RIS307513 Bijlage 2

-

Ontwikkeling De locatie Goudsmidsgaarde is in het verleden aangewezen als bouwlocatie. Het terrein is vroeger bebouwd geweest en heeft tijdelijk braak gelegen in afwachting van een nieuwe ontwikkeling na de sloop van het oude schoolgebouw in 2008. Vanwege de woningnood is er in 2014/2015 overgegaan tot uitvoering van een plan met woningen en daarin een plek voor de brede school.

Plaats: Partijen: Innovatie:

+

Realisatie

+

Beheer & exploitatie

Den Haag Schole gecombineerd met andere maatschappelijke voorzieningen en buurtfuncties

De brede school is een school gecombineerd met multifunctionele ruimtes die met andere maatschappelijke functies op stads-/buurtniveau gedeeld worden. Hierbij kan worden gedacht aan een schoolgebouw waarin bijvoorbeeld de gymzaal buiten lestijden tevens wordt gebruikt door lokale sportverenigingen. Het concept van de brede school is begonnen in de periode 1995-2000. Het concept is bedacht met idee dat instellingen samenwerken om zo de ontwikkelingskansen van een kind te vergroten. Aanleiding voor het oprichten van deze scholen was achterstandsbestrijding, waardoor er een behoefte kwam aan een intensief samenwerkingsverband. Brede scholen die stammen uit de beginperiode hebben veel aandacht voor achterstand, zorg en talenten. Tegenwoordig ligt de focus meer op de opvang en de wens een goed voorzieningenaanbod in de wijk te regelen.

Doordat er meerdere instellingen onder een dak schuilen, zijn er meer mogelijkheden tot het afstemmen van het beheer. Het aantal partners is relatief beperkt en de stichtingen en organisaties werken in de exploitatie samen met de nabijgelegen basisscholen, de buurt en Haagse Scholen.

+

Mix: Intensief / Combi met andere maatschappelijke programma’s Type: Gebouwd / Onderwijs / Sport Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Gebouw

Maatschappelijke voorzieningen 32

De dienst OCW heeft in 2011 aangegeven een deel van deze locatie te willen benutten voor uitbreiding van het schoolterrein van de destijds te ontwikkelen Brede Buurtschool. Dit terrein is bestemd als “verbindingsstrook” tussen de twee schoolgebouwen en het tegenovergelegen kinderdagverblijf die allen onderdeel zijn van het Brede Buurtschool concept en is met het idee als educatietuin ingericht. De grond is in 2014 uitgegeven aan stichting Haagse Scholen ten behoeve van de bouw van een dergelijke school. Voor de hele omgeving en de ontwikkeling van het terrein is er een inloopbijeenkomst georganiseerd voor buurtbewoners en betrokken partijen.

33 Den Haag CID

Conclusie

De ontwikkeling van deze brede school biedt een interessante ruimtelijke combinatie met de omliggende omgeving en dient als brug tussen de nabijgelegen buurtjes. Daarbij biedt het de oude en nieuwe buurtbewoners de mogelijkheid om met elkaar in contact te komen.

Multifunctionele ontmoetingsplek

Ku.be House / Public Condensor

Plaats: Frederiksberg, Denemarken Partijen: MVRDV, Danish Foundation of Culture and sports Facilities, Municipality of Frederiksberg, Realdania Foundation Innovatie: Slim combineren van veel verschillende functies in een gebouw

Compacte bundeling van verschillende programma’s. Een ontmoetingsplek voor verschillende doelgroepen uit de stad. Educatie, Kantoren, winkels, sport, een auditorium, wellness en cultureel programma worden met elkaar gemengd.

Voorbeeld Public Condensor (Parijs) +/- Ontwerp Architect Muoto (Fins voor ‘vorm’) heeft dit multifunctionele gebouw ontworpen vanuit de overtuiging dat functiemenging sociale, economische en esthetische meerwaarde levert. De combinatie van studententwoningen, een daklozenopvang, openbare voorzieningen (horeca op de begane grond, een sportveld op het dak en een indoor sporthal) en parkeerplekken zijn vormgegeven vanuit een ‘grid’-patroon. Hierbij zijn de praktisch ingedeelde verdiepingen telkens naar behoefte ingedeeld aan de hand van bijbehorende standaard beukmaten. +

Ontwikkeling Het lage bouwbudget en de ruime mix aan functies maken het Public Condenser gebouw uniek. De verticale configuratie van het gebouw zorgt voor een minimale voetafdruk.

+

Realisatie Bij de realisatie stond het idee dat iedereen ruimte nodig heeft centraal. Wanneer je mensen ruimte geeft dan richten ze dat zelf in op de manier waar behoefte aan is. Muoto Architects hebben dan ook veel gesproken met de gebruikers voor het uiteindelijke ontwerp.

+/- Beheer & exploitatie De community die gehuisvest is in het gebouw beheert hun eigen ruimtes, de rest van de openbare ruimtes in het gebouw worden beheerd en geëxploiteerd door de campus. Er is een directe verbinding van de begane grond naar het dak zodat het sportveld op het dak dag en nacht openbaar toegankelijk is. +

Mix: Intensief / Combi met andere maatschappelijke programma’s Type: Gebouwd / Sport / Horeca Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Gebouw

Maatschappelijke voorzieningen 34

35 Den Haag CID

Conclusie De verticale orientatie van functies zorgt voor een minimale voetafdruk en een interessante mix van ruimtegberuik. De Public Condenser is een innovatief en dynamisch opgezet gebouw door vanuit het functionele perspectief te denken met een relatief laag budget, dit maakt het gebouw uniek.

Multifunctionele ontmoetingsplek

Zorg en Sport

-

Ontwerp Bij het ontwerp heeft duurzaamheid, inclusiviteit (voor de gebruikers zowel als de omgeving) en flexibiliteit centraal gestaan. De constructie, een flexibel casco, bestaande uit een kolommenstructuur met grote overspanningen voorziet in vloervelden met maximale indelingsvrijheid zodat het gebouw kan verglijden naar een steeds weer te veranderen stelsel van grote, kleine, levendige en rustige ruimtes. Het gebouw beschikt over een groen dak, een energiezuinige klimaatinstallatie, zonnepanelen en een warmte en koude opslag. Het gebouw past in de laag-bebouwde omliggende omgeving. Daarnaast zijn onderdelen als fietsenstallingen, nutsvoorzieningen, zonwering en andere installaties integraal opgenomen in het ontwerp.

-

Ontwikkeling Er stond een bestaande gymzaal van 1 verdieping in het gebied welke werd gebruikt door omliggende basisscholen, dit ging samen met veel asfalt en een slechts weinig effectief ruimtegebruik. Er was behoefte aan een grotere accommodatie voor sport, niet alleen voor de twee omliggende scholen, aangezien in de gemeente Heemskerk daarnaast veel verenigingen in een te kleine ruimte sportten. Primair is de sportaccommodatie bedoeld voor het faciliteren van het bewegingsonderwijs primair- en voortgezet onderwijs en Heliomare.

Plaats: Heemskerk Partijen: Heliomare, Gemeente Heemskerk, Marlies Rohmer Architects, Pelikaan Innovatie: Slim combineren van veel verschillende functies in een gebouw

In Heliomare worden diensten rondom kinderen en jongeren met een beperking gecombineerd. Het centrum heeft tegelijkertijd een buurtfunctie. Er zijn 4 sportzalen en een zwembad in geïntegreerd. Het gebouw, met een publieke plaza met restaurant, vergaderfaciliteiten, patio en rondom een veranda, is een intermediair tussen leeromgeving en buitenwereld. De omringende openbare ruimte heeft speelplekken en parkeerplaatsen voor busjes. (Tekst: Marlies Rohmer Architects & Urbanists)

+

De realisatie van het zorg- en sportcentrum is gerealiseerd middels een Design, Build and Maintain (DBM) contract, waarbij het DBM-team is gecontracteerd op basis van een Voorlopig Ontwerp. Na oplevering blijft de aannemer - in dit geval Pelikaan BV, een lokaal familiebedrijf - 12 jaar verantwoordelijk voor de onderhoud van het gebouw.

+

Beheer & exploitatie Een apart deel van het gebouw is de multifunctionele sportaccommodatie die overdag zowel door basisschoolleerlingen uit de omgeving als door het ‘Kind Jeugd Centrum’ gebruikt wordt. De NOC*NSF hal is ook uitstekend geschikt voor het lokale sport- en verenigingsleven.

+

Mix: Intensief / Combi met andere maatschappelijke programma’s

Realisatie

Conclusie Het project is een combinatie van functies waar partijen met gemeenschappelijke maatschappelijke doelen effectief hun handen ineen hebben geslagen en hierbij een innovatieve, duurzame samenwerking hebben neergezet.

Type: Gebouwd / Zorg & Welzijn / Sport / Horeca / Onderwijs Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Gebouw

Maatschappelijke voorzieningen 36

37 Den Haag CID

Multifunctionele ontmoetingsplek

Het Wijkpaleis

+

Ontwerp Het wijkpaleis vindt zich in de voormalige Eloutschool, te Rotterdam. De begane grond is een publiekelijk toegankelijke ruimte met een dorpszaal, keuken, kantine en maaklokalen. Op de 1e en 2e verdiepingen zijn werkplaatsen voor makers die ook maatschappelijk impact willen maken. Op de 3e verdieping zijn een aantal groepen van de Mariabasisschool gevestigd. De buitenruimte wordt samen met de school gebruikt. Uniek is de combinatie van publieke ruimte, ondernemersplekken én een school.

+

Ontwikkeling Na behoefte uit de Rotterdamse wijk Middelland voor een ontmoetingsplaats is er vanuit een aantal initiatiefnemers een locatie met de filosofie ’van bewoners, voor bewoners’ ontstaan, drijfveer van dit initiatief is Marieke Hillen. Nadat de gemeente de oude locatie, een oude pettenfabriek, besloot te verkopen moest er een nieuwe locatie komen. Druk vanuit de bewoners uit de wijk en lokale politieke partijen op de gemeente zorgde ervoor dat de gemeente heeft toegezegd op het vinden van een nieuwe locatie, het huidige schoolgebouw.

+/- Realisatie

Vanuit verschillende initiatiefnemers uit de wijk is de ontmoetingsplaats ontstaan. Er was vanuit de buurt behoefte aan een plek waar mensen elkaar konden ontmoeten, evenals een plek voor lokale ondernemers die iets toe kunnen voegen aan de buurt en aan een mooiere wereld. Bij gebrek aan een buurthuis is het Wijkpaleis ontstaan. Hierbij heeft de gemeente destijds het gebruik van het leegstaande pand toegezegd aan de initiatiefnemers. Na het verkopen van het oude gebouw door de gemeente, is het Wijkpaleis verplaats naar haar huidige locatie.

Plaats: Rotterdam Partijen: Gemeente Rotterdam, ... Innovatie: Combinatie van buurthuis, een school en ondernemingen

Omgebouwd schoolgebouw naar Wijkpaleis. In het gebouw zijn beschikbare ruimtes voor ondernemende makers, een winkel, een kookruimte, een eetruimte, een klus- en knutselwerkplaats enz. De bovenste verdieping wordt verhuurd aan de mariaschool.

+/- Beheer & exploitatie Het Wijkpaleis wordt volledig gerund door buurtbewoners. De financieringslasten die gepaard gaan met het beheer en de exploitatie van een dergelijk oud schoolgebouw worden grotendeels gedragen door het huisvesten van verschillende ondernemers. Hierbij was initieel wel een steuntje in de rug nodig van externe partijen (gemeente, fondsen etc.). +

Conclusie Door bottom-up gebiedsontwikkeling en burgerparticipatie is dit mooie en veelzijdige maatschappelijke initiatief ontstaan. Gemeenten zouden dit soort ontwikkelen moeten koesteren en ondersteunen wanneer dat mogelijk is. De wijk Middelland heeft er een actief en gezellige ontmoetingsplek/buurthuis bij met werkplekken voor sociale ondernemers die lokaal van betekenis willen zijn. Het Wijkpaleis draagt bij aan de sociale cohesie in de wijk, wat de leefbaarheid in de wijk weer verbeterd.

Mix: Combi met andere maatschappelijke programma’s Type: Gebouwd / Onderwijs / Kunst & Cultuur Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Gebouw

Maatschappelijke voorzieningen 38

39 Den Haag CID

Multifunctionele ontmoetingsplek

Jonas. buurthuiskamer, filmzaal, wonen

Plaats: Amsterdam Partijen: Orange Architects, Amvest, ABT, Felixx, Floor Ziegler, Site Innovatie: Slim combineren van veel verschillende functies in een gebouw

Multifunctioneel gebouw met woningen, kantoren, horeca, een filmzaal en een publieke huiskamer. Ook de buitenruimte heeft een multifunctioneel karakter; Aan de voorzijde van het gebouw ligt een openbaar plein dat wordt begrensd door een houten ‘rots’ met trappen. Deze rots, die tevens de ingang van de parkeergarage is, fungeert als driedimensionale speelplek en kan tevens dienst doen als tribune bij evenementen en voorstellingen. Het plein wordt voltooid met een informele groenplek en (in de zomer) een stadsstrand.

+

Ontwerp Orange architecten heeft met haar ontwerp de opdracht voor het Jonas gebouw in Ijburg weten te bemachtigen. De houten scheeps-achtige dragende structuur tezamen met zijn grote gemeenschappelijke patio is gelegen in het havengebied van Ijburg. De naam refereert naar de legende van Jonas en de walvis, een verhaal over veiligheid en het gevoel van thuis zijn in een ‘groot lichaam’. Het ontwerp houdt rekening met de grote vraag naar woningen in Amsterdam, de duurzaamheidsopgaven van deze tijd en het daarbij voorzien in een levendige en diverse stad.

+

Ontwikkeling De ontwikkeling vindt plaats op een gecreëerd eiland in de toekomstige Ijburgbaai en wordt uitgevoerd door ontwikkelaar Amvest Development. Het project zal worden opgeleverd met het hoogst haalbare duurzaamheidscertificaat BREAAM Outstanding. Het idee van het gebouw gaat verder dan alleen de woonfunctie, hierbij wordt Realisatie De eerste werkzaamheden zijn begonnen en het gebouw wordt naar verwachting in 2021 opgeleverd.

+/- Beheer & exploitatie Bij het project is rekening gehouden met het windklimaat in de omgeving van Jonas. Er komt een houten rots aan de voorkant van het gebouw, precies op de plek waar het de wind kan opvangen op het plein. Het plein wordt voltooid met een informele groenplek en (in de zomer) een stadsstrand. +/- Conclusie Een gezonde woonomgeving, een energie-efficiënt installatieontwerp en het duurzame materiaalgebruik moet van Jonas een duurzaamheidsicoon voor IJburg en Amsterdam maken.

Mix: Combi met wonen / Combi met commercieel programma Type: Gebouwd / Kunst & Cultuur Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening:

Maatschappelijke voorzieningen 40

41 Den Haag CID

Superconcentratie

Concentratie Cultuur

Kulturhuset Amare Den Haag Tivoli Vredenburg

Plaats: Stockholm Partijen: Peter Celsing Innovatie: Intensieve stapeling van cultureel programma

Intensief gebouw met een stapeling van verschillende culturele voorzieningen. In het gebouw zit het Stockholm Stadstheater, conferentiezalen, concertruimtes, expositieruimten, een bioscoop, een bibliotheek en restaurants. Zie ook Tivoli, Spuitheater, Kunstenpand

+

Ontwerp Door de opkomst van de auto werd, voor het inmengen van de nieuwe ontwikkeling, een voetgangersplein ontworpen onder de doorgaande weg zodat het gebied te voet en met de auto in verbinding stond met de rest van de stad. Mede door deze binnenstedelijke inpassing heeft architect Peter Celsing met zijn ‘Kulturhuset’ (Cultuurhuis) in 1972 de Kasper Salin prijs geworden, de meest prestigieuze architectenprijs in Zweden.

+

Ontwikkeling Na de tweede wereldoorlog was, door de enorme bevolkingsgroei, het centrum van Stockholm niet toereikend genoeg wat betreft voorzieningen. Destijds kwam er een radicaal moderniseringstraject van de grond om een deel van de oude binnenstad te transformeren in het nieuwe moderne hart van Stockholm. Bij deze ontwikkeling werd voornamelijk commercieel en zakelijk vastgoed gebouwd. Om niet een monotoon district te ontwikkelen werd in deze ontwikkeling tevens ruimte ingepland voor een Cultuurcentrum. Tijdens de ontwikkeling heeft het gebouw tevens gediend als parlementshuis tijdens de bouw van een nieuw parlementsgebouw (jaren ’70), mede hierdoor was de toekomstige financieringsvraag veiliggesteld.

+/- Realisatie De eerste fase, het tijdelijke parlementsgebouw, is gerealiseerd in 1971. Het gehele gebouw opende in 1974. Tijdens deze plotselinge verandering is de hoofdzaal van het theater in wording in een mum van tijd omgetoverd tot raadszaal. +/- Beheer & exploitatie Tegenwoordig vinden in het Kulturhuset verscheidene concerten, tentoonstellingen, en dergelijke plaats. Daarnaast bevinden zich een theater, bioscoop en bibliotheek in het Kulturhuset. Deze functies worden door verschillende publieke en private organisaties beheerd, zij voeren gezamenlijk de exploitatie van het gebouw. +

Mix: Intensief Type: Gebouwd / Kunst & Cultuur Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Gebouw

Maatschappelijke voorzieningen 42

43 Den Haag CID

Conclusie Naar de ontwikkeling zal met gemengde gevoelens worden gekeken, waar het gebouw en de ontwikkeling staat voor een moderne, democratische, inclusieve en culturele stad heeft tegelijkertijd een deel van de oude binnenstad plaats moeten maken voor een dergelijke ontwikkeling.

Superconcentratie

Concentratie sport en onderwijs Sportcampus Zuiderpark

+/- Ontwerp In het 34.000 vierkante meter grote complex liggen verschillende typen sportzalen. In het hart bevindt zich een arena met vier tribunes. Eromheen liggen multifunctionele sporthallen en zalen met een meer specifiek karakter. Vanwege de monumentale status van het Zuiderpark, is veel aandacht besteed aan de inpassing van het volume. Globaal volgt het gebouw de landschappelijke lijnen rond de locatie. Door de hoeken sterk af te ronden is het visueel verkleind. Ook duurzaamheid speelt een rol bij het ontwerp. Het dak is een warmt regulerend sedum-dak, dat is aangevuld met zonnepanelen en -collectoren die voorzien in energie en warm water. Voor verwarming en verkoeling wordt gebruik gemaakt van een bodemwater warmtepomp. Als je om het gebouw heen loopt, beweegt de gevel met je mee, deze dynamiek staat symbool voor het ontwerp en de functionaliteiten van het gebouw.

+/- Ontwikkeling

Tijdens de ontwikkeling van het project besloot woningcoöperatie Vestia door financieel zwaar weer uit het project te stappen. Dit heeft gevolgen gehad voor de financiële haalbaarheid van het project, de gemeente Den Haag is met 10 miljoen euro extra bijgesprongen om alle al gedane investeringen niet verloren te laten gaan. Uit het originele plan zijn onder meer de ondergrondse parkeergarage en het short-stay hotel geschrapt.

Plaats: Den Haag Partijen: gemeente Den Haag, De Haagse Hogeschool en ROC Mondriaan Innovatie: Concentratie van sportvoorzieningen en bijzondere samenwerking

+/- Realisatie Het oorspronkelijke plan dateerde uit 2007, kort nadat ADO zijn laatste wedstrijd had gespeeld op deze locatie. Op 12 december 2010 is er een Samenwerkingsovereenkomst tussen de Haagse Hogeschool, Vestia en de gemeente ondertekenend. Hierbij hebben de drie partijen afspraken gemaakt om de Sportcampus samen te ontwikkelen. Het sportcomplex opende zijn deuren in juni 2017.

De Sportcampus Zuiderpark in Den Haag is het centrum voor (top)sport, onderwijs en bewegen. Het complex van elf multifunctionele sporthallen en – zalen, onderwijsruimten voor 1.500 studenten, diverse kantoorruimten, een fysiotherapiepraktijk en een centrale horecavoorziening ligt te midden van het buiten sportveldencomplex voor diverse takken van sport

+/- Beheer & exploitatie

Mix: intensief

+

De ruimtes worden door de gemeente Den Haag beheert en verhuurt, daarnaast is er een vaste cateraar die de catering verzorgt. Daarnaast vormt het gebouw de thuisbasis voor verschillende sport- en onderwijsorganisaties.

Type: Gebouwd / Sport

Conclusie Een project met de nodige uitdagingen, de oplevering en het eindproduct passen echter mooi bij de omgeving en doen eer aan de oudere bestemming van het terrein.

Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Gebouw

Maatschappelijke voorzieningen 44

45 Den Haag CID

Multifunctioneel Park

Voorzieningen en park

Voorbeeld Grant Park Chicago: Grant Park Chicago Regents park Londen

+/- Ontwerp Grant Park is een park dat meerdere functies vervuld. Het bevindt zich tussen Chicago’s zakendistrict en Lake Michigan, en heeft een oppervlakte van ca 13 hectare. In het park bevinden zich diverse openbare functies, zoals musea, tuinen, kunstwerken, sportvelden, een haven en plaatsen voor evenementen. Het park is alleen toegankelijk voor voetgangers. Er zijn verschillende parkeergarages onder het park. Grant Park staat in verbinding met het nabijgelegen Millenium Park d.mv. een voetgangersbrug. Er zijn verschillende autowegen die door het park snijden ten behoeve van ontsluiting van de stad. +/- Ontwikkeling Al in 1836 werd Grant Park aangewezen door het stadsbestuur bestemd als publieke ruimte, vrij gebleven van gebouwen. Het park is tussentijds uitgebreid o.a. door delen van Lake Michigan droog te zetten. In 1901 is het Park hernoemd, naar ex-president Ulysses S. Grant.

Plaats: Chicago, Londen Partijen: Edward H. Bennett Innovatie: Combinatie van park met openbare voorzieningen

Een stadspark met diverse openbare functies zoals musea, sportfaciliteiten, tuinen, plekken voor evenementen, kunst en haven voorzieningen. De functies zijn openbaar en allemaal onderdeel van het openbaar toegankelijk park. Iedereen kan gebruik maken van de voorzieningen. Op deze manier wordt de openbare ruimte efficiënt gebruikt.

+/- Realisatie Het gebied stond onder grote druk door kusterosie (het betreft hiet tevens een ‘Lake Park’ aan het michiganmeer), waarna de Illinois Central Railroad bereid werd gevonden een golfbreker te bouwen in ruil voor goedkeuring voor de aanleg van een buitengaatse spoorlijn op een trestlebrug evenwijdig aan de kust. Na de Grote Brand van 1871 werd het gedeelte tussen de brug en de kust gebruikt als puinstort, waardoor het potentiële parkgebied groeide. In 1896 werd de kuststrook verder uitgebreid met nieuwe aanplempingen in het meer. +/- Beheer & exploitatie Zoals eerder gezegd is een grote variatie aan functies aanwezig in het park. Het park is toegankelijk voor iedereen. Het park is opgezet aan de hand van geometrische patronen. Het is verdeeld in secties met grasvelden, brede met bomen omzoomde lanen, bloemperken en monumenten. +/- Conclusie Een grote openbare ruimte met veel groen in een stedelijk gebied. Erg populair bij de lokale bevolking door de interessante mix van functies

Mix: Intensief / Combi met andere maatschappelijke voorzieningen Type: Openbaar groen Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Stadspark

Maatschappelijke voorzieningen 46

47 Den Haag CID

Voorbeeld Lincoln park Zoo

Multifunctioneel Park

Dierentuin en park

+

Ontwerp Een gratis toegankelijke dierentuin is onderdeel van een groter stadspark midden in Chicago. De dierentuin is opgezet om als inspiratie te dienen hoe men creatief met ruimte om kan gaan ten behoeve van het ‘wilde leven’ in onze verstedelijkende wereld. Gelegen vlak naast de hoogbouw van Chicago maakt deze dierentuin die organisch ontstaan is in het Lincoln Stadspark het mogelijk om aan het drukke stadsleven te ontsnappen. De dierentuin beslaat een oppervlakte van 14 hectare in een park van ca. 49 hectare. Ook zijn er educatieve programma’s voor kinderen, waarbij kinderen leren over milieubeheer en veiligheid.

+/- Ontwikkeling Lincoln Park werd in 1860 door de stad Chicago aangelegd als ‘Lake Park’ op de locatie van een oude begraafplaats voor slachtoffers van cholera en de pokken. In de loop der jaren werd het park meermalen uitgebreid. Vandaag de dag zijn er naast de dierentuin tevens sportvelden en musea te vinden in het park. Ook bevinden zich in het park de botanische broeikas Lincoln Park Conservatory en een botanische tuin. Langs het Michiganmeer waar het Park aan ligt liggen jachthavens en stranden. +

Realisatie In 1950 is voor de gedeeltelijke privatisering van het dierenpark het Lincon Park Zoological Genootschap opgezet. Zij hebben zich door de jaren heen ontfermd over de dierenverzorging, educatie- wetenschap op het gebied van de dieren.

De Lincoln Park Zoo is integraal onderdeel van het Lincoln park en is vrij toegankelijk. Er staan geen dichte hekken rondom de dierentuin wat zorgt voor een doorwaadbaar en toegankelijk park voor iedereen.

+

Beheer & exploitatie Het park was oorspronkelijk in beheer van het Chicago Park District. Dit beheer is overgedragen aan het Lincon Park Zoological Genootschap, zij zijn verantwoordelijk voor het welzijn van de dierentuin en haar dieren. Het Chicago Park District blijft de eigenaar. Het park haalt zijn budget voor ongeveer 2/3 uit opbrengsten van eetkraampjes e.d. in de dierentuin. Het andere deel word gesubsidieerd door het Chicago Park District.

Mix: Combi met ander maatschappelijk programma

+

Conclusie Een grote dierentuin gemend met een stadspark zorgt voor een welkome afwisseling in een gebied dat sterk verstedelijkt is. Daarbij is een dergelijk concept mede door de opzet van de exploitatie inclusief en voor iedereen openbaar toegankelijk, deze publieke waarde wordt versterkt met de educatie van kinderen op het gebied van flora, fauna en het milieu. Een interessante samenvoeging van Stadspark en dierentuin.

Plaats: Chicago Partijen: ... Innovatie: ...

Type: Openbaar groen Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Park

Maatschappelijke voorzieningen 48

49 Den Haag CID

Voorbeeld Car Free Saturday

Tijd

Venstertijden

Car Free Saturday, NYC Terrasvlonders

Ontwerp Car Free Saturday is een jaarlijks evenement. Tijdens dit evenement zijn verschillende delen van de stad niet toegankelijk voor auto’s, en is er de mogelijkheid voor voetgangers om de stad te verkennen. Dit evemenent vindt drie zaterdagen achter elkaar in Augustus plaats. Het doel van deze dag is mensen bewust te maken van duurzame vervoersmethodes d.m.v. recreatie langs de uitgezette route. Ook zijn er langs de verschillende rustpunten gratis programma’s opgezet om New York’s Earth Day initiatief te promoten. Ontwikkeling Het project is opgezet in 2015 in navolging op andere soortgelijke voorbeelden, Car Free Saturday zal in 2020 voor de vijfde keer plaats vinden. Realisatie Car Free Saturday is opgezet door de New York Department of Transportation (DOT), het programma verzorgen zij samen met lokale non-profit organisaties en stadsvertegenwoordigers. Beheer & exploitatie Ongeveer tien kilometer aan straten wordt afgezet. Dit wordt gedaan met de hulp van vrijwilligers. Deze straten zijn dan alleen toegankelijk voor voetgangers en fietsers.

Plaats: New York City Partijen: Innovatie: Tijdelijk ander gebruik van de openbare ruimte

In New York wordt ieder jaar een evenement gehouden waarbij straten worden afgesloten voor autoverkeer. Hiermee wordt tijdelijk laten zien hoe de atmosfeer veranderd als de straten en avenues alleen voor voetgangers en fietsers zijn. Het gaat dan om een stuk stad van 30 blokken uit het grid waar autoverkeer van 9:00 tot 15:00 niet toegestaan is. Verschillende partijen verzorgen programma met het thema klimaatverandering en duurzaamheid. Om 15:00 openen de straten weer voor autoverkeer.

Conclusie Een goede manier om leuke activiteiten te mengen met bewustwording van duurzame vervoersmethodes en het promoten van New York’s Earth Day. Met het afsluiten van straten voor motorvoertuigen is de stad een veel gemoedelijkere plek waar meer ruimte is voor interessante initiatieven.

Mix: Tijdsaspect en tijdelijkheid Type: Buiten Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Wijk

Maatschappelijke voorzieningen 50

51 Den Haag CID

Tijd

Rechtbank Rotterdam

-

Ontwerp In het ontwerp is een deel van de galerij tot ontvangstgebied voor de rechtbank bestemd. Om dit nieuwe entreegebied met de informatiebalies tot een prettige verblijfs- en ontmoetingsruimte te maken, wordt het geklimatiseerd. De rechtspraak in Rotterdam heeft hiermee een nieuw, vanzelfsprekend en aansprekend gezicht gekregen. Het nieuwe ontvangstgebied verbindt bovendien het kantoorgebouw met het gerechtsgebouw. Alle gebruikers vinden er eenvoudig en veilig hun weg, dankzij een overzichtelijke en transparante indeling. De logistieke routes zijn op een heldere wijze opnieuw geordend.

+/- Ontwikkeling Eigenaar Rijksvastgoedbedrijf zorgt voor de renovatie van de kantoren en zittingszalen van het gerechtsgebouw aan het Wilhelminaplein in Rotterdam. Het werk is in fasen uitgevoerd omdat het pand aan het Wilhelminaplein 100 niet volledig kan worden leeggeruimd. Teams van de rechtbank Rotterdam zijn daarom in blokken naar de ‘wisselhuisvesting’ verhuist. +

Realisatie Voor het aanpassen van de kantoorverdiepingen, de publieksentree en de informatiebalie heeft het Rijksvastgoedbedrijf in 2017 Dura Vermeer gezamenlijk met Fokkema & Partners Architecten ingeschakeld. Het gebouw is recentelijk in gebruik genomen en zal in 2020 feestelijk officieel worden geopend.

+

Beheer & exploitatie In de exploitatie werken overheid en private partijen samen, in het beheer van de panden voorziet het Rijksvastgoedbedrijf.

+

Conclusie Het zogeheten ‘hakblok’ is een interessant gebouw met een publieke functie welke de combinatieslag maakt met de hieraan vast gebouwde kantoren en het metrostation.

Plaats: Rotterdam Partijen: Rechtbank Rotterdam, Rijksvastgoedbedrijf, Dura Vermeer, Fokkema & Partners Architecten Innovatie: Kantoren los te koppelen van rechtbank Het karaktervolle Wilhelminahof verbeeldde bij de bouw in 1995 zowel de stedenbouwkundige ontwikkelingen aan de Kop van Zuid als de nieuwe norm voor rijkskantoren, flexibel en doelmatig. Het complex bestaat uit drie gebouwen: het gerechtsgebouw, de Wilhelminatoren en het kantoorgebouw voor de belastingdienst en de rechtspraak. De rechtbank Rotterdam zetelt in het 14 verdiepingen tellende kantoorgebouw. Het langgerekte gebouw kenmerkt zich door de terracotta kleurige baksteen gevel en een enorme poort. Onder het Wilhelminahof ligt een metrostation. Een galerij verbindt het kantoorgebouw met de Wilhelminatoren, met het gerechtsgebouw en met het hieronder gelegen metrostation. Mix: Type: Gebouwd / rechtbank + kantoren Status: praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening:

Maatschappelijke voorzieningen 52

53 Den Haag CID

Voorbeeld Stadskantoor Leyweg

Maatschappelijk onder, wonen boven

Maatschappelijk onder, wonen boven

+/- Ontwerp Aan de Leyweg in Den Haag staat een multifunctioneel gebouw waarin het Stadsdeelkantoor Escamp, een filiaal van de bibliotheek, 49 appartementen en een parkeergarage met 180 parkeerplaatsen zijn ondergebracht. Het gebouw bestaat uit twee hoofdvormen: een plint met een rechthoekige plattegrond en een uitkragende, driehoekige, hoogbouw. De plint is even hoog als de omliggende woningbouw. De gemeentelijke balies en de bibliotheek bevinden zich op de begane grond. Op de eerste verdieping is de trouwzaal. Deze cirkelvormige ruimte hangt in de centrale hal. Op de eerste tot en met de negende verdieping zijn de kantoorruimten voor ongeveer 950 medewerkers. De appartementen bevinden zich op de tiende tot en met de zeventiende etage. +/- Ontwikkeling Dit ‘Tweede Stadhuis’ staat symbool voor de grootschalige vernieuwingsoperatie in Den Haag Zuidwest, waarbij tevens de behoefte bestond vanuit de Gemeente Den Haag om meer ruimte voor de eigen bedrijfsvoering te hebben. Mede door de woningen konden tevens een deel van de kosten van het nieuwe stadhuis worden bekostigt.

Plaats: Den Haag Partijen: Rudy Uytenhaak, Aronsohn Constructies, BAM, Vesteda, Gemeente Den Haag Innovatie: -

Een gemengd gebouw met maatschappelijk programma zoals een school of bibliotheek en daarboven woningen. Bij een verticale stapeling van programma moeten nieuwe samenwerkings- en eigendomsvormen worden geïntroduceerd

+/- Realisatie BAM heeft van de gemeente Den Haag in 2008 de opdracht gekregen voor de bouw. Hiermee was een bouwsom gemoeid van circa 46 miljoen euro. De bouw is gestart in 2008 en opgeleverd in 2011, bij de realisatie is veel oog voor duurzaamheid geweest. +/- Beheer & exploitatie Het gebouw wordt deels door de gemeente Den Haag beheerd en geëxploiteerd. Het bovenste gedeelte met appartementen wordt beheerd en geëxploiteerd door woningbelegger Vesteda die zich voornamelijk richt op het middenhuursegment, hier is in de randstad grote vraag naar op dit moment. +

Mix: Intensief / Combi met wonen Type: Hergebrruik / Openbare ruimte Status: Binnenkort in de praktijk Omvang maatschappelijke voorziening: Gebouw

Maatschappelijke voorzieningen 54

55 Den Haag CID

Conclusie Door het rekening houden met maatschappelijke behoeftes zijn de juiste samenwerkingspartners gekozen. Een slimme combinatie van functies in een architectonisch interessant gebouw waarin kosten en opbrengsten slim zijn geoptimaliseerdkantoren en het metrostation.

Stapelen

Chicago Correctional Center

Plaats: Chicago Partijen: Harry Weese Innovatie: Intensief ruimte gebruik door stapeling

Midden in Chicago staat een gestapelde gevangenis. Een gebouw van 28 verdiepingen met een sportveld op het dak. Een voorbeeld van intensief ruimtegebruik.

-

Ontwerp Deze hoogbouw gevangenis is ontworpen door architect Harry Weese. De driehoekige vorm van het gebouw minimaliseert het aantal te patrouilleren gangen. De ruimtebesparende buitenruimte op het dak is uiteraard een efficiënte manier van ruimtegebruik in dichtbebouwde gebieden. De vermeende bouw eind jaren ‘60 van het gebouw bracht banken met een lokaal vastgoed belang in actie door middel van een rechtszaak, zij waren bang dat het omliggende vastgoed een flinke waardedaling door zou gaan.

-

Ontwikkeling Als reactie op de protesten werd er geanticipeerd door het gevangenisbureau dat het gebouw het karakter van de omliggende urbane gebieden behoud en beschermt. De gevangenis bevindt zich slechts twee straatblokken van de US District rechtbank, waar de meeste gevangen worden berecht, dit maakt transport makkelijk en efficiënt. De vertrekken zijn bedoeld voor gevangenen die in afwachting zijn van hun straf of een korte straf moeten uitzitten, dit is tevens de reden waarom is gekozen voor een nabij de rechtbank gelegen locatie.

-

Realisatie De rechtzaak van de belanghebbenden hield geen stand en dus kon er gebouwd gaan worden, wel onder de voorwaarden dat het gebouw in de omgeving zou passen. Harry Weese & Associates hebben met hun in het oog springende en slimme ontwerp uiteindelijk de opdracht binnengehaald.

-

Beheer & exploitatie De gevangenis word beheerd door het Federale Bureau van Gevangen, onderdeel van de Afdeling van Justitie van de Verenigde Staten

-

Conclusie Een creatieve en ruimtebesparende methode met aandacht voor de omgeving in een dichtbebouwd gebied zoals het centrum van Chicago.

Mix: Intensief Type: Gebouwd Status: Praktijkvoorbeeld Omvang maatschappelijke voorziening: Gebouw

Maatschappelijke voorzieningen 56

57 Den Haag CID

Instrument

Seagram Plaza.

+

Ontwerp Het plein dat rond medio jaren ’50 van vorige eeuw gezamenlijk met het ‘Seagram Building’ verscheen was bedoeld als een test om publieke ruimte in de stad te creëren en te kijken hoe dit zou fungeren. In tegenstelling tot het populaire volledig volbouwen van een kavel werd er gekozen om een deel onbebouwd te laten en als plein in te richten. Door het plein een drietal traptreden hoger te maken werd het automatisch al een toegankelijke oase van rust tussen de drukke wegen van New York.

+/- Ontwikkeling Het Canadese Seagram Company was in zijn hoogtijdagen ‘s werelds grootste producent van sterkedrank en wilde in 1958 een nieuw hoofdkantoor in New York, om hun 100-jarig jubileum te vieren. Voor de bouw van dit hoofdkantoor stelde de CEO van Seagram een onbeperkt budget ter beschikking. Er werd gekozen voor architect Ludwig Mies van der Rohe, niet alleen vanwege zijn stijl, maar ook vanwege zijn reputatie binnen de wereld van de architectuur en stedenbouw.

+/- Realisatie Om het maximale bouwvolume te realiseren werd de gevel vaak zo dicht mogelijk tegen de rooilijn geplaatst om de kavel volledig te benutten. Al spoedig resulteerde dit in een zeer dichte bebouwing van Manhattan. In het nieuwe ‘Zoning Plan’ van de stad uit 1961 verschoof de aandacht daarom naar de zorg voor openbare ruimten op straatniveau. Hiertoe werden innovatieve instrumenten ontwikkeld, zoals het principe van ‘incentive zoning’. Ontwikkelaars werden gestimuleerd publieke voorzieningen te realiseren in ruil voor extra te bouwen verdiepingen. Dit werd gebruikt als motivatie om privékapitaal te betrekken bij de realisatie van openbare ruimten in Midtown.

Plaats: New York City Partijen: Gemeente en ontwikkelaar Innovatie: Publieke ruimte in private handen

Publieke ruimte in private handen. Bij het ontwerp van het Seagram Building van Mies van de Rohe in New York, was het maken van een groot publiek plein binnen de plot een belangrijk onderdeel van het plan. Dit plein werkte zo goed als ontmoetingsplek dat de gemeente opnam in het Zoneringsplan. Het gaf de ontwikkelaar een optie om een publieke ruimte te maken in privaat eigendom.

+

Beheer & exploitatie Het ‘Seagram Builing’ was, afgezien van het ontwerp, bijzonder vanwege het plein aan de voet van het gebouw. Het plein werd uitermate populair door de elegante inrichting en het gebrek aan publieke ruimte in de dichtbebouwde stad. Mensen gingen lunchen op het plein, zonnebaden, picknicken etc. Terwijl het plein geen zitmogelijkheden of andere faciliteiten bood, streken de bezoekers neer op de trappen en randen rondom de fonteinen. Seagram beheerde het plein, het exploiteert zichzelf.

+

Conclusie Doordat geld geen leidend punt was in de ontwikkeling van deze kavel was er ruimte voor interessante innovatieve gebiedsontwikkeling. Als gevolg hiervan was de lokale overheid onder de indruk van het spontane succes van deze ruimte en wilde dergelijke ontwikkelingen ook elders stimuleren. Het ‘incentive zoning’- beleid heeft haar vruchten afgeworpen, in New York zijn deze Privately Owned Public Spaces (POPS) dan ook erg populair geworden.

Maatschappelijke voorzieningen 58

59 Den Haag CID

Vervolg Samenwerken met andere gemeenten Voor een 2e fase stellen we voor ook met andere gemeenten waaronder Utrecht op te trekken die met dezelfde problematiek te maken hebben (Beurskwartier, Mewedekanaalzone en Cartesiusdriehoek) en waar Stadkwadraat al werkt aan een soortgelijke opgave. Zo kunnen kennis en kosten worden gedeeld. Daarnaast werkt Stadkwadraat op regelmatige basis samen met bouwkostendeskundige Vaecon welke heeft gerekend aan meerkosten van maatschappelijke voorzieningen ten opzichte van normbudgetten in Amsterdam. Pilot starten Een andere mogelijkheid die een vervolgfase biedt is het opstarten van een pilot voor een afgebakend gebouw en/of gebied. In onderliggend document zijn diverse innovatieve voorbeelden aangehaald. Middels een workshopsessie kan worden verkend welk gebouw en/of gebied zich leent voor een pilot en welk instrument (of instrumenten) hier kan (of kunnen) worden toegepast. Belangrijk hierbij is dat gemeente Den Haag aangeeft waarbij op (korte) termijn ontwikkelingen plaatsen ten aanzien van maatschappelijke voorzieningen. De voorzieningenkaart welke is opgesteld door De Zwarte Hond (d.d. 30-10-2019) kan dienen als handvat om gebouwen en/of gebieden duidelijke af te bakenen. Op deze wijze kan worden onderzocht welke stappen genomen moeten worden om de pilot(s) in gang te zetten.

Deze 2e fase is hiermee een belangrijke stap om tot concretisering van de toepassingen in het Haagse te komen.

Maatschappelijke voorzieningen 60

61 Den Haag CID

#