RIS308252 Bijlage 1
Tekst van het document
Onderzoeksrapport DSO/Programmamanagement, Strategie en Onderzoek
MONITOR TOERISME 2018
Onderzoeksrapport DSO/Programmamanagement, Strategie en Onderzoek
MONITOR TOERISME 2018
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
1
COLOFON Uitgave Gemeente Den Haag DSO / Programmamanagement, Strategie en Onderzoek december 2019 Afbeeldingen De afbeeldingen in deze monitor zijn afkomstig uit de beeldbank van het Haags Gemeentearchief en The Hague Marketing Bureau Inlichtingen DSO / Programmamanagement, Strategie en Onderzoek Henk van Andel (070 35 35565 / henk.vanandel@denhaag.nll) DSO / Economie Judith van Delft (06-25775344/ judith.vandelft@denhaag.nl) De Dienst Stedelijke Ontwikkeling aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid inzake het gebruik en toepassing van de gepresenteerde gegevens. Afwijkingen in absolute aantallen en % kunnen worden veroorzaakt door afronden. Bij gebruik van cijfers is bronvermelding verplicht.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
2
INHOUDSOPGAVE
1 1.1. 1.2. 1.3.
Toeristische sector ............................................................................................ 5 Inleiding ............................................................................................................... 5 Trends en ontwikkelingen .................................................................................... 8 Toeristische gebieden in Den Haag ..................................................................... 9
2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Bezoekers en bestedingen.............................................................................. 13 Inleiding ............................................................................................................. 13 Toeristisch bezoek ............................................................................................. 13 Verblijfsbezoek .................................................................................................. 18 Totale toeristische bestedingen ......................................................................... 23 Imago ................................................................................................................ 24
3 3.1 3.2 3.3
Attracties en bioscopen .................................................................................. 25 Inleiding ............................................................................................................. 25 Aanbod attracties en bioscopen ......................................................................... 26 Bezoekersaantallen attracties en bioscopen ...................................................... 26
4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5
Kunst en cultuur .............................................................................................. 29 Inleiding ............................................................................................................. 29 Aanbod musea .................................................................................................. 29 Bezoekersaantallen musea................................................................................ 30 Aanbod theaters ................................................................................................ 31 Bezoekersaantallen theaters ............................................................................. 32
5 5.1 5.2 5.3
Evenementen ................................................................................................... 33 Inleiding ............................................................................................................. 33 Aanbod evenementen........................................................................................ 33 Bezoekersaantallen evenementen ..................................................................... 34
6 6.1 6.2 6.3
Zakelijke bezoeken .......................................................................................... 37 Inleiding ............................................................................................................. 37 Aanbod congreslocaties .................................................................................... 37 Ontwikkeling (bezoekers)aantallen congressen ................................................. 37
7 7.1 7.2 7.3 7.4
Effecten van toerisme ..................................................................................... 39 Inleiding ............................................................................................................. 39 Ontwikkeling directe werkgelegenheid toerisme ................................................ 39 Ontwikkeling directe en indirecte werkgelegenheid toerisme ............................. 40 Toerisme voor een attractieve stad .................................................................... 42
Bijlage: begrippen en definities ...................................................................... 45
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
3
Feest aan Zee: 200 jaar badplaats Den Haag~Scheveningen, Zandlandschap Ringen aan Zee van Bruno Doedens
Feest aan Zee: 200 jaar badplaats Den Haag~Scheveningen, spelende kinderen op een strandstoel
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
4
1 TOERISTISCHE SECTOR 1.1
INLEIDING Den Haag heeft een rijke historie op het gebied van toerisme. Toen de stad omstreeks 1230 werd gesticht door graaf Floris IV van Holland, was de ligging aan zee al een aangename vestigingsvoorwaarde voor het grafelijke hof. Met de permanente aanwezigheid van de adel in Den Haag, ontstond een klasse die tijd en geld had voor vermaak. Toen en nu kwamen mensen uit alle windstreken naar de stad. In 1818 richtte Jacob Pronk het eerste badhuis van Nederland op in de duinen bij Scheveningen. Mede dankzij de Scheveningse handelsgeest, het regeringscentrum en toonaangevende internationale instellingen, heeft de badplaats zich sinds 1818 ontwikkeld tot de bekendste en grootste badplaats van Noordwest Europa. (Inter)nationale toeristen worden ook vandaag de dag nog aangetrokken door onze ligging aan zee en historische binnenstad met koninklijke allure. Maar ook het culturele aanbod, winkelaanbod, de horeca en evenementen zijn belangrijke bezoekredenen. In deze Monitor Toerisme wordt cijfermatig inzichtelijk gemaakt wat de ontwikkelingen zijn van het toerisme. Toerisme, een wereldwijde groeimarkt De toenemende welvaart en de opkomst van prijsvechters maakt reizen voor een steeds grotere groep consumenten over de hele wereld bereikbaar. Dit is terug te zien in het recordaantal van 4,3 miljard reizigers dat wereldwijd door luchtvaartmaatschappijen is vervoerd in 20181.
Dat is een stijging van 6,5 procent in vergelijking met 2017. Daarnaast gaan mensen ook vaker op vakantie, vaker uit eten en vaker naar attracties en musea. De United Nations World Tourism Organisation (UNWTO) voorspelt dat het wereldwijd aantal reizigers de komende jaren fors blijft toenemen. Toerisme zorgt wereldwijd voor 10% van het BBP en één op de 11 banen, waarmee de sector tegenwoordig net zo belangrijk is voor de wereldeconomie als de voedsel- of automobielindustrie.2 Landelijke ontwikkelingen toerisme Nederland profiteert fors van de wereldwijde groei van toeristen. In 2018 verbleven ruim 44 miljoen gasten in een Nederlandse logiesaccommodatie. Dat is 5% meer dan in 2017. Deze groei wordt voornamelijk gedragen door de 19,0 miljoen internationale gasten (+6%). Het aantal Nederlandse gasten nam toe naar 25,3 miljoen (+4%). De omvang van de toeristische bestedingen in de Nederlandse economie is met 6,4% gestegen naar een totaal van 87,5 miljard euro3. Met de groei in de afgelopen jaren, wordt het toerisme steeds belangrijker als economische sector. Het belang van toerisme voor Nederland is ook terug te zien in de banengroei. Het aantal banen in de toeristische sector nam in 2018 met 27 duizend toe tot 791 duizend (+3,6%). De bestedingen van buitenlandse toeristen namen met 8,2% sterker toe dan van binnenlandse toeristen (+5,5%).
1
International Air Transportation Association (IATA), 2019 United Nations World Tourism Organization (UNWTO), 2018 3 Centraal Bureau voor de Statistiek(CBS), 2019 2
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
5
Belangrijkste ontwikkelingen toerisme Den Haag De afgelopen jaren profiteerde Den Haag ook fors van de groei van het toerisme. Het aantal verblijfsbezoekers groeide in de periode 2014-2018 met 28%. Kijkend naar 2018 versus 2017 is een beperkte stijging te zien van het aantal verblijfsbezoekers (+1%). De bezettingsgraad in de Haagse hotels ligt momenteel hoog (gestegen met +11 procent t.o.v. 2014) en er zijn in de afgelopen jaren weinig accommodaties bijgekomen. In het aantal toeristische bezoeken aan Den Haag is een grote stijging ten opzichte van 2017 zichtbaar (+40%)4. Deze stijging heeft ook een zeer positief effect op de totale toeristische bestedingen, namelijk een stijging van +37% (exclusief zakelijk bezoek). De stijging heeft onder andere te maken met de stijging van de gemiddelde uitgaven per persoon. De grote stijging van het aantal toeristische bezoeken in 2018 heeft naar verwachting te maken met het mooie zomerweer en de vele festiviteiten in de stad n.a.v. het themajaar Feest aan Zee, waar met de hele stad het 200 jarig bestaan van badplaats Scheveningen is gevierd.
Hoogtepunten waren onder meer de finish van de Volvo Ocean Race, zandlandschap Ringen aan Zee, het WK Zandsculpturen op het Lange Voorhout, de 2.000 drummers aan Zee (onder leiding van Cesar Zuiderwijk), de vuurtuin bij de opening van het strandseizoen ‘Bonfire Beach Fest’, de strandopera ‘Carmina Burana’, Circus in de Branding en de videoprojecties van The Hague Highlights op het Kurhaus en de Ridderzaal. In totaal zijn er 5,8 miljoen bezoekers naar de verschillende festiviteiten van Feest aan Zee gekomen5.
Feest aan Zee: 200 jaar badplaats Den Haag~Scheveningen, strandopera ‘Carmina Burana’ Festival Classique
Belang toerisme voor Den Haag Toerisme wordt steeds belangrijker voor steden. Bestedingen van bezoekers van buiten de stad geven de lokale economie een impuls. Dit zorgt voor bestedingen in winkels, attracties, horeca, etc. en ook voor indirecte inkomsten bij toeleveranciers en dienstverleners. Toerisme zorgt daarmee zowel direct als indirect voor werkgelegenheid voor met name praktisch opgeleide Hagenaars. Door deze bestedingen dankt ruim één op de 10 Hagenaars zijn of haar baan direct of indirect 4
Continue Vakantie onderzoek, 2018 Bezoekerscijfers zijn gebaseerd op de opgaven van de organisatoren van de diverse evenementen gedurende het themajaar. 5
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
6
aan de vrijetijdseconomie. Naast economische voordelen, zorgt toerisme ook voor meer reuring, een levendig straatbeeld en een hoogwaardige voorzieningenniveau in de stad: meer attracties, culturele voorzieningen, evenementen, aantrekkelijke horeca en winkels en minder leegstand. Toerisme verhoogt daarmee de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad. Onderzoeksverantwoording monitor toerisme De ontwikkelingen in de toeristische sector gaan snel. Om de ontwikkelingen goed te kunnen volgen, wordt deze Monitor Toerisme jaarlijks opgesteld. De monitor biedt inzicht in de trends die zich voordoen en in de ontwikkelingen van de sector. Met voorliggende rapportage wordt een breed spectrum van de vrijetijdseconomie cijfermatig in beeld gebracht. Hierbij gaat het om zowel dag- en verblijfsbezoeken als zakelijke bezoeken waarbij gebruik wordt gemaakt van leisure-voorzieningen. De rapportage brengt voor de periode 2014-2018 in beeld wat Den Haag te bieden heeft (aanbod), wat het gebruik van het aanbod is (bezoekersaantallen) en het belang van de sector voor de lokale economie en werkgelegenheid. Hoewel met de rapportage wordt getracht een zo volledig mogelijk beeld te schetsen van de ontwikkelingen, is deze niet uitputtend. De monitor bouwt voort op de in 2017 gepubliceerde Monitor Toerisme 2013-2017.
Met de in 2019 nieuw vastgestelde strategie toerisme is de monitor toerisme op een aantal onderdelen gewijzigd, zodat deze aansluit op het nieuwe beleid. Zo is o.a. hoofdstuk 7 uitgebreid met informatie over stadstrots en leefklimaat, wordt de totale economische waarde van toerisme beschreven en zijn resultaten uit het Koopstromenonderzoek 2019 toegevoegd over de niet-dagelijkse bestedingen in de binnenstad vanuit de regio. De cijfers in de monitor toerisme zijn o.a. gebaseerd op cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Continue Vakantie Onderzoek (CVO) van NBTC NIPO Research (onafhankelijke onderzoeksbureaus). De gemeente Den Haag heeft geen invloed op de meetwijze en uitkomsten van deze onderzoeken. Omdat de opzet en de steekproef van het Continue Vakantie Onderzoek (CVO) in 2017 ingrijpend zijn gewijzigd, is een trendbreuk ontstaan. Hierdoor zijn cijfers van toeristische bezoeken niet goed vergelijkbaar met de jaren voor 2017. Hiervan wordt daarom alleen een vergelijking gemaakt ten opzichte van 2017. Met de aanpassing van de opzet van het onderzoek, zijn ook de toeristische bezoeken aan de binnenstad, Scheveningen en Kijkduin onderzocht. Vanaf heden worden deze aantallen jaarlijks gerapporteerd. Hiermee kunnen we over de jaren de groei overzichtelijk rapporteren en vergelijken met het totaal, wat ook vergelijkbaar is met de G4.
In deze monitor wordt geen gebruik meer gemaakt van de wifitellingen, omdat deze cijfers vooral relevant zijn om naar specifieke momenten in het jaar te kijken. Daarnaast omvatten deze aantallen niet alleen toeristische bezoeken, maar ook bezoekers met andere motieven (forenzen, inwoners e.d.). Dit is voor de monitor Toerisme minder relevant, omdat we hierin rapporteren op jaarbasis en spreken over toeristische bezoeken. Afbakening De focus van deze publicatie ligt op toerisme en leisure-voorzieningen met een regionale of landelijke aantrekkingskracht. Voorzieningen als zwembaden, golfbanen en (groen)voorzieningen in de openbare ruimte (parken, pleinen, monumenten, fiets- en wandelpaden, etc.) zijn niet opgenomen in deze publicatie maar dragen wel bij aan het toeristische aanbod. Daarnaast is detailhandel buiten beschouwing gelaten, ook al maakt een deel van de detailhandel nadrukkelijk onderdeel uit van het toeristische product. Periodiek verschijnt er over detailhandel namelijk een afzonderlijke detailhandelsmonitor, waarin de belangrijkste MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
7
ontwikkelingen op dit gebied uitgebreid staan beschreven (RIS301527). Uiteraard vormt het winkelende publiek wel onderdeel van de bezoekers van Den Haag en de bestedingen die dit bezoek genereert. In hoofdstuk 2 wordt hier daarom nog kort op ingegaan. 1.2
TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Hieronder worden enkele belangrijke trends en ontwikkelingen toegelicht6 Toerisme blijft komende jaren groeien Het toerisme in Nederland groeit en blijft komende jaren groeien. Een voorzichtige schatting van het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) is dat het toerisme in Nederland in de periode 2017-2030 in totaal met 50% groeit, naar 29 miljoen internationale verblijfsbezoekers7. Of die groei wordt gehaald, hangt van veel factoren af, zoals mondiale economische ontwikkelingen, maar ook lokale investeringen in het toerisme. Waar Amsterdam met 6,9 miljoen internationale verblijfsbezoekers drukte ervaart, willen andere plekken in het land graag meer bezoekers ontvangen. Het NBTC heeft zich dan ook als doel gesteld om bezoekers beter te spreiden en meer gebieden te laten profiteren van de voordelen van toerisme. Amsterdam zet zelf ook in op regiospreiding om de groei van bezoekers in goede banen te leiden. Dat gebeurt door middel van marketing, maar ook door schaalvergroting, waarbij bestaande buurten buiten het centrum verder ontwikkeld worden en nieuwe stedelijke buurten in de stad en regio worden gecreëerd8. Digitalisering en deeleconomie De toenemende drukte biedt ook nieuwe kansen en zorgt voor aanbod van nieuwe digitale innovaties. Innovatieve technologische oplossingen laten consumenten rustige plekken en tijden zien.
Dat zorgt voor een betere spreiding van bezoekers in plaats en tijd. Met dynamische prijzen en ticketveilingen worden bezoekers bovendien steeds vaker verleid om juist op rustige momenten te komen. Ook oriënteren consumenten zich steeds vaker pas op de plaats van bestemming. Mensen zijn gewend dat informatie altijd overal beschikbaar is met de mobiele telefoon en willen vervolgens de best beoordeelde attracties, musea en restaurants bezoeken. Daarmee is het belang van platforms als Tripadvisor en Yelp groter dan ooit. Zo staan toeristische instellingen steeds weer voor de uitdaging om bezoekers een unieke en gastvrije belevenis te bezorgen. Digitalisering jaagt daarnaast de deeleconomie aan. Bij millennials zijn ervaringen belangrijker dan bezittingen, waar toeristische aanbieders actief op inspelen. Deelfietsen, Uber en Airbnb veranderen het toeristische landschap snel. Dit leidt in de toekomst naar verwachting tot nieuwe mogelijkheden die ook invloed hebben op de toeristische sector. Branchevervaging en -vernieuwing Ontwikkelingen in de vrijetijdseconomie volgen elkaar snel op. De consument is op zoek naar belevenissen uit een steeds groter aanbod en wordt daardoor steeds kritischer. Daarnaast groeit de concurrentie om de beperkte vrijetijd van consumenten.
Deze twee ontwikkelingen zorgen ervoor dat aanbieders moeten blijven vernieuwen en de terugverdientijd van investeringen korter is geworden (een zogenoemde “verdringingsmarkt”). De aanbieders zoeken naar mogelijkheden om de omzet te verhogen en de consument aan zich te binden. Daardoor vervagen de traditionele grenzen tussen sectoren. Musea bieden steeds vaker een échte experience aan en doen daarmee 6Trendrapport toerisme, recreatie en vrijetijd 2018 (Pleisureworld NRIT en CBS, 2018) 7 Perspectief 2030 Bestemming Nederland (NBTC Holland Marketing, 2018) 8 Beleid: spreiding stad en regio (Gemeente Amsterdam 2019)
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
8
nauwelijks onder voor attracties. Grote winkelketens breiden uit met restaurants, speelparadijzen en een food-afdeling om de consument te verleiden langer te blijven en meer uit te geven. Authenticiteit en betekeniseconomie Steeds meer mensen willen verblijven als een local, willen eten waar locals eten en slapen waar locals slapen (zoals via Airbnb). Zij zien zich als reizigers die op zoek zijn naar authentieke plekken en ervaringen. Daarbij willen zij niet alleen een unieke belevenis, maar zoeken ook steeds vaker inhoudelijke betekenis. De globalisering, de groei van het toerisme en standaardisering van aanbod zorgen er echter voor dat steden steeds meer op elkaar gaan lijken en op veel plekken hetzelfde wordt aangeboden (ketenrestaurants, hotelkamers, e.d.). Steden zoeken daarbij steeds meer naar het eigen DNA bij stedelijke planning en ontwikkeling. 1.3
TOERISTISCHE GEBIEDEN IN DEN HAAG Den Haag heeft meerdere toeristische gebieden. Het Centrum, Scheveningen, de Internationale Zone en Kijkduin en omgeving zijn toeristisch de belangrijkste. Naast deze toeristische kerngebieden zijn er ook gebieden die steeds meer toeristische aantrekkingskracht krijgen onder specifieke doelgroepen, zoals bijvoorbeeld de Binckhorst. KAART 1. TOERISTISCHE GEBIEDEN IN DEN HAAG
Centrum De binnenstad van Den Haag is een belangrijk visitekaartje voor de stad en kent een zeer hoge dichtheid aan vrijetijdsvoorzieningen, zoals winkels, musea, theaters, horeca en bezienswaardigheden. Enkele gebieden in het centrum spelen in toeristisch opzicht een belangrijke rol. Het Centraal Station en Hollands Spoor zijn belangrijke aankomstplekken met het openbaar vervoer. Daarnaast zijn de paleizen en het Binnenhof van grote waarde voor het toerisme en is het Malieveld van belang omdat hier grote evenementen plaatsvinden. De binnenstad heeft diverse sfeergebieden die toeristisch aantrekkelijk zijn, zoals het Hofkwartier en China Town. Het gebied rond de Hofvijver en het Lange Voorhout vormt het MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
9
Museumkwartier, waar diverse musea zijn gevestigd zoals het Mauritshuis, het Haags Historisch Museum, de Gevangenpoort, Escher in het Paleis, Museum Bredius en Galerij Willem V. De combinatie van een historische binnenstad, de koninklijke sfeer en het winkel- en museumaanbod maken de Haagse binnenstad uniek.
Centrum, winkelende dames in de Passage
Scheveningen Scheveningen is sinds 1818 de eerste én grootste badplaats van Nederland en is uitgegroeid tot een multifunctioneel gebied waarin wonen, werken, winkelen, horeca en recreatie worden gecombineerd. Het gebied met het Kurhaus en de Pier als beeldbepalende gebouwen trekt jaarlijks bezoekers uit binnen- en buitenland. Daarnaast kent het gebied vele attracties zoals het Circustheater, Holland Casino, Sea Life, Nationaal Monument Oranjehotel en museum Beelden aan Zee. Sinds de heropening van de Pier (2015), de komst van een nieuwe eigenaar van het Kurhaus en de geheel vernieuwde zuidelijke boulevard is een nieuwe dynamiek ontstaan in Scheveningen en een opwaartse lijn ingezet. Scheveningen-Haven is een bijzondere locatie waar een grote ontwikkelingsopgave wordt uitgevoerd. Het is een gebied in opkomst. In het havengebied ligt de focus op het versterken van de maritieme functie. De combinatie van wonen én werken maakt het gebied interessant en aantrekkelijk. Het is een levendige plek, waar boten in en uit varen en laden en lossen. Een gebied waar stad, haven, duinen en zee samenkomen. Kortom, een aantrekkelijk decor voor bezoekers. De authentieke visserij en de onderscheidende water- en strandsporten staan centraal in de toeristische profilering van Scheveningen-Haven en trekken bezoekers van buiten de stad.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
10
Scheveningen, Scheveningen-Haven
Kijkduin Kijkduin is dé familiebadplaats van Nederland en wordt de komende jaren helemaal vernieuwd. Daarnaast wordt komende jaren het Nationaal Park Hollandse Duinen verder vormgegeven, waar het duinlandschap bij Kijkduin een belangrijk onderdeel van is. Daarmee ontstaat nieuw elan rond de badplaats. Kijkduin-Bad krijgt komende jaren een nieuw winkelcentrum, de boulevard wordt vernieuwd, het Atlantic Hotel wordt verbouwd, er komt een ondergrondse parkeergarage en er worden appartementen ontwikkeld.
Kijkduin, impressie van de herontwikkeling
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
11
Internationale Zone In Den Haag wordt elke dag gewerkt aan een betere, veilige en rechtvaardige wereld. Met het Vredespaleis als kloppend hart, is Den Haag dan ook de internationale stad van vrede en recht. Deze bijzondere status trekt vele regeringsleiders, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties, bedrijven en studenten aan. De Internationale Zone is het gebied waar dit thema tot leven komt en waar toeristisch bezoek en zakelijk bezoek samenkomen. In dit gebied liggen ook het Museon, Omniversum en Kunstmuseum Den Haag, wat belangrijke trekkers zijn voor (inter)nationaal bezoek. In het gebied bevinden zich diverse ambassades, een aantal belangrijke internationale organisaties en het World Forum. Het gebied beschikt over uitstekende congres- en vergaderlocaties en hotels.
Vredespaleis, internationale zone
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
12
2 BEZOEKERS EN BESTEDINGEN 2.1
INLEIDING In dit hoofdstuk worden de ontwikkelingen in het bezoek aan Den Haag, de bestedingen en de ontwikkelingen ten opzichte van de andere G4 steden toegelicht. Ten aanzien van bezoekersaantallen wordt nadrukkelijk onderscheid gemaakt tussen bezoekers en bezoeken. Een individuele bezoeker kan een stad meerdere keren in een jaar bezoeken. Daarbij geldt dat hoe hoger de gemiddelde bezoekfrequentie is, hoe groter het aantal bezoeken. Verder wordt onderscheid gemaakt tussen toeristisch bezoek (2.2) en verblijfsbezoek (2.3).
2.2
TOERISTISCH BEZOEK In onderstaande tabellen en figuren staan de ontwikkelingen in het aantal unieke bezoekers en aantal bezoeken van de G4 steden weergegeven. Het gaat hier om Nederlandse bezoekers van steden met een toeristisch motief, dus exclusief familiebezoek en zakelijk bezoek. Meestal gaat het om dagbezoek, maar soms ook om een meerdaags bezoek met overnachting.9 Omdat de methodiek van het Continu Vakantie Onderzoek (CVO) in 2017 ingrijpend is gewijzigd, is een trendbreuk ontstaan waardoor de cijfers van 2017 en 2018 niet goed met voorgaande jaren zijn te vergelijken. Daarom wordt de ontwikkeling in de periode 2012-2016 in een grafiek getoond met behulp van indexcijfers en worden de absolute cijfers alleen voor 2017 en 2018 vermeld. Bezoeken aan de G4 In 2018 is Den Haag 12,7 miljoen keer bezocht door Nederlanders met een toeristisch motief. De andere G4 steden werden vaker bezocht (zie tabel 1). Den Haag laat echter de sterkste groei ten opzichte van 2017 zien waardoor het verschil in aantal bezoeken met de andere G4 kleiner is geworden. TABEL 1. AANTAL BEZOEKEN AAN DE G4 IN 2017 EN 2018 (X 1000) 2017
2018
Groei t.o.v. 2017
Amsterdam
17.031
17.824
+5%
Den Haag
9.032
12.659
+40%
Rotterdam
13.542
14.816
+9%
Utrecht
10.943
13.450
+23%
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
Het centrum van Den Haag trekt de meeste bezoekers. In 2018 is het centrum 6,4 miljoen keer bezocht, Scheveningen 6,2 miljoen keer, Kijkduin 1,4 miljoen keer en overig Den Haag 2,0 miljoen keer. Het gaat hierbij alleen om nationale bezoekers van buiten Den Haag met een toeristisch motief. In Scheveningen en Kijkduin is het aantal bezoeken ten opzichte van 2017 het sterkst gegroeid. De grote stijging van het aantal toeristische bezoeken aan Scheveningen en Kijkduin heeft naar verwachting te maken met het mooie zomerweer en de vele festiviteiten n.a.v. het themajaar Feest aan Zee, waar met de hele stad het 200 jarig bestaan van badplaats Scheveningen is gevierd.
9
In 7% van alle bezoeken aan steden ging het om een meerdaags verblijf met overnachting (voor Den Haag 10%).
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
13
In de periode 2012-2015 daalde het aantal bezoeken aan steden flink. Deze trend was niet alleen merkbaar bij de G4, maar in vrijwel alle steden. De daling van het aantal bezoeken had te maken met de economische crisis en een verandering in het consumentengedrag. In 2016 was een kentering te zien. Opvallend is de sterke stijging van het aantal bezoeken dat Den Haag in 2016 heeft gehad. Daarmee werd de neerwaartse trend doorbroken. In Rotterdam en Utrecht was ook een lichte groei te zien in 2016. FIGUUR 1. AANTAL BEZOEKEN AAN DE G4 IN 2012-2016 (INDEX, 2012=100)
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
TABEL 2. AANTAL BEZOEKEN AAN DEN HAAG PER GEBIED IN 2017 EN 2018 (X 1000) 2017
2018
Groei t.o.v. 2017
Centrum
5.394
6.393
+19%
Scheveningen
3.741
6.245
+67%
Kijkduin
766
1.404
+83%
Overig
1.784
1.955
+10%
Den Haag totaal
9.032
12.659
+40%
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
Bezoekers aan de G4 steden In 2018 trok Den Haag circa 3,5 miljoen unieke bezoekers uit Nederland met een toeristisch motief. Dat is minder dan Amsterdam, maar iets meer dan Rotterdam en Utrecht. Den Haag laat daarmee de grootste groei zien in het aantal bezoekers t.o.v. 2017, wat zoals eerder ook vermeld, naar verwachting te maken heeft met het mooie zomerweer en de vele festiviteiten n.a.v. het themajaar. TABEL 3. AANTAL BEZOEKERS AAN DE G4 IN 2017 EN 2018 (X 1000) 2017
2018
Groei t.o.v. 2017
Amsterdam
4.496
4.471
-1%
Den Haag
2.615
3.454
+32%
Rotterdam
3.296
3.279
-1%
Utrecht
3.206
3.326
+4%
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
In de crisisjaren nam het aantal unieke bezoekers aan de G4 steden over het algemeen wat af, maar sinds 2015 trekt het aantal weer aan. Amsterdam laat daarentegen een lichte daling zien. MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
14
FIGUUR 2. AANTAL UNIEKE BEZOEKERS AAN DE G4 IN 2012-2016 (INDEX, 2012=100)
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
Van de G4 heeft Rotterdam verhoudingsgewijs de meeste bezoekers uit de eigen provincie (39%), gevolgd door Den Haag (34%), Amsterdam (19%) en Utrecht (14%). Deze cijfers zijn vergelijkbaar met die van 2017. De gemiddelde bezoekfrequentie van Nederlandse (toeristische) steden varieerde in 2018 van 2,5 (Almelo) tot 5,9 (Zaanstad). Den Haag scoort met een bezoekfrequentie van 3,7 rond het gemiddelde (iets lager dan de andere G4). Ondernomen activiteiten In onderstaande tabel staan de activiteiten die de bezoekers ondernomen hebben tijdens hun bezoek aan de G4 steden. Lunchen/dineren, op een terras zitten en winkelen voor plezier zijn in het algemeen de belangrijkste ondernomen activiteiten. Bezoekers van Den Haag bezoeken ook vaak het strand en de boulevard. Ten opzichte van 2017 zijn er enkele verschuivingen te zien. In Den Haag zijn bezoekers verhoudingsgewijs iets minder vaak naar een museum gegaan en hebben ook minder gewinkeld voor plezier. Daarentegen heeft men wel vaker een bezoek aan het strand/boulevard gebracht dan in 2017. TABEL 4. ONDERNOMEN ACTIVITEITEN TIJDENS BEZOEK AAN DE G4 IN 2018 (2017) Amsterdam
Den Haag
Rotterdam
Utrecht
Lunchen /dineren
56% (57%)
58% (58%)
54% (57%)
57% (57%)
Op terras zitten
23% (23%)
27% (26%)
20% (20%)
23% (20%)
Bezoek evenement
11% (11%)
9%
9%
(9%)
12% (16%)
Bezoek museum
23% (26%)
14% (18%)
13% (12%)
12% (13%)
Bezoek aan een attractie
5%
(6%)
8%
(7%)
9% (10%)
3% ( 2%)
Bezoek theater / concert
17% (15%)
10%
(9%)
8% ( 8%)
10% (10%)
Bezoek bioscoop
5%
(8%)
9%
(9%)
9%
(9%)
5%
(5%)
Uitgaan / nachtleven
7%
(6%)
5%
(5%)
4%
(5%)
7%
(7%)
Bezoek sportwedstrijd
3%
(3%)
1%
(1%)
5%
(5%)
1%
(2%)
Stadswandeling
20% (21%)
15% (16%)
16% (18%)
15% (14%)
Fietstocht
3%
(4%)
2%
(2%)
2%
(2%)
2%
(2%)
Boottocht
7%
(8%)
0%
(0%)
6%
(6%)
3%
(2%)
Winkelen voor plezier
32% (33%)
26% (31%)
42% (48%)
38% (41%)
Bezoek strand / boulevard
0%
(0%)
39% (34%)
1%
(1%)
0%
(0%)
Geen van deze
3%
(3%)
3%
3%
(3%)
4%
(4%)
(7%)
(3%)
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
15
Belangrijkste bezoekmotief In 2018 is een bezoek aan het strand/boulevard voor circa 19% van de bezoekers de belangrijkste reden voor het bezoek aan Den Haag (in 2017 was dit 14%). Dit maakt strandbezoek in Den Haag het belangrijkste bezoekmotief. De goede zomer van 2018 en het grote aantal festiviteiten aan de Haagse kust rondom viering Feest aan Zee kunnen de toename van het strandbezoek verklaren. Landelijk gezien is winkelen voor plezier nog steeds het belangrijkste algemene bezoekmotief om een stad te bezoeken, maar het belang ervan neemt de laatste jaren verhoudingsgewijs af, ook in Den Haag. Gemiddeld komt 26% van de bezoekers primair naar een stad om te winkelen, maar de verschillen tussen steden zijn groot. Het percentage varieert van 4% in Schiedam tot 61% in Lelystad. Door het uitgebreide en gevarieerde vrijetijdsaanbod in de G4 is het belang van winkelen voor plezier verhoudingsgewijs lager dan bij andere Nederlandse steden. Tegelijkertijd is museumbezoek steeds vaker de primaire reden om een stad te bezoeken. In Den Haag doet deze trend zich ook voor: waar dit in 2012 nog bij 8% van de bezoekers als belangrijkste reden werd opgegeven, is dit in 2017 gestegen naar 13%. In 2018 is dit percentage wel iets teruggelopen. Dit is ook terug te zien in de bezoekersaantallen van diverse musea (tabel 17).
De goede zomer van 2018 kan een verklaring zijn voor de afname van het museumbezoek. TABEL 5. BELANGRIJKSTE BEZOEKMOTIEF G4 IN 2018 (2017) Amsterdam
Den Haag
Rotterdam
Utrecht
Lunchen / dineren
13% (12%)
15% (14%)
15% (14%)
18% (17%)
Op terras zitten
2%
(2%)
3%
(2%)
2%
(2%)
3%
Bezoek evenement
8%
(8%)
6%
(5%)
6%
(6%)
11% (13%)
Bezoek museum
16% (18%)
9% (13%)
9%
(8%)
10%
(9%)
(2%)
Bezoek aan een attractie
3%
(4%)
5%
(4%)
6%
(6%)
1%
(1%)
Bezoek theater / concert
15% (12%)
10%
(9%)
7%
(7%)
9%
(9%)
Bezoek bioscoop
2%
(3%)
6%
(5%)
5%
(5%)
3%
(3%)
Uitgaan / nachtleven
3%
(3%)
2% ( 2%)
2%
(2%)
3%
(3%)
Bezoek sportwedstrijd
2%
(2%)
1%
(0%)
4%
(4%)
1%
(1%)
Stadswandeling
5%
(5%)
3%
(3%)
4%
(4%)
4%
(3%)
Fietstocht
0%
(1%)
1%
(1%)
1%
(1%)
1%
(1%)
Boottocht
3%
(4%)
0%
(0%)
2%
(2%)
1%
(1%)
Winkelen voor plezier
13% (13%)
10% (13%)
23% (25%)
22% (23%)
Bezoek strand / boulevard
0%
(0%)
19% (14%)
0%
(0%)
0% ( 0%)
Geen belangrijkste reden
12% (13%)
12% (15%)
14% (14%)
13% (13%)
100%
100%
100%
100%
Totaal Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
Landelijk gezien komen de meeste bezoekers van Nederlandse steden met de auto (59%), gevolgd door de trein (26%). In Den Haag is dat ook het geval (58% met de auto en 23% met de trein), evenals in Rotterdam. Amsterdam en Utrecht wijken van dit patroon af. Daar komen meer bezoekers met de trein naar toe dan met de auto. Naar Den Haag komen vooral veel stellen zonder kinderen (42%) en alleenstaanden (36%). In 15% van bezoekers betreft het een gezin met jonge kinderen (jongste kind jonger dan 13 jaar) en in 7% een gezin met oudere kinderen (jongste kind 13 t/m 17 jaar). De verschillen tussen de G4 zijn gering.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
16
In 2018 wordt landelijk gezien gemiddeld € 54,60 per bezoek uitgegeven. Van dit bedrag wordt circa 40% uitgegeven in winkels, 37% in horeca gelegenheden, 14% aan entreegelden voor musea, theaters en attracties en 9% aan overige zaken. Den Haag bevindt zich in 2018 met € 49,50 per bezoek in de middenmoot van Nederlandse steden. Ter vergelijking: in Maastricht zijn de gemiddelde bestedingen per bezoek het hoogst (€ 79,50) en in Schiedam het laagst (€ 32,70).10 De gemiddelde besteding hangt samen met het bezoekmotief: volgens het Continu Vakantie Onderzoek (CVO) neemt de gemiddelde besteding toe als het percentage voor winkelen voor plezier als bezoekmotief toeneemt. Strandbezoek zorgt juist voor een lagere gemiddelde besteding. De gemiddelde bestedingen van bezoekers aan de G4 staan in onderstaande tabel weergegeven. In Amsterdam zijn de uitgaven het afgelopen jaar het sterkst gegroeid. TABEL 6. GEMIDDELDE BESTEDINGEN TOERISTISCH BEZOEK AAN DE G4 (X 1000) 2017
2018
Groei t.o.v. 2017
Amsterdam
€
50,10
€
58,80
+17%
Den Haag
€
47,30
€
49,50
+5%
Rotterdam
€
52,10
€
54,30
+4%
Utrecht
€
48,20
€
51,90
+8%
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
De gemiddelde bestedingen van bezoekers van de G4 zijn in de periode 2012-2015 afgenomen. Deze trend heeft zich in 2016 in Amsterdam en Rotterdam voortgezet, maar in Den Haag en Utrecht namen de gemiddelde uitgaven weer iets toe. Door de trendbreuk in het onderzoek zijn de uitgaven van de periode 2012-2016 niet vergelijkbaar met die van 2017 en 2018. FIGUUR 3. GEMIDDELDE BESTEDING IN DE G4 IN 2012-2016 (INDEX, 2012=100)
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
10
Maastricht heeft relatief meer meerdaagse bezoeken met overnachting waardoor de gemiddelde bestedingen hoger uitvallen. MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
17
Gemiddelde besteding naar uitgaven De verschillen in uitgaven tussen de G4 hebben vooral te maken met de uitgaven voor entreegelden en winkelen. In Den Haag geven bezoekers aanzienlijk minder uit aan winkelen, terwijl ze wel relatief veel uitgeven aan entreegelden (Den Haag scoort het hoogst na Amsterdam). Ten opzichte van 2017 is in Den Haag meer uitgegeven aan horeca (+8%), entreegelden (+13%) en overig (+12%). Aan winkelen is minder uitgegeven ten opzichte van 2017 (-10%). FIGUUR 4. GEMIDDELDE BESTEDING IN DE G4 IN 2018 NAAR UITGAVE
Bron: Continu Vakantie Onderzoek (CVO)
Met een gemiddelde besteding van € 49,50 per toeristisch bezoek is in totaal door de nationale bezoekers van Den Haag in 2018 naar schatting € 626,7 miljoen uitgegeven.11 Dit is een groei van +47% ten opzichte van 2017, waar de totale uitgaven van nationale bezoekers uit kwamen op circa € 427,2 miljoen. Uit het koopstromenonderzoek 2018 blijkt dat 29% van de niet-dagelijkse bestedingen in de Haagse Binnenstad uit de regio komt. Dit komt neer op circa € 195 miljoen per jaar.12 2.3
VERBLIJFSBEZOEK In deze paragraaf wordt ingegaan op het verblijfsbezoek in Haagse hotels. In onderstaande tabel staat het aantal gasten in de G4 steden in 2018 weergegeven en tussen haakjes het aantal gasten in 2014. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen gasten uit Nederland en het buitenland. In de kolom ‘groei t.o.v. 2014’ staat de procentuele stijging van het totaal aantal gasten per stad. Bij ‘gasten’ gaat het om personen die minimaal één nacht betaald in een stad verblijven. Het gaat niet om unieke gasten. Wanneer iemand in één jaar twee keer of meer een periode betaald verblijft, telt die als ‘nieuwe’ gast mee. TABEL 7. AANTAL GASTEN (X 1000) IN 2018 (EN 2014) Nederland
Buitenland
Totaal
Groei t.o.v. 2014
Amsterdam
1.654(1.411)
6.923 (5.259)
8.577 (6.670)
29%
Den Haag
551 (424)
528
(417)
1.079
(841)
28%
Rotterdam
671 (454)
590
(442)
1.261
(896)
41%
Utrecht
203 (149)
237
(174)
441
(323)
37%
Bron: CBS
11
Het gaat hier alleen om Nederlandse bezoekers aan Den Haag met een toeristisch motief.
12
Bron: Randstadkoopstromenonderzoek 2018
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
18
Het aantal gasten dat in Den Haag verblijft is de afgelopen vier jaar met 28% gestegen. De procentuele groei is vergelijkbaar met Amsterdam en kleiner dan in Rotterdam en Utrecht. Ten opzichte van 2017 is een beperkte stijging van het aantal gasten in Den Haag te zien (+1%). Ook in Amsterdam is een beperkte stijging van het aantal verblijfsgasten zichtbaar (+4%) en Utrecht heeft zelfs een daling van het aantal gasten (-4%). Alleen Rotterdam groeit ruim door met 11%. De ene toerist is de andere niet In de toerismestrategie: Toerisme werk (t) voor de stad (2019) is helder uiteengezet voor welke doelgroepen Den Haag het meeste te bieden heeft en het meest kansrijk is. Daarbij ligt de focus op het aantrekken van de zogeheten kwaliteitstoerist: een bezoeker die positief bijdraagt aan de doelen en het imago van de stad, die zorgt voor economische impact door bestedingen, die zich laat spreiden in tijd en plaats en zorgt voor reuring zonder overlast. Daarbij wordt ook gekeken naar doelgroepen die geïnteresseerd zijn in het aanbod in Den Haag. Toeristen uit België , Duitsland en Verenigd Koninklijk vinden de stad bijvoorbeeld aantrekkelijk door de combinatie van stad, strand en het koninklijke karakter. Bezoekers uit Frankrijk, Italië en Spanje zijn over het algemeen bijzonder geïnteresseerd in het culturele aanbod van onze stad.
Buiten Europa zijn met name de Verenigde Staten, China en Japan interessante doellanden. Toeristen uit deze landen besteden relatief veel en hebben interesse in het aanbod. Met name de musea bieden kansen: met Mondriaan, Escher, Vermeer en Rembrandt heeft Den Haag vier van de vijf grote schilders in huis die door het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) internationaal in de etalage worden gezet. Voor Amerikanen, Japanners en Chinezen is dit een belangrijk bezoekmotief. Chinezen hebben daarnaast ook interesse in shopping, de zee (boulevard) en China Town. TABEL 8. OVERNACHTINGEN (X 1000) IN 2018 (EN 2014)
Amsterdam
Nederland
Buitenland
Totaal
Groei t.o.v. 2014
2.828 (2.341)
13.846 (10.197)
16.673 (12.538)
+33%
Den Haag
844
(690)
910
(687)
1.754 (1.377)
+27%
Rotterdam
1.007
(704)
1.036
(754)
2.043 (1.458)
+40%
305
(217)
384
(257)
Utrecht
689
(474)
+45%
Bron: CBS
In bovenstaande tabel staat het aantal overnachtingen in de G4 steden weergegeven (inclusief zakelijk verblijf). Evenals het aantal gasten, is het aantal overnachtingen in de periode 2014-2018 in Den Haag iets minder hard gegroeid dan in de andere G4 steden. In 2018 is de groei in Den Haag (+1%) ten opzichte van 2017 hoger dan die van Utrecht (-4%) en lager dan die van Amsterdam (+5%) en Rotterdam (+12%). FIGUUR 5. AANTAL OVERNACHTINGEN (TOTAAL) IN DE G4 (INDEX, 2014=100)
Bron: CBS
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
19
In de G4 steden is de gemiddelde verblijfsduur van gasten in de periode 2014-2018 nauwelijks veranderd. In Amsterdam ligt het gemiddelde in 2018 op 1,94 nachten (was 1,88 in 2014), in Den Haag op 1,63 (was 1,64), in Rotterdam op 1,62 (was 1,63) en in Utrecht op 1,56 (was 1,47). TABEL 9. AANTAL GASTEN NAAR FOCUSLANDEN IN DEN HAAG IN 2014-2018 (X 1000) 2014
2015
2016
2017
2018
Groei t.o.v. 2014
Duitsland
97
121
159
181
182
88%
Verenigd-Koninkrijk
62
68
56
63
57
-8%
België
37
43
46
50
51
38%
Verenigde Staten
30
38
31
26
36
20%
Frankrijk
19
20
19
22
25
32%
Spanje
15
13
12
12
11
-27%
Italië
8
11
11
12
10
25%
China
5
8
7
8
8
+60%
Canada
5
5
4
5
5
0%
Japan
5
5
4
5
4
-20%
Overig Buitenland
139
141
128
140
144
4%
Totaal
417
468
473
519
528
27%
Bron: CBS
Den Haag ontvangt traditioneel vooral bezoekers uit Duitsland, België en het Verenigd Koninkrijk, de zogenoemde ‘dichtbij landen’. Het zijn bezoekers uit Europa die in de meeste gevallen al meerdere keren in Nederland zijn geweest. Deze groep gasten is met uitzondering van de Britten de laatste vijf jaar flink gegroeid. De VS is met 36.000 bezoekers ook een belangrijk doelland voor Den Haag buiten Europa. De Amerikaanse bezoekers zijn met name geïnteresseerd in het culturele aanbod (Escher, Vermeer en Mondriaan). De belangrijkste wijzigingen ten opzichte van 2017 zijn de toename van het aantal gasten uit de Verenigde Staten (+38%) en een afname van gasten uit Japan (-20%), Italië (-17%), Verenigd Koninkrijk (-10%) en Spanje (-8%). Sinds 2018 wordt actief marketing ingezet op Japan als focusland gericht op individuele reizigers. Daarnaast is in 2018 intensievere marketing ingezet in de Verenigde Staten op de markt voor touroperators, reisagenten, online ticket agency’s en busondernemingen, wat de ruime groei in dit specifieke herkomstland kan verklaren. Het aantal gasten uit België, Duitsland, Canada en China is ongeveer gelijk gebleven. Ontwikkeling accommodaties In onderstaande tabel staat het aantal accommodaties (hotels, pensions en jeugdaccommodaties) en bedden van de G4 steden weergegeven in 2018 en (tussen haakjes) 2014.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
20
TABEL 10. ACCOMMODATIES EN BEDDEN IN G4 OP 1 DECEMBER 2018 (EN 2014) Accommodaties
Groei t.o.v. 2014
Bedden
Groei t.o.v. 2014
Amsterdam
481 (432)
11%
77.180 (58.095)
+33%
Den Haag
65
(64)
2%
9.832 (8.424)
+17%
Rotterdam
76 (74)
3%
11.719 (9.378)
+25%
Utrecht
34 (28)
21%
4.005 (3.289)
+22%
Bron: CBS
Het aantal accommodaties in Den Haag is tussen 2014 en 2018 nauwelijks gegroeid. In Amsterdam en vooral Utrecht was de groei groter. Het aantal bedden (capaciteit) is in Den Haag wel flink gegroeid (+17%), maar minder sterk als in de andere G4 steden. Opvallend is dat het aantal bedden in de meeste steden sneller groeit dan het aantal accommodaties, wat betekent dat de gemiddelde schaalgrootte toeneemt. De ontwikkeling van Airbnb is hierbij buiten beeld gelaten. FIGUUR 6. AANTAL BEDDEN IN G4 OP 1 DECEMBER IN 2014-2018 (INDEX, 2014=100)
Bron: CBS
Bezettingsgraad en prijzen hotels In onderstaande tabel staat de bezettingsgraad van hotels in de G4 weergegeven. TABEL 11. BEZETTINGSGRAAD VAN HOTELS IN DE G4 (2014-2018) 2014
2015
2016
2017
2018
Verschil t.o.v. 2014
Amsterdam
81%
81%
83%
85%
87%
+6%
Den Haag
67%
68%
74%
76%
78%
+11%
Rotterdam
63%
64%
70%
74%
77%
+14%
Utrecht
69%
71%
71%
76%
78%
+9%
Bron: Horwath
De bezettingsgraad van hotels is de laatste jaren het meest toegenomen in Rotterdam (+14 procentpunt) en Den haag (+11 procentpunt). De groei van het aantal overnachtingen en de beperktere groei van het aantal beschikbare bedden lijken de bezettingsgraad op te drijven. In Amsterdam is de bezettingsgraad relatief stabiel, maar wel erg hoog.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
21
In onderstaande tabel zijn de gemiddelde hotelkamerprijzen weergegeven. TABEL 12. GEMIDDELDE HOTELKAMERPRIJS IN EURO’S G4 (2014-2018) 2014
2015
2016
2017
2018
Groei t.o.v. 2014
Amsterdam
€ 123
€ 123
€ 135
€ 154
€ 162
+32%
Den Haag
€ 95
€ 93
€ 91
€ 99
€ 99
+4%
Rotterdam
€ 86
€ 86
€ 90
€ 98
€ 104
+21%
Utrecht
€ 92
€ 93
€ 95
€ 101
€ 100
+9%
Bron: Horwath
In Amsterdam is de gemiddelde kamerprijs de afgelopen jaren het sterkst gestegen (zie figuur 7). De sterke groei van het toerisme en de hoge bezettingsgraad drijft de prijzen in de Amsterdamse hotels op. Ook in Rotterdam is een sterke toename te zien, maar de gemiddelde prijzen waren daar in 2014 het laagst van de G4. In Den Haag en Utrecht zijn de gemiddelde kamerprijzen het afgelopen jaar niet gestegen en liggen nu net iets onder het niveau in Rotterdam. FIGUUR 7. ONTWIKKELING GEMIDDELDE HOTELKAMERPRIJS IN G4 (INDEX, 2014=100)
Bron: Horwath
De gemiddelde opbrengst per hotelkamer (RevPar) in Den Haag is € 78 in 2018. Dat is iets hoger dan een jaar eerder (€ 75 in 2017) en vergelijkbaar met Rotterdam (€ 80) en Utrecht (€ 78). In Amsterdam liggen de opbrengsten per kamer een stuk hoger, namelijk op € 141. Overige accommodaties In Den Haag verblijven veruit de meeste verblijfsbezoekers in hotels. Naast hotels wordt door zakelijke bezoekers en leisure-bezoekers ook overnacht in o.a. hostels, het vakantiepark in Kijkduin en via verhuursites als Airbnb. Voor Airbnb geldt dat het aantal kamers dat in Den Haag wordt aangeboden de laatste jaren is toegenomen.13
13
Volgens een onderzoek van Hotelschool The Hague (2017) is er in 2016 ruim 31.000 keer een Haagse kamer/woning geboekt via Airbnb. De gemiddelde verblijfsduur was naar schatting 4,1 nachten en de gemiddelde groepsgrootte was 2,5 personen.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
22
Bestedingen verblijfsbezoek Op basis van kengetallen van het NBTC is een schatting gemaakt van de totale bestedingen van internationale gasten in Den Haag.14 Daarbij is gekeken naar het herkomstland van de gasten, welk deel van de overnachtingen te maken heeft met een leisure-motief en de gemiddelde uitgaven per dag.15 In onderstaande tabel is te zien dat internationale verblijfsbezoekers in totaal circa € 122,2 miljoen hebben uitgegeven in 2018. Dit is een stijging van 1% ten opzichte van 2017. TABEL 13. GEMIDDELDE BESTEDINGEN VERBLIJFSBEZOEK PER LAND (X 1000) Overnachtingen (x1.000)
% Leisure overnachtingen*
Gemiddelde besteding per dag*
Totale bestedingen per land (in miljoen)
Duitsland
318
86%
€ 130
€ 35,6
Verenigd Koninkrijk
100
59%
€ 319
€ 18,8
België
86
86%
€ 132
€ 9,8
Frankrijk
41
67%
€ 322
€ 8,8
Italië
20
45%
€ 232
€ 2,1
Spanje
18
66%
€ 239
€ 2,8
Verenigde Staten
65
59%
€ 345
€ 13,2
Canada
9
72%
€ 392
€ 2,5
Japan
7
45%
€ 457
€ 1,4
China
15
41%
€ 328
€ 2,0
Overig buitenland
231
51%
€ 213
€ 25,1
Totaal
910
Land
€ 122,2
*Het % leisure overnachtingen en de gemiddelde bestedingen per herkomstland zijn gebaseerd op het onderzoek ‘inkomend toerisme’ van NBTC uit 2014.Volgend jaar wordt dit onderzoek opnieuw door NBTC uitgevoerd.,
2.4
TOTALE TOERISTISCHE BESTEDINGEN In de voorgaande paragrafen is aangegeven dat de economische waarde van het nationaal toeristisch bezoek aan Den Haag naar schatting € 626,7 miljoen bedraagt en die van het internationaal verblijfsbezoek € 122,2 miljoen. Samen is dat € 748,9 miljoen. Dit is een stijging van 37% ten opzichte van 2017. Toen werd in totaal circa € 548,8 miljoen uitgegeven. De groeiende bestedingen zijn een prettig gevolg van de stijging in toeristische bezoeken en een stijging van de gemiddelde uitgaven per persoon van Nederlandse bezoekers (€ 2,20 euro meer). In hoofdstuk 7 wordt verder toegelicht wat dit doet met de werkgelegenheid.
14
De bestedingen van Nederlandse gasten zijn in de berekening buiten beschouwing gelaten omdat deze al in paragraaf 2.2 zijn meegenomen. Anders zou een dubbeltelling plaatsvinden. 15 De kengetallen zijn te vinden op de website van het NBTC.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
23
2.5
IMAGO Blauw Research heeft begin 2019 onderzoek gedaan naar het imago van Den Haag. Aan de respondenten is een aantal stellingen over Den Haag voorgelegd. De uitkomsten zijn weergegeven in onderstaande figuur. Volgens 81% is Den Haag een koninklijke stad, volgens 75% van de respondenten is Den Haag een stad aan zee en volgens 62% is Den Haag een stad van vrede en recht. FIGUUR 8. STELLINGEN OVER DEN HAAG
Bron: Den Haag in beeld, Blauw Research
De helft van de respondenten (51%) is het eens met de stelling dat de combinatie van stad en strand Den Haag aantrekkelijk maakt voor een dagje uit en 48% vindt dat Den Haag hierdoor aantrekkelijk is voor een meerdaags bezoek. Bijna één derde (32%) zou vanwege deze combinatie eerder voor Den Haag kiezen dan voor een andere grote stad. Ook het koninklijk karakter en stad van vrede en recht hebben een positief effect op een bezoek aan Den Haag, zoals in onderstaande figuur te zien is, maar minder sterk dan de combinatie van stad en strand. FIGUUR 9. EFFECTEN VAN IMAGO DEN HAAG OP TOERISTISCH BEZOEK
Bron: Den Haag in beeld, Blauw Research
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
24
3 ATTRACTIES EN BIOSCOPEN 3.1
INLEIDING Door de groei van het toerisme en de vrijetijdseconomie neemt de attractiedichtheid verder toe. Dit leidt tot nieuw aanbod en snelle vernieuwing in het aanbod. Deze trends zijn ook zichtbaar in Den Haag. In 2017 is het toeristische aanbod uitgebreid met een zip-line op de Pier, een koninklijke wandelroute door de binnenstad en de Haagse Toren is opengesteld voor het publiek. Madurodam is in 2018 uitgebreid met de attractie ‘De Waterwolf’. Best bezochte attracties in Nederland In onderstaande tabel is een overzicht te zien van de best bezochte attractieparken, dierentuinen en musea van Nederland. Het overzicht is gebaseerd op de top 50 attracties die het NBTC jaarlijks opstelt. De Haagse attracties in de top 50 zijn expliciet vermeld (cursief). TABEL 14. TOP 50 ATTRACTIES, DIERENTUINEN EN MUSEA IN 2018 Rangnr.
Attractie
Aantal bezoekers (x 1.000)
Plaats
1
De Efteling
5.352
Kaatsheuvel
2
Lovers Canal Cruises
2.412
Amsterdam
3
Rijksmuseum Amsterdam
2.344
Amsterdam
4
Zaanse Schans
2.295
Zaandam
5
Van Gogh Museum
2.161
Amsterdam
6
De Uithof
1.523
Den Haag
7
Stromma Rondvaart
1.450
Amsterdam
8
Diergaarde Blijdorp
1.431
Rotterdam
9
Natura Artis Magistra
1.418
Amsterdam
10
Duinrell
1.392
Lisse
25
Madurodam
696
Den Haag
45
Mauritshuis
416
Den Haag
46
Kunstmuseum Den Haag/Fotomuseum16
415
Den Haag
Bron: NBTC (Top 50 dagattracties 2018)
In de top 50 van attracties, dierentuinen en musea staan vier aanbieders uit Den Haag: De Uithof, Madurodam, het Kunstmuseum Den Haag/Fotomuseum en het Mauritshuis. Ten opzichte van 2017 zijn Madurodam, Mauritshuis en Kunstmuseum Den Haag/fotomuseum een aantal plaatsen gezakt op de ranglijst. Ze stonden in 2017 respectievelijk op de 22e, 43e en 31e plaats. Vooral het Kunstmuseum Den Haag/Fotomuseum is dus flink gezakt, maar de plaats komt overeen met die van 2016. Het Mondriaanjaar heeft in 2017 voor veel extra bezoekers gezorgd.
16
Voorheen Gemeentemuseum Den Haag
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
25
3.2
AANBOD ATTRACTIES EN BIOSCOPEN Den Haag heeft een breed aanbod van attracties die (inter)nationale bezoekers trekken, zoals o.a. het Vredespaleis, het Binnenhof, De Pier, Madurodam en Sea Life. De attracties zijn voornamelijk te vinden in het Centrum, de Internationale Zone en Scheveningen. Daarnaast staan er nog twee attracties, de Uithof en Drievliet, in de periferie van Den Haag (zie kaart 2). In Den Haag zijn er momenteel vier bioscopen: Pathé Scheveningen, Pathé Buitenhof, Pathé Spuimarkt en Filmhuis Den Haag. KAART 2. ATTRACTIES EN BIOSCOPEN IN DEN HAAG
3.3
BEZOEKERSAANTALLEN ATTRACTIES EN BIOSCOPEN In tabel 15 staan de bezoekersaantallen van de belangrijkste attracties en bioscopen van Den Haag. De aantallen van Sea Life en Drievliet zijn niet opgenomen, omdat deze niet openbaar worden gemaakt. De Uithof is de grootste attractie van Den Haag. Het bezoekersaantal is ten opzichte van 2014 met 18% gegroeid naar 1,5 miljoen. De afgelopen jaren namen bezoekersaantallen van de bioscopen en attracties in Scheveningen toe, maar deze opwaartse lijn zette zich niet in 2018 door. De aantallen daalden licht. Toch trekken de Pier, het Casino, Madurodam en het Omniversum nog veel bezoekers. Verder trekken het bezoekerscentrum van het Vredespaleis en de rondleidingen in het Binnenhof (van ProDemos) ook veel bezoekers.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
26
TABEL 15. BEZOEKERSAANTALLEN ATTRACTIES EN BIOSCOPEN (X1000) 2014-2018 2014
2015
2016
2017
2018
Groei tov 2014
-
1000
2000
2500
NB
NB
Holland Casino
564
576
587
559
535
-5%
Madurodam
654
650
630
723
696
+6%
Omniversum
285
263
246
266
247
-13%
Vredespaleis (bezoekcentrum)
113
127
125
127
130
+15%
Binnenhof (rondleiding)
158
167
175
174
174
+10%
De Uithof
1.287
NB
1.389
1.490
1.523
+18%
Ooievaart
38
38
40
40
43
+13%
Willemsvaart
5
7
8
8
9
+80%
Pathé Scheveningen
414
436
441
450
412
0%
Pathé Buitenhof
447
435
447
461
460
+3%
Pathé Spuimarkt
1.043
1.059
1.118
1.216
1.126
+8%
Filmhuis Den Haag
172
175
170
185
180
+5%
Attractie De Pier
Bron: Opgave instellingen >5.000 bezoekers. NB=niet bekend
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
27
Bezoekers bewonderen Nederland in het klein in Madurodam
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
28
4 KUNST EN CULTUUR 4.1
INLEIDING De culturele sector wordt steeds belangrijker voor het toeristische aanbod van steden. Met name musea zorgen voor een grote aantrekkelijkheid en kunnen zorgen voor meer bezoekers. Voor internationale toeristen is het rijke culturele aanbod van Den Haag een belangrijke reden voor een bezoek. De culturele sector moet, net als veel andere aanbieders in de toeristische sector, het aanbod regelmatig vernieuwen om bezoekers te trekken. Ook tijdelijk aanbod wordt steeds belangrijker.
4.2
AANBOD MUSEA Den Haag heeft een rijk en gevarieerd aanbod van (inter)nationaal bekende musea, waaronder het Mauritshuis, het Kunstmuseum Den Haag, Escher in het Paleis en Panorama Mesdag. De musea zijn vooral gevestigd in het centrum van Den Haag en in de Internationale Zone. KAART 3. MUSEA IN DEN HAAG
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
29
4.3. BEZOEKERSAANTALLEN MUSEA In onderstaande tabel staan de bezoekersaantallen van de grootste musea van Den Haag weergegeven. TABEL 16. BEZOEKERSAANTALLEN MUSEA (X1000) 2014-2018 Museum
2014
2015
2016
2017
2018
Groei tov. 2014
Mauritshuis
331
500
414
417
416
+26%
Kunstmuseum Den Haag
323
442
400
503
387
+20%
Museon
185
231
210
223
180
-3%
Escher in het Paleis
131
144
141
150
156
+19%
Louwman Museum
105
138
152
160
145
+38%
Panorama Mesdag
140
183
146
145
138
-1%
Letterkundig/ Kinderboeken museum
53
65
67
101
112
+111%
Fotomuseum (Kunstmuseum DH)
48
99
41
54
85
+77%
Museum Beelden aan Zee
69
61
79
97
83
+20%
De Gevangenpoort
55
55
57
63
59
+7%
Haags Historisch Museum
45
48
43
47
43
-4%
Muzee
31
35
36
40
37
+19%
Humanity House
30
34
42
41
34
-17%
Galerij Willem V
29
27
28
29
30
+3%
Museum Meermanno
23
22
29
19
26
+13%
Collectie Mesdag
8
16
12
16
NB
NB
Museum Bredius
16
10
8
11
17
+6%
Bron: Opgave instellingen en jaarverslagen >5.000 bezoekers. NB=niet bekend
Het aantal bezoeken aan de grotere Haagse musea is in de afgelopen vijf jaar over het algemeen flink toegenomen, terwijl het bezoek aan de kleinere musea redelijk constant is gebleven. Dit komt vooral doordat de grotere musea veel tijdelijke tentoonstellingen hebben, waardoor herhaalbezoek wordt gestimuleerd en urgentie wordt gecreëerd om naar het museum te komen. 2018 was geen gemakkelijk jaar voor de musea door het mooie zomerweer. Dat heeft effect gehad op het museumbezoek. Dit is ook terug te zien in de cijfers van ondernomen activiteiten in hoofdstuk 2. Het Mauritshuis heeft het in 2018 desondanks goed gedaan. Na een topjaar in 2015 heeft het museum in de jaren 2016-2018 iets minder bezoekers getrokken. Het aantal bezoekers in 2018 ligt echter nog steeds ruim boven het aantal van voor de verbouwing (254.000 in 2011). Kunstmuseum Den Haag (voorheen ‘Gemeentemuseum’) had in 2015 ook een topjaar. Het recordaantal bezoekers werd onder meer bereikt dankzij 35 tijdelijke tentoonstellingen, waaronder van Mark Rothko en Anton Corbijn. In 2017 trok het museum ook veel bezoekers, mede dankzij de tentoonstellingen tijdens het Mondriaanjaar, maar in 2018 liep het aantal bezoekers weer flink terug. Het Fotomuseum trok daarentegen in 2018 een recordaantal bezoekers.
Verder beleefde ook Panorama Mesdag een recordjaar in 2015, dat volledig in het teken stond van de honderdste sterfdag van zeeschilder en verzamelaar Hendrik Willem Mesdag. In andere jaren is het aantal bezoekers aan Panorama Mesdag redelijk stabiel.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
30
Het Literatuur- en kinderboekenmuseum laat de afgelopen jaren een mooie groei zien. Het bezoekersaantal is ten opzichte van 2014 ruim verdubbeld. Ook het Mauritshuis, Escher in het Paleis en het Haags Historisch Museum laten een ruime groei zien in vergelijking met 2014. Museum Bredius, Galerij Willem V en Museum de Gevangenpoort trekken ook meer bezoekers in vergelijking met 2014. Kijkend naar het aantal bezoekers ten opzichte van 2017, is bij een aantal musea (o.a. Museon en Humanity House) een (lichte) daling zichtbaar.17
4.4
AANBOD THEATERS Het Haagse cultuuraanbod bevat naast de musea diverse activiteiten op het terrein van de podiumkunsten. Grote podia in de stad zijn onder meer het Circustheater, World Forum The Hague, de Koninklijke Schouwburg en het Paard van Troje. In 2015 zijn de Dr. Anton Philipszaal en het Lucent Danstheater gesloten voor sloop en nieuwbouw en daarvoor in de plaats is het tijdelijke Zuiderstrandtheater in Scheveningen-Haven geopend. KAART 4. THEATERS IN DEN HAAG
17
De 15.700 bezoekers van de tentoonstellingen die het Humanity House buitenshuis heeft georganiseerd, zijn hierbij buiten beschouwing gelaten.
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
31
4.5
BEZOEKERSAANTALLEN THEATERS In tabel 17 staan de bezoekersaantallen van de grootste theaters van Den Haag weergegeven. Het AFAS Circustheater, het grootste theater van Den Haag, is niet in de tabel opgenomen, omdat het geen cijfers publiceert.18 TABEL 17. BEZOEKERSAANTALLEN THEATERS (X1000) 2014-2018 2014
2015
2016
2017
2018
Groei t.o.v. 2014
Paard van Troje
97
103
155
190
195
+101%
Paardcafé
NB
NB
NB
NB
58
NB
Koninklijke Schouwburg
94
103
107
92
110
+17%
-
52*
108
127
117
NB
World Forum The Hague
NB
NB
96
104
87
NB
Theater aan het Spui
32
36
37
25
25
-22%
Nationaal Toneel
30
NB
30
28
NB
NB
Korzo
22
31
37
NB
42
+91%
Diligentia
27
31
32
32
45
+67%
Pepijn
10
12
12
12
14
+40%
Nieuwe Kerk
8
11
15
13
15
+88%
Theater
Zuiderstrandtheater
Bron: DHIC/opgave instellingen >5.000 bezoekers
* deel van het jaar in gebruik
Het Paard van Troje en Zuiderstrandtheater hebben de afgelopen jaren een flinke groei doorgemaakt in het aantal bezoekers.19 2017 was voor beide theaters een topjaar. In 2018 trok het Zuiderstrandtheater wel iets minder bezoekers. De Koninklijke Schouwburg trok in 2018 meer bezoekers dan in 2017 (+20%). Ook Korzo, Dilligentia, Pepijn en de Nieuwe Kerk laten over de jaren een stijgende lijn zien. Verder valt de teruggang van het aantal bezoekers bij het Theater aan het Spui op, kijkend naar de afgelopen jaren. Dit heeft deels te maken met de fusie van de theaters en een andere registratie van het aantal bezoekers.20 Ten opzichte van 2017 zijn de bezoekersaantallen stabiel gebleven.
18
In 2012 trok het AFAS Circustheater ca. 550.000 bezoekers. Dit jaar is ook Paardcafé in het overzicht opgenomen; het gaat om bezoekers die (gratis) naar onze concerten en dansavonden in Paardcafé komen. 20 Het gaat om onderscheid tussen betalende en niet-betalende bezoekers (bv. scholieren). 19
MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
32
5 EVENEMENTEN 5.1
INLEIDING In Den Haag worden jaarlijks diverse grootschalige publieksevenementen georganiseerd. Zij dragen bij aan een levendige en dynamische stad. Het doel van grootschalige evenementen is om Den Haag te positioneren, de lokale economie te stimuleren en een prettig leef- en verblijfsklimaat voor bewoners en bezoekers te creëren. De doelgroepen en (inter)nationale of regionale aantrekkingskracht zijn per evenement verschillend.
5.2
AANBOD EVENEMENTEN Het aanbod in evenementen in Den Haag is breed. Den Haag zet in op een gevarieerd (kwalitatief) aanbod verspreid over het jaar en over de stad. Denk hierbij aan typisch Haagse muziekevenementen als The Life I Live en Parkpop, tot sportevenementen zoals de NN City-Pier-City Loop Den Haag en de Red Bull Knock Out. De meeste evenementen zijn jaarlijks terugkerend op een aantal na zoals de Volvo Ocean Race (2015, 2018, 2022) en de Olympic Experience/Olympic Festival (2016, 2020).
Scheveningen, Finish Volvo Ocean Race 2018
Grote evenementen sluiten bij voorkeur aan bij het profiel van Den Haag als stad aan zee, koninklijke stad of stad van vrede en recht. In 2018 werd met themajaar Feest aan Zee onder meer ingezet op het versterken van de positionering van Den Haag als stad aan zee. Hiervoor werden vele nieuwe evenementen georganiseerd en bestaande evenementen verrijkt met aanvullende programmering. Het belangrijkste evenement passend bij het toeristisch imago van Den Haag als koninklijke stad is natuurlijk Prinsjesdag. Voorafgaand aan Prinsjesdag worden jaarlijks ook een aantal kleinere evenementen georganiseerd, zoals o.a. het Prinsjesfestival en het Hollands Historisch Festijn. Paleis Noordeinde is op MONITOR TOERISME 2018 Gemeente Den Haag
33
woensdagochtend ook regelmatig het decor van een kleine koninklijke ceremonie, het aanbieden van de geloofsbrieven door nieuwe ambassadeurs.. Een periode die van belang is voor het stimuleren van bezoek buiten het hoogseizoen is het jaarlijkse Have A Royal Winterprogramma, met de Royal Christmas Fair als grootste publiekstrekker in de binnenstad en het Cool Event in Scheveningen. Een aantal andere evenementen die plaatsvonden gedurende het winterprogramma zijn o.a. het Groot Kerstcircus, The Hague Highlights, de vuurwerkshow op de Hofvijver en de grootste Nieuwjaarsduik van het land. Grootschalige publieksevenementen vinden met name plaats in de stadsdelen Centrum, Scheveningen, Escamp en Haagse Hout. In onderstaande afbeelding is dit weergegeven. KAART 5. GROOTSCHALIGE PUBLIEKSEVENEMENTEN 2018