RIS307135 Bijlage 1 - 201118 SV CID - Structuurvisie CID gew vastgesteld

Structuurvisie CID Den Haag Gemeente Den Haag 1 juli 2021

Project Opdrachtgever

Structuurvisie CID Den Haag Gemeente Den Haag

Datum

Vastgesteld Definitief 1 juli 2021

Afbeelding voorblad

Bureau De Zwarte Hond

Document Status

SAMENVATTING

Het CID als economisch topmilieu Het Central Innovation District (CID) wordt (door)ontwikkeld tot een internationaal economisch topmilieu met voldoende ruimte voor kantoren en instellingen met een aantrekkelijk vestigingsklimaat en innovatieve buitenruimte. Rondom de drie stations zetten we in op campusontwikkeling, waarbij met de triple helix (kennisinstellingen, werkgevers en overheid) een innovatiemilieu wordt ontwikkeld met ruimte voor ontmoeting, kennisdeling en valorisatie. In het CID zetten we in op een groter (gezamenlijk) onderwijsaanbod en ontwikkelen we het CID verder als magneet voor talent. De CID-ontwikkelgebieden en de historische binnenstad worden (ruimtelijk en programmatisch) verbonden tot één stedelijk hart. Beide gebieden behouden hun onderscheidende karakter en nieuw aanbod is aanvullend en versterkend ten opzichte van de binnenstad. De (toeristische) aantrekkingskracht van het CID en de bestaande binnenstad wordt vergroot, onder andere door toevoeging van publiekstrekkers en aantrekkelijk aanbod in retail, leisure, horeca, evenementen en cultuur.Voor de ontwikkeling van het CID zijn transities in mobiliteit en energie en een toekomstbestendige buitenruimte essentieel om de verdubbeling van de binnenstad mogelijk te maken.

3.

Nieuwe ontwikkelingen als motor om het CID en haar omgeving schoner en rijker te maken. De verdichting en nieuwbouw wordt ingezet voor belangrijke duurzaamheidsthema’s zoals het versnellen van de energietransitie en het klimaatbestendig maken van de stad. Het CID biedt kansen voor kwetsbare wijken in de omgeving.

4.

Functiemenging wordt het nieuwe normaal. Het CID wordt een bonte mix van wonen, werk en voorzieningen. Dat zorg voor een levendig en aantrekkelijk straatbeeld, economische en culturele kruisbestuiving en reductie van reisafstanden.

5.

Karakter van buurten wordt versterkt en niet overal verandering. We bouwen voort op de bestaande kwaliteit en identiteit van gebieden. In het CID zijn gebieden waar veel ontwikkelingen plaatsvinden, maar ook gebieden waar geen grote ontwikkelingen zijn voorzien (laagdynamisch).

6.

Een raamwerk van reuring, rust en ruis als middel voor een goede balans. Het CID kent altijd een functiemix, maar de mate van functiemenging varieert: van rustige woonmilieus tot dynamische woon-werkomgevingen.

7.

Door slim te combineren ontstaat ruimte om alle opgaven op te lossen. Door het delen en combineren van functies worden de schaarse ruimte (onder- en bovengronds) optimaal benut. Het inpandig oplossen van voorzienin-

Een samenhangend gebied aan de hand van 7 ruimtelijke principes Om de ambities van het CID te bereiken, worden de gebieden rondom de drie treinstations getransformeerd tot één samenhangend gebied aan de hand van zeven ruimtelijke principes: 1.

2.

Het CID wordt een centrummilieu: verdubbeling van het Haagse centrum. Het CID wordt een hoogstedelijk gebied dat wordt gekenmerkt door een hoge concentratie van woningen, werkplekken en voorzieningen in een gebied met een hoge verblijfskwaliteit en een uitstekende bereikbaarheid, in aanvulling op de bestaande historische binnenstad. Van drie losse stationsgebieden naar een hechte ‘triple hashtag’ verbonden door lange lijnen. We gebruiken bestaande doorgaande lange lijnen die kenmerkend zijn voor Den Haag om het CID onderling en met de rest van de stad te verbinden.

3 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

gen als fietsparkeren, traforuimte e.d. creëert meer ruimte op straat. Het CID-gebied wordt door een toename van minimaal 25.000 arbeidsplekken en ongeveer 20.500 woningen met alle benodigde economische en maatschappelijke voorzieningen verdicht en versterkt. Economisch wordt het CID vernieuwend en divers en biedt het kansen voor heel Den Haag. De drie stationsgebieden worden met elkaar verbonden waarbij het wandelen en de fiets in het gebied voorop komt te staan. Nabijheid is hier van belang. Door een menging van functies, goede verbindingen voor het langzaam verkeer en het organiseren van ontmoetingsplekken wordt gezorgd voor verbinding van gebieden en mensen. Functiemenging gebeurt via het ordeningsprincipe van reuring, rust en ruis en door slim te combineren ontstaan mogelijkheden om meerdere opgaven in een keer op te lossen. In een bouwblok worden altijd een combinatie van functies gerealiseerd. De menging van functies is met name te vinden in de onderste lagen van de bebouwing. Het ontwerp en de programmatische invulling van plinten draagt bij aan het ontstaan van een hoogstedelijk interactiemilieu op ooghoogte.

Nieuwe bebouwing wordt zorgvuldig ingepast, rekening houdend met waardevolle cultuurhistorische, landschappelijke en architectonische kwaliteiten. Woningbouw voor iedereen In het CID zal een aanzienlijk woningbouwprogramma worden gerealiseerd in een hoogstedelijke leefmilieu. Het CID wordt een inclusief woongebied met een woningaanbod voor iedere gezinssamenstelling en voor alle inkomensgroepen. Om verschillende doelgroepen te bedienen moeten woningbouwplannen meerdere woningtypen kennen. Met gedifferentieerd bouwen maakt de gemeente combinaties van meerdere woningtypen in straten en buurten, waardoor verschillende doelgroepen aangetrokken worden. Bij het opstellen van het woonprogramma moeten keuzes gemaakt worden ten aanzien van woonmilieus en doelgroepen per deelgebied. Voor deze keuzes wordt aansluiting gezocht bij de uitgangspunten ten aanzien van bouwen en wonen. Voor nieuwbouw in het CID wordt de norm gehanteerd van minimaal 30% sociale huur en 20% middeldure huur. Daarnaast streven we voor nieuwbouw ook naar 20% betaalbare koop. Voor studentenwoningen geldt een aparte kwantitatieve ambitie. Woningcorporaties hebben het primaat bij nieuwe sociale woningbouw. Daarnaast vindt de gemeente het belangrijk dat nieuwe middeldure huurwoningen ook middelduur blijven (max. consumentenprijsindex +1), ook als een nieuwe bewoner het huis gaat huren.

Dit om ook de betaalbaarheid van deze woningen op de lange duur te kunnen garanderen. Aantrekkelijke en duurzame leefomgeving De gereedschapskist Openbare Ruimte is één van acht focusprojecten die in de CID-agenda 2040 (RIS 302327) zijn benoemd. De gereedschapskist gaat over de openbare ruimte van het CID, maar is geen blauwdruk voor oplossingen in ruimtegebruik. Het laat strategieën zien hoe een kwalitatief hoogwaardig stuk stad ontstaat met een consistent kwaliteitsniveau. Het laat zien hoe de openbare ruimte verandert bij verdichting en hoe de projecten voor verdichting rekening moeten houden met de openbare ruimte. In de gereedschapskist zijn verschillende aspecten van inrichting en beheer in kaart gebracht, welke aansluiten bij de ruimtelijke hoofdthema’s uit de structuurvisie CID: • Verdichten en differentiëren van het gebied. • Verbinden van verschillende zones binnen en buiten het CID, dus het opheffen van barrières. • Verbeteren van de openbare ruimte om ontmoeting en innovatie optimaal te faciliteren.

4 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

•

Vergroenen en verduurzamen van het gebied.

Het Handboek Openbare Ruimte blijft ook voor het CID geldig. De gereedschapskist is een aanvulling, geen vervanging ervan. In het vervolg van deze gereedschapskist wordt het Handboek Openbare Ruimte aangevuld met specifieke onderdelen voor het CID. De gereedschapskist is bedoeld voor de gemeente (beslissers, bedenkers, uitvoerders en beheerders) en de markt (ontwikkelaars en ontwerpers). Het moet duidelijkheid scheppen over de onderlinge afhankelijkheden tussen gebruik van de ondergrond, kwaliteit op maaiveld en (hoogbouw) ontwikkelingen. Vanuit de Gereedschapskist CID zijn de volgende onderwerpen in de structuurvisie benoemd: • In de gereedschapskist is een streefnorm van 8m2 groen per woning op gebiedsniveau opgenomen. Dit betreft kijk- en gebruiksgroen, exclusief water. Het is een norm als referentie voor planvorming. Het is een indicator die samen met kwalitatieve normering wordt ingezet. • Het principe dat gebieden van inrichtings- en beheerniveau gaan verkleuren is een logisch gevolg van de verdubbeling van de binnenstad. Dat zal geleidelijk gaan en daarin gaat de buitenruimte gelijk mee op. • Besluit over de kwaliteitsniveaus en bijbehorende financiering is onderdeel van de Kadernota openbare ruimte en de actualisatie daarvan. • Het principe van tegelijk ontwerpen van de boven- en ondergrond met inachtneming van de transities van energie en duurzaamheid.

• Het belang van de interactie van gebouw en buitenruimte in gebruik en betekenis (voor ontmoeting en innovatie) moet ook in de planvorming zichtbaar worden. Hierbij zijn onderwerpen als afval, fietsenstalling, bezorging, parkeren, klimaat en energie van belang. Een duurzaam CID De ontwikkeling van het CID biedt veel kansen voor verduurzaming. Een transitie naar meer duurzame vormen van vervoer en een aantrekkelijk en klimaatadaptieve leefomgeving maken daarvan onderdeel uit. Met het ontwerp-stedelijk Energieplan (RIS305064) is de strategie voor de energietransitie voor Den Haag ter visie gelegd. Voor het CID is de keuze gemaakt dat nieuwbouw wordt verwarmd met (lokale) Lage Temperatuur (LT) bronnen en in principe niet aansluit op het Hoge Temperatuur (HT-) stadswarmtenet. Voor de CID gebieden wijzen de meest recente onderzoeken uit dat er voldoende lokale

bodempotentie & plaatselijk aquathermie (beide LT) aanwezig is voor de geplande nieuwbouw, mits zij efficiënt gestructureerd (gepositioneerd) en collectief georganiseerd wordt. Gemeentelijke sturing hierop kan plaatsvinden via het Bodemenergieplan en het Warmteplan. Den Haag past prestatiegerichte duurzaamheidsinstrumenten toe die de duurzaamheid van gebouwen aantonen om de markt maximaal uit te dagen om integraal duurzaam te ontwerpen. Mobiliteit De ontwikkeling van het CID leidt tot meer verplaatsingen in een gebied waar de openbare ruimte schaars is. Mobiliteitstransitie met een verschuiving naar een vervoerwijzekeuze van 40% lopen, 25% fietsen, 20% OV en 15% auto, is randvoorwaarde om het CID te kunnen ontwikkelen. Met de inzet op deze mobiliteitstransitie wordt ruimte vrijgemaakt die nodig is voor de energietransitie, groen, klimaatadaptieve maatregelen en verblijfskwaliteit. De verdichting in het CID met woningen, werkgelegenheid en voorzieningen stelt hoge eisen aan de bereikbaarheid en de inrichting van de openbare ruimte. Het vereist een hoogwaardige openbare ruimte die innovatie en menselijke ontmoetingen stimuleert. Van een gefragmenteerd gebied met grote barrières naar één samenhangend gebied met hoge verblijfskwaliteit en prioriteit voor voetgangers en fietsers.

Om goed te kunnen functioneren als centrum milieu, moet het CID daarbij op alle schaalniveaus goed bereikbaar zijn, zonder de leef- en milieukwaliteit onder druk te zetten. Bij de organisatie van mobiliteit in het CID draait het om de menselijke maat; gezond, actief en in interactie met de omgeving. In het CID wordt voortgebouwd op uitgangspunten voor mobiliteit die ook succesvol in de binnenstad zijn toegepast. De belangrijkste strategische uitgangspunten voor mobiliteit in het CID zijn: 1. Mobiliteitstransitie Een transitie naar ruimte-efficiënte, schone en klimaatneutrale mobiliteit is een randvoorwaarde voor ontwikkeling van het CID. Dat betekent prioriteit voor mobiliteit op menselijke maat; een openbare ruimte die in eerste instantie is ingericht op 1. Voetgangers (40%)2. Fietsers (25%) en 3. Openbaar vervoer (20%), vergelijkbaar met de binnenstad. De groei van de mobiliteit in het CID wordt opgevangen met deze vervoerwijzen. 2. Wandel- en fietsstad Binnen het CID krijgen voetgangers en fietsers prioriteit op het autoverkeer. Lopen en fietsen moeten in het CID de meest vanzelfsprekende keuzen zijn. Dat betekent een veilige omgeving zonder grote barrières, aantrekkelijke plinten en voorzieningen met voldoende maat. We zetten in op realisatie van samenhangende

5 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

netwerken voor voetgangers en fietsers op het schaalniveau van het CID, met bijzondere aandacht voor een goede oversteekbaarheid van de weg-, spoor-, en waterbarrières. 3. Autoluw De ruimte voor voetgangers en fietsers wordt gevonden door een verdere uitbreiding van het autoluwe gebied en door minder straatparkeren. Doorgaand autoverkeer wordt geconcentreerd op een beperkte aantal stedelijke hoofdwegen. Het gebied binnen de Centrumring wordt autoluw; toegankelijk voor autoverkeer met een bestemming in het gebied, maar niet voor doorgaand autoverkeer. Buiten de stedelijke hoofdwegen wordt 30 km/uur de norm, waarbij de veiligheid en oversteekbaarheid voor voetgangers en fietsers centraal staan. 4. Schaalsprong OV Het openbaar vervoer is essentieel voor het bereikbaar maken van het CID voor grote reizigersstromen. De belangrijkste dragers voor de OV ontsluiting zijn de lightrailverbindingen en het spoor. Op de Koningscorridor en de Leyenburgcorridor wordt ingezet op een substantiële versnelling en capaciteitsuitbreiding, waarbij ook wordt gezocht naar oplossingen op +1 en -1. De stations Den Haag Centraal, HS en Laan van NOI zijn essentiële knooppunten in het CID. Groeiende reizigersstromen zorgen voor opgaves voor de capaciteitsvergroting en kwaliteitsverbetering. Onder meer door een tweede volwaardige entree van Den Haag Centraal op het Prins Bernhardviaduct. 5.

Hoofdstructuur De toekomstige hoofdstructuur voor voetgangers, fietsers, openbaar vervoer, knooppunten en wegverkeer zijn vastgelegd in afbeelding 4.6 en 4.7 van de structuurvisie. Deze hoofdstructuur is het uitgangspunt voor verdere uitwerking in de deelgebieden. 6. Parkeerbeleid Het parkeerbeleid wordt aanbodgestuurd en marktconform. Daarvoor gelden nieuwe parkeernormen (Nota parkeernormen CID en Binckhorst Den Haag 2020, RIS 306160). Voor de aanwezige parkeerplaatsen geldt een marktconform tarief. Parkeervoorzieningen voor nieuwbouw worden zoveel mogelijk in centrale parkeervoorzieningen gerealiseerd, in eerste instantie wordt daarbij gekeken naar het benutten van overcapaciteit in bestaande parkeergarages. In de openbare ruimte hebben voetgangers, fietsers en groen prioriteit boven de aanwezigheid van autoparkeren. 7. Logistiek Er wordt ingezet op een ruimte-efficiënte organisatie van logistiek, met minder overlast en meer veiligheid voor de omgeving. Daarbij wordt ingezet op het

gebruik van schone en veilige vervoermiddelen en het tegengaan van onnodige verkeersbewegingen. 8. Innovatieve mobiliteitsdiensten en vervoersmanagement De gemeente biedt ruimte aan innovatieve vervoersdienten en proefprojecten die helpen om de mobiliteitstransitie te versnellen, waaronder aanbod van deelmobiliteit en mobiliteitshubs. In het kader van vervoersmanagement worden met bedrijven, overheid onderwijs en (internationale-)organisaties in het CID afspraken gemaakt om werknemers bezoekers en studenten te stimuleren om vaker voor schone- en ruimte-efficiënte vervoermiddelen te kiezen. 9. Versneld naar 0-emissie Er wordt in het CID ingezet op een versnelde introductie van 0-emissie voertuigen. Om de transitie te versnellen wordt overwogen om, op de langere termijn (na 2030) het CID onderdeel te laten zijn van een 0-emissiezone, waar alleen 100% schone auto’s worden toegelaten. Voorzieningen Om het voorzieningenprogramma te bepalen is uitgegaan van het beoogde programma en van de vuistregels voor de voorzieningenbehoefte uit een eerdere studie voor de Binckhorst. De voorzieningenbehoefte t.o.v. de Binckhorst is deels aangepast, zodat zij beter aansluiten bij het centrummilieu van het CID gebied. De vuistregels bieden per x aantal inwoners of x aantal woningen een m2 behoefte.

Daarnaast is er uit de ambitie voor het CID ook bekend dat er andere (hoogstedelijke) voorzieningen toegevoegd worden. Hier is geen norm voor, maar de ambities uit de structuurvisie leveren hiervoor de aantallen. Er wordt onderscheid gemaakt in 3 type voorzieningen: • Basisvoorzieningen (primair/voortgezet onderwijs, cultuur, zorg, buurtcentra, etc.), • Buitenruimte (groen/park, speelplekken, etc.) • Hoogstedelijke commerciële voorzieningen (horeca, hoger onderwijs, winkels etc.). In het document is toegelicht welk programma je – op hoofdlijnen - waar kan laten landen. Dit is vooral gedaan om een gevoel te krijgen van wat de ruimte reservering voor deze voorzieningen is. Het voorzieningenprogramma vraagt verdere uitwerking op deelgebiedniveau. Bij deze uitwerking kan de 0-meting van LER, welke onlangs is opgesteld, worden meegenomen. Conclusie is wel dat grootschalig georganiseerde buitensport binnen het CID geen plek binnen het CID kunnen krijgen. Voor deze functies zal onderzocht moeten

6 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

worden waar deze functie wel een plek kunnen krijgen en is daarmee opgenomen als uit te werken opgave. Uitvoering structuurvisie Bij de vaststelling van de Structuurvisie CID in de raadsvergadering van 1 juli 2021 (RIS307135) heeft de raad het college opgedragen bij de uitvoering als volgt te werk te gaan: a. om bij gebiedsvisies, gebiedsagenda’s, NvU’s, PUK’s en projectdocumenten dan wel collegebesluitvorming informatie toe te voegen waaruit blijkt: 1) hoeveel voorzieningen worden gerealiseerd; 2) hoe deze zich verhouden tot het collegebesluit Haagse referentienormen maatschappelijke voorzieningen; 3) welke voorzieningen wanneer en waar gerealiseerd worden; 4) en hoe deze voorzieningen gefinancierd worden; b. om met bekende variabelen van de bouwplannen prognoses en varianten te maken van de bijbehorende voorzieningen en daarmee gedurende het planvormingsproces de mogelijkheid te houden om ruimte te reserveren voor deze voorzieningen en om bij te sturen; c. voor het CID de norm ‘centrumstedelijk’ als vertrekpunt te hanteren voor de gebouwde maatschappelijke voorzieningen; d. bij de ontwikkeling van het CID te voorzien in een hoogwaardige groene buitenruimte met een hoge gebruiks- en ecologische waarde en daarbij op gebiedsniveau een norm voor openbaar groen te hanteren van 8 m2 per woning; e.

inzichtelijk te maken dat het aantal vierkante meters groene ruimte in het CID minimaal gelijk blijft en hierover bij besluiten (zoals gebiedsvisies, NvU’s en PUKs) te rapporteren. f. na de zomer invulling te geven aan de hiervoor genoemde punten voor de eerder vastgestelde NVU’s en PUKs. g. om bij gebiedsvisies, gebiedsagenda’s, NvU’s, PUK’s en projectdocumenten dan wel collegebesluitvorming informatie toe te voegen waaruit blijkt hoe de integrale toegankelijkheid geborgd wordt. h. bij alle ontwikkelingen de leefbaarheidseffecten (waaronder voorzieningen) in de bestaande wijken te inventariseren en bij negatieve effecten voorafgaand (eventueel als onderdeel van het bouwproject) mitigerende maatregelen te nemen.

INHOUDSOPGAVE

4.2

Hoogstedelijkheid: verdichting, functiemenging en differentiatie

25

4.3

Mobiliteit op menselijke maat

29

1

INLEIDING

9

4.4

Aantrekkelijke en duurzame leefomgeving

32

1.1

Ontwikkelingsopgave voor het CID

9

5

THEMATISCHE UITWERKING

36

1.2

Plangebied

9

1.3

Waarom een structuurvisie?

10

5.1

Thema’s volgend uit de visie

36

1.4

Totstandkoming van de structuurvisie

10

5.2

1.5

Impact van de Corona-crisis

11

Hoogstedelijkheid: verdichting, functiemenging en differentiatie

36

1.6

Leeswijzer

11

2

HUIDIGE SITUATIE CID

13

5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.2.5

36 38 39 40 41

2.1

Central Innovation District en omgeving

13

2.2

Ontwikkeling van het gebied in volgelvlucht

14

2.3

Sterkte en zwakte analyse CID

15

3

AMBITIES

19

5.3.5

3.1

Ambitieuze opgaven voor Den Haag en het CID

19

3.2

Verdichten en versterken door het toevoegen van functies 20

5.3.6 5.3.7 5.3.8

3.3

Verbinden van mensen en gebieden

20

3.4

Vergroenen en verduurzamen

20

4

VISIE

22

4.1

CID wordt een centrummilieu

22

7 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

5.3

Mobiliteit op menselijke maat 5.3.1 5.3.2 5.3.3 5.3.4

5.3.9 5.4

Economie Wonen Hoogbouw Duurzame ontwikkeling van het CID Commerciële en maatschappelijke voorzieningen

42

Voorrang voor voetgangers, fietsers en OV 42 Korte afstanden = meer lopen 42 Ruim baan voor de fiets 43 Autoluw: bereikbaar met de auto, maar minder doorgaand autoverkeer 43 Schaalsprong OV: voortbouwen op het succes van RandstadRail 44 Parkeren: aanbodgestuurd en marktconform 44 Ruimte-efficiënte logistiek 45 Innovatieve mobiliteitsdiensten en mobiliteitsmanagement 45 Versneld naar zero-emissie mobiliteit 46

Aantrekkelijke en duurzame leefomgeving

46

5.4.1 5.4.2 5.4.3

47 47 48

Groen en natuurinclusief Klimaatadaptief Gezond, veilig en leefbaar

6

RELATIE TUSSEN STRUCTUURVISIE EN PLANMER 49

6.1

Wijzigingen ten opzichte van de planMER

49

6.2

Hoogstedelijkheid: verdichting, functiemenging en differentiatie

49

6.3

Mobiliteit op menselijke maat

6.4

8.4

Planning en fasering

68

8.5

Ontwikkelstrategie

69

9

MAATSCHAPPELIJKE UITVOERBAARHEID

70

50

9.1

Participatie- en communicatieplan CID

70

Aantrekkelijke en duurzame leefomgeving

50

9.2

Raadpleging stakeholder voor deze structuurvisie

70

7

DEELGEBIEDEN EN PROGRAMMA

52

7.1

Hoog en laag dynamische deelgebieden

52

7.2

Programma

53

7.3

Omgeving Den Haag Centraal

53

7.4

Omgeving Den Haag Hollands Spoor / Laakhavens

58

7.5

Omgeving Den Haag Laan van NOI

61

7.6

Beatrixkwartier

65

7.7

Schenk en omgeving

65

7.8

Rivierenbuurt

65

Inspiratiedocument CID

7.9

Bezuidenhout-West

66

Voorzieningenprogramma CID

7.10

Stationsbuurt

66

Gereedschapskist Openbare Ruimte CID

Bijlagen

Aantal pagina's

I

Referenties

2

II

Samenvatting beleidskader

7

III

Uit te werken opgaven

3

IV

Kaarten gebiedsagenda’s

5

Separate bijlagen

Ontwikkelstrategie CID

8

ECONOMISCHE UITVOERBAARHEID

67

8.1

Sturing

67

8.1.1 8.1.2

Actief grondbeleid Faciliterend grondbeleid

67 67

8.2

Kostenverhaal

68

8.3

Investeringsopgave

68

8 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

1 INLEIDING 1.1

Ontwikkelingsopgave voor het CID

Enkele jaren geleden is het Central Innovation District (CID) als concept geboren om Den Haag economisch minder afhankelijk te maken van de rijksoverheid als werkgever en als motor van de lokale economie. Zo is er behoefte aan meer diversiteit in het type grote werkgevers en meer werkgelegenheid voor praktisch opgeleiden. Het CID is een internationaal knooppunt waar ongeveer 90.000 mensen werken en meer dan 30.000 mensen studeren en is daarmee een economische motor van Den Haag. Het CID is inmiddels veel meer geworden dan een economische opgave, want Den Haag als gemeente staat voor een aantal uitdagende opgaven. Ten eerste een groeiopgave: naar verwachting groeit de stad tot 2040 met meer dan 70.000 inwoners, oftewel zo’n 15% (CBS). Om als stad aantrekkelijk te blijven voor zowel bestaande als nieuwe inwoners en bedrijven moet Den Haag ruimte voor groei bieden. Daarbij geldt als voorwaarde dat de groei bijdraagt aan een mooie en leefbare stad voor iedereen en anticipeert op de andere opgaven van Den Haag: de energietransitie, de mobiliteitstransitie, klimaatverandering en circulair bouwen. Den Haag kiest ervoor om deze groei vooral binnenstedelijk te laten plaatsvinden, waarvan een belangrijk deel vorm krijgt in het Central Innovation District, afgekort het CID.

De ontwikkeling van het CID is een meerjarig samenhangend programma, door de samenkomst van een enorme hoeveelheid aan investeringen in dit gebied in de komende twintig jaar. Er komen ongeveer 20.500 woningen bij voor 40.000 nieuwe inwoners en er wordt gerekend op een toevoeging van ongeveer 640.000 m2 9 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

kantoren en 260.000 m2 aan commerciële en maatschappelijke voorzieningen waardoor het verwachte aantal forensbewegingen verdubbelt naar meer dan 400.000 per dag. Daarnaast wordt geïnvesteerd in kennis en innovatie vanuit de missie CID 2040 om vernieuwingskracht te versterken en een ontwikkelingsplatform te bieden door de verplaatsing van innoverende werkzaamheden en activiteiten naar binnenstedelijke interactiemilieus. Het gebied ontwikkelt zich tot een duurzaam, economisch, innovatief, leefbaar en inclusief onderdeel van de stad, met een uitstekende bereikbaarheid en internationale aantrekkingskracht. Hiermee ontstaat in het CID een sterk functiegemengd, hoogstedelijk interactiemilieu, waarbij het draait om de nabijheid van en uitwisseling tussen het bedrijfsleven, overheid en kennisinstellingen (CID Agenda 2040 - Kansen voor nieuw Den Haag). De gemeente Den Haag wil de ruimtelijke condities creëren en de mobiliteitstransitie gebruiken voor het realiseren van deze economische motor.

1.2

Plangebied

Het CID vormt een economisch knooppunt in de stad door haar ligging tussen en rondom de drie intercity stations Den Haag Hollands Spoor, Den Haag Centraal en Den Haag Laan van NOI, zoals gepresenteerd in afbeelding 1.1. Deze begrenzing is niet eenduidig, want het CID maakt onderdeel uit van een groter economisch netwerk in de stad en omliggende regio. Het bestaande centrum van Den Haag wordt gevormd door de huisvesting van de regering, rijksoverheid, universiteiten, winkels en kantoren. Samen met de Binnenstad en de Binckhorst, vormt het CID het hart van Den Haag. De regionale context reikt tot aan de rest van de regio Haaglanden, Rotterdam en zelfs Amsterdam en Schiphol Airport. Deze gebieden zijn onderling sterk met elkaar verbonden en ontwikkelingen in het CID hebben dan ook invloed in een grotere regionale context, dan alleen in de stad Den Haag zelf. Ten behoeve van deze structuurvisie is het CID echter wel begrensd. In het plangebied is een aantal deelgebieden te onderscheiden (zie paragraaf 7.1). Daarnaast heeft de ontwikkeling van het CID een sterke relatie met de ontwikkeling van Binckhorst Noordwest. Met name de kop van de Binckhorst vormt zich tot een aantrekkelijke poort naar het centrum en haar stedelijke publieke functies.

Voor de ontwikkeling van de Binckhorst is een apart ruimtelijk kader opgesteld, onder andere bestaande uit Omgevingsplan Binckhorst en Gebiedsaanpak-documenten als uitwerkingen van het omgevingsplan.

1.3

Waarom een structuurvisie?

Afbeelding 1.1 Schematische weergave van de ligging en begrenzing van het CID en de Binckhorst

De structuurvisie voor het CID betreft een structuurvisie in de zin van de Wet ruimtelijke ordening (Wro, artikel 2.1): het vormt het inhoudelijk kader voor het beoordelen van initiatieven en op te stellen bestemmingsplannen in het gebied. De gemeente Den Haag biedt door middel van de structuurvisie een integrale langetermijnvisie op de ruimtelijke ontwikkeling van het gebied, ten aanzien van het ruimtelijk raamwerk, de mobiliteitsstrategie, programmering van economische functies en woningbouw en duurzaamheid. Daarnaast bepaalt de structuurvisie de contouren van de programmatische opgave van de prioritaire deelgebieden, zorgt voor de verbindingen en borgt de onderlinge samenhang. De structuurvisie anticipeert op de Omgevingswet door niet alleen aan milieuthema’s aandacht te besteden maar ook aan andere thema’s die betrekking hebben op de gehele fysieke leefomgeving, zoals klimaat, energie, veiligheid en gezondheid.

1.4

Totstandkoming van de structuurvisie

De Structuurvisie CID vormt de ruimtelijke doorvertaling van de strategische visie, ambities, beleidskeuzes en investeringsprioriteiten uit de CID Agenda 2040 (Kansen voor nieuw Den Haag. CID agenda 2040), maar ook de Agenda Ruimte voor de Stad (Agenda Ruimte voor de Stad), en eerdere (ambtelijke) verkenningen uit 2016 en 2017. Kaders Naast de ambities zoals opgenomen in de CID Agenda 2040, stellen wet- en regelgeving en beleid randvoorwaarden aan de ontwikkeling van het CID. Dit kader wordt gevormd door nationale, provinciale, regionale en lokale beleidsstukken, die in verschillende gevallen ook aanvullende ambities hebben voor de ontwikkeling van het CID. Deze wettelijke kaders en beleidskaders zijn in bijlage II opgenomen bij deze structuurvisie.

10 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Gebiedsagenda’s De Structuurvisie CID vormt het kader voor de ontwikkeling van de deelgebieden binnen het plangebied. Voor een aantal prioritaire deelgebieden binnen het CID zijn al gebiedsagenda’s opgesteld: de gebiedsagenda’s Policy Campus, Campus Boulevard, ICT-Security Campus en College Campus. Iedere gebiedsagenda geeft de ambities en opgaves van een specifiek gebied weer waar de gemeente aan wil werken. De gemeente heeft aan diverse stakeholders gevraagd hoe zij aankijken tegen de opgenomen ambities. Hiertoe is een consultatieronde georganiseerd waarbij met diverse partijen is gesproken. De reacties zijn meegenomen als inbreng bij de verdere uitwerkingen voor de deelgebieden in diverse nota’s van uitgangspunten. In afbeelding 1.2 is een overzicht weergegeven van de samenhang van de verschillende documenten die input hebben geleverd voor de Structuurvisie CID. Afbeelding 1.2 Samenhang tussen agenda’s, plannen en visies voor het CID

planmilieueffectrapport (planMER) is opgesteld. In het planMER CID (Milieueffectrapport Central Innovation District) zijn de milieueffecten van strategische keuzes voor het CID in beeld gebracht en beoordeeld. Hiervoor zijn verschillende alternatieven onderscheiden aan de hand van de omvang van het te realiseren programma en de te hanteren mobiliteitsstrategie. De resultaten van de onderzochte alternatieven zijn als input meegenomen voor de gemaakte keuzes in deze structuurvisie. Procedure en communicatie De Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) (Notitie Reikwijdte en Detailniveau Central Innovation District) voor het PlanMER CID heeft in het voorjaar van 2019 gedurende zes weken ter inzage gelegen. In dit NRD is ingegaan op de achtergronden van de op te stellen ruimtelijke plannen voor het gebied. De ontwerpstructuurvisie heeft gedurende zes weken ter inzage gelegd voor publiek. Tijdens deze periode zijn zienswijzen ingediend die waar mogelijk zijn verwerkt in de definitieve versie van de structuurvisie. De gemeenteraad van Den Haag stelt de structuurvisie vast. Na de vaststelling wordt de visie bekendgemaakt met een kennisgeving op de website van de gemeente. Ook wordt de visie geplaatst op ruimtelijkeplannen.nl. Er kan tegen de structuurvisie geen bezwaar en beroep worden ingediend.

Aanvullend aan de terinzagelegging van deze structuurvisie, heeft de gemeente Den Haag bij de voorbereiding van de structuurvisie informatiebijeenkomsten georganiseerd voor bewoners en geïnteresseerden en gesproken met relevante bestuursorganen. In hoofdstuk 9 wordt nader op ingegaan op de maatschappelijke uitvoerbaarheid.

1.5

PlanMER De ontwikkelingen in het CID kunnen worden aangemerkt als een ‘stedelijk ontwikkelingsproject’ zoals opgenomen onder categorie D 11.2 in de zogenoemde D-lijst van de bijlage bij het Besluit milieueffectrapportage. De structuurvisie vormt een kaderstellend plan voor deze ontwikkeling en is daarom planm.e.r.-plichtig. Hiervoor is een planm.e.r.-procedure doorlopen waarbij een 11 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Impact van de Corona-crisis

De actuele situatie rond de Corona-crisis geeft geen aanleiding om de structuurvisie gewijzigd vast te stellen. De uitgangspunten en ambities voor het CID worden in de structuurvisie neergelegd voor een termijn van 20 jaar, waarbinnen economische betere en slechtere periodes worden verwacht. De lange-termijn gevolgen van de coronacrisis zijn nog zeer onzeker. De gemeente ziet geen structurele vraaguitval die de uitvoering van de visie onhaalbaar maakt. Bovendien werken we in het CID niet met ‘blauwdruk’ planning. De structuurvisie wordt gefaseerd uitgevoerd, waarbij marktomstandigheden en ruimtebehoeften gemonitord worden. Indien nodig kan gedurende de uitvoering bijgestuurd worden binnen de context van de visie.

1.6

Leeswijzer

De structuurvisie bestaat, na deze inleiding, uit de volgende hoofdstukken: - Hoofdstuk 2 geeft een beschrijving van de huidige situatie in het CID; - Hoofdstuk 3 geeft een toelichting op de gemeentelijke ambities voor het CID; - Hoofdstuk 4 zet de visie en de strategische keuzes uiteen; - Hoofdstuk 5 bevat de thematische uitwerking van de strategische keuzes; - Hoofdstuk 6 beschrijft de relatie tussen de structuurvisie en het planMER; - Hoofdstuk 7 bevat het programma en de beoogde ontwikkeling per deelgebied; - Hoofdstuk 8 gaat in op de financieel economische uitvoerbaarheid; - Hoofdstuk 9 behandelt de maatschappelijke uitvoerbaarheid.

12 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Bij de structuurvisie zijn de volgende bijlagen opgenomen: 1 Referenties; 2 Samenvatting beleidskader; 3 Uit te werken opgaven; 4 Kaarten gebiedsagenda’s. De volgende bijlagen zijn separaat opgenomen: - Inspiratiedocument CID; - Voorzieningenprogramma CID; - Gereedschapskist Openbare Ruimte CID; - Ontwikkelstrategie CID.

13 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

2

Het CID is een aantrekkelijk gebied door de centrale ligging, het hoge voorzieningenniveau en de concentratie van werkgelegenheid en maatschappelijke functies, onderwijs en strategische locaties van publieke en private organisaties. De belangrijkste sectoren in het CID zijn beleid- en kennisontwikkeling, security, impact economy, IT/telecom en finance. Het grootste deel van de dynamiek komt voort uit een stevig groeiende samenstelling van kennisinstellingen, opleidingsinstituten en startups. Het Rijk, multinationals en (inter)nationale organisaties en netwerken zijn met verschillende vervoersmiddelen bereikbaar.

HUIDIGE SITUATIE CID

Afbeelding 2.2 Regionale ligging CID en Binckhorst (CID Agenda 2040 - Kansen voor nieuw Den

2.1

Haag)

Central Innovation District en omgeving

Het Central Innovation District (CID) is het gebied tussen en rondom de stations Den Haag Centraal, Den Haag Laan van NOI en Den Haag Hollands Spoor. De drie stations vormen door hun specifieke kenmerken en voorzieningen de polen van het gebied. Het CID is gelegen in het hart van de Haagse regio en beslaat ongeveer 5,7 vierkante kilometer. Afbeelding 2.1 Lokale ligging CID en Binckhorst (CID Agenda 2040 - Kansen voor nieuw Den Haag)

Ook wordt er gewoond in het CID: inmiddels wonen er ruim 46.000 mensen in 25.000 huishoudens in zowel koop- en huurwoningen als sociale woningbouw. Het gebied is een belangrijk knooppunt waar dagelijks meer dan 200.000 mensen gebruik van maken op weg naar werk, woning of recreatieve voorziening. De bewoners hebben een mix van opleidingsniveau en afkomst: 36% is hoog opgeleid, 35% is middelbaar opgeleid en 29% heeft een praktische opleiding genoten. De helft van de bewoners is van niet-westerse komaf, 20% is een zogenaamde westerse allochtoon en 30% woont al meerdere generaties in Nederland (CID Agenda 2040 Kansen voor nieuw Den Haag). Het CID functioneert ook als entreegebied voor bezoekers van de omliggende stadsdelen. Het gebied wordt omgeven door woonwijken en het bestaande centrumgebied. De noordwestelijk kant van het station Den Haag Centraal vormt een groene uitzondering op de bebouwde omgeving, want hier grenst het CID aan het 14 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Malieveld, de Koekamp en het Haagse bos. Aan de westkant gaat het CID over in de huidige centrum, het historische en culturele hart van Den Haag met onder andere de historische binnenstad, het Museumkwartier, het regeringscentrum en het hoofdwinkelgebied. Aangrenzend aan het plangebied wordt de Binckhorst ontwikkeld. Dit voormalige bedrijven- en kantorenterrein wordt getransformeerd naar een gemengd hoogstedelijk woon-, werk- en leefgebied. Naast hoogstedelijk wonen met de bijbehorende voorzieningen biedt de Binckhorst ruimte voor werken waaronder startups, creatieve bedrijvigheid in een industriële sfeer, kantoren, maakbedrijven etc. Binnenstad, CID en Binckhorst hebben daarmee ieder hun eigen kwaliteiten die elkaar aanvullen en versterken.

2.2

Ontwikkeling van het gebied in volgelvlucht

Het gebied kan voortbouwen op een lange voorgeschiedenis. De centraal gelegen Trekvliet vormt al sinds 1335 de waterverbinding met de andere steden in Holland. De vaar- en handelsroutes via Trekvliet en Vliet zorgden ervoor dat juist aan deze zijde van de stad, havens en waterwerken werden aangelegd (zoals Spui, Ammunitiehaven, Wijnhaven, Turfmarkt) om bedrijfsmatige activiteiten te kunnen ontplooien. De stedelijke ontwikkeling van het gebied tussen en rondom de stations is pas echt op gang gekomen halverwege de 19e eeuw. Belangrijke mijlpalen zijn de aanleg van de spoorlijn naar Amsterdam (1843) en Rotterdam (1847) en de opening van een tweede station (nu Den Haag Centraal) aan de spoorlijn naar Gouda en Utrecht in 1870. Na de aanleg van de spoorlijnen en stations begon de stad zich verder uit te breiden, aanvankelijk eerst aan de noordzijde (Archipelbuurt, Duinoord en Statenkwartier), later ook meer zuidelijk in het Bezuidenhout en de Schilderswijk in het zuidoosten. Rond 1900 werd besloten de bedrijvigheid uit de binnenstad te verplaatsen en werd Laakhaven aangelegd als binnenhaven en industriegebied. Aan het begin van de 20e eeuw breidde de stad zich verder uit richting de Laan van Nieuw-Oost Indië. Aan het einde van de oorlog verwoestten op 3 maart 1945 bommen bedoeld voor de lanceerinrichtingen van V2-rakketen in het Haagse Bos een aanzienlijk deel van Bezuidenhout West.

De naoorlogse wederopbouw realiseerde op de vrijgekomen gronden een nieuwe woonwijk aan de oostzijde van het spoor. Rijkswaterstaat zag begin jaren zestig mogelijkheden de A12 verder de stad in te leiden middels een verdiept gelegen tracé. Aan weerzijden daarvan verrees in de daaropvolgende

15 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

decennia een ruim opgezet internationaal zakencentrum waarin ook overheidsgebouwen en culturele instellingen een plek kregen. Het heeft ertoe bijgedragen dat de verschillende stadsdelen die door de spoorweginfrastructuur al van elkaar gescheiden waren, verder ruimtelijk werden opgedeeld door de aanzienlijke verschillen in maat en schaal van de latere bebouwing.

In afbeelding 2.3 zijn de belangrijkste historische lijnen door en om het CID in beeld gebracht. Het Haagsche Bos – grenzend aan het CID – is als cultuurhistorisch waardevolle groenstructuur nauw verbonden met de geschiedenis van de stad. De Stadsgezichten Centrum, Haagsche Bos en Stationsbuurt en de aangewezen monumenten kennen een bijzondere status en bescherming. Ook uit de periode van de wederopbouw en zogenaamde ‘Post 65 Architectuur’ is karakteristieke bebouwing en structuren in het gebied aanwezig. Een meer diepgaande inventarisatie van de cultuurhistorische waardevolle elementen is geen onderdeel van deze structuurvisie, maar vindt plaats bij uitwerking op planniveau. In de ruimtelijke ontwikkeling van het gebied bouwen we voort op de lange, verbindende lijnen die het CID met de rest van Den Haag en de regio verbinden (zie hoofdstuk 4). De Trekvliet en de Laakhavens zijn belangrijke waterverbindingen waarvan de kwaliteit kan worden ingezet voor de

aantrekkelijkheid van het gebied. Bij de uitwerking in deelgebieden wordt gekeken naar de aanwezige monumentale en karakteristieke bebouwing. De inzet is om bij de planuitwerking zoveel mogelijk van de cultuurhistorische waarden te behouden. Tevens wordt gekeken naar ruimtelijke en programmatische doeleinden en financiële haalbaarheid. Tijdens de planvorming wordt een integrale afweging gemaakt tussen al deze aspecten.

Afbeelding 2.4 Diversiteit buurten in het CID

2.3

Sterkte en zwakte analyse CID

Belangrijk elementen om tot een succesvol innovatiedistrict te komen zijn in ieder geval: 1 Een concentratie van en synergie tussen kennisinstellingen, innovatieve bedrijven en overheid (de triple helix) door campusontwikkeling; 2 Diversiteit van functies en programma’s; 3 Een omgeving die ontmoeting en samenwerking faciliteert en stimuleert. Om de mogelijkheden van het gebied als innovatiemilieu in kaart te brengen is een analyse gemaakt van de huidige sterktes en zwaktes van het CID op de aangegeven punten. De analyse levert input op voor de noodzakelijke ingrepen in het gebied. Sterktes Een van de sterktes van het CID is dat veel verschillende innovatieve instellingen en organisaties uit de triple-helix al in het gebied zijn gehuisvest: - kennisscheppers zoals WO, HBO, MBO, kennisinstellingen en NGO; bedrijven met R&D capaciteit zoals multinationals en grootbedrijven in ICT-, financiële en bouwsector); - overheidsinstellingen op gemeentelijk, regionaal en nationaal niveau; publieke voorzieningen op stadsniveau zoals stadsbibliotheken met openbare vergaderruimte;

Binnen de stedenbouwkundige structuur hebben zich in de loop der tijd buurten en wijken ontwikkeld met ieder een eigen identiteit. . Drie deelgebieden rondom de stations Den Haag Centraal, Den Haag Hollands Spoor en Den Haag Laan van NOI zijn prioritair in de ontwikkeling van het CID, vanwege het belang van de rol die zij in het gebied vervullen. Voor deze gebieden zijn reeds gebiedsagenda’s opgesteld. De beschrijving van de deelgebieden waar deze wijken onder vallen, en de ontwikkelingsrichting van de deelgebieden, volgt in hoofdstuk 7.

16 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Triple helix Triple helix staat voor de samenwerking tussen overheid, ondernemingen en onderwijs. Om de potentie voor innovatie en economische ontwikkeling in een kenniseconomie goed te benutten, moeten overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen samenwerken. Dat bevordert zowel het vergaren, het delen als het toepassen van kennis. De grote concentraties van deze organisaties liggen op korte afstand rondom de treinstations Den Haag Centraal en Laan van NOI en langs de Utrechtsebaan. Daardoor is het gebied goed bereikbaar met OV en auto op alle schaalniveaus, zowel lokaal, regionaal als nationaal. Bovendien is er flexibele kantoor- en vergaderruimte verspreid door het CID gericht op het faciliteren van de activiteiten van MKB, startups en nieuwe ondernemers. Ook zijn er betaalbare kantoorlocaties

in Laakhavens Hollands Spoor om deze laatste doelgroep aan te trekken. Daarnaast zijn er drie typen stadsblokken in het CID met een mix van functies: - woonmilieus met op de begane grond autobedrijven/garages en buurtwinkels zoals supermarkten, kapsalons, freelancebureaus en restaurants; - winkelstraten met horeca; en - gebouwen met plinten die van de ene zijde tot de andere zijde kunnen worden doorstoken (bijvoorbeeld het Stadhuis en het hoofdkantoor van T-Mobile).

met een lage diversiteit van organisaties, waar bijvoorbeeld alleen overheidsinstellingen of alleen bedrijven zijn gehuisvest. Een gebrek aan diversiteit leidt tot een risico voor functiemix. In combinatie met de kosten voor huisvesting vormt het gebrek aan diversiteit een risico voor het kunnen vormen van een ecosysteem van innovatie, bijvoorbeeld problemen bij het aantrekken van startups en nieuwe ondernemers. Specifiek voor het deelgebied Laakhavens is het ontbreken van organisaties in de triple-helix een zwakte.

Het CID is verbonden met andere stadsdelen door een aantal ruimtelijke lange lijnen. Enerzijds bestaat dit uit een heldere groen- en waterstructuur en anderzijds uit straten die de hoofdstroom van voetgangers binnen 10 minuten loopafstand van de drie treinstations naar stedelijke trekkers, zoals de Haagse binnenstad, begeleiden. Deze nabijheid van functies is een van de sterkte punten in het gebied. Hier bevinden zich tal van potentiële locaties voor ontmoeting en gedeelde voorzieningen. Langs deze straten zijn ook locaties zoals pleinen en parken die gebruikt worden voor tijdelijke evenementen in de buitenruimte. Ten aanzien van de openbare ruimte, biedt de aanwezige groen- en waterstructuur die door het CID loopt kansen voor verbindingszones die als verblijfsplekken en proeftuinen voor klimaatadaptatie kunnen worden ontwikkeld. Een van deze verbindingszones is het Haagse Bos. Deze groene verblijfszone kan de zone voor innovatie en kennisdeling met de rest van de stad verbinden. Daarnaast is de nabijheid van de kust ook een sterkte van het CID. en verdient de eigenheid en de verschillende karakters van de buurten in het CID als een sterkte van het gebied genoemd te worden. Huidige sterktes worden in afbeelding 2.3 in het gebied zichtbaar gemaakt.

Daarnaast bestaan veel blokken in het CID uit onaantrekkelijke plinten zoals achterkanten van bebouwing, hekken of dichte wanden. Ook blokken die autobedrijven, garages en buurtwinkels huisvesten op de begane grond hebben laagwaardige plinten die het imago van het CID niet ondersteunen en afdoen aan de functiemenging in het gebied. De continuïteit van de openbare ruimte in het CID is verbroken door zware mobiliteitsinfrastructuur die vier typen fysieke barrières vormen: - spoorlijnen in het hart van het CID gebied; - bovengrondse infrastructuur, zoals de viaducten Prins Bernhard en Schenk; - ondergrondse infrastructuur zoals de tunnelingangen van de Koningstunnel en de op en afritten van de Utrechtsebaan; - hoofdwegen voor auto's met druk verkeer. Deze fysieke barrières zijn met name voor voetgangers een probleem doordat ze onaangename plekken in de openbare ruimte creëren zoals donkere oversteekplaatsen en onoverzichtelijke kruisingen. Bovendien zijn veel gebieden die aan deze mobiliteitsinfrastructuur liggen leeg of niet goed ontwikkeld en daarmee onvriendelijk en/of onaantrekkelijk voor voetgangers. Waar deze zwaktes liggen, is te zien in afbeelding 2.4.

Zwaktes Het CID kent ook enkele zwaktes, waardoor het CID niet als één samenhangend gebied functioneert. De eerste betreft de invulling van de buitenruimte. Deze is over het algemeen hard en stenig, en van matige kwaliteit om ontmoeting te organiseren. Ook is er een slechte relatie tussen de buitenruimte en binnenruimte van de bebouwing en kan de inrichting van boven- en ondergrond beter afgestemd worden. Andere geïdentificeerde zwaktes spelen voornamelijk op gebouwniveau. Een aanzienlijk deel van de kantoormilieus (bijvoorbeeld langs de Utrechtsebaan) zijn monofunctionele kantoorlocaties. Ook rondom de stations bevinden zich delen

17 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Conclusie De sterktes en zwaktes van het CID als innovatiemilieu concentreren zich rondom een aantal ruimtelijke hoofdthema’s: verdichten en differentiëren van het gebied met name rondom de zone van innovatie en kennisdeling, verbinden van verschillende zones binnen en buiten het CID en het verbeteren van de openbare ruimte om ontmoeting en samenwerking optimaal te faciliteren. In aanvulling daarop is ook het inzetten van niet-ruimtelijke instrumentarium nodig voor het aantrekken en behouden van investeringen, talent en innovatieve instellingen.

Afbeelding 2.3 CID sterktes

18 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Afbeelding 2.4 CID zwaktes

19 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

3

1

2

3

4

AMBITIES 3.1

Ambitieuze opgaven voor Den Haag en het CID

De ambities voor het CID hangen nauw samen met de ambities voor Den Haag. De ambities zijn hoog en leiden tot een aantal uiteenlopende en uitdagende opgaven. De gemeente streeft na het CID te ontwikkelen tot een aantrekkelijk internationaal innovatiedistrict waar heel Den Haag de vruchten van plukt. Een mondiale ontmoetingsplek voor mensen met uiteenlopende ambities; IT’ers, onderzoekers, kleine én grote (sociaal) ondernemers, kunstenaars, beleidsmakers, talent en anderen die een verschil willen maken voor een betere, rechtvaardigere en veiligere wereld in een digitaal tijdperk. Het CID wordt een dynamische omgeving die zich onderscheidt door de hoge kwaliteit van leven en de combinatie van hoge dichtheden, prioriteit voor voetgangers en fietsers en een kwalitatief hoogwaardige openbare ruimte. De Haagse economie wordt vernieuwd, digitaal en toekomstbestendig. Er is een hecht netwerk tot stand gekomen tussen overheid, groot en klein bedrijfsleven en kennisinstellingen. Vanuit maatschappelijke opgaven worden nieuwe (digitale) oplossingen ontwikkeld en wordt gedebatteerd over relevante ethische vraagstukken. Partijen treffen elkaar in een omgeving die kansen biedt voor iedereen die zich wil ontwikkelen. De CID Agenda 2040 schetst de volgende ambities en doelen voor de ontwikkeling van het CID:

20 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

5 6

7

Vernieuwingskracht: het scheppen van condities waarbinnen een krachtig, vernieuwend en internationaal netwerk van talent, ondernemers, onderzoekers en ambtenaren kan ontstaan; Internationaal samenhangend knooppunt: het versterken van de positie van het CID in het internationale netwerk van kennisallianties en economische activiteiten, duurzame multimodale bereikbaarheid en hoogstedelijkheid; Ontmoetingsplekken: het investeren de openbare ruimte, zodat een aantrekkelijke en inspirerende omgeving ontstaat die uitnodigt tot ontmoetingen tussen kenniswerken, studenten, jong talent en ondernemers; Geen plek onbenut: het maximaal en flexibel benutten van de schaarse ruimte in het CID, zodat wordt ingespeeld op de actuele behoeften, nieuwe oplossingen en verdienmodellen; Plek voor talentontwikkeling: het bieden van groei- en ontwikkelmogelijkheden voor talent uit alle delen uit de stad; Natuurlijk Haags: het ontwikkelen van een attractieve en veerkrachtige omgeving waarin opgaven op het gebied van natuur, energie en klimaatadaptatie vervlochten zijn met hoogbouw en infrastructuur; Ruimtelijk verbonden: het verbinden van deelgebieden in het CID, zodat mensen zich gemakkelijker kunnen verplaatsen, functies beter benut kunnen worden en de kans op ontmoetingen wordt vergroot.

De gedeelde ambitie voor de ontwikkeling van het CID en de verdere ontwikkeling van Den Haag is samen te vatten in drie ruimtelijke thema’s. Deze thema’s zijn zodanig geformuleerd dat ze de ambities en doelen voor het CID beschrijven, in lijn met de ontwikkeling van de rest van de stad, zodanig dat een samenhangende ontwikkeling plaats vindt naar het beoogde innovatiedistrict. De hoofdopgave voor het CID draait om het realiseren van een centrummilieu (hierop wordt in hoofdstuk 4 nader ingegaan). Daarbij zijn de volgende drie thema’s van belang: - vergroenen en verduurzamen; - verbinden van mensen en gebieden; - verdichten en versterken door het toevoegen van functies. In de navolgende paragrafen worden deze drie thema’s nader belicht. In hoofdstukken 4 en 5 van deze structuurvisie wordt de ruimtelijke visie die uit de gestelde ambities volgt en de strategische keuzes die nodig zijn voor de realisatie van deze ambities verder uitgewerkt. In hoofdstuk 7 wordt nader ingegaan op de sectorale uitwerking van de thema’s en op de uitwerking per deelgebied.

Het CID is uiteraard niet alleen een ruimtelijke opgave. De geschetste ambities uit de CID Agenda 2040 vragen ook om actie op andere beleidsterreinen in samenwerking met partners zoals het Rijk, kennisinstellingen en bedrijfsleven. Denk aan economische clusterontwikkeling, het aantrekken van talent en organisaties, het versterken van de (inter)nationale positie, het stimuleren van tijdelijke activiteiten stimuleren, het ontwikkelen van gebiedsidentiteit etc.

verkeersvormen prioriteit krijgen. Dat betekent in het CID een vanzelfsprekendheid van lopen, fietsen, OV, deelmobiliteit, minder autogebruik, zeker op korte afstanden in de stad. In het CID is daarom het streven een “binnenstedelijke modal split”: 40% lopen, 25% fietsen, 20% OV, 15% auto.

3.4

Vergroenen en verduurzamen

Ambitie: over 20 jaar is het CID een aantrekkelijke en duurzame leefomgeving

3.2

Verdichten en versterken door het toevoegen van functies

Ambitie: over 20 jaar vormt het CID samen met de binnenstad een geweldig centrum om in te wonen, te werken en om te bezoeken In het CID worden tot en met 2040 minimaal 25.000 arbeidsplekken en ongeveer 20.500 woningen met alle benodigde economische en maatschappelijke voorzieningen toegevoegd. Economisch wordt het CID vernieuwend en divers en biedt kansen voor heel Den Haag. De schaarse ruimte van het CID vraagt dat er, waar en wanneer nodig, samen met partners moet worden ingezet op gedeeld, tijdelijk en flexibel gebruik opdat de ambitie ten aanzien van de leefbaarheid en attractiviteit van het gebied behouden blijven.

3.3

Verbinden van mensen en gebieden

Ambitie: over 20 jaar is het CID een aantrekkelijk gebied dat uitnodigt tot wandelen, fietsen en OV-gebruik De ligging van Den Haag, en daarmee het CID, midden in de Randstad en aan zee en de aanwezigheid van verschillende al dan niet unieke functies, brengt met zich mee dat de stad in zijn geheel veel bewoners en bezoekers aantrekt. Een groot deel van deze bewoners en bezoekers beweegt zich dagelijks door het CID, vanwege de hoge concentratie woningen, werkplekken en voorzieningen in de nabije omgeving en de verbindingen met de regio Het CID is uitstekend ontsloten door drie intercity stations, de aansluiting op hoofd- en snelwegen en verschillende aanknopingen op het regionale fietsnetwerk. De ambitie van de gemeente op het gebied van mobiliteit richt op een mobiliteitstransitie, waarbij ruimte-efficiënte

21 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Bij duurzame ontwikkeling staan 4 thema’s centraal: een aantrekkelijke leefomgeving, de overgang naar schone energie, het zuinig omgaan met grondstoffen en schone mobiliteit (Nota Duurzaamheid. Schone energie in een groene stad - de Haagse aanpak). Het CID is uniek gelegen tegen het Haagse bos en haar natuurrijke achterland, en vormt een belangrijke entree naar de kust en het duingebied. Aan de andere kant wordt het gevoed door de Trekvliet en Singelgracht die zijn verbonden met het Delflands boezemwater. Momenteel is het CID echter bijna volledig versteend. De ontwikkeling van het gebied biedt daarom een mogelijkheid om bijvoorbeeld de hittestress te verminderen en een klimaatadaptief gebied te realiseren. In het bijzonder in verdichte gebieden met aanwezigheid van hoogbouw verdient veerkracht in klimaatadaptatie en energievoorziening extra aandacht. Een omgeving met een natuurlijk, gezond en prettig karakter is ook een belangrijke vestigingsfactor. Het doel is daarom om de natuurlijke elementen in het CID te vervlechten zodat een attractieve en veerkrachtige omgeving ontstaat (CID Agenda 2040 - Kansen voor nieuw Den Haag). De energietransitie en verdichting leiden tot een grotere ruimtevraag voor energie oplossingen. Het CID is aangemerkt als een Groene Energie Wijk. In de groene energiewijken starten we als eerste met de overstap naar schone energie.

Samen met bewoners, woningcorporaties en andere partijen begint de gemeente met het transitieklaar maken van woningen en het werken aan een duurzame warmtevoorziening. Ook wordt, middels het samenwerkingsverband tussen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, gemeente Den Haag en provincie Zuid-Holland “EnergieRijk Den Haag“ ingezet op het verduurzamen van een aantal kantoorpanden in het centrum van Den Haag, zoals het stadhuis en verschillende ministeries (EnergieRijk Den Haag. Een jaar na de Green Citydeal). De partners van EnergieRijk Den Haag willen 24 overheidsgebouwen in een straal van 1 km2 rondom station Den Haag Centraal zo verduurzamen, dat de gebouwen in

de toekomst klimaatneutraal zijn. Daarnaast past Den Haag prestatiegerichte duurzaamheidsinstrumenten toe die de duurzaamheid van gebouwen aantonen,

22 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

zoals GPR, BREEAM, LEED en NIB, om hiermee de markt maximaal uit de dagen om integraal duurzaam te ontwerpen.

4

op, maar zorgt er ook voor dat verschillende functies van elkaar kunnen profiteren: synergie in energie, kruisbestuiving en een hoog voorzieningenniveau. Gemengde gebieden zijn daarnaast over het algemeen leefbaarder en meer adaptief in hun ontwikkeling, nemen minder ruimte in beslag en kunnen omliggende wijken een impuls geven. Het CID is hiertoe in staat. Afbeelding 4.1 Impressie centrummilieu CID (Rijswijkseplein, Inspiratiedocument DeZwarteHond)

VISIE 4.1

CID wordt een centrummilieu

Den Haag zet in op een CID dat zich ontwikkelt tot een innovatiedistrict: een mondiale ontmoetingsplaats en internationaal knooppunt voor innovatie. Om deze ambitie te bereiken, worden de gebieden rondom de drie treinstations getransformeerd tot één samenhangend gebied aan de hand van zeven ruimtelijke principes: 1 Het CID wordt een centrummilieu: verdubbeling van het Haagse centrum; 2 Van drie losse stationsgebieden naar een hechte ‘triple hashtag’ verbonden door lange lijnen; 3 Nieuwe ontwikkelingen als motor om het CID en haar omgeving schoner en rijker te maken; 4 Functiemenging wordt het nieuwe normaal; 5 Karakter van buurt wordt versterkt en niet overal verandering; 6 Een raamwerk van reuring, rust en ruis als middel voor een goede balans; 7 Door slim te combineren ontstaat ruimte om alle opgaven op te lossen. De visie voor het CID bouwt voort op het idee dat er van de drie stations en het historisch centrum door lange lijnen naar een hechte ‘triple hashtag’ (#) ontwikkeld wordt. Langs deze lijnen kan het centrummilieu zich geleidelijk uitbreiden om zo samen met de rest van Den Haag een hecht verbonden gebied te vormen (zie afbeelding 4.2).

Het centrummilieu betreft een gemengd en gedifferentieerd (hoog)stedelijk gebied dat wordt gekenmerkt door een hoge concentratie van woningen, werkplekken, winkels en andere voorzieningen in een gebied met een hoge verblijfskwaliteit en een uitstekende bereikbaarheid. Deze mix van verschillende functies levert niet alleen een levendig en aantrekkelijk straatbeeld 23 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Als economische toplocatie moet het CID vervolgens bijdragen aan zowel een krachtige Nederlandse economie met internationaal aanzien als aan de modernisering van het Haags economisch DNA (CID Agenda 2040 - Kansen voor nieuw Den Haag). Hierin staat het creëren van economische groei centraal, met volop kansen voor ondernemerschap, persoonlijke groei en duurzame werkgelegenheid voor toekomstige generaties. Verschillende functies worden binnen het CID gecombineerd. Goede karaktereigenschappen van de wijken worden versterkt en alleen in bepaalde zones vinden veranderingen plaats. Die veranderingen vinden plaats aan de hand van het raamwerk van reuring, rust en ruis, dat zorgt voor een goede balans tussen gebieden waar veel activiteiten plaats vinden en zones waar in alle rust gewoond kan worden. Ruimte voor nieuwe woningen en arbeidsplaatsen vraagt ook om ruimte voor verblijf, voorzieningen, energie, water en groen en ontmoeting. Op het eerste gezicht lijken deze thema’s zoveel ruimte te vragen dat de verdichtingsopgave onmogelijk wordt, maar het omgekeerde is waar: in een succesvol centrummilieu is de opgave van de één de oplossing voor de ander. Deze ontwikkeling vindt plaats binnen een aantrekkelijke en leefbare omgeving door in te zetten op een kwalitatief hoogwaardige openbare ruimte.

Het CID krijgt hierdoor een voorbeeldfunctie voor gebieden met een centrumstedelijke verdichtingsopgave.

Afbeelding 4.2 Lange lijnen als verbinding van CID en Den Haag

24 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

Afbeelding 4.3 Beeldverhaal structuurvisie CID

25 | 73

Structuurvisie CID Den Haag

De ontwikkeling van het CID bouwt voort op de bestaande stedelijke gridstructuur van Den Haag. Deze lange lijnen van parallel aan en haaks op de kust zijn de bestaande ruimtelijke dragers van de stad (zie afbeelding 4.2). Herstel en versterking van deze structuur (onder andere door het toevoegen van nieuwe lange lijnen) zorgt voor een betere verbinding van de deelgebieden onderling en van het CID met de omgeving. De zeven ruimtelijke principes zijn voor de gebiedsontwikkeling van het CID uitgewerkt aan de hand van drie thema’s: 1 hoogstedelijkheid (ontmoetingsplaats en focus op verdichting, functiemenging en differentiatie); 2 mobiliteit op menselijke maat (mobiliteitstransitie naar een wandel- en fietsstad); 3 aantrekkelijke en duurzame leefomgeving (focus op klimaatadaptatie en energietransitie); De structuurvisie bouwt hiermee verder op het beeldverhaal in afbeelding 4.3 afkomstig uit de bijlage Inspiratiedocument opgesteld door DeZwarteHond.

4.2

Hoogstedelijkheid: verdichting, functiemenging en differentiatie

De structuurvisie zet vanuit het aspect verstedelijking in op het creëren van ruimtelijke condities die nodig zijn voor het ontwikkelen van een centrummilieu. Ontmoeten, plinten en verbinden De ligging en goede bereikbaarheid maken het CID bij uitstek geschikt om hier economische groei plaats te laten vinden en verder in te zetten op verdichting. De gemeente Den Haag kiest voor duurzame groei van de stad op binnenstedelijke locaties. Hoge concentraties van inwoners, werknemers en bezoekers leiden tot ontmoetingen, (kennis)uitwisseling, innovatie en versterken de draagkracht van OV-systemen. Dit zorgt ervoor dat de bereikbaarheid van het gebied verder kan toenemen (hogere frequenties en meer en snellere verbindingen) en draagt bij aan de ambitie om van het CID een aantrekkelijk centrummilieu te maken waarin prettig kan worden gewoond, gewerkt en gerecreëerd.