RIS307827 Bijlage 1

Het ontwerp van kunstmatige groeiplaatsen, bijvoorbeeld op ondergrondse gebouwen al in de initiatieffase te agenderen in projecten en voor het ontwerp de minimale uitgangspunten te hanteren. De uitgangspunten worden opgenomen in het Handboek Openbare Ruimte. Een nadere studie uit te voeren naar de beste opbouw/minimale voorwaarden van de groeiplaats voor bomen op klimaatdaken/overkluizingen (natuurinclusief bouwen) (actiepunt 17); Het borgen van de kwaliteit van aanplant door gebruik te maken van een gemeentelijke directielevering van stadsbomen.

Nota Stadsbomen

64

De zichtbare kwaliteit van de openbare ruimte valt of staat bij het beheer ervan. Het uitvoeren van het afgesproken beheer is daarom net zo belangrijk als de aanleg. Voor het beheer in de openbare ruimte zijn kwaliteitsniveaus afgesproken in de Kadernota Openbare Ruimte. We spreken daarin af op welke locaties we een hofstad- en residentieniveau willen Deze kwaliteitsniveaus zijn financieel vertaald in Beheren op Niveau 2009 (RIS163534) en 2014 (RIS265099). Het beschikbare budget is en was niet toereikend om het groen, en daarin de stadsbomen, op deze kwaliteitsniveaus te onderhouden. Daarom is het noodzakelijk om binnen het beschikbare budget keuzes te maken. Onder het beheer vallen werkzaamheden zoals dagelijks onderhoud, groot onderhoud en structurele vervanging van individuele bomen. Dit doen we met structurele budgetten. Momenteel bedraagt het beheerbudget 78% van dat wat nodig is voor de gevraagde kwaliteit. Het extra vergroenen van de stad doen we regelmatig vanuit ons beheer, bijvoorbeeld door het verbeteren van bestaande groeiruimtes door te ontstenen en te vergroenen. Dit wordt gedaan met incidentele budgetten. De incidentele budgetten worden gemeentebreed en samen met de gebruikers ingezet. Samen werken we zo aan de leefkwaliteit van de stad.

65

5 Programma voor beheer Routeboek voor beheer

We organiseren het onderhoud efficiënt en effectief zodat we de beperkte middelen goed kunnen besteden. Dat doen we bijvoorbeeld door het maken van een moederbestek voor onderhoud. Hierdoor voeren we eenduidig en planmatig onderhoud uit. Ook volgen we standaarden die we beschrijven in richtlijnen. Voor de boombeheerders hebben we het Routeboek Stadsbomen in Beheer gemaakt. Aan de hand van de cyclus van de bomen in de stad wordt stapsgewijs weergegeven welk onderhoud op welk moment nodig is. Ook zijn specifieke richtlijnen gemaakt zodat alle beheerders vergelijkbare afwegingen maken, bijvoorbeeld voor het beoordelen van verzoeken voor kap of snoei. Omdat de huidige middelen niet dekkend zijn voor de ambities residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit uit de Kadernota kunnen daarmee keuzes beter worden gemaakt. Het routeboek informeert over diverse gemeentelijke kerntaken voor het boombeheer, zoals: • vertaling van het boomonderhoud naar efficiënt cyclisch (snoei) beheer; • invulling van de zorgplicht door boomveiligheidscontroles; • uitvoering van veiligheidsmaatregelen op basis van de boomveiligheidscontroles; • monitoring en bestrijding van ziekten, aantastingen en plagen; • omgang met meldingen openbare ruimte over bomen.

Groenbedrijf Den Haag zorgt voor kwalitatieve aanplant in de stad Groenbedrijf Den Haag waakt over de kwaliteit van aanplant in onze stad. Dat doet het al tientallen jaren door het inkopen en aanplanten van stadsbomen voor de stadsdelen. Met hun jarenlange ervaring hebben zij contacten en contracten met veel leveranciers in binnen- en buitenland. Ze kopen de bomen in, zorgen voor de kwaliteitscontrole en adviseren over voorraden, soorten, ziekten, aantastingen en plagen in het actuele bomenbestand.

Zonnepanelen en Stadsbomen In het Routeboek Stadsbomen in Beheer is een speciale richtlijn opgenomen hoe om te gaan met meldingen en vragen over overlast. Een vraag die de laatste jaren steeds vaker wordt gesteld is: Kunt u de bomen kappen of flink snoeien, want wij hebben zonnepanelen gekocht? Als gemeente kappen of snoeien we geen bomen voor dit belang. Dit vaak persoonlijke belang gaat ook niet boven het algemene belang. We staan als gemeente voor een duurzame en leefbare stad. Daar hoort de energietransitie en ook de vergroening bij. Een nieuwere ontwikkeling zoals het plaatsen van zonnepanelen krijgt geen voorkeur boven de aanwezigheid van bomen. Want kappen of snoeien gaat ten koste van de leefkwaliteit.



Valkenboskade. Foto: Jurriaan Brobbel. Nota Stadsbomen

66

Toekomstbestendig netwerk: extra aandachtspunten In de stad moeten we verschillende zaken aanpakken om het stadsbomennetwerk toekomstbestendig te houden en te maken. We willen de gevarieerde leeftijdsopbouw behouden, groeiplaatsen verbeteren, groene parels maken en ziekten en aantastingen voorkomen of genezen.

Omgaan met ziekten, plagen en aantastingen Een boombeheerder kan in de 21e eeuw niet meer om ziekten, plagen en aantastingen heen. De iepenziekte, kastanjebloedingsziekte en essentaksterfte zijn drie bekenden in de gemeente. Door het veranderende klimaat is het aantal en het effect ervan sterk toegenomen. De beheerder moet daar innovatief en efficiënt mee omgaan. In het Routeboek Stadsbomen in Beheer gaan we uitgebreid in op hoe we omgaan met monitoring en herkenning, uitvoering van maatregelen en (eventuele) preventieve bestrijding.

Eikenprocessierups. Foto: Gemeente Den Haag.

67

Omgaan met de eikenprocessierups is ook in het routeboek opgenomen. 2019 was een jaar met een enorme landelijke plaag door deze rups. In Den Haag waren in 2019 ook meer meldingen dan voorheen. Het leidde gelukkig niet tot grote overlast. We verwachten dat de bestrijding en communicatie in de toekomst wel meer inspanning van ons gaat vragen. Dat betekent dat er werkzaamheden bijkomen die niet eerder plaatsvonden. In 2021 brengen we in beeld welke kosten met het beheer van de eikenprocessierups gemoeid zijn. We stimuleren wetenschappelijk onderzoek naar effecten van klimaatverandering, ziekten, plagen en aantastingen De laatste decennia lijken er steeds meer ziekten bijgekomen. De verwachting is dat het jaarlijks te vervangen aantal bomen hierdoor zal stijgen. We stimuleren daarom actief onderzoek naar de effecten van klimaatverandering, ziekten en innovatieve groeiplaatsen voor de toekomst. Er wordt al meer dan 50 jaar kennis gedeeld en samengewerkt met andere steden en kennisinstituten. Dit doen we binnen de Intergemeentelijke Studiegroep Bomen van de grote steden (G32). Den Haag is hier voorzitter van. Specifiek nemen we deel aan het Oogstfonds (Ontwikkeling Onderzoek Groen in de Stad). Dit fonds is bedoeld voor onderzoek op het gebied van het vergroenen van de steden, klimaatbestendigheid en het kiezen van de juiste boom op de juiste plek.

De grote steden werken hierbij samen met de universiteiten van Delft, Wageningen en Utrecht, hogescholen, bedrijfsverenigingen en de vereniging Stadswerk. Een specifiek Haags onderzoek wordt al jaren uitgevoerd naar de paardenkastanjes in de stad. Hierbij worden de bomen onderzocht op paardenkastanjebloedingsziekte met als doel ziekteresistente soorten te zoeken. De WUR coördineert dit onderzoek. Zij maken daarbij gebruik van de nieuwste technieken, zoals DNA onderzoek.

Wegwerken achterstallig snoeionderhoud In 2017 hebben we steekproefsgewijs bij ons bomenbestand onderzocht of alle snoei voldoende was uitgevoerd. De conclusie was dat sprake was van een gedeeltelijk achterstallig onderhoud. In een aantal stadsdelen liepen we achter met de cyclus van onze snoei. Er is dan niet direct sprake van een onveilige situatie, maar snoei van takken die in de toekomst problemen voor de gezondheid van de boom of belemmeringen voor het wegverkeer opleveren liep achter op schema. Te laat snoeien resulteert in een grotere snoeiwond en daarmee een vergrote kans op aantastingen. Het geraamde bedrag om dit weg te werken was € 850.000.

Te laat snoeien geeft grote snoeiwonden. Foto: gemeente Den Haag.

Meer kroonoppervlak: extra aandachtspunten

Om binnen de bestaande groenstructuren het kroonoppervlak te kunnen vergroten, zetten we vooral in op het verbeteren van bestaande groeiplaatsen. Dat kan bij vervanging van dode, zieke of slechte bomen, door groeiplaatsen te verbeteren in de Hoofdboomstructuur, of door met incidentele budgetten extra bomen aan te planten. Vervanging dode, zieke of slechte bomen (structurele herplant stadsbomen) Jaarlijks worden in Den Haag 1.100 tot 1.400 dode, zieke en slechte bomen vervangen. Daarnaast sneuvelen jaarlijks 100 tot 300 bomen als gevolg van storm. Het betreft vaak individuele bomen in bestaande bomenrijen. Bij het vervangen van deze individuele bomen (inboeten) is het met name in situaties met verharding een standaard ‘uitdaging’ om een goede groeiplaats te maken. Dit komt omdat er veel beperkingen zijn zowel ondergronds als bovengronds. Denk hierbij aan kabels en leidingen of betonbanden die gesteld staan in cementspecie.

Kastanjebloedingsziekte. Foto: Jurriaan Brobbel.

Nota Stadsbomen

68

69

Het is niet altijd mogelijk ineens veel kubieke meters aan ondergrondse ruimte te realiseren zonder hiervoor extra of bijzondere inspanningen te verrichten. Soms kan alleen met kunsten vliegwerk een boom worden geplant. Bijvoorbeeld omdat er te veel kabels en leidingen liggen. Of omdat de groeiplaats is opgesloten tussen asfaltwegen. In die gevallen moet kritisch worden gekeken of de ruimte wel geschikt is om een boom gezond en veilig te laten groeien. Daarom is voor elke boomgrootte een ondergrens bepaald. Tegelijkertijd hebben we de ambitie om meer kroonoppervlak te realiseren. Met de bestaande middelen zien we hiervoor alleen een kans in het toevoegen van extra groeiruimte voor bomen van de 1e grootte. Deze extra groeiruimte snoepen we dan af van de groeiruimte bij bomen van de 3e grootte. Bij de incidentele vervanging geldt voor bomen van de 1e grootte daarom als norm om minimaal 7,5 m3 ondergrondse groeiruimte te realiseren, die dan volledig voor boomgroei bestemd is. Dit is 12,5 m3 minder dan bij een nieuw aan te leggen groeiplaats. De boom heeft dan ook minder uitgroeimogelijkheden en kan niet maximaal presteren. Met de bestaande middelen is het wel een stap vooruit. De 7,5 m3 voor een boom van de 1e grootte is 25% meer dan tot nu toe wordt toegepast. Dit zal zich vertalen naar meer kroonoppervlakte voor de stad.

Ter compensatie wordt een boom van de 3e grootte boom de groeiplaats op minimaal 5 m3 gezet. Dat is 17% minder. De verwachting is dat dit een minder groot nadelig effect heeft op het kroonoppervlak van dit type bomen. We moeten accepteren dat de bomen die worden ingeboet tijdens hun levensduur een verminderde groei kunnen krijgen en nog steeds problemen kunnen veroorzaken zoals wortelopdruk. De verwachte levensduur ligt dan ook lager dan van een boom die in een project wordt aangeplant.

Bij de herinrichting van de straat moet de kans worden benut om goede toekomstbestendige groeiplaatsen aan te leggen. Het is van belang dat afwijkingen in de groeiplaats worden vastgelegd zodat bekend is waar in de toekomst de groeiplaats nog verbeterd kan worden. In de praktijk zien we bij de herplant van bomen dat vaker verkeersmaatregelen genomen moeten worden om veilig te kunnen werken. Ook is sprake van een hogere prijs in de markt vanwege een grote vraag naar goed personeel. Dit heeft invloed op de structurele beschikbare budgetten. We zien hiermee de gemiddelde kosten voor de aanplant van de stadsboom oplopen van € 1800 naar € 2000. Dit betekent dat de jaarlijkse werkvoorraad (zie kader) aan her te planten bomen mogelijk oploopt. Dit wordt goed in de gaten gehouden. Ook de kwaliteit en de kosten van aanplant worden gemonitord. Actief verbeteren groeiplaatsen Door actief bestaande slechte groeiplaatsen te verbeteren, boeken we resultaat in meer kroonoppervlak. We hebben in 2018 onderzoek gedaan naar de kwaliteit van de groeiplaatsen in de Hoofdboomstructuur. De beste groeiplaatsen in de stedelijke omgeving zijn te vinden bij wegen met een groene middenberm (bijvoorbeeld de De la Reyweg of Bezuidenhoutseweg).

De slechtere groeiplaatsen bevinden zich in een grotendeels verharde middenberm (zoals een deel van de Beeklaan en Regentesselaan) of bij een geheel verhard profiel (zoals de Van Alkemadelaan, Laan van Meerdervoort). We kunnen deze groeiplaats verbeteren met verschillende maatregelen:

Dode boom in de Paleistuin. Foto: Jurriaan Brobbel. Nota Stadsbomen

70

Het realiseren van een goede groeiplaats voor een boom bij herplant is op de Van Alkemadelaan geen eenvoudige opgave. Foto: gemeente Den Haag.

Vervanging boom Bazarlaan. Een nieuwe groeiplaats voor een boom van de 2e grootte. Foto: gemeente Den Haag.

Groeiplaats bij structurele herplant

Doel leeftijd Minimale grootte Ondergrens aanplant (minimaal groeiplaats bij knelpunten in streven naar) ondergrond verharding

1e grootte 2e grootte 3e grootte

1e

45 jaar 45 jaar 30 jaar

1e 2

e

3e

7,5 m3 6,0 m3 5,0 m3

1e 2

e

3e

6,0 m3 5,0 m3 2,0 m3

1e 2e

2e

3e

3e

Door de aanwezigheid van kabels en leidingen is het niet altijd eenvoudig een boom

1 m3

2,5 m3

6 m3

1950 – 1970

1970 – 2000

2000 – 2020

> 7,5 m3

> 6 m3

> 5 m3

2020 – 2030 bij bestaande middelen

terug te planten. Foto: gemeente Den Haag.

71

Ontwikkelingen van de te realiseren groeiplaats bij vervanging van bomen in de stad.

• speciaal geprepareerd bomenzand rond de boom aanbrengen; • de groeiplaats uitbreiden door bijvoorbeeld bestrating te verwijderen; • de verdichting van de grond verminderen, bijvoorbeeld met behulp van een zogenaamde boomkrat: een kunststof doos die dient als stevige fundering van de verharding maar tegelijk ruimte geeft aan boomwortels zonder dat die overlast veroorzaken (dit is vaak een flinke en kostbare operatie); • boorpijlers met nieuwe voedingsgrond toevoegen. Ook voor de andere boomstructuren is het belangrijk om te weten wat de kwaliteit van de groeiplaatsen is. Hierna kunnen slechte groeiplaatsen met maatregelen verbeterd worden. We brengen de kwaliteit van de groeiplaatsen daarom in beeld. Populieren en wilgen blijven belangrijk om aan te planten Populieren en wilgen zijn belangrijke bomen voor de stad. Beide bomen zijn snelle groeiers en vormen daarmee snel en veel kroonoppervlak. Deze inheemse soorten dragen ook bij aan de stadsnatuur. Bloeiende wilgen zijn een belangrijke waardboom voor bijen in het voorjaar. De bomen trekken ook veel andere insecten. Door hun snelle groei zorgen ze ook voor een goede vastlegging van CO2. Tegelijkertijd hebben ze door hun snelle groei ook zacht hout. Ze kunnen daardoor slap en kwetsbaar worden. In de jaren 60 en 70 zijn veel populieren aangeplant, die nu problemen geven, bijvoorbeeld het uitwaaien van grote takken.

Vanwege de landelijke problematiek van takbreuk bij populieren heeft Wageningen University op verzoek van de grote gemeenten een landelijke richtlijn hoe om te gaan met populieren ontwikkeld.

De jaarlijkse werkvoorraad van aan te planten bomen De jaarlijkse werkvoorraad met aan te planten bomen schommelt rond de 1000 stadsbomen. Dit noemen we ook wel de ijzeren werkvoorraad. In de herfst is dit aantal hoger dan in het voorjaar. Logisch, want gedurende het gehele jaar worden bomen gekapt. Tijdens het broedseizoen minder, alleen in noodgevallen. Pas in de eerstvolgende winterperiode kunnen we weer nieuwe bomen aanplanten. Na de winter is de werkvoorraad weer geslonken, en neemt richting de winterperiode weer toe. We merken dat de stijgende prijzen in de markt en toenemende verkeersmaatregelen van invloed zijn op onze werkvoorraad. Door stijgende kosten kunnen we met hetzelfde geld minder bomen aanplanten. Hierdoor zal de werkvoorraad verder toenemen. De jaarlijkse werkvoorraad is zo de afgelopen jaren al licht gestegen, van 750 naar 1000.

Deze richtlijn is opgesteld omdat het probleem niet alleen in Den Haag speelt, maar door het gehele land. Met de richtlijn kunnen op een eenduidige manier populieren worden beoordeeld op hun gevaarzetting, met name gericht op takbreuk. In 2016-2018 zijn alle populieren gecontroleerd en is gestart met een vervangingsplan voor onveilige populieren. In 2018 zijn opnieuw alle populieren gecontroleerd. Voor ruim 2.200 populieren bleek er een onaanvaardbaar risico aanwezig. Het nemen van maatregelen was noodzakelijk en deze zijn in de periode 20182021 uitgevoerd. Tegen die tijd zullen de populieren in Den Haag opnieuw worden geïnspecteerd conform de richtlijn. We verwachten dan nog een nieuwe ronde van vervanging.

Nota Stadsbomen

72

Met de kennis van nu kiezen we bij herplant voor andere soorten of cultivars dan die vroeger zijn aangeplant. Met de juiste standplaats kunnen ook populieren veilig oud worden. We blijven de bomen goed controleren op hun veiligheid, en weten door de landelijke richtlijn waar we op moeten letten. De groene parel: een plek waar we de boom, de groeiplaats en de plek actief in het zonnetje zetten Klimopstraat, Koningsplein, Nassauplein, Varkenmarkt. We hebben de afgelopen jaren flink geïnvesteerd in de groeiplaatsen van bomen op deze plekken. In combinatie met de omgeving bieden ze een speciale beleving aan de stadsgebruiker. Het zijn groene parels in de stad geworden. Bij een groene parel staan de ecosysteemdiensten aankleding/belevingswaarde/ esthetiek en het bevorderen van sociale cohesie door de aanwezigheid van een boom of meerdere bomen op de locatie centraal. Het is bijvoorbeeld een markante plek waar je met elkaar afspreekt, een plek waar mensen onder de bomen genieten van een drankje op een terras, of waar je stil even kan genieten van het groen. Daarmee onderscheidt de groene parel zich qua beleving van andere plekken.

Van groene parel tot monumentale boom De Postzegelboom op het Noordeinde is het Haagse voorbeeld van een groene parel. Met de toevoeging van de ronde bank onder de boom is het een centrale plek voor ontmoeting en bezinning. Deze nu prachtige monumentale boom was zo’n veertig jaar geleden op sterven na dood. Door het toepassen van grootschalige bodemverbetering is er voor gezorgd dat de boom weer voldoende wortelruimte, voeding, vocht en zuurstof heeft gekregen. Hierdoor heeft de boom op deze plek het huidige imposante karakter gekregen.

De Postzegelboom. Foto: Valerie Kuypers.

73

De plek voor een nieuwe groene parel zien we als een speciale plek waar bomen ongestoord kunnen groeien om zo oud en zo groot mogelijk te worden. Afhankelijk van de boomsoort en grootte maximaliseren en optimaliseren we deze groeiruimte. Veel groene parels kunnen in potentie dan ook monumentale bomen worden. Als stad willen we voor de toekomst meer van dit soort bijzondere en markante plekken omdat ze uitnodigen van de plek of de omgeving te genieten. We gaan dan ook actief op 24 plekken parels maken. Dit kan soms vrij eenvoudig door het plaatsen van een bankje of een hekwerk, of door stenen rondom de stam te verwijderen. Soms is een kleine herinrichting nodig. In alle gevallen investeren we extra in de groeiplaatsen van de bomen.

Aan de slag!

Door beheer realiseren we een toekomstbestendig netwerk en meer kroonoppervlakte door: • Te streven naar eenduidig onderhoud van onze bomen en hiervoor een moederbestek te maken (actiepunt 18); • In 2020 en 2021 in beeld te brengen wat de gevolgen van de bestijding van de eikenprocessierups zijn. Gezamenlijk overleg te voeren met de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) over communicatie rond de bestrijding van de eikenprocessierups (actiepunt 19); • Stimuleren van wetenschappelijk onderzoek naar klimaatverandering, ziekten, plagen en aantastingen; • Het uitvoeren van regelmatige boomonderhoudscontroles (zie Routeboek Stadsbomen in Beheer) een vinger aan de pols te houden voor het aanwezige achterstallige snoeionderhoud (actiepunt 20); • Jaarlijks tussen de 1100 en 1400 dode, zieke en slechte bomen te vervangen; • Bij vervanging van bomen in bestaande situaties voor een boom

•

• • •

van de 1e grootte 7,5 m3 in plaats van 6 m3, een boom van de 2e grootte 6 m3 en boom van de 3e grootte 5 m3 aan ondergrondse groeiruimte te realiseren; Voor alle boomstructuren de kwaliteit van de bomen en de groeiplaatsen te onderzoeken en verbetermaatregelen te benoemen. Dit is voor de Hoofdboomstructuur al gedaan. Op basis daarvan wordt in 2021 en 2022 een start gemaakt met het verbeteren van 650 groeiplaatsen (actiepunt 8); De herplant van wilgen en populieren te stimuleren op plekken waar ze een voldoende en veilige groeiruimte hebben; Uitvoeren laatste ronde vervanging van onveilige populieren (actiepunt 21); Op 24 plekken, verdeeld over alle 8 stadsdelen, groene parels te realiseren. Dit zijn kleine speciale locaties, waar bomen zo groot en oud mogelijk kunnen worden. We streven naar 3 groene parels per stadsdeel over een periode van 8 jaar. Om de beste locaties in de stad te vinden nodigen we de belangenverenigingen en gebruikers uit om hier samen over na te denken (actiepunt 22).

Nota Stadsbomen

74

In deze nota is onze ambitie voor stadsbomen voor de toekomst vastgelegd. Open zijn in wat je doet is een van onze speerpunten. Daarom zorgen we elke twee jaar voor een voortgangsrapportage over onze doelen. We noemen deze voortgangsrapportage de Haagse groenmonitor. Om de bijdrage van de bomen aan de leefkwaliteit van de stad te monitoren bepalen we het kroonoppervlak. We doen hier verslag van in de Haagse groenmonitor. Ook de voortgang van de doelen voor de Agenda Groen en de Nota Stadsnatuur worden hierin opgenomen. De Haagse groenmonitor wordt elke twee jaar door het college van burgemeester en wethouders aan de gemeenteraad aangeboden. Het is een informatiemoment aan de stad over de ontwikkeling van de stadsbomen en de doelen die we nastreven. Het is ook een moment om bij te kunnen sturen op de resultaten.

75

6 We houden een vinger aan de pols: de Haagse groenmonitor Meten van verschillende waarden

Weergave van boomkronen in Londen.

Monitoring met behulp van systemen en data We gebruiken diverse systemen om de gegevens voor de Haagse groenmonitor te verzamelen. Allereerst monitoren we het aantal groeiplaatsen voor toekomstbomen. We houden dit bij in ons bomenbeheersysteem en in onze bomenapp. Het is daarmee een zichtbaar resultaat voor iedereen. Met wat aanpassingen in ons bestaande bomenbeheersysteem kunnen we ook meten hoe ver we zijn met ons doel tot een toekomstbestendig netwerk te komen.

Bron: https://maps. london.gov.uk/canopy-cover/.

Meting kroonoppervlak Een ander onderdeel van de Haagse groenmonitor wordt het meten van kroonoppervlak. In Londen wordt het kroonoppervlak gemeten met een nauwkeurigheid boven de 90%. Ze hebben veel ervaring met verschillende methoden waaronder citizen science waarbij groepen vrijwilligers onder leiding van een expert aan de slag gaan met het meten vanaf de grond.

Met LiDAR technologie kan vanuit de lucht en vanaf de grond het

Elk procent aan onnauwkeurigheid betekent voor het aantal Haagse stadsbomen een afwijking van ruim 1200 bomen. Voor het kroonoppervlak voor alle bomen en struiken van de stad is deze onnauwkeurigheid groter. Daarom vinden we het op dit moment nog te vroeg om volledig uit te gaan van kroonoppervlakte voor het bekijken van de groene resultaten in de stad. Ook is de reproduceerbaarheid van de gegevens nog niet geheel waterdicht. In 2025 verwachten we het kroonoppervlak betrouwbaar (98-99%) en reproduceerbaar te meten. Tot 2025 gebruiken we voor onze begrotingscyclus, naast resultaten over kroonoppervlak, zo ook nog

kroonoppervlak worden bepaald. Dit wordt gedaan met laserpulsen die de afstand en het oppervlakte van een object bepalen.

Bron: https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksprojecten-LNV/ Expertisegebieden/kennisonline/Open-boomdata-als-basis-voor-webdiensten.htm.

In de schaduw van de boom in het Melis Stokepark. Foto Jurriaan Brobbel. Nota Stadsbomen

76

77

het aantal stadsbomen als graadmeter. Ook daarvoor is het doel dat dit aantal stijgt.

Klaar voor de Omgevingswet

In 2017 hebben we voor het meten van kroonoppervlakte een eerste pilot uitgevoerd. We hebben hier veel van geleerd en werken dit nu verder uit. De pilot is gedaan in het kader van de ontwikkeling van i-Tree (zie kader pagina 37). We hebben als doel elke twee jaar het kroonoppervlak in de gehele stad te meten. We doen dit om de ontwikkeling van het groen in onze stad objectief te kunnen meten. Met deze meting kunnen we ook de ontwikkeling van groen op stadsdeelniveau beoordelen.

De Omgevingswet treedt, naar verwachting, in 2022 in werking. Deze wet bundelt en moderniseert de huidige wetten voor de leefomgeving. Voor de stad wordt dan een Omgevingsvisie gemaakt. In deze visie legt de gemeente de gewenste functies, kwaliteiten en waarden voor de openbare ruimte vast. Het is daarbij belangrijk om naar de sociale en de fysieke ruimte te kijken. De functie of betekenis van de boom voor de omgeving komt dan centraal te staan en niet de boom als object.

Verder onderzoek naar de bijdrage van stadsbomen aan de leefkwaliteit van de stad Na het vaststellen van de Agenda Groen in 2016 zijn we als gemeente actief aan de slag gegaan met het inzichtelijk maken van de ecosysteemdiensten van groen. Buck consultancy is daarvoor gestart met een onderzoek naar de waardestelling van groen. In 2017 is hierover een presentatie gegeven in de commissie Leefomgeving. In de rapportage worden het belang, de methoden en de mogelijkheden om de waarden van groen in beeld te krijgen beschreven. De landelijke projecten TEEB (zie teebstad.nl) en i-Tree zijn hier voorbeelden van. In de projecten voor de ontwikkeling van TEEB en i-Tree zijn we als gemeente actief betrokken. i-Tree is een vast agendapunt van de Intergemeentelijke Studiegroep Bomen. Een samenwerkingsverband tussen de grotere gemeenten.

De visie wordt concreet gemaakt in een Omgevingsplan, bijvoorbeeld door het vaststellen van omgevingswaarden. De huidige waarden en de gewenste toekomstige waarden worden daarvoor zoveel mogelijk objectief en meetbaar gemaakt. De maatregelen om de gewenste toekomstige waarden te bereiken worden vastgelegd in een programma. Door tussentijds te monitoren wordt gemeten of de waarden gehaald worden, of dat bijsturing nodig is. De Agenda Groen is in 2016 in de geest van de Omgevingswet opgesteld. Deze Nota Stadsbomen borduurt hierop voort en betrekt nieuwe inzichten. De betekenis en bijdrage van stadsbomen aan de stad zijn in deze nota verwoord. Dit vormt input voor de Omgevingsvisie. Om het beleid goed uit te kunnen voeren is dit vertaald in doelen (omgevingswaarden) en programma’s. Het vormt ook de basis voor het maken van het Omgevingsplan. Onze ambitie is om de ecosysteemdiensten, en zo de leefkwaliteit van de stad meetbaar te maken. Hiervoor worden verschillende methodes en technieken ontwikkeld. Het kroonoppervlak van de bomen is zo’n meetbare eenheid. Dit gebruiken we dan ook om de groei van ons groen in de stad te monitoren.

Boomfeestdag 2018. De omtrek meten van een boom. Foto: Valerie Kuypers. Nota Stadsbomen

78

79

We hebben tijdens de ontwikkeling van i-Tree gemerkt dat het belang breder gedragen wordt. We werken dit samen met andere partijen verder uit. De slagkracht is hierdoor groter. Tegelijkertijd zijn we hierdoor ook afhankelijker van andere partijen wat vertragend werkt op het proces.

De Postzegelboom in Den Haag I -TR E E

ECO

Waterafvang

5.700 liter per jaar

Kroonoppervlak

380 m 2

Kroonbedekking in woonwijk van 10% naar 25%

B OME N PASPO ORT

= 2 °C temperatuurdaling

Standplaats

Den Haag, Paleis Noordeinde Naam

Postzegelboom

Bladoppervlak 1.532 m 2

Soort

Om de bijdrage van bomen aan de leefkwaliteit van de stad nog beter inzichtelijk te krijgen werken we verder aan de ontwikkeling van i-Tree. We zijn daarbij ook realistisch. De input om met i-Tree te rekenen moet komen van betrouwbare en reproduceerbare metingen van kroonoppervlaks. In 2025 verwachten we deze betrouwbare resultaten op te leveren.

Aan de slag!

We werken aan onze methoden om de bijdrage van ecosysteemdiensten aan de stad en daar mee de leefkwaliteit van de stad te monitoren door: • Het verder doorontwikkelen van kroonoppervlaktemetingen (actiepunt 23); • Het verder doorontwikkelen van i-Tree (actiepunt 24).

Paardenkastanje (Aesculus hippocastanum ‘Baumannii’) Diameter kroon

= 1,7 miljoen

Leeftijd

23 m

138 jaar

Stamdiameter

Hoogte

107 cm

17,4 m

postzegels

CO2-vastlegging 45,5 kg/jaar =

uitstoot van een autorit van 425 km

Stamdiameter

Filtert per jaar

= 169 bomen

1,6 kg

luchtvervuilende stoffen uit de lucht

met een diameter van 4 cm

570 emmers

van 10 liter

CO2- voorraad

3.973 kg

Bij de pilot van i-tree (2017) zijn ecosysteemdiensten van de postzegelboom gemeten aan de hand van kroonoppervlaktemetingen. Illustratie: Platform i-Tree Nederland.

We rapporteren tweejaarlijks de resultaten samen met de Agenda Groen voor de Stad en Nota Stadsnatuur in de Haagse Groenmonitor (actiepunt 25).

Preventief beschermen van iepen tegen de iepenziekte door ze te injecteren. Hierover worden gegevens bijgehouden. Foto: gemeente Den Haag. Nota Stadsbomen

80

Mensen voelen zich emotioneel verbonden met een boom, meer dan met een struik of plant. Ze zijn misschien opgegroeid met een boom, of genieten er dagelijks van. Kortom: de gebruikers van de stad voelen zich nauw betrokken bij bomen. We betrekken daarom op veel manieren de gebruikers van de stad bij onze bomen. We doen dit door goede communicatie bij het werken met onze bomen en met maatwerk-participatie in projecten. Voor beheer vinden we eenduidigheid, transparantie en gelijkheid voor de gehele stad belangrijk. En bij projectwerk moet standaardinformatie over de bestaande en nieuwe bomen beschikbaar zijn en de belangenafweging transparant uitlegbaar. Hiervoor zijn de eerdergenoemde routeboeken ontwikkeld.

81

7 We zijn open in wat we doen Weten hoe het zit

De website www.hethaagsegroen.nl

Haagse groene websites Veel aandacht aan bomen geven we op onze website www.hethaagsegroen.nl en www.denhaag.nl/bomen. En door de inzet van natuur- en milieueducatie en het organiseren van de jaarlijkse boomfeestdag brengen we de bomen dichterbij de gebruikers, waaronder veel kinderen.

gebruiken we als podium voor verhalen over bomen.

Wandelingen en nieuwsbrief Als gemeente verstrekken we diverse wetenswaardigheden over onze bomen. Zo houden we minimaal twee keer per jaar een stadswandeling langs bomen. Al 15 jaar verschijnt elk kwartaal een bomennieuwsbrief met de laatste weetjes over onze bomen. We bereiken daarmee zo’n 1500 lezers. We zijn actief in gesprek met Haagse belangenverenigingen die vertegenwoordigd zijn in het Stedelijk Groenoverleg en diverse beheerplatforms. Ook worden we geadviseerd door een adviesraad over monumentale bomen. Haagse bomenapp We zorgen voor gerichte informatievoorziening en houden dagelijks de digitale kerndata van onze bomen bij. De stadsboomgegevens leggen we vast in een boombeheersysteem dat we dagelijks actualiseren. Iedereen die dit wil weten, kan zien welke boom waar staat, welke soort het is, hoe hij heet, hoe oud hij is en hoe dik. Deze boomgegevens worden beschikbaar gesteld via de Haagse bomenapp die te vinden is op www.denhaag.nl/bomen. De gegevens in de bomenapp worden dagelijks geactualiseerd.

Het betrekken van gebruikers in projecten Participatie vindt plaats bij projecten zoals herinrichting en waar bewoners zelf actief zijn om de wijk te vergroenen. De manieren van participeren zijn divers en projectafhankelijk. Per project is sprake van maatwerk. Voor het opstellen van deze (beleids)nota hebben we bijvoorbeeld open gesprekken met de stad gevoerd. In het kader van het opknappen van de wijken Houtwijk, NieuwWaldeck en Mariahoeve is in het project een bewonerscommissie samengesteld, zijn wijkvergaderingen gehouden en kon online op ideeën worden gestemd.

Informatievoorziening op de boom over een vergunningsaanvraag voor vervanging van dode of slechte bomen. Foto: Jurriaan Brobbel. Nota Stadsbomen

82

Participatie Populierenvervangingsplan “Hoe kunnen bewoners worden betrokken bij het dilemma waar een gemeente voor staat?”, was de vraag toen de tweede fase van het Populierenvervangingsplan in 2018 werd aangekondigd. Populieren zijn snelle groeiers, maar als ze ouder worden, worden ze gevoelig voor takbreuk. Vooral in perioden van droogte verliezen de takken elasticiteit en breken ze bij stormen sneller af. In een stedelijke omgeving leidt dit tot gevaarlijke situaties. Het bepalen of een populier in de fase van een vergrote kans op takbeuk komt, is werkt voor specialisten. Zo op het eerste oog is er namelijk niet veel verontrustends aan de populieren te zien. Het zijn forse, gezonde bomen die nog goed in het blad zitten. Voor het bepalen van de aanpak van de problematiek rond populieren zijn bewonersavonden georganiseerd. Dit is gedaan voor locaties waar meer dan 50 populieren stonden. Elke avond is gestart met een uitgebreide toelichting over de achtergronden en de mogelijke aanpak. We hebben de bewoners om advies gevraagd na de toelichting. Bewoners konden kiezen uit de aanpak om bomen veilig te stellen door ze te kandelaberen, of te vervangen. Een gefaseerde aanpak was een mogelijkheid die bewoners zelf hebben aangedragen. Van de negen locaties is op twee locaties gekozen voor een gefaseerde aanpak: een deel kandelaberen en een deel vervangen.

Op de overige locaties is gekozen voor het vervangen van de populieren. De bewonersavonden waren belangrijk voor het delen van de bewonerservaringen met populieren en leverde een gedragen keuze voor de aanpak op. Populierenhout De gemeente vroeg de aannemers die de populieren kapten om duurzaam met het vrijkomende hout om te gaan. Daarom hebben ze gezamenlijk de website www.populierendenhaag.nl opgezet waar bewoners hout kunnen bestellen. Bewoners hebben hier positief op gereageerd en bestelden bijvoorbeeld houtsnippers voor een paadje, een compleet stamdeel voor een bank, als decoratie voor in huis of takken voor een takkenril.

83

Takbreuk van een populier. Foto: gemeente Den Haag.

Het betrekken van gebruikers bij beheer Het betrekken van de stadsgebruikers bij onze stadsbomen is een belangrijk onderdeel van ons beheer. Deze betrokkenheid vergroten we op verschillende manieren. Bijvoorbeeld door op straatniveau bewoners mee te laten denken over nieuwe aanplant. Het belang van diversiteit in bomen is een onderwerp dat op deze manier goed besproken kan worden. De term ecosysteemdiensten staat nu mogelijk nog ver weg van bewoners. Dat bomen meer zijn dan alleen aankleding van de stad is nog lang niet bij iedereen bekend. Daarom gaan we hier actiever mee aan de slag.

Meedenken over de nieuwe bomen Op verschillende manieren worden bewoners betrokken bij het kiezen van bomen in de straat. Om diversiteit te behalen is het belangrijk vooraf goed na te denken welke bomen goed toepasbaar zijn en de keuzemogelijkheden bij aanliggende straten te laten verschillen. Bij de herinrichting van de Galvanistraat, Snelliusstraat en de Voltastraat kregen bewoners een keuzelijst met drie mogelijke boomsoorten. De bewoners kozen in alle straten voor dezelfde boom. De gewenste diversiteit werd hier zo niet gehaald. Maar in de nabijgelegen Archimedesstraat is een ander keuzeformulier gebruikt, en zo staan hier wel andere bomen. Voor de aanplant van bomen in de Rietgorsstraat, Rietzangerstraat en Lepelaarstraat is vooraf door de gemeente een selectie gemaakt van verschillende bomen. Een idee wat precies past in hoe we als stad willen omgaan met onze bomen. Over dit idee is uitleg gegeven aan geïnteresseerde bewoners. Hierop werd enthousiast gereageerd.

Participatieopbrengt bij herinrichtingsproject Loenenseplein. Foto: Jurriaan Brobbel.

Extra bomen voor de stad in de Rietgorsstraat. Foto: gemeente Den Haag.

Nota Stadsbomen

84

85

Het betrekken van gebruikers bij onderzoek Bij het onderzoek naar DNA van paardenkastanjes wordt de kennis van de stadbewoners ingezet, een soort citizen science. Als gemeente zullen we in de toekomst vaker een beroep doen op citizen science. Het biedt daarbij goede kansen voor praktische communicatie over ecosysteemdiensten. Extra informatie bij het voornemen gemeentelijke dode en slechte bomen te vervangen Extra aandacht wordt door ons besteed aan de informatievoorziening over het voornemen om gemeentelijke dode en slechte bomen te vervangen. De vergunningaanvragen voor het kappen van deze bomen worden openbaar gepubliceerd, inclusief onderzoeksrapporten, te herplanten boomsoort en dergelijke. Om deze bomen ook op straat herkenbaar te maken, wordt bij het indienen van de vergunningaanvraag iedere boom voorzien van wit tape met informatie en een geel kruis op de boomstam.

De groene waardenkaart is niet alleen bruikbaar bij het toetsen van vergunningsaanvragen. Het is ook een document voor projectmanagers, ontwerpers en beheerders. We kunnen zo rekening houden met deze waarden bij projecten, beheer en de beoordeling van omgevingsvergunningen.

Samenwerken aan meer blad voor de stad Communicatie en uitvoeringsprogramma ‘Meer blad voor de stad’ Om samen met de gebruikers van de stad onze doelen te realiseren zetten we een speciaal communicatie- en uitvoeringprogramma op met de titel: ‘meer blad voor de stad’. Het vergroten van de betrokkenheid van de stad is daarbij een belangrijk doel. In 2021 wordt het programma gemaakt voor 2021 en 2022.

Cultuurhistorische groene waarden geborgd op groene waardenkaart Cultuurhistorische groene waarden vinden we belangrijk. Je kan het bij cultuurhistorie eigenlijk maar één keer verkeerd doen en je bent je waarden kwijt. Om dit te voorkomen borgen en ontsluiten we onze bestaande kennis in de organisatie op een centrale plek. Deze kennis gebruiken we bijvoorbeeld bij de beoordeling van een aangevraagde omgevingsvergunning (onderdeel kap). We gaan aan de slag met het opstellen van een digitale groene waardenkaart. Deze kaart wordt openbaar toegankelijk. Door op de kaart te klikken wordt beschikbare informatie over het groen met een speciale waarde getoond. Het gaat over het waardevolle openbare groen en het particuliere groen. Dit kan bijvoorbeeld een verwijzing zijn naar een boek, een archiefonderzoek, opgetekende informatie of kennis van een beheerder over de locatie.

Stadswandeling langs bomen. Foto: gemeente Den Haag.

B  oomfeestdag 2018. Foto: Valerie Kuypers. Nota Stadsbomen

86

Leren over bomen: natuur- en milieueducatie De gemeente biedt lesproducten aan scholen, volwasseneneducatie en buitenschoolse opvang. De uitvoering gebeurt het liefste op plekken als groene/ blauwe schoolpleinen, de stadsboerderijen en educatieve tuinen. Hoewel het daar niet altijd stadsbomen betreft, zijn het wel goede plekken om aan een breed publiek laagdrempelig educatie aan te bieden over bomen in de stad. Voorbeelden zijn een herfstexcursie en GPS-speurtocht Op zoek naar de Superboom. We hebben daarbij een groot bereik. Zo neemt 95% van de Haagse basisscholen één of meerdere lesproducten af. Bij het voortgezet onderwijs is dit ongeveer 65%. Daarnaast vinden verschillende activiteiten plaats op de stadsboerderijen en worden inwoners bereikt via het stadslandbouwloket en via programma’s als Naar Buiten. We leggen uit hoe de boom zich in een stad ontwikkelt en waarom de ecosysteemdiensten zo belangrijk zijn voor onze stad. Alleen een boom kopen en planten, is niet genoeg. De boom moet zich prettig voelen en zich goed ontwikkelen. De boom heeft meer nodig dan alleen wat zon en water. Ook willen we meegeven dat we soms noodzakelijke keuzes moeten maken bij bomen. De natuureducatie helpt de doelgroepen beter het belang van bomen te begrijpen.

In de toekomst willen we bestaande producten up-daten, zoals de lab-o-tree (bomen laboratorium), en nog meer vernieuwende lesproducten aanbieden aan de basisscholen, zoals Fantastische Bomen Inspecteur (FBI-koffer). Uiteraard maken we daarbij graag gebruik van nieuwe media. Met Aangevulde Realiteit (AR) kunnen we bijvoorbeeld het leven op, in en onder bomen eenvoudig zichtbaar maken. Zo laten we aan een breed publiek zien met welke andere ondergrondse belangen een boom te maken krijgt. NME-les. Foto: N.M. Bulder.

87

Aan de slag!

Al 15 jaar verschijnt elk kwartaal een

We zijn open in wat we doen door:

bomennieuwsbrief.

• Informatie te geven over activiteiten, beheer en projecten via wandelingen, nieuwsbrieven, via groene websites zoals www.hethaagsegroen.nl, www.denhaag.nl/bomen en via de bomenapp; • Maatwerk-participatie in te zetten bij projecten; • De mogelijkheden te onderzoeken om bomen en hun ecosysteemdiensten op ‘straatniveau’ te presenteren aan gebruikers door hen actief te betrekken bij de keuzes voor aanplant en monitoring (actiepunt 26); • Bestaande informatie te verzamelen over cultuurhistorische groene waarden en dit te ontsluiten via een digitale groene waardenkaart (actiepunt 27); • NME materialen, zoals lab-o-tree, de FBI koffer en AR-tocht langs bomen in de stad updaten en ontwikkelen (zie kader) (actiepunt 28); • In 2021 en 2022 uitvoering te geven aan de doelen uit deze nota met het communicatie- en uitvoeringsprogramma ‘meer blad voor de stad’ (actiepunt 29).

Nota Stadsbomen

88

89

8 Aan de slag! Aan de slag! De voornemens en uitgangspunten van deze nota concretiseren we door het uitvoeren van 30 actiepunten. Deze actiepunten zijn in een tijdsbalk op de volgende pagina weergegeven. De actiepunten bekostigen we grotendeels met de huidige beschikbare middelen. Deze beschikbare middelen komen uit het beheerbudget, extragroen budget en projectgelden. De tijdsbalk laat zien dat het nog ontbreekt aan financiële middelen om beoogde ambities nu te behalen. Beheerbudget en de nota Beheren op Niveau uit 2014 (RIS 265099) In 2009 is de nota Beheren op Niveau in de stad geïntroduceerd. In 2014 is deze nota geactualiseerd. Met de Kadernota Openbare Ruimte zijn de gewenste ambitieniveaus voor de stad bepaald. In Den Haag is gekozen voor locaties met residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit. De nota Beheren op Niveau beschrijft de benodigde en de beschikbare budgetten voor het beheren van de openbare ruimte. In de nota wordt geconcludeerd dat de beschikbare budgetten onvoldoende toereikend zijn om op de gewenste ambitieniveaus te beheren. Concreet betekent dit voor het boombeheer dat in 2020 78% van het benodigde structurele budget beschikbaar is. Voor het beheer moeten daarom keuzes worden gemaakt wat wel en niet wordt uitgevoerd. De keuzes wat niet uit te voeren hebben een directe invloed op het realiseren van de ambities.

We zorgen namelijk in eerste instantie voor een veilige leefomgeving. Dat betekent dat bomen altijd tijdig worden gecontroleerd en worden gesnoeid of verwijderd in het kader van

Het tekort aan beheerbudget is goed zichtbaar in de openbare ruimte. Foto’s: Jurriaan Brobbel en gemeente Den Haag.

Bomen planten aan de Lange Vijverberg. Foto: Jurriaan Brobbel. Nota Stadsbomen

90

91

Actiepunt nr 18 nr 20 Actiepunt nr 4 nr 5a nr 6 nr 8 nr 9 nr 10 nr 12 nr 15 nr 17 nr 22 nr 23 nr 24 nr 26a nr 27 Actiepunt nr 7 nr 21 nr 28 Actiepunt nr 1 nr 2 nr 3 nr 5b nr 16 nr 26a Actiepunt nr 11 nr 13 nr 14 nr 19 nr 25 nr 29 nr 30

Raming

Beschikbaar

2021-2022 Beheerbudget Opstellen moederbestek en hiermee zorg dragen voor eenduidig snoeionderhoud € 60.000 € 60.000 Uitvoeren boomonderhoudscontroles en hiermee benodigd onderhoud bepalen ntb ntb Extra groen budget Extra bomen planten: aanname 1500 bomen € 3.000.000 € 600.000 GIS kaart maken met verbetermaatregelen groeiplaatsen Hoofdboomstructuur € 10.000 € 10.000 Uitwerken maatwerk diversiteit hoofdboomstructuur € 25.000 € 25.000 Actief verbeteren 650 groeiplaatsen Hoofdboomstructuur € 1.150.000 € 1.150.000 Onderzoeken verbetermaatregelen groeiplaatsen i.r.t. langdurige droogte € 15.000 € 15.000 Vervolgonderzoek extra bomen € 50.000 € 25.000 Beschikbaar stellen bomen aan bewoners en scholen ntb € 300.000 Ontstenen openbare ruimte ntb ntb Studie uitvoeren naar beste groeiplaats daktuinen € 20.000 € 20.000 24 Groene parels maken € 720.000 €180.000 Verder ontwikkelen en gebruiken kroonoppervlaktemeting € 40.000 p.j. € 40.000 p.j. Verder ontwikkelen en gebruiken i-Tree € 30.000 p.j. € 30.000 p.j.

Gebruikers op straatniveau actief betrekken bij keuzes voor aanplant, ecosysteemdiensten ntb ntb en monitoring Cultuurhistorische groene waardenkaart maken en borgen in GIS € 60.000 € 60.000 Incidenteel budget Onderzoeken van alle boomstructuren op kwaliteit van de bomen en de ntb ntb groeiplaatsen en verbetermaatregelen benoemen 3e tranche vervanging populieren ntb NME materialen updaten en ontwikkelen ntb ntb Projectgelden Ontbrekende schakels in de Hoofdboomstructuur invullen ntb ntb Kansen benutten voor nieuwe Hoofdboomstructuren ntb ntb De typische Haagse groene middenberm uitbreiden ntb ntb Verbeteren groeiplaatsen Hoofdboomstructuur in projecten ntb ntb Ontwerp van de ondergrondse ruimte maken ntb ntb Gebruikers op straatniveau actief betrekken bij keuzes voor aanplant, ecosysteemdiensten en monitoring ntb ntb Budgetneutraal Actief in gesprek met nutspartijen en G4 over aanplant bomen €Onderzoeken mogelijkheden stadsbomenadviseur €Gezamenlijk overleg met GGD over inzet voor eikenprocessierupsbestrijding en budgetten €Onderzoeken mogelijkheden gecoordineerde inbreng belangenverenigingen €Rapportage via de Haagse groenmonitor €Opzetten communicatie en uitvoeringsprogramma ‘Meer blad voor de stad’ €Draaiknoppenanalyse ontwikkelen €-

Overzicht planning actiepunten in relatie tot bestaande budgetten.

Beschikbaar 2023-2030 ntb 0 0 0 0 0 0 0 0 0 ntb

ntb ntb ntb ntb ntb ntb ntb ntb ntb

veiligheid. Maar het betekent ook dat we gewoon benodigde snoei bij bomen uitstellen. De bomen krijgen nauwelijks extra voeding en wortelopdruk of verzakkingen van omliggende verharding worden beperkt hersteld. Ook het vergroten of verwijderen van ingroeiende stenen rondom de boom wordt niet of nauwelijks uitgevoerd. Het snoeien van jonge bomen (begeleidingssnoei) wordt een keer per vijf jaar gedaan en niet een keer per twee jaar. Ook probleemtakken worden later weggehaald. Deze keuzes hebben een nadelig effect op de gewenste groei en levensduur van de bomen. Daarmee hebben ze een directe invloed op het kroonoppervlak en toekomstbestendigheid van het netwerk. Ook het werken langs de weg wordt complexer, en de regels voor het werken met grond zijn strikter geworden. Dit heeft invloed op de mogelijkheden voor het in te zetten budget. Extra groen budget Het extra vergroenen van de stad en daarmee verbeteren van de leefkwaliteit kan worden uitgevoerd met extra investeringsgeld en hierna extra beheergeld. Investeringsgeld is beschikbaar in de vorm van het extra groen budget van € 2,5 miljoen. Dit extra budget is vooralsnog beschikbaar gesteld tot en met 2022. Daarvan wordt jaarlijks € 0,5 miljoen gebruikt om het beheertekort aan te vullen van 78% naar 82%. Het extra groen budget is een breed voor vergroening inzetbaar budget.

Voor de stadsbomen wordt hieruit geld gereserveerd voor de groei van 150 extra bomen per jaar en het extra investeren in de groeiplaatsen van de Hoofdboomstructuur. Het toevoegen van een bos in de Vlietzone heeft een positief extra effect op het kroonoppervlak, net als twee jaar lang bomen ter beschikking stellen aan bewoners en scholen. Voor een bos in de Vlietzone kan een haalbaarheidsstudie worden betaald.

Incidentele projectbudgetten Voor een project wordt meestal apart budget aangevraagd. Ook om een impuls te geven aan het groen. Deze projecten zijn van belang voor de stad om de openbare ruimte te vernieuwen en te vergroenen. Actiepunten voor projecten worden zo opgenomen in losse projecten en vaak betaald met incidenteel geld wat door de gemeenteraad beschikbaar wordt gesteld of de beschikbare middelen van projectontwikkelaars. In enkele projecten wordt geld aangewend uit het budget voor extra groen. Ter afsluiting In de Agenda Groen voor de stad hebben we de ambitie benoemd om tot een zo hoog mogelijke leefkwaliteit in de stad te komen. Door in te zetten op het verbeteren van de ecosysteemdiensten van onze stadsbomen werken we verder aan deze ambitie. Voor stadsbomen hebben we daarvoor twee doelen: 1. een toekomstbestendig Haags stadsbomennetwerk; 2. h  et verhogen van de ecosysteemdiensten door te streven naar meer kroonoppervlak in de stad. In welke mate de ambitie gerealiseerd kan worden is afhankelijk van beschikbaar te stellen middelen. In de nota zijn verschillende variabelen genoemd om met financiële investeringen de ambitie te beïnvloeden. Dit is een onderwerp wat wordt behandeld bij de jaarlijkse programmabegroting.

De variabelen zijn: Kwalitatief • Actief verbeteren bestaande groeiplaatsen in de gehele stad • Grotere groeiplaatsen maken bij structurele herplant (zie kader) • Verbeteren beheermaatregelen

Nota Stadsbomen

92

Voorbeeld totaalbeeld groeimodellen voor kroonoppervlak en effect op de leefkwaliteit. A) huidige situatie, B) 5% extra, C) 10% extra. [concept, tekeningen worden nog gemaakt]

• Groene parels maken van bestaande plekken • Bij mobiliteitstransitie, herinrichtingen en groot onderhoudprojecten kansen benutten voor vergroening, extra bomen, betere groeiplaatsen, oplossen knelpunten en aanpakken ambities HBS Kwantitatief • Extra bomen aanplanten in de openbare ruimte • Beschikbaar stellen bomen aan gebruikers van de stad • Realiseren bos in de Vlietzone • Haagse bosjes maken We stellen het doel voor meer kroonoppervlak voorlopig vast op +5% in 2030. Voor alle variabelen ontwikkelen we in 2021 93

een ‘draaiknoppenanalyse’. Dit is een vernieuwende methodiek. Hiermee wordt het mogelijk voor elke variabele een indicatie te geven wat dit oplevert aan extra kroonoppervlak in de stad en wat deze impulsen kosten (actiepunt 30). Met de twee-jaarlijkse Haagse groenmonitor houden we een vinger aan de pols en kunnen we onze resultaten en ambities meten. In 2023 worden de eerste monitoringsresultaten in de Haagse groenmonitor gepresenteerd. Dat is ook een moment waarop financiële bijsturing mogelijk is en ambities met elkaar worden besproken. Het is belangrijk te weten dat extra investeringen ook kunnen leiden tot hogere beheerkosten. De extra beheerkosten moeten zo onderdeel zijn van de planvorming. Aan de slag!

Kansen voor meer kroonoppervlak: investeren in betere groeiplaats bij structurele vervanging 55% Van de bomen heeft een relatie met verharding. Zo’n 35% van de stadsbomen staat in de verharding. 20% Van de bomen staat met de voeten in open grond, maar wel dichtbij verharding. Met de bestaande middelen wordt nu bij vervanging van een boom een beperkte groeiruimte aangelegd. Dit kan in de praktijk leiden tot een beperktere groei en groeiplaatsproblemen. We kunnen zo met inboet niet de gewenste bomenlanen en structuren maken zoals ze er nu zijn. Pas bij een herinrichting van de straat bestaan kansen voor het verbeteren van de situaties. Door extra te investeren in de groeiplaats bij beheervervanging is het mogelijk om meer kroonoppervlak te realiseren. Voor zo’n 600 bomen per jaar (75% van de bomen die een relatie heeft met verharding)) bestaan hiervoor kansen. De groeiplaats wordt dan ruimer ingericht waardoor de boom beter groeit. In de meeste gevallen bestaan kansen door de lengterichting van parkeervakken beter te benutten, met een kratjesconstructie te werken of speciale boorpijlers aan te brengen om door verdichte lagen heen te gaan. Het vraagt naar verwachting een gemiddelde extra investering van €1500,- per boom. Het uitgangspunt is een zo goed mogelijke omstandigheid voor de boom te maken.

In ongeveer 25% van de gevallen lijkt het niet mogelijk de groeiplaats groter te maken zonder veel opbreekwerk van asfalt of in beton gestelde rollagen van verharding. Ook de ligging van kabels en leidingen, vooral in woonstraten, geeft beperkingen. Afwijkingen kunnen bij de aanleg standaard geregistreerd worden om bij te houden waar in de toekomst een investering in de groeiplaats nog gewenst is. Door een goede registratie van de groeiplaatsen kan ook geanticipeerd worden op mogelijke profielveranderingen van wegen door de eranderende mobiliteit in de toekomst.

Groeiplaats bij structurele herplant 1e grootte 2e grootte 3e grootte

1e

1e

1e

Doel leeftijd Minimale grootte aanplant Ondergrens 2e 2e 2e groeiplaats 3e (minimaal bij knelpunten in 3e 3e ondergrond streven naar) verharding 50 jaar 50 jaar 30 jaar

15,0 m3 3 1m 10,0 m3 3 6,0 m

1950 – 1970

2,5 m3

7,5 m3 6 m3 6,0 m3 3,0 m3

1970 – 2000

2000 – 2020

1e 2e

>15 m3

>10 m3

3e

>6 m3

2020 – 2030 bij bestaande middelen

Er bestaan kansen voor meer groeiruimte door de lengterichting van parkeervakken beter te benutten. Foto: gemeente Den Haag.

Nota Stadsbomen

94

95

Bijlagen •

Bijlage 1. Opbrengst van de evaluatie en het gesprek met de stad

•

Bijlage 2. Typisch Haags: groene middenbermen

•

Bijlage 3. Verdeling in boomgeslachten

•

Bijlage 4. Boomgrootte, leeftijden en verdeling over de stad

•

Bijlage 5. Belangenafwegingformulier

•

Bijlage 6. Onderzoek naar extra bomen in de stad

•

Bijlage 7. Inspiratie omgaan met diversiteit in de Hoofdboomstructuur

•

Bijlage 8. Negen ontwerpregels voor betere microklimaten in de stad

•

Bijlage 9. De Haagse sortimentslijst als hulpmiddel om te kiezen

•

Bijlage 10. W  ijzigingen in de SGH: Nieuwe structuren en ambities voor de Hoofdboomstructuur

Boomfeestdag 2018. Foto: Valerie Kuypers. Nota Stadsbomen

96

97

Bijlage 1. Opbrengst van de evaluatie en het gesprek met de stad Evaluatie Nota Haagse Bomen

In 2018 is een evaluatie van de Nota Haagse Bomen uitgevoerd. Hiervoor zijn gesprekken gehouden met: • de groene belangenverenigingen AVN, Vrienden van Den Haag en de Bomenstichting Den Haag; • de Adviesraad Monumentale Bomen; • interne betrokkenen vanuit de diensten Stedelijke Ontwikkeling, Publiekzaken en Stadsbeheer. Samengevat zijn de ambities en beleidsthema’s uit de Nota Haagse Bomen 2008 – 2017 grotendeels nog actueel. Wel is concrete invulling nodig om het beleid ook meer sturend te laten zijn in projecten en voor het realiseren van de ambities. Vooral concrete doelen, acties en richtlijnen zijn nodig. De volgende adviezen zijn meegegeven voor het opstellen van de nieuwe nota: • ambitie ‘kwaliteit en diversiteit’ is nog actueel, maar verdient nadere uitwerking; • bomen moeten aan de voorkant in beeld zijn in het ontwerp- en planproces; • kwantiteit is ook een vorm van kwaliteit omdat er genoeg bomen moeten zijn om de stad leefbaar en klimaatbestendig te maken; • overlast van bomen verdient meer aandacht. Een afwegingskader hoe om te gaan met hinder is gewenst; • uitvoeringsplan en monitoring is nodig voor een betere afstemming van het bomenbeheer met o.a. (de planning van) het wegbeheer en de rioolvervanging;

Aanbevelingen van belangenverenigingen en adviesraad op concept-nota De belangenverenigingen uit het Stedelijk Groen Overleg en de Bomenstichting Den Haag hebben in de periode oktober-december 2020 meegelezen met de concept-nota en hun reacties aan ons meegegeven. Ook de Adviesraad Monumentale Bomen heeft geadviseerd. Er is door alle partijen positief gereageerd op de concept-nota. De hoofdlijnen van de nota worden onderschreven. Geconcludeerd wordt dat de concept-nota in lijn is opgesteld met de besproken uitgangspunten. Op detailniveau bestaat soms een ander beeld van de invulling. Er zijn diverse aanbevelingen gedaan ter verbetering van de nota. De meegegeven opmerkingen zijn zoveel als mogelijk verwerkt in de nota. Samenvattend wensen de belangenverenigingen een hoge ambitie na te streven.

• aandacht voor de emoties rond bomenkap is een belangrijke opgave voor het nieuwe bomenbeleid en de uitvoering daarvan. Dit vraagt – vooral bij projectwerk – om een helder verhaal, duidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden en zorgvuldig inrichten van omgevingsmanagement (maatwerk per onderwerp); • reikwijdte van het beleid en van de ‘stadsboom’ moeten duidelijk gedefinieerd zijn.

Elandstraat kerk. Foto: Fleur Beemster. Nota Stadsbomen

98

De adviezen zijn als uitgangspunten gebruikt voor de nieuwe nota. We hebben de nota concreet gemaakt door meetbare doelen te stellen. Daarbij is het uitgangspunt ‘open zijn in wat we doen’. Die concreetheid vormt ook de basis voor de twee routeboeken. Hierin zijn basisstappen, handvatten en richtlijnen opgenomen. Het moet zorgen voor eenduidigheid en transparantie in projecten en beheer. Via de Haagse groenmonitor worden de ambities gemonitord en elke twee jaar teruggekoppeld aan de stad. De nota vormt hierdoor een goed vertrekpunt voor plan en beleidsvorming voor de toekomstige Omgevingswet.

Via de straatpuzzel zijn stadsgesprekken gevoerd over de veranderende mobiliteit en openbare ruimte. Foto: gemeente Den Haag.

99

Bespreking/presentaties in commissie Leefomgeving Op 31 januari 2019 is een werkbijeenkomst georganiseerd voor de commissie Leefomgeving. Verschillende partijen waaronder de AVN en Bomenstichting Den Haag hebben hier hun visie gegeven op de ontwikkeling van stadsbomen in Den Haag.

AVN • Groen is status van decor aan het ontgroeien. Bomen worden belangrijker voor de leefkwaliteit. • Bomen in de stad vragen steeds vaker om maatwerk. Groenbeheer is een vak. We vinden het allemaal belangrijk, maar weten er lang niet allemaal genoeg van. Behoud en investeren in kennis en ervaring binnen en buiten de organisatie. • Er wordt veel gesproken over aantallen. Maar er wordt geen onderscheid gemaakt tussen grote en kleine bomen. Pleidooi voor belang grote bomen en hun betekenis voor de leefkwaliteit in de stad. De bijdrage aan leefkwaliteit is bij grote volwassen bomen vele malen hoger dan bij jonge bomen. Er zijn maar heel weinig bomen die ouder zijn dan 50 jaar – dat is een teken aan de wand. • Bomen kunnen alleen goed groeien door verbeteren of realiseren goede groeiplaatsen. Daar meer aandacht aan besteden. Doe onderzoek naar de mogelijkheden en maak voor goede groeiplaatsen budget vrij op de begroting. • Juiste boom op de juiste plek ontwerpen. • Zorg voor budget voor kwaliteitsbeheer. Misschien moeten we het aantal bomen dan wat reduceren.