RIS307135 Bijlage 8 - 201112 CID inspiratiedocument
Tekst van het document
C
inspiratiedocument central innovation district
DeZwarteHond.
Central Innovation District Het
CS
is het gebied in
Den Haag tussen en rondom de drie stations CS, HS en Laan van NOI. De gemeente wil hier meer economische groei en vernieuwing. Het moet uiteindelijk een aantrekkelijk en economisch gebied worden om te werken, wonen en te recreëren.
Dit document levert inspiratie/verbeeldingskracht en uitgangspunten vanuit een stedenbouwkundig perspectief voor de structuurvisie aan de hand van:
Zeven ruimtelijke principes
p8
Vijf thema’s
p26
Een raamwerk
p46
HS
NOI
“Nu al zorgt het gebied voor het grootste gedeelte van onze werkgelegenheid en zien we vooral hier kennis en economische vernieuwing zich clusteren.”
“Daarom concentreren we de groei van de stad voor een groot deel hier. Als instrument voor economische groei.”
teksten uit CID Agenda 2040 impressie Weteringskade door DeZwarteHond (pagina 60)
“Doel is om een beweging in gang te zetten die uiteindelijk leidt naar een mondiaal en innovatief economisch knooppunt.”
“De komende jaren wordt er dan ook fors in dit gebied geïnvesteerd. In leefbaarheid, woningbouw, mobiliteit en in een duurzame energie huishouding.”
“Waar mensen kunnen werken aan innovatieve oplossingen voor toekomstgerichte vraagstukken en waar iedereen in de stad van kan profiteren.”
teksten uit CID Agenda 2040 impressie Centraal Station door DeZwarteHond (pagina 54)
9
Zeven ruimtelijke CID principes
central innovation district
Voorbeeld: transformatie Rijswijkseplein Door het water zichtbaar te maken op het Rijswijkseplein wordt de omgeving klimaatadaptiever en aantrekkelijker voor verblijf. Langzaam verkeer krijgt voorrang boven de auto. Nieuwe ontwikkelingen voegen functies toe die de omgeving vooruit helpen.
Het CID komt er niet vanzelf. Den Haag staat voor een complexe opgave, maar er liggen ook veel kansen. Om deze te verzilveren zijn er zeven ruimtelijke principes geformuleerd.
#1.
Het CID wordt een centrummilieu: verdubbeling van het Haagse centrum
#2.
Van drie losse stationsgebieden naar een hechte ‘triple hashtag’ verbonden door lange lijnen
#3.
Nieuwe ontwikkelingen als motor om het CID en haar omgeving schoner en rijker te maken
#4.
Functiemenging wordt het nieuwe normaal
#5.
Karakter van buurten wordt versterkt en niet overal verandering
#6.
Een raamwerk van reuring, rust en ruis als middel voor een goede balans
#7.
Door slim te combineren ontstaat ruimte om alle opgaven op te lossen
1
Het CID wordt een centrummilieu: verdubbeling van het Haagse centrum In tegenstelling tot de huidige binnenstad, wordt het CID nu gedomineerd door grote infrastructuur. De programmatische en economische ambities van het CID vragen om een openbare ruimte die uitnodigt tot ontmoetingen en uitwisselingen. Daarin krijgt de voetganger voorrang. Verblijfskwaliteit is de sleutel tot succes. Zonder mobiliteitstransitie geen centrummilieu — en vice versa! Op strategische plekken zijn daarom grote ingrepen t.b.v. verblijfskwaliteit noodzakelijk. Daarbij ligt de focus op de verbindende assen tussen de stations en het historisch centrum: het Rijswijkseplein (zie pagina 8-9), het Schenkviaduct en het Prins Bernhardviaduct als belangrijkste punten.
inspiratiedocument
10
11 central innovation district
Van autostad naar Wandel- en Fietsstad Onder: Tot 1975 kon er nog geparkeerd worden op het Binnenhof. En de naoorlogse ingrepen hebben infrastructuur dominant gemaakt. Referentiebeeld Platform Park, Los Angeles (VS). Ruimtes onder viaducten worden onderdeel van het stedelijk weefsel. Strategische plekken voor ingrepen verblijfskwaliteit Het Schenkviaduct verbindt oost met west, maar is een barrière voor noord en zuid. In het CID is de Schenkviaduct een langzaamverkeer verbinding die de Schenk weer in ere hersteld. De groenblauwe kwaliteiten zijn voor heel het CID van waarde en bieden nieuwe kansen voor Rivierenbuurt.
Een verdubbeling van het Haagse centrum.
Die kwaliteit nastreven betekent de transformatie van enkele dragende lange lijnen.
2
inspiratiedocument
Van drie losse stationsgebieden naar een hechte ‘triple hashtag’ verbonden door lange lijnen Den Haag is een gridstad. Het ruimtelijk kader voor het CID bouwt voort op deze bestaande stedelijke gridstructuur. De lange lijnen van noord naar zuid en van oost naar west zijn de ruimtelijke dragers van de stad en verbinden stationsgebieden met elkaar, de binnenstad en andere wijken. Dit zes x zes grid (ook wel een triple hashtag (#)) is nog niet optimaal geladen en verbonden. Door op de deze lange lijnen voort te bouwen kan het centrummilieu zich geleidelijk uitbreiden, om zo samen een hecht verbonden, hoogstedelijk milieu te vormen.
Prins Bernhardviaduct
Rijnstraat Turfmarkt
CS
12
13 central innovation district
Lange lijnen De transformatie van de Turfmarkt en de Grotemarktstraat zijn goede voorbeelden van hoe plekken centrumstedelijke kwaliteit kunnen krijgen. Referentiebeeld Sønderboulevard, Copenhagen (DK). Transformatie van een lange lijn van spoor, naar autoweg, naar lineair park. Rechtsonder: Belangrijke lange lijnen noord-zuid met (gewenste) bijbehorende dominante modaliteit Belangrijke lange lijnen oost-west met (gewenste) bijbehorende dominante modaliteit Het ruimtelijke kader van het CID Van drie stations-gebieden en het historisch centrum naar een verbonden metropolitaan milieu. Aantrekkelijke gemengde straten worden de ruimtelijke dragers van het CID.
Van drie stations naar..
..onderdeel en goed verbonden met de rest van Den Haag middels de lange lijnen.
3
inspiratiedocument
Nieuwe ontwikkelingen als motor om het CID en haar omgeving schoner en rijker te maken Het grote aantal woningen dat gepland staat moet geen doel op zich zijn, maar worden ingezet als motor om de energietransitie van het CID en haar omgeving te versnellen en het gebied rijker te maken in het aanbod van divers woon- en werkprogramma. Nieuwe ontwikkelingen kunnen helpen bestaande bouw te verduurzamen. Daarnaast biedt het CID nieuwe kansen voor werkgelegenheid voor kwetsbare wijken in de omgeving. Zo maakt het CID Den Haag rijker. Nieuwe ontwikkelingen dienen energieneutraal of zelfs energieleverend te worden geproduceerd. Zorg voor slimme koppelingen tussen de nieuwe ontwikkelingen en bestaande woningen om energetische uitwisseling mogelijk te maken. Zo maakt het CID Den Haag schoner.
14
Stel maatschappelijke meerwaarde in de directe omgeving randvoorwaardelijk Het CID is geen eiland — investeringen hebben invloed op de omgeving. Het CID is een gebied dat veel aandacht krijgt van overheden en ontwikkelaars. Zorg dat hun inspanningen niet alleen in het gebied zelf, maar ook in de directe omgeving baten opleveren. Denk bijvoorbeeld aan meekoppelkansen in de energietransitie, het meeliften op nieuwe voorzieningen. Andersom kan de omgeving ook het CID helpen: waar in het gebied zelf geen ruimte is voor bijvoorbeeld (grotere) sportvoorzieningen, kan gebruik gemaakt worden van voorzieningen in de omgeving.
15 central innovation district
SCHEVENINGEN STRAND
DUINEN MADURODAM
SCHEVENINGSE BOSJES
INTERNATIONAAL STRAFHOF
CLINGENDAEL
HAAGSE BOS CENTRUM
ESCAMP
CS POLDER SPORTCAMPUS ZUIDERPARK
BEATRIX KWARTIER NOI HS
MOERWIJK
VOORBURG LAAK
BINCKHORST
PARKEN
De kaart links toont de aangrenzende wijken en de leefbaarometerscore van zeer onvoldoende (rood) tot zwak (geel). Zorg dat deze wijken mee kunnen groeien met de ontwikkelingen van het CID. Schilderswijk
Laakkwartier
NATO/TNO
LEIDSCHENDAM
DRIEVLIET RIJSWIJK PLASPOELPOLDER LEIDSCHENVEEN
De kaart rechts toont de ‘lange lijnen’ die door het CID gaan. Deze voorzien in uitwisseling tussen de verschillende gebieden en het CID. De modaliteit is hierbij niet relevant. Het CID als hub/hart van het Haagse grid.
YPENBURG
4
Functiemenging is het nieuwe normaal Het CID wordt Victory Boogiewoogie: een bonte mix van wonen, werk en voorzieningen. Dit levert niet alleen een levendig en aantrekkelijk straatbeeld op, maar zorgt ook dat verschillende functies van elkaar kunnen profiteren: synergie in energie, kruisbestuiving en een hoog voorzieningenniveau.
Voordelen van mengen
In het CID is op allerlei manieren potentie voor het maken van zo’n gemengd hoogstedelijk milieu.
16
Inspirerende gemengde gebieden Onder: Als referentie voor het CID zijn Strijp S in Eindhoven en Kings Cross in Londen interessant. Beide zijn een transformatie van bestaand gebied, hebben een hoogwaardige, levendige publieke ruimte, hoge dichtheid en nieuwe woonconcepten. De plinten zijn overal gevuld met programma zoals winkels, restaurants, bars en andere publieke functies.
17 central innovation district
Van functiescheiding naar functiemenging Van Eesteren was bevriend met Mondriaan. De Nederlandse functionele stad heeft veel weg van een klassieke, wat statische Mondriaan. De toekomst is juist gemengd: in de analogie van Mondriaans latere werk Victory Boogiewoogie. In het advies Guiding Principles Metro Mix wordt het waarom, wat en hoe (ruimtelijk en organisatorisch) van gemengde hoogstedelijke milieus op een rijtje gezet.
Guiding Principles
Metro Mix
Hoe gemengde hoogstedelijke milieus met meerwaarde voor Nederland te ontwikkelen
Gemengde gebieden stimuleren kruisbestuiving tussen bedrijven en innovatie, zorgen voor een reductie van de gemiddelde forensafstand, zijn leefbaarder, zijn adaptiever in hun ontwikkeling, maken het delen van voorzieningen en investeringen makkelijker, zijn gewild in de markt, nemen minder ruimte in beslag en zijn in staat om omliggende wijken een impuls te geven.
inspiratiedocument
5
inspiratiedocument
18
19 central innovation district
Karakter van buurten wordt versterkt en niet overal verandering
Centraal Station
Bezuidenhout
Het CID is geen tabula rasa: de bestaande (beeld)kwaliteit van bestaande buurtjes wordt behouden. De ambities van ontwikkelaars en bouwers worden benut om de eigen identiteit van buurten te versterken en verschillende woningtypes en voorzieningen aan te bieden. Zo kan er in het CID een keur aan complementaire stedelijke (woon)milieus ontstaan. Daarbij geldt dat niet in iedere buurt veel gaat veranderen: er zijn buurten met een lage dynamiek en een hoge dynamiek.
Rivierenbuurt Stationsbuurt
Beatrixkwartier/ Laan van NOI Enkele dynamische grote gebiedsontwikkelingen, terwijl andere buurtjes juist verrassend zichzelf kunnen blijven.
Laakhavens Centraal
Bezuidenhout West
HS Kwartier Kop v.d. Binckhorst
6
inspiratiedocument
Functiemenging middels een raamwerk van reuring, rust en ruis als middel voor een goede balans Een raamwerkplan is een middel om met een kwalitatieve zonering richting te geven aan inititativen. Straten en bouwblokken krijgen een profiel: rust, reuring, ruis of een combinatie daarvan. Zo garandeer je een gezonde balans waarin rustige woonmilieus en dynamische woon-werkomgevingen naast elkaar kunnen bestaan. Zo borg je de mix en voorkom je te veel van hetzelfde op bepaalde plekken: niet alles kan en wordt reuring. Het raamwerkplan doet op hoofdlijnen uitspraken om extremen te vermijden en kwetsbaarheden te beschermen. Spelregels in het ruimtelijk ordeningskader zijn noodzakelijk. Zij bieden met ‘een derde’ structuur de gewenste vrijheid en diversiteit binnen kaders. Een dynamisch hecht weefsel met onderscheidende kwaliteiten. reuring rust
ruis
20
De zones kenmerken zich niet door functies, maar door prestaties en kenmerkende kwaliteiten. Ook doet het uitspraken over afstemming verstedelijking en bereikbaarheid (hoge dichtheden concentreren rondom openbaar vervoersknooppunten en slimme mobiliteitsstrategie), regels voor maximale milieuhinder (geluid, geur, gevaar enz.) per zone, een bandbreedte van woningaantallen en -types per zone en de verkeersintensiteit per zone. Overkoepelend wordt daarbij gekeken naar korrelgrootte van een functie (minimale, maximale kavelgroottes), het ritme van activiteit en rust (dag-nacht, weekweekend) en overige kwaliteitskenmerken om te bepalen wat in welke zone gewenst is. Indicatie kwalitatieve zonering CID Reuring: Alle hoofdroutes voor voetgangers: de Campus Boulevard, Rode Loper HS, Waldorpstraat, Theresiastraat, Beatrixkwartier, Spui/ Kalvermarkt/Binnenstad. Rust: Alle binnenhoven en woonstraten: Rivierenbuurt, Bezuidenhout, Huygenspark, Weteringskade. Ruis: Langs noodzakelijke infrastructuurbundels, zoals spoor, Utrechtsebaan & Binckhorstlaan, maar ook op strategische plekken in de buurten. Vanaf pagina 46 worden de drie zones rust, reuring en ruis verder uitgewerkt, in beeld, principedoorsnede en referenties.
21 central innovation district
Reuring De hoogste dichtheid, de meeste mensen op straat. Actieve plint, kleine korrel. Ruimte voor ontmoeting en voorzieningen. Altijd levendig. Geen tot weinig ruimte ruimteintensieve functies en infrastructuur.
Rust Breder aanbod van woonconcepten, ruimte voor klimaatadaptatie en recreatie. Basisvoorzieningen en kantoren vinden hier ruimte. Geen ruimte voor lawaaimakers. ‘s Avonds is het rustig, maar wel veilig.
Ruis Hier mag het schuren. Ruimte voor (maak)werk en een hoog tolerantieniveau wat betreft overlast. Ruimteintensieve functies en logistiek vinden hier een plek, maar altijd aantrekkelijk en stedelijk.
7
Door slim te combineren ontstaat ruimte om alle opgaven op te lossen Ruimte voor nieuwe woningen en arbeidsplaatsen vraagt ook om ruimte voor verblijf, voorzieningen, energie, water en groen en ontmoeting. Op het eerste oog lijkt het vaak dat deze thema’s zo veel ruimte gaan vragen dat de verdichtingsopgave onmogelijk wordt. Het omgekeerde is echter waar: in een succesvol hoogstedelijk gemengd gebied is de opgave van de een de oplossing voor de ander. Zo kan een economisch vitale straat ook bijdragen aan klimaatadaptatie. Voorzieningen kunnen slim worden gecombineerd zodat de ruimtevraag afneemt. Ondergrond en bovengrond zijn verbonden en helpen opgaven verder. Ook hoeft niet alles binnen het CID een plek te vinden. Het CID is door de Haagse gridstructuur hecht verbonden met de omgeving waar voorzieningen die meer ruimte vragen kunnen landen. Daarnaast hoeft de toevoeging van nieuwe woningen niet perse tot een toename van (auto)mobiliteit te leiden wanneer de mobiliteitsvraag op de juiste manier wordt gefaciliteerd. Bij de vijf belangrijkste CID thema’s hoort inspiratie voor hoe bij ontwikkelingen in het CID deze maatschappelijke opgaven passend kunnen worden meegenomen. Deze thema’s zijn: • Wandel- en Fietsstad • Ontmoeten, plinten & verbinden • Klimaatadaptatie • Energietransitie • Hoogstedelijk wonen & werken
inspiratiedocument
22
Inspirerende principes voor het CID Vanaf pagina 26 worden aan de hand van de vijf centrale CID thema’s verschillende inspirerende principes toegelicht. Daarbij hebben we deels gebruik gemaakt van het Kettingreactiespel van De Zwarte Hond. Dit biedt inzicht in hoe maatschappelijke opgaven een motor kunnen zijn om de stad te versterken. Dit inspiratiedocument biedt een Haagse uitbreiding op dit spel.
23 central innovation district
Zonder hindernissen
Max 30 alle modaliteiten
Logistiek weg van de weg (op de fiets of over
Geofencing
Hiërarchie in fietsnetwerk
Superblockmodel
Delen met de buren
Cluster voorzieningen Plintregisseur
Meng op blokniveau
Natuurlijk!
Synergie oud en nieuw
Park programma
Buurtmobiliteitshub
Deelfiets 3.0
Hoogfrequente plinten
OMAplinten
Lobbies
Breng water terug in de Singels
Synergie tussen functies
Tuintegeltax
We Drive Solar
Fietsvrije straten
Inpandig fietsparkeren
Sporten in de openbare ruimte
Anders met afval
Geweldige geothermie
Groene gevels & zonnedaken
Buurtbatterij
Overmaat baat
Station als podium
Logistiek hof
Los hinder bouwtechnisch op
Stapelen wat gestapeld kan Zoneer op prestaties
Maakwet
Condo’s met gedeelde ruimte en faciliteiten
Koppelbare flexwoningen
Gezinsappartementen
25 central innovation district
Vijf thema’s voor een integrale visie Ruimte voor nieuwe woningen en arbeidsplaatsen vraagt ook om ruimte voor verblijf, voorzieningen, energie, water en groen en ontmoeting. Op het eerste oog lijkt het vaak dat deze thema’s zo veel ruimte gaan vragen dat de verdichtingsopgave onmogelijk wordt. Het omgekeerde is echter waar: in een succesvol hoogstedelijk gemengd gebied is de opgave van de een de oplossing voor de ander. Zo kan een economisch vitale straat ook bijdragen aan klimaatadaptatie. Voorzieningen kunnen slim worden gecombineerd zodat de ruimtevraag afneemt. Ondergrond en bovengrond zijn verbonden en helpen opgaven verder. Ook hoeft niet alles binnen het CID een plek te vinden. Het CID is door de Haagse gridstructuur hecht verbonden met de omgeving waar voorzieningen die meer ruimte vragen kunnen landen. Daarnaast hoeft de toevoeging van nieuwe woningen niet perse tot een toename van (auto)mobiliteit te leiden wanneer de mobiliteitsvraag op de juiste manier wordt gefaciliteerd. Deze opgaven samen vormen de basis voor de ‘Victory Boogiewoogie’ van het CID (zie abstracte weergave hiernaast). Een gemengd beeld waarin opgaven niet sectoraal, maar integraal worden opgelost. Door slim te combineren ontstaat ruimte om alle opgaven op te lossen.
inspiratiedocument
terugbrengen water
26
27 central innovation district hoogfrequente plint
we drive solar
hoogstedelijk wonen.
flexibel transformeerbare gebouwen
groene pleinen
flexwoningen ruimte voor kennisuitwisseling
langzaam verkeersbrug heathub
aantrekkelijke openbare ruimte
shared space
speelplaats op dak parkeergarage
eventspace
sporten in openbare ruimte
zonneenergie
logistiek over water
gezinsappartementen
pocketparks
stadspark
herinrichting profielen
multifunctionele lobbies
buurtbatterij
bomen in volle grond
dakpark
meer ruimte voor voetgangers
logistiek hof
delen van voorzieningen
scholencluster
ruimte voor lokale ondernemers
plintregie ‘sardine’ parkeergarage
I
inspiratiedocument
Klimaatadaptatie Het gebied is nu vrijwel volledig versteend. De ontwikkelingen in het CID dienen als kans te worden benut om in dit deel van de stad hittestress te verminderen en een voor de klimaatverandering ingericht gebied te realiseren. De openbare ruimte is beperkt en daarom is het verstandig om de samenwerking te zoeken tussen publieke en private ruimte om klimaatadaptatie en de energietransitie een plek te geven, zoals het verlengen van de openbare ruimte met opengestelde binnentuinen, verplichte inpandige oplossingen voor parkeren en openbare ruimte en slimme energetische combinaties. Streef daarbij naar natuurlijke oplossingen: liever bomen in volle grond dan groene gevels. Daarnaast bieden klimaatadaptatiemaatregelen bredere voordelen: een gevarieerde groene stad nodigt uit tot beweging en ontmoeting.
28
Structuur Versterken groen-blauw structuur Benutten oppervlaktewater
R
Streven naar een gescheiden rioolstelsel
Gebieden Klimaatadaptieve gebiedsontwikkeling (groennorm, buurtparken, nieuwe profielen, PvE pakketontwikkeling en gereedschapskist CID) Klimaatadaptieve buurten (buurtparken, renovatie als kans, parkeerplaatsen worden groen, collectieve initiatieven, groene daken)
W
Stationsbuurt maatregelen in verband met extra neerslag Buurtgroen/park
Grens structuurvisie
29 central innovation district
II
inspiratiedocument
Energietransitie Het CID moet het goede voorbeeld vormen voor een integrale gebiedsontwikkeling. Extra aandacht gaat uit naar de energietransitie. De openbare ruimte is beperkt en daarom is het verstandig om de samenwerking te zoeken tussen publieke en private ruimte om klimaatadaptatie en de energietransitie een plek te geven, zoals het verkennen van collectieve energieoplossingen op buurtniveau. Zo kan iedereen meedoen en meewerken aan een duurzame stadsontwikkeling en ruimte en kosten besparen.
30
Binnen energie wordt onderscheid gemaakt tussen elektra en warmte/koude. Deze hebben elk een eigen infrastructuur.
Warmte/Koude Stadsverwarmingnetwerk, gevoed door bronnen buiten het CID Aquathermie W
Collectief lage temperaturen net 0-50 ℃ Elektra Zonne-energie op daken/ gevels Zonne-energie langs infrastructuur Electriciteitsnetwerk (electra) Energie opslag (buurtbatterij) Grens structuurvisie
31 central innovation district
inspiratiedocument
32
33 central innovation district
Altijd pret met aquathermie
Ruimtelijke kansen voor Klimaatadaptatie & Energietransitie
Breng water terug in de stad
Breek oude waterlopen open in de stad. Alle steden doen het: de Catherijnesingel in Utrecht, de nieuwe haven in Breda en rondom station Amsterdam Centraal. Water zorgt voor woonkwaliteit, verkoeling en een plek voor recreatie.
We Drive Solar
Zorg per woonblok voor een autodeelsysteem van elektrische auto’s die rijden op zonne-energie, opgewekt in de wijk. De autobatterijen dienen tevens als buffer van het wijkenergiesysteem: elektriciteit wordt vooral lokaal opgewekt en opgeslagen.
Natuurlijk!
Natuurlijke oplossingen hebben de voorkeur voor technische. Zet waar kan bouwkundige en landschappelijke ingrepen in om op eenvoudige wijze al een prettig leefklimaat te creëren. Met een boom voor de deur, slimme oriëntatie en natuurlijke ventilatie. Duurzaamheid zonder stekker.
Buurtbatterij
Geweldige geothermie Singels
Combineer mooi met functioneel en leg nieuwe singels aan. Als groenblauwe structuren in de stad bieden ze verkoeling, waterberging, een mooie woonomgeving en een aantrekkelijke verbinding naar het landschap buiten.
Groene/zonne gevels & zonnedaken
Realiseer op een strategische plek een geothermiebron. De geothermiecentrale kan ook een thermen of een hammam huisvesten waar overtollige warmte heen kan. Zo wordt schone energie een feest! Ontsluit de gewonnen warmte via een collectief warmtenet.
Schuifhuis
Benut het water in de stad (de heropende Schenk en de Trekvliet) voor aquathermie. Positieve bijeffecten van warmte ontrekken aan oppervlaktewater zorgt in de winter zodat je eerder kunt schaatsen, in de zomer voor verkoeling en verbetering van de waterkwaliteit, flora en fauna. Ontsluit de gewonnen warmte via een collectief warmtenet.
Synergie oud en nieuw
Nieuwe, energieproducerende gebouwen leveren netto meer energie dan ze verbruiken. Dit energie-overschot dient lokaal te worden opgeslagen om te kunnen gebruiken in tijden dat het energieaanbod en de opwekking minder is. Deze batterijen kunnen volgens verschillende technieken werken en bijvoorbeeld elektrische voertuigen opladen.
Synergie tussen functies
Tuintegeltax
Geef bewoners een financiële prikkel om hun (dak)tuinen te vergroenen door het aandeel verharding van hun tuin te belasten. Dit levert een koelere, groenere woonomgeving op, vergroot de waterberging en belast het riool minder.
Bye bye bitumen! Richt hoge daken in met zonnepanelen en lagere daken waar op gekeken wordt met beplanting. Zo kan regenwater worden vastgehouden en zorgt het voor een prettig uitzicht. Waar weinig ruimte is in de openbare ruimte kan groen op de gevel een uitkomst bieden.
Verleid babyboomers in hun eigen wijk te verhuizen naar een condo(minium) met zorgservice. Zo kunnen zij prettig oud worden in hun vertrouwde buurt en komen er woningen vrij voor (jonge) gezinnen, die bovendien de benodigde energie- en klimaatupgrade krijgen.
Benut de stadsverwarming voor de verwarming van vooroorlogse bebouwing (matig te isoleren, dus behoefte aan hogere temperatuur warmte). Andersom kunnen de platte daken in vooroorlogse bouw benutten worden voor PVcellen, die stroom leveren aan goed geïsoleerde nieuwe woningen.
Laat door menging van functies slimme uitwisseling ontstaan, zoals bijvoorbeeld gebeurt in de Hortus en Hermitage in Amsterdam. De Hermitage heeft een warmteoverschot en de Hortus Botanicus een warmtetekort. Doordat ze gezamenlijk aangesloten zijn op een warmtekoude-opslag (WKO) kunnen zo warmte en koude uitwisselen.
III
Wandel- en Fietsstad 40% van de bewegingen in het CID gaan te voet. Dat vraagt om ruimte in het straatprofiel en een aaneengesloten netwerk voor voetgangers. Daarbij geldt dat de stationsomgevingen de belangrijkste plekken zijn om te investeren in openbare ruimte voor voetgangers, want “in het stationsgebied wordt iedereen voetganger”. Slimme stadslogistiek moet ruimte bieden aan de voetganger. Denk aan venstertijden, vervoer over water en inpandige oplossingen voor afval en logistiek. Breng hiërarchie aan in het fietsnetwerk en benut technieken als geofencing om (veel) fietsparkeren in de openbare ruimte in goede banen te leiden. Omdat het CID een centrummilieu wordt, speelt de auto een beperkte rol. Zet in op de transitie van privéauto naar deelauto in het CID. Te voet staat op één, gebruik maken van de auto kan nog steeds, maar deze staat niet meer voor de deur maar in de buurt is een multi modale hub.
inspiratiedocument
34
Om het gebied tot een Central Innovation District te maken dienen er barrières in de infrastructuur geslecht worden. Op belangrijke plekken krijgt het langzaamverkeer de voorkeur boven de auto. Hoofdroute voetgangers Fietsnetwerk (hoofd+sterroutes) Auto verkeer rondom CID Wijkontsluitingsweg Hoofdstructuur OV OV stations/haltes Parkeerplaats bestaand Parkeerplaats nieuw zoekgebied Fietsenstalling
Grens structuurvisie
Belangrijke opgaven • Rijswijkseplein • Schenkverbinding • Campus Boulevard • Oversteekbaarheid Rijnstraat-Lekstraat • Oversteekbaarheid spooremplacement • Tunnel Koningstracée • Trekfietsroute • Velostrada • Haagse Bos verbinden
35 central innovation district
inspiratiedocument
investeer in een optimaal systeem voor deel- fietsen. Met de degelijkheid van de OV-fiets en het gemak van de mobike of obike app, zodat op termijn de deelfiets gebruikelijker wordt dan de eigen fiets waarmee parkeerdruk op bijv. stations kan worden verminderd.
Inpandig fietsparkeren
Het kan kansrijk zijn om op strategische plekken (op hoeken van straten, nabij OV-knopen) inpandige of zelfs ondergrondse fietsenstallingen te maken. Zo heb je minder ruimte nodig voor fietsparkeren in de openbare ruimte. Dit verhoogt de verblijfskwaliteit van de openbare ruimte.
Verlaag de maximale snelheid voor al het vervoer in stad of dorp naar 30 kilometer per uur. Dit vergroot de verblijfskwaliteit en de veiligheid en promoot het gebruik van de (elektrische) fiets en het OV. Het biedt tevens een veilige omgeving voor de introductie van de zelfrijdende auto.
Anders met afval
Logistiek hof
Geofencing
Leidt het parkeren van andere vormen van deelmobiliteit vergelijkbaar met de fiets (deelscooters, steps, monowheels, etc.) in de publieke ruimte in goede banen door bijvoorbeeld gebruik te maken van geo-fencing. Wees er vroeg bij en maak strakke afspraken met aanbieders.
Superblockmodel Max 30 alle modaliteiten
37 central innovation district
Venstertijden
Ruimtelijke kansen voor Wandel- en Fietsstad Deelfiets 3.0
36
Veel potentiële hinder en gevaar in een gemengd gebied ontstaat door verkeersconflicten, zoals schoolgaande kinderen en een vrachtwagen. Deze conflicten zijn vaak ruimtelijk op te lossen, maar ook in tijd is veel mogelijk. Er kunnen bijvoorbeeld venstertijden worden geïntroduceerd: geen vrachtverkeer tussen 08:00 - 09:00 rondom basisscholen.
Hiërarchie in fietsnetwerk
Er zijn verschillende manieren om minder vaak vuilniswagens op de straat te hebben. Bijvoorbeeld de retourette: een plek om glas/papier en ander recyclebaar afval zelf heen te brengen. Of in nieuwe buurten een ondergronds vacuüm afvalsysteem om collectief te verzamelen. Of de insinkerator: naar Amerikaans voorbeeld groenafval door het riool.
Zonder hindernissen
Bedrijvigheid in de stad brengt in een omgeving die daar niet op zit te wachten, maar er toch afhankelijk van is. Bijvoorbeeld voor de levering van goederen. Het Logistiek Hof is een ruimte waar ondernemers kunnen laden en lossen, afsluitbaar van de openbare ruimte, zodat het niet erg is als een bestelling een nachtje buiten staat of als het niet altijd opgeruimd is.
Buurtmobiliteitshub
Logistiek weg van de weg
Stel beperkingen aan logistieke bewegingen op de weg. Werk met venstertijden en scheid de fiets en voetganger van de logistiek. Vervang logistiek over de weg geleidelijk door logistiek op de e-bike of over water.
Autotoegankelijkheid beperkt zicht tot enkele straten, waardoor de inrichting van de overige straten kan worden afgestemd op menselijke ontmoeting en gebruik van de voetganger en fietser. Eventueel kan autoverkeer in die straten met venstertijden of ontheffingen nog gedeeltelijk worden toegestaan.
Ontwerp fietsroutes voor verschillende typen fietsers. Routes voor de snelle fietsers zijn vooral efficiënt, maar hebben wellicht een lagere sociale veiligheid (omdat ze langs infrastructuur liggen). Routes voor interactieve fietsers zijn sociaal veilig en bieden veel variatie: kortom adressen aan de straat, aantrekkelijke groene omgeving waar veel te zien is.
40% van de bewegingen in het CID gaan te voet. Dat vraagt om ruimte in het straatprofiel en een aaneengesloten netwerk voor voetgangers. Daarbij geldt dat de stationsomgevingen de belangrijkste plekken zijn om te investeren in openbare ruimte voor voetgangers. Maak infrastructuurbarrières makkelijk oversteekbaar en maak looproutes tussen de stationsgebieden.
Maak per buurt collectieve (elektrische) mobiliteitsoplossingen. Zo maak je delen en opladen makkelijk en haal je stilstaande auto’s van de straat. Koppel er ook andere services aan: elektronische deelfietsen en -scooters, een plek om je pakketjes te laten bezorgen en de ideale plek voor een kleine buurtwinkel voor dagelijkse boodschappen.
IV
Ontmoeten, Plinten & Verbinden Ontmoeting in het CID begint meteen als je de deur uit bent: nieuwe woonvormen delen voorzieningen in aantrekkelijke lobbies. Benut de grote publiekstrekkers in het CID rondom de stationsknooppunten. Deze grote trekkers kunnen de kleintjes helpen: in de straten ertussen is een hoogfrequente plint waar veel ondernemers een plek kunnen vinden. Deze plinten zijn op alle tijdstippen levendig door slimme programmering. Menging op blokniveau maakt het stedelijk leven afwisselend en zorgt voor interesante kruisbestuiving. Plaats voorzieningen die weinig bijdragen aan levendigheid op straat bij voorkeur op de eerste verdieping en hoger. Maak naast de actieve straten waar de voetganger voor gaat ook ruimte rustpunten in bijvoorbeeld pocketparks.
inspiratiedocument
38
Ontmoeting vindt plaats op maaiveld: straten, pleinen, parken, plinten. Er zijn drie hoofdstructuren te onderscheiden: Zone 1: Hoge mate van levendigheid op straat. Publiekstrekkers, opleidingen, horeca, cultuur, grote kantoren, hoge kwaliteit openbare ruimte. Zie ook ‘reuring’ Zone 2: Groen-blauwe aders, parken, woonstraten. Maatschappelijke voorzieningen, buurtcafé. Zie ook ‘rust’ Zone 3: Hier mag het schuren. Met ruimte voor maakwerk en gemotoriseerd verkeer maar ook voor wonen. Altijd aantrekkelijk en stedelijk. Levendige plinten: gebouwen met op de begane grond een functie die ontmoeting stimuleert. Dit is voornamelijk niet-wonen. Belangrijke ontmoetingsplekken in het CID. Stationsgebieden, het centrum en in mindere mate de verbindende straten. Grens structuurvisie
39 central innovation district
inspiratiedocument
Ruimtelijke kansen voor Ontmoeten, plinten & verbinden Station als podium
Bouw woningen en bestemmingen bovenop de best bereikbare plekken: stations. Deze extreme vorm van verdichting zie je in Tokyo, maar ook in Amsterdam: de Kameleon. Ze zijn als sandwich opgebouwd: winkels, (metro)station, parkeren, collectieve daktuin, een dozijn hoge woontorens.
OMAplinten
Differentieer plintprogramma m.b.t. de openingstijden, waardoor er zowel in ochtend, middag als avond activiteit is (‘OMA-plint’). De plintregisseur kan hiervoor waken.
40
41 central innovation district
Meng op blokniveau Lobbies
Stapelen wat gestapeld kan
Plintregisseur
Hoogfrequente plinten
Cruciaal voor actieve, levendige straten is een hoogfrequente plint: zorg dat de begane grond gemiddeld elke 10 meter een entree heeft. De verhuur van kleine oppervlaktes helpt daarbij. Voorkom grote oppervlaktes die weinig interactie hebben met de straat, zoals supermarkten: pak die in met kleinere winkeltjes rondom.
Park programma
Activeer groene openbare ruimte door haar te programmeren met afwisselende activiteiten: een parkprogramma. Denk aan een pluktuin, getijdenpark, natuurzwembad, tai chi klasje, jogging ochtend, ponyuurtje of jazzmiddag.
Ieder groot woongebouw heeft een centrale entreeruimte. Haal het meeste uit deze plekken: zorg voor een huismeester, een ruimte voor werkplekken met goede koffie, mogelijkheden voor vergaderruimtes en een gedeelde woonkamer. Ook een collectieve plek voor pakketbezorging, wasmachines en afvalinzameling kunnen in/ naast de lobby liggen.
Daarbij ontstaan interessante mogelijkheden, zoals flexibel en dubbel ruimtegebruik, uitwisseling van stromen (denk aan energie, materiaal, etc.), en efficiënte, logistieke ontsluiting. Bovendien levert het een bijdrage aan een levendige openbare ruimte door verschillende programma’s en ingangen aan de straat te situeren.
Fietsvrije straten
In hoogstedelijk gebied waar veel voetgangers zijn, is het denkbaar om enkele straten fietsvrij te maken. Wanneer dit gecombineerd wordt met aantrekkelijke, openbare fietsenstallingen op strategische plekken verhoogt dit de verblijfskwaliteit van de straten.
Functies die niet een directe voordeur op de begane grond nodig hebben kunnen naar +1. Denk hierbij aan het verplaatsen van wonen of kantoren naar een verdieping hoger om ruimte te maken voor andere functies in de plint.
Multifunctionele event space
Maak een groot, centraal gelegen park dat zich leent als multifunctionele plek voor culturele activiteiten: festivals, sporttoernooien, voorstellingen of zelfs als safe-haven bij calamiteiten. Als er geen activiteiten zijn is het een fijne royale groene ruimte om te ontspannen.
Organiseer de exploitatie van plinten gezamenlijk met een plint-regisseur, -curator, -VVE of -BV. Deze partij is gespecialiseerd in plintprogramma en zorgt dat het juiste programma op de juiste plek landt. Zo kunnen gebruikers gemakkelijk doorstromen en vastgoedeigenaren zijn verzekerd van een aantrekkelijke, goed functionerende plint die waardeverhogend werkt.
V
inspiratiedocument
Hoogstedelijk Wonen, Werken & Recreëren
Het raamwerkplan zoneert op hoofdlijnen in verschillende functiemixen in verschillende (hoge) dichtheden. De zones kenmerken zich niet door functies, maar door prestaties en kenmerkende kwaliteiten.
Reuring: De hoogste dichtheid, de meeste mensen op straat. Actieve plint, kleine korrel. Ruimte voor ontmoeting en voorzieningen. Altijd levendig. Geen tot weinig ruimte-intensieve functies en infrastructuur. Rust: Breder aanbod van woonconcepten, ruimte voor klimaatadaptatie en recreatie. Basisvoorzieningen en kantoren vinden hier ruimte. Geen ruimte voor lawaaimakers. ‘s Avonds is het rustig, maar wel veilig.
gradiënt
Een raamwerkplan is een middel om met een kwalitatieve zonering richting te geven aan inititativen. Straten en bouwblokken krijgen een profiel: rust, reuring, ruis of een combinatie daarvan. Zo garandeer je een gezonde balans waarin rustige woonmilieus en dynamische woon-werkomgevingen naast elkaar kunnen bestaan. Zo borg je de mix en voorkom je te veel van hetzelfde op bepaalde plekken: niet alles kan en wordt reuring.
42
Ruis: Hier mag het schuren. Ruimte voor (maak)werk en een hoog tolerantieniveau wat betreft overlast. Ruimteintensieve functies en bedrijvigheid vinden hier een plek, maar altijd aantrekkelijk en stedelijk.
Grens structuurvisie
43 central innovation district
inspiratiedocument
Ruimtelijke kansen voor Hoogstedelijk Wonen, Werken & Recreëren Zoneer op prestaties
Introduceer milieuhinderzonering op basis van prestatie in plaats van functie. Bepaal maximale milieuhinder (geluid, geur, gevaar, ritme van activiteit en verkeersgeneratie) per zone. Bedrijven kunnen zo zelf beslissen waar ze willen vestigen: ze weten aan welke voorwaarden ze moeten voldoen in plaats van bij voorbaat op functie te worden afgewezen.
Maakwet
Bied ‘maken’ in de stad bescherming door een deel van het vloeroppervlak van een (her)ontwikkeling te bestemmen voor economisch kwetsbaar productiewerk. Dit biedt laaggeschoold werk nabij huis, trots, reuring en innovatiekansen.
Condo’s met gedeelde ruimte en faciliteiten
44
45 central innovation district
Cluster voorzieningen
Delen met de buren
Sardienparkeren
Omdat het CID straks één gebied is, is het goed denkbaar om bepaalde voorzieningen bij een aangrenzend deelgebied te vestigen. Deze schaalvergroting biedt ook mogelijkheden. Bijvoorbeeld één heel groot park in plaats van meerdere kleine.
Zorg voor minder blik op straat door bestaande parkeergarages te benutten voor zelf parkerende, elektrischedeelauto’s. Als sardientjes in blik staan auto’s hier op te laden, gesorteerd op type. Resultaat: 3x zo veel parkeerplekken en elke dag een andere wagen te kiezen!
Los hinder bouwtechnisch op
Bedrijvigheid die geluid en andere overlast veroorzaakt, kan toch gecombineerd worden met wonen door bouwtechnische oplossingen te doen. Zo zit in Rotterdam een brouwerij in de plint, met kantoren als geluidbuffer tussen de brouwerij en de woningen erboven.
Koppelbare flexwoningen
Maak clusters van maatschappelijke voorzieningen. Zo voorkom je monofunctionele plots en maak je deze maatschappelijke clusters makkelijker financieel haalbaar. Bijvoorbeeld een basisschool in de plint, zorghotel erboven en een buurttuin op het dak!
Sporten in de openbare ruimte
Sporten op het dak
Diepere plinten
Gezinsappartementen
Zorg dat ook gezinnen in de binnenstad kunnen blijven wonen en bouw appartementen geschikt voor gezinnen, met ruime groene terrassen. Gezinnen zorgen voor diversiteit en draagkracht in de stad.
Wonen kost steeds minder ruimte door digitalisering en delen. Maak appartementen met gedeelde ruimtes in de plint: een wasbar, een gemeenschappelijke woonkamer waar je bezoek kunt ontvangen, een huismeester en bijvoorbeeld een spa. Delen is vermenigvuldigen!
Bereid je voor op een veranderende woonbehoefte in de toekomst. Nu is klein wonen de trend door de krappe startersmarkt en vergrijzing, maar maak deze woningen alvast schakelbaar voor wanneer er behoefte komt aan grotere woningen.
Modern sporten is al lang niet meer enkel op de vereniging of in de sportschool: er is een keur aan aanbieders van sport in de openbare ruimte. Hou rekening met buitensporters bij de inrichting van openbare ruimte: zo bespaar je ruimte en het komt de verblijfskwaliteit ten goede.
Benut gebouwen met een groot dakoppervlak om sport- en spelgelegenheid op te maken. Denk aan het voetbalveld op het dak van de IKEA in Utrecht of de Basketbar boven een cafe op de Uithof.
In gesloten bouwblokken is vaak de mogelijkheid om de plintverdieping in het binnengebied uit te breiden. Geschikt voor plintprogramma dat minder daglicht eist, zoals productie- of reparatiebedrijven. Zo kunnen binnenterreinen (vaak restruimte) op een efficiënte manier benut worden en blijft bedrijvigheid mogelijk in de binnenstad.
47 central innovation district
Sturen op functiemenging met een richtinggevend en flexibel raamwerk Om de ambities van het CID in goede banen te leiden geeft een raamwerkplan met een kwalitatieve zonering richting. Straten en bouwblokken krijgen een profiel: rust, reuring, ruis of een combinatie daarvan. Op die manier kunnen initiatieven context krijgen en garandeer je een gezonde mix waarin rustige woonmilieus en dynamische woon-werkomgevingen naast elkaar
Indicatie kwalitatieve zonering CID Reuring Alle hoofdroutes voor voetgangers: de Campus Boulevard, Rode Loper HS, Waldorpstraat, Theresiastraat, Beatrixkwartier, Spui/Kalvermarkt/ Binnenstad.
kunnen bestaan. Zo borg je de mix en voorkom je te veel van hetzelfde op bepaalde plekken. Het Raamwerkplan doet op hoofdlijnen uitspraken om extremen te vermijden en kwetsbaarheden te beschermen. Spelregels in het ruimtelijk ordeningskader zijn noodzakelijk. Zij bieden met ‘een derde’ structuur de gewenste vrijheid en diversiteit binnen kaders.
Rust Alle binnenhoven en woonstraten: Rivierenbuurt, Bezuidenhout, Huygenspark, Weteringskade.
Reuring
Rust
Ruis
Ruis Langs noodzakelijke infrastructuurbundels, zoals spoor, Utrechtsebaan & Binckhorstlaan, maar ook op strategische plekken in de buurten.
inspiratiedocument
48
49 central innovation district
Niet alles gaat samen, maar sommige functies versterken elkaar juist. De ruimteclaims van de verschillende thema’s zijn te koppelen aan onderscheidende kwaliteiten: reuring, rust en ruis.
Reuring Logistiek weg van de weg (op de fiets of over water)
Geofencing
Superblockmodel
Delen met de buren
Cluster voorzieningen Plintregisseur
Meng op blokniveau
Park programma
OMAplinten
Deelfiets 3.0
Hoogfrequente plinten
Lobbies
Inpandig fietsparkeren
Sporten in de openbare ruimte
Anders met afval
De hoogste dichtheid, de meeste mensen op straat. Actieve plint, kleine korrel. Ruimte voor ontmoeting en voorzieningen. Altijd levendig. Geen tot weinig ruimte ruimteintensieve functies en infrastructuur.
Fietsvrije straten
Buurtmobiliteitshub
Hiërarchie in fietsnetwerk
Rust Breder aanbod van woonconcepten, ruimte voor klimaatadaptatie en recreatie. Basisvoorzieningen en kantoren vinden hier ruimte. Geen ruimte voor lawaaimakers. ‘s Avonds is het rustig, maar wel veilig.
Breng water terug in de Natuurlijk!
stad Singels
Tuintegeltax
Geweldige geothermie
Zonder hindernissen
Ruis Synergie oud en nieuw
Synergie tussen functies
We Drive Solar Buurtbatterij
Groene gevels & zonnedaken
Max 30 alle modaliteiten
Hier mag het schuren. Ruimte voor (maak)werk en een hoog tolerantieniveau wat betreft overlast. Ruimteintensieve functies en logistiek vinden hier een plek, maar altijd aantrekkelijk en stedelijk.
R
inspiratiedocument
Reuring
50
51 central innovation district
Energietransitie & Klimaatadaptatie • •
In de Reuring-zone is ruimte voor hoogstedelijke voorzieningen met ruime openingstijden die voor dynamiek en sociale veiligheid zorgen. Ook hotels en andere voorzieningen die veel publiek trekken, passen hier goed.
•
Wandel- en Fietsstad
Breng water de stad in Groene/zonne gevels, zonnedaken Bomen in bakken
• • • • • •
Ritsstraat Deelfiets 3.0 Geo fencing Superblocks Inpandig fietsparkeren Logistiek hof
Ontmoeten, Plinten & Verbinden • • • • •
Hoogstedelijk Wonen, Werken & Recreëren
Plintregisseur OMA-plinten Station als podium Frequente plinten Fietsvrije straten
• • • •
Condo’s met gedeelde ruimte & faciliteiten Zoneer op prestaties Los hinder bouwtechnisch op Stapelen wat gestapeld kan
geo fencing
prestatiegebaseerde zonering stapelen wat gestapeld kan Bomen in bakken
leesbare adressen
fietsvrije straten
station als podium
frequente plinten
ritsstraat
superblocks
OMA plinten
lobbies
logistiek hof breng water de stad in
deelfiets 3.0
inpandig fietsparkeren
we drive solar
hoogstraten
los hinder bouwtechnisch op
plintregisseur
inspiratiedocument
Woonconcepten zoals condominiums en kleinere eenheden gericht op één- en tweepersoonshuishoudens lijken hier goed op aan te sluiten. Het gaat om woningen voor ‘uithuizige’ bewoners, die sterk leunen op stedelijke en collectieve voorzieningen.
52
Voorbeelden met de klok mee: Grotemarktstraat in Den Haag, Kings Cross in Londen, Witte de Withstraat in Rotterdam, Nieuwe Binnenweg in Rotterdam, vernieuwde Spuiplein in Den Haag, Spoorpark Noord in Antwerpen, Stationsweg in Den Haag & Turfmarkt in Den Haag
53 central innovation district
inspiratiedocument
54
Huidige situatie De zuidzijde van Centraal Station in Den Haag wordt gedomineerd door asfalt en is programmatisch ook een ‘achterkant’. Op dit moment is dit geen plek voor levendigheid, interactie of verblijf.
55 central innovation district
Ontwikkelingen Het busterminal is zojuist vernieuwd. De Prins Bernhardviaduct moet de ‘Campus Boulevard’ worden, het Rijk is op zoek naar nieuwe ontwikkellocaties rondom/boven het spoor en ook de ‘fietsflat’ biedt nieuwe kansen.
Verbeelding Dit gebied wordt een voorkant voor de zuidzijde. Langzaam verkeer krijgt voorrang op de Campus Boulevard. Nieuwe ontwikkelingen richting zich naar de openbare ruimte ter bevordering van de interactie.
Stationsplein: De bussen blijven, het autoverkeer wordt gereduceerd en langzaam verkeer en groen krijgen meer ruimte. Het nieuwe stationsplein is dé ontmoetingsplek van de Campus Boulevard. Fietsflat: Hoogfrequent plintprogramma met duidelijk adres aan het stationsplein. Denk aan horeca, entrees van woningen, opleidingen en werk.
R
inspiratiedocument
Rust
56
57 central innovation district
Energietransitie & Klimaatadaptatie • •
In de Rust-zone is ruimte voor wonen, groen en kantoorwerk. Hier passen alle woonvormen die zich lenen voor een hoge dichtheid en niet in de andere twee zones passen, waaronder gezinsappartementen, boven-benedenwoningen, townhouses, enzovoorts. Ook kantoren zijn denkbaar en bijvoorbeeld zorgcomplexen of een basisschool.
• • • • • •
Breng water de stad in Groene/zonne gevels, zonnedaken Bomen in volle grond Tuinabonnement Schuifhuis Buurtbatterij Synergie oud en nieuw Tuintegeltax
Wandel- en Fietsstad
• • • • • •
Ontmoeten, Plinten & Verbinden
Singels We drive solar Max 30 Fiets op 1 Anders met afval Elektrische stadslogistiek
synergie tussen functies
groene gevels en zonnedaken
• •
Park programma Synergie tussen functies
Hoogstedelijk Wonen, Werken & Recreëren • • •
buurtbatterij
Gezinsappartementen Buurtkantoor Sport in de openbare ruimte
synergie oud en nieuw
gezinsappartementen tuin abonnement
tuintegeltax
park programma
bomen in volle grond schuifhuis
sport in openbare ruimte buurtkantoor
max 30 fiets op 1
singel
anders met afval
buurtpark
elektrische stadslogistiek open warmtenet we drive solar
inspiratiedocument
Deze zone lijkt ook erg geschikt voor klimaatadaptatie, parken en recreatieve verbindingen naar buiten. Het is er rustig in de avond, tijdens kantoortijden is er activiteit op straat door gebruikers van kantoren/zorg/school. Verblijfskwaliteit staat voorop, bedrijvigheid mag niet ten koste gaan van verblijfskwaliteit.
58
Voorbeelden met de klok mee: Heemraadsingel in Rotterdam, Point-du-Jour in Parijs, stadstuin Emma’s Hof in Den Haag, Space-S in Eindhoven, Kings Cross in Londen, ‘t Haegsche Hof in Den Haag, Rive Gauche in Parijs, Crispijnstraat in Den Haag.
59 central innovation district
inspiratiedocument
60
Huidige situatie De Weteringskade was voorheen een groenblauwe ader zoals de Schenk aan de oostzijde van het spoor. Door het Schenkviaduct is dit gebied verhard en van elkaar gescheiden. Het viaduct is alleen voor autoverkeer.
61 central innovation district
Ontwikkelingen Door de grote opgave in het gebied stijgen het aantal banen, woningen en voorzieningen in het gebied. Door deze nabijheid zet de stad in op andere modaliteiten: de fiets en de voetganger. Om bestand zijn tegen het steeds extremere weer groeit ook de behoefte aan groen en blauw in de openbare ruimte.
Verbeelding Dit gebied wordt een van de mooiste en rustigste plekken in de stad om aan te wonen met volop groen en blauw. Door de kwaliteitsprong in de openbare ruimte biedt dit kansen voor vernieuwing en verdichting.
Schenk: De Schenk wordt in ere hersteld. Dit draagt bij aan een toekomstbestendige stad, maar ook een kwaliteitsimpuls voor de omgeving en het CID als geheel. Verbinding: De auto wordt vervangen door de fietser en voetganger. Hierdoor kan het viaduct minder lang en slanker worden en ontstaan er nieuwe ontwikkelkansen rondom.
R
inspiratiedocument
Ruis
62
63 central innovation district
Energietransitie & Klimaatadaptatie • • •
In de Ruis-zone wordt volop ruimte geboden aan bedrijvigheid, logistiek, verkeer en rommeligheid. Een zone met een grotere mate van tolerantie. Ligging aan hoofdverkeersroutes, met grotere kavels en gebouwen, ligt voor de hand. Delen van ruis-zones kunnen woningvrij zijn, zodat zich hier de iets zwaardere functies kunnen vestigen, zolang de leefkwaliteit van de Reuring- en Rustzones even verderop niet negatief wordt beïnvloed.
•
Wandel- en Fietsstad
Natuurlijk! Geothermie Groene/zonne gevels, zonnedaken Grootschalige waterberging
• • • • •
Ontmoeten, Plinten & Verbinden
Hierarchie fietsnetwerk Geo fencing Logistiek hof Venstertijden Logistiek via water
• • • • •
Multifunctionele eventspace Atelier aan huis Experimenteerruimte Start-ups Maakwet
Hoogstedelijk Wonen, Werken & Recreëren • • • • • •
Experimentele woningbouw Sardienparkeren Sport op het dak Prestatie gebaseerde zonering Technische oplossingen voor geluidshinder Solids
geofencing
experimentele woningbouw
prestatie gebaseerde zonering
start-ups
overmaat baat
sporten op het dak
logistiek hof
groene gevels en daken solids
ruimte voor experiment
hiërarchie fietsnetwerk
logistiek op het water
ateliers aan huis
station als podium
multifunctionele eventspace
maakwet
geothermie
technische oplossingen voor geluidshinder
natuurlijk venstertijden grootschalige waterberging
sardien parkeren
inspiratiedocument
Als er wel gewoond wordt, passen hier vrijere woonvormen die meer tolerantie van de omgeving vragen en in return dat ook aan buurfunctie bieden. Denk bijvoorbeeld aan atelierwoningen. Waarschijnlijk gaat het hier om minder grote woningaantallen dan in de andere twee zones. Een dergelijk deelgebied kan monofunctioneel zijn of uit een mix van niet-wonen functies bestaan, bijvoorbeeld een poppodium met drukkerij en kantoren.
64
Voorbeelden met de klok mee: FLEX TEST ROC door marco. broekman, Kabelfabriek in Delft, logistiek hof door Plusoffice, Ketelhuisplein in Eindhoven, Weesperstraat in Amsterdam, Binckhorst in Den Haag, Waldorpstraat in Den Haag, parkeergebouw Nørdhavn in Kopenhagen.
65 central innovation district
66
67 central innovation district
Huidige situatie De Pletterijstraat ligt in de Rivierenbuurt en verbindt het New World Campus met het Spuikwartier. Nu al is de straat een gemengd woonwerk gebied door onder andere garages op maaiveld en wonen er boven.
Ontwikkelingen Ook de Rivierenbuurt zal als gevolg van de ontwikkeling van het CID met veranderingen te maken krijgen. Daarbij is het van belang om ruimte voor makers in de stad te behouden.
inspiratiedocument
Verbeelding De Pletterijstraat als plek waar werken en wonen samengaan. Een breed trottoir en hoge open plinten aan een zijde en een mobility hub op de hoek die enerzijds de toenemende mobiliteitsvraag in de stad faciliteert met een breed scala aan alternatieven voor de auto en anderzijds ook een plek waar makers en bewoners elkaar tegenkomen en van elkaar kunnen leren.
Ruimte voor makers: Zorg voor ruimte voor makers in de stad. Denk daarbij aan lichtere varianten zoals productontwerpers, maar ook dansstudio’s en fietsenmakers. Maak een ruiszone waarin het toegestaan is om lawaai te maken en te kunnen rommelen in bijvoorbeeld atelierwoningen. Buurtatelier: Dingen samen maken is een laagdrempelige manier voor mensen om met elkaar in contact te komen en vaardigheden te ontwikkelen. Zie kansen om een mobility hub tot een ‘wijkpaleis’ te maken (referentie uit Rotterdam West).
69 central innovation district
Uit te werken opgaves In de structuurvisie CID worden een aantal nog uit te werken opgaves benoemd. Zo zijn er nog niet voor alle gebieden met een hoge dynamiek gebiedsagenda’s opgesteld. Dit geldt voor de Schenk en het Beatrixkwartier, waar gebiedsontwikkeling moet gaan plaatsvinden rondom belangrijke infrastructuur die in ontwikkeling is, zoals het Schenkviaduct, de Koningscorridor en de Utrechtsebaan. Andere uit te werken opgaves zijn CID breed en gerelateerd aan thema’s als economische ontwikkeling, mobiliteitstransitie en de voorzieningenopgave. In dit hoofdstuk worden deze uit te werken opgaves van inspiratiebeelden voorzien, waarin de opgaves en oplossingsrichtingen in worden verduidelijkt.
inspiratiedocument
70
71 central innovation district
Economie = ecologie
De stad als dynamisch ruimtelijk systeem, met verschillende ritmes TIJD
FUNCTIES
RUIMTE
Gebruiker
Cluster
Ruggengraat
Functiemenging
Functie Gebouw
r
r
r
r
r
reuring
r
r
rust
r
r
r
r
ruis
Stadsinrichting
r
Stadsstructuur
voedselpiramide
Differentiatie - in schaal - in programma - in bereikbaarheid
Vergroot de botsingskans Economie = ecologie DeDeeconomie laatzich zich nietniet temmen. Beïnvloeden van economische economie laat echter ontwikkeling daarentegen is wel degelijk goed mogelijk. Door de juiste conditemmen, maar de overheid kan ties te scheppen wordt het een stuk waarschijnlijker dat een bepaalde ontwikwelkeling de juiste scheppen plaats condities vindtplaatsvindt. Om te ontdekken hoe dat het beste kan, dient ecologie ter inspiratie. Want de parallellen tussen economie en ecologie zijn waardoor er (a) meer talent wordt opvallend treffend. getrokken en vastgehouden, (b) mensen die aan min of meer hetzelfde thema werken elkaar makkelijker treffen en (c) er voldoende ruimte en variatie is om te kunnen ontwikkelen.
habitat
Ecologie ter inspiratie: Bron: Landscape Ecology Principles Richard T.T. Forman 1996
r
r r
r
Korrelgrootte
inspiratiedocument
72
73 central innovation district
Plek voor publieke plinten Regent’s Park, Londen (1) Pleinbios, Rotterdam (2) Haagse Bos (3) Bottom line Gebouw en straat wisselen uit via de begane grond en een
Programma voor het park 1.
overgangszone tussen publiek en privé. Dit is de plek om publieke ruimte te activeren en het, met ogen op straat, sociaal veilig te houden. Met de verdichting van het CID zal ook anders met (publieke) voorzieningen moeten worden omgegaan. Hoe kunnen we ze intensiveren, onderdeel maken van grotere gebouwen of ze anders een plek geven?
2.
D A B
plint
bebouwing grondgebied
footprint
onbebouwd privé
C
Compacte Compactebrede bredeschool school
Meerdan dan een een school Meer school
Plaats: Partijen:
Innovatie: Plaats: Partijen: Innovatie:
Den Haag -
Schole gecombineerd met andere maatschappelijke Den Haag -voorzieningen en buurtfuncties Schole gecombineerd met andere maatschappelijke De brede school is een school gecombineerd met multifunctionele ruimtes die met voorzieningen en buurtfuncties andere maatschappelijke functies op stads-/buurtniveau gedeeld worden. Hierbij kan worden gedacht aan een schoolgebouw waarin bijvoorbeeld de gymzaal buiten
Delestijden brede school een gebruikt school gecombineerd met multifunctionele ruimtes tevensiswordt door lokale sportverenigingen. Het concept vandie de met andere functies op stads-/buurtniveau gedeeld worden. met Hierbij bredemaatschappelijke school is begonnen in de periode 1995-2000. Het concept is bedacht
A
Stapelen: dubbele plint
B
Herindeling plint
C
Diepere plinten
D
In nabije buurt
Compacte Compacte brede brede school school
Scholen Scholen gestapeld gestapeld
Plaats: Plaats: Partijen: Partijen: Innovatie: Innovatie:
bebouwd infra groen
3.
Superconcentratie Superconcentratie
Superconcentratie Concentratie Cultuur Concentratie Cultuur
Concentratie Cultuur
Plaats: Stockholm Partijen: Peter Celsing
MultifunctioneelPark Park Multifunctioneel Kulturhuset Kulturhuset Amare Den Haag Amare Den Haag Kulturhuset Tivoli Vredenburg Tivoli Den Vredenburg Amare Haag Tivoli Vredenburg
Rotterdam Innovatie: Intensieve stapeling van cultureel programma Plaats: Stockholm Rotterdam Plaats: Stockholm Arconiko, Partijen: Peter Celsing Arconiko, Jeugd Jeugd Onderwijs Onderwijsen ensamenleving samenlevingRotterdam, Rotterdam, Partijen: Peter Celsing Stichting Innovatie: Intensieve stapeling van cultureel programma Stichting Kinderopvang Kinderopvanghet hetsteigertje, steigertje,J.P. J.P.van vanEesteren Eesteren Innovatie: Intensieve stapeling van cultureel programma Ruimtebesparing Ruimtebesparing door door Schoolplein Schoolpleinop ophet hetdak dakvan vanBrede Brede Intensief gebouw met een stapeling van verschillende culturele voorzieningen. school. In het gebouw zit het Stockholm Stadstheater, conferentiezalen, school.
Een gebouw met twee basisscholen, twee peuterspeelzalen, twee gymzalen
Multifunctionele infrastructuur infrastructuur Multifunctionele
Grant Park Chicago Voorzieningen en School, brug brug en park Londen Voorzieningen en park park Regents en park park--Oog OogininAlAl Regents park LondenSchool, Grant Park Chicago
Plaats: Chicago, Londen Partijen: Edward H. Bennett Innovatie: Combinatie van park met openbare voorzieningen
Plaats: Chicago, Londen Partijen: Edward H. Bennett Innovatie: Combinatie van parkfuncties met openbare voorzieningen Een stadspark met diverse openbare zoals musea, sportfaciliteiten, tuinen, plekken voor evenementen, kunst en haven voorzieningen. De functies Intensief gebouwexpositieruimten, met een stapeling van verschillende culturele voorzieningen. concertruimtes, een bioscoop, een bibliotheek en zijn openbaar en allemaal onderdeel van het openbaar toegankelijk park. Intensief gebouwzitmet stapeling van verschillende culturele voorzieningen. Een stadspark met diverse openbare functies zoals musea, sportfaciliteiten, In het gebouw heteen Stockholm Stadstheater, conferentiezalen,
Plaats: Utrecht Partijen: Next Architects, Gemeente Utrecht, Rudy Uytenhaak, B+B, Arup, Ippel Civiele Betonbouw, STRABAG BV, Klaassen
Plaats: BeheerUtrecht BV, Roelofs Partijen: Next Architects, Gemeente Utrecht, Uytenhaak, Innovatie: Slim combineren van fietsroute, parkRudy en school B+B, Arup, Ippel Civiele Betonbouw, STRABAG BV, Klaassen Beheer BV, Roelofs combineren fietsroute, en school In eenInnovatie: vloeiende Slim beweging worden van fietsroute, parkpark en school samengebracht tot een samenhangend geheel van infrastructuur, bouwwerk en landschap. Het ontwerp daagt de ontwerpende partijen van alle onderdelen uit tot een
Tijd Tijd
Venstertijden Venstertijden Venstertijden
Car Free Saturday, NYC Car Free Saturday, NYC Car Free Saturday, NYC Terrasvlonders Terrasvlonders Terrasvlonders
Plaats: New York City Plaats: New York City Partijen: Partijen: - Innovatie: Tijdelijk ander gebruik openbare ruimte Innovatie: Tijdelijk ander gebruik vanvan de de openbare ruimte
Plaats: New York City Partijen: Innovatie: Tijdelijk ander gebruik van de openbare ruimte In New York wordt ieder evenement gehouden waarbij straten In New York wordt ieder jaarjaar eeneen evenement gehouden waarbij straten worden afgesloten voor autoverkeer. Hiermee wordt tijdelijk laten zien hoe worden afgesloten voor autoverkeer. Hiermee wordt tijdelijk laten zien hoe de atmosfeer veranderd als de straten en avenues alleen voor voetgangers deNew atmosfeer veranderd de een straten en avenues alleen voor voetgangers In York wordt iederalsjaar evenement gehouden waarbij straten
inspiratiedocument
74
75 central innovation district
Metro Mix
Mobiliteit met menselijke maat Afbeelding 5.1 Voorkeursvolgorde inrichting mobiliteit op menselijke maat
Menselijke maat Met deze structuurvisie spreekt Den Haag zich duidelijk uit om van het CID een centrum stedelijk gebied te maken waar verblijfskwaliteit en de voetganger en fietser vooropstaan. De Walkable en Cyclable City. Op een aantal plekken en thema’s vergt het nog nader onderzoek hoe deze ambities te concretiseren en te verzilveren.
Hoe gemengde hoogstedelijke milieus met meerwaarde voor Nederland te ontwikkelen
Guiding Principles
Trekfietstracé) verbinden het CID met buitenwijken en omliggende gemeenten. D zijnmaar snellemet routes Meng, matedie zijn vormgegeven op afwikkeling van grote stromen fietsverkeer. De fiets is daarmee Meer mening in hoge dichtheid leidt een aantrekkelijk vervoermiddel voor afstanden ongeveer 15 kilometer. tot meer bewegingen te voet te fiets en per openbaar vervoer en juist tot binnen het CID is een fijnmazig netwerk van eenVoor dalingfietsverplaatsingen van het autogebruik.
aansluit op stations en OV-haltes. Op de hoofdroutes voor voetgangers krijgt de voetganger prioriteit als de ruimte schaars is. Hier wordt voorzien in voldoende brede en obstakelvrije trottoirs met een breedte van 2,5 tot 4,5 meter en op kruispunten met ander verkeer heeft de voetganger prioriteit. Aantrekkelijk ingerichte plinten en groenstructuren voor schaduw passen ook in dit beeld.
Een autoluwe inrichting van grote delen van het CID zorgt ervoor dat het aantal barrières voor voetgangers sterk afneemt, bijvoorbeeld in de omgeving van het Rijswijkseplein en bij de Waldorpstraat waar de huidige drukke autostroom een barrière vormt. Ook voor de fysiek aanwezige weg-, water en spoorbarrières is veel aandacht nodig voor een goede oversteekbaarheid, door dit op te nemen bij de vormgeving van een nieuw Schenkviaduct en de Velostradabrug over de Trekvliet, door een nieuwe verbinding tussen de Koningstraat en de Waldorpstraat onder het spoor en door verbetering van de doorgang onder de drie spoorviaducten in de Binckhorstlaan. Om de ongeveer 300 tot 400 meter moet er een hoogwaardige voetgangersroute beschikbaar zijn om deze barrières te passeren.
5.3.3
Ruim baan voor de fiets
De (E-)fiets neemt een belangrijk deel van de mobiliteitsgroei in het CID voor haar
Advies aan het gebiedsgerichte bereikbaarheidsprogramma van de Metropoolregio Amsterdam Samen Bouwen aan Bereikbaarheid