeentemuseum’) trok in 2017 veel bezoekers, mede dankzij de tentoonstellingen tijdens het Mondriaanjaar. In 2018 liep het aantal bezoekers terug om vervolgens in 2019 weer flink toe te nemen door de tentoonstellingen van Monet en Erwin Olaf. Panorama Mesdag had in 2015 een recordjaar, dat volledig in het teken stond van de honderdste sterfdag van zeeschilder en verzamelaar Hendrik Willem Mesdag. In de jaren daarna is het aantal bezoekers aan Panorama Mesdag redelijk stabiel. Het Literatuur- en kinderboekenmuseum laat de afgelopen jaren een mooie groei zien. Het bezoekersaantal is ten opzichte van 2015 ruim verdubbeld.

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

Beelden aan Zee trok in 2019 veel bezoekers met tentoonstelling van Niki de Saint Phalle èn de succesvolle Jaume Plensa. Ook Escher in het Paleis, het Louwman Museum, het Haags Historisch Museum en Museum Bredius laten een ruime groei zien in vergelijking met 2015. De bezoekersaantallen bij Galerij Willem V, de Gevangenpoort en Humanity House zijn redelijk stabiel.22 4.4

AANBOD THEATERS Het Haagse cultuuraanbod bevat naast de musea diverse activiteiten op het terrein van de podiumkunsten. Grote podia in de stad zijn onder meer het Circustheater, World Forum The Hague, de Koninklijke Schouwburg en het Paard van Troje. In 2015 zijn de Dr. Anton Philipszaal en het Lucent Danstheater gesloten voor sloop en nieuwbouw en daarvoor in de plaats is het tijdelijke Zuiderstrandtheater in Scheveningen-Haven geopend. KAART 4. THEATERS IN DEN HAAG

De bezoekers van de tentoonstellingen die het Humanity House buitenshuis heeft georganiseerd, zijn hierbij buiten beschouwing gelaten.

MONITOR TOERISME 2019 Gemeente Den Haag

4.5

BEZOEKERSAANTALLEN THEATERS In tabel 18 staan de bezoekersaantallen van de grootste theaters van Den Haag weergegeven. Het AFAS Circustheater, het grootste theater van Den Haag, is niet in de tabel opgenomen, omdat het geen cijfers publiceert.23 TABEL 18. BEZOEKERSAANTALLEN THEATERS (X1000) 2015-2019 Theater

2015

2016

2017

2018

2019

Groei t.o.v. 2015

Paard van Troje

103

155

190

195

192

+86%

Paardcafé

Koninklijke Schouwburg

103

107

110

115

+12%

Zuiderstrandtheater

52*

108

127

117

World Forum The Hague

104

Theater aan het Spui

-22%

Nationaal Toneel

Korzo

+6%

Diligentia

+55

Pepijn

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/9968343/1