RIS305714 Bijlage 1

Ambitiedocument Dreven-Gaarden-Zichten

Juli 2020

Zichten Gaarden Dreven

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 1.1 1.2 1.3

Aanleiding Opgave Doel en status van ambitiedocument

7 7 7 7

2. ANALYSE VAN DE CONTEXT 2.1 Ligging in de stad 2.2 Ontwikkelingsgeschiedenis 2.3 Sociaal economische positie 2.4 Programmatische en thematische analyse 2.5 Ruimtelijke analyse van de buurten 2.6 Raakvlak omliggende projecten

9 9 9 10 11 15 23

3. VISIE OP NIEUWE BUURT 3.1 Compact groen stedelijk woonmilieu - voor blijvers, stijgers en nieuwkomers 3.2 Voortbouwen op de kenmerkende ruimtelijk opzet 3.3 Versterken van groenstructuur en openbare ruimte 3.4 Nieuwe mobiliteitsconcepten 3.5 Verduurzamen

25 25

4. PROGRAMMA IN HOOFDLIJNEN 4.1 Integraal: fysiek en sociaal 4.2 Gemengde wijk voor de gewone Hagenaars en Hagenezen 4.3 Woningbouwopgave 4.4 Toekomstbestendige voorzieningenstructuur, bruisende wijkeconomie 4.5 Hoogwaardig onderwijs, voorzieningen voor kinderen en jeugd 4.6 Gezonde stad - laagdrempelige vormen van sporten en recreëren, ruimte voor natuur en water 4.7 Mobiliteitstransitie: sneller, duurzamer en gezonder 4.8 Duurzaamheid: Energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit 4.9 Openbare ruimte

31 31 33 34 36

26 26 29 29

38 38

40 45 47

5. RUIMTELIJKE UITGANGSPUNTEN 5.1 Raamwerk van Zuidwest 5.2 Ruimtelijke uitgangspunten per buurt

49 49 51

6. PROCES 6.1 6.2

62 62 62

BIJLAGEN

Vervolgstappen Juridisch planologische uitgangspunten

65

4

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

SAMENVATTING De gemeente Den Haag staat voor een opgave van de herstructurering van de buurten Dreven, Gaarden en Zichten in Den Haag Zuidwest. Voor deze ontwikkeling slaan woningcorporatie Staedion, die de meeste vastgoed bezit in deze drie buurten, en Heijmans samen met de gemeente de handen ineen. Met dit ambitiedocument zijn de gezamenlijk de ambities en uitgangspunten voor de uitwerking van de drie gebieden geformuleerd. Dit vormt de basis voor het vastleggen van nader uitgewerkte uitgangspunten en een samenwerkingsovereenkomst. Het is gezamenlijke ambities om de drie buurten te transformeren tot aantrekkelijke Haagse wijken, met goede, comfortabele en energiezuinige woningen, aantrekkelijk voor verschillende doelgroepen: de blijvers, de stijgers en de nieuwkomers. Door goede verbindingen van de buurten en Zuidwest met de omgeving, zullen centrum, kust en parken beter bereikbaar worden, wat ook kan bijdragen aan de gewenste mobiliteitstransitie. De voorzieningen liggen centraal in de buurten en er is ruimte voor ontmoeten, verblijven, sport en spel. De kwaliteit van de groenstructuur vormt het karakter van de buurten, het worden groene compact stedelijke woonmilieus, die klimaatadaptief worden ingericht.

De openbare ruimte krijgt een duidelijkere begrenzing, waardoor een betere en meer directe relatie tussen bebouwing en buitenruimte zal ontstaan, wat moet zorgen voor levendigheid en betrokkenheid op straat. Het zijn karakteristieke buurten, waar wordt voortgebouwd op kenmerkende naoorlogse structuur. Hierdoor zullen verschillende tijdslagen nog herkenbaar en zichtbaar zijn Naast de ambities wordt in dit ambitiedocument ook de conclusies uit de analyse van de gebieden beschreven, wat het beleid en de ambities betekenen voor de drie buurten, wat de visie, de ruimtelijke en programmatische uitgangspunten zijn voor de buurten, en wat aanbevelingen zijn voor het verdere proces.

De opgave in Zuidwest en die van de drie buurten hangen samen met de regiodeal Zuidwest (RIS301876) en de Gebiedsverkenning Zuidwest (RIS302569). De Regiodeal is vooral sociaal economisch van aard. Voor de Dreven, Gaarden en Zichten is de ambitie om de sociaal economische opgaven en fysieke opgaven van toevoegen van nieuwe woningen en voorzieningen zo integraal mogelijk aan te pakken. De ambities voor Dreven Gaarden Zichten komen voort uit de conclusies die zijn opgenomen in de Gebiedsverkenning Zuidwest. De centrale doelstelling is om Den Haag Zuidwest te transformeren van een kwetsbaar gebied in een aantrekkelijk, vitaal, veerkrachtig en duurzaam Haags woongebied. Daarmee kan Zuidwest weer een gewone gemiddelde Haagse wijk worden, waar het aantrekkelijk wonen en werken is voor Hagenaars en Hagenezen. Deze ambities zijn door vertaald en uitgewerkt naar de drie onderling van elkaar verschillende buurten. De verschillen worden gevormd door de aanwezige kwaliteiten en ontwikkelbare potentie. De Dreven heeft grotendeels de status van beschermd stadsgezicht (dit vanwege de nog gave open verkaveling, met het bijzondere bouwsysteem van destijds, en de kenmerkende architectuur aan de Dreef). Onderzocht is of herstructurering en verdichting van de buurt kunnen samengaan met het in stand houden van het beschermd stadsgezicht.

In stand houden van het beschermd stadsgezicht heeft tot gevolg dat de gestelde ambities van transformatie tot een aantrekkelijk, vitaal, duurzaam en gedifferentieerd woongebied niet kunnen worden waargemaakt. Daarom is voor De Dreven gekozen voor verdichting met bouwblokken die refereren aan de oorspronkelijke verkaveling, maar wel een nieuw stedelijk woonmilieu vormen aan de rand de stad. Belangrijke kwaliteit van de openbare ruimte, de groen- en singelstructuren, en het karakteristieke middengebied rondom de Dreef blijven behouden. En met de voorzieningen nabij, is deze buurt aantrekkelijk voor gezinnen en nieuwe doelgroepen.

In de Gaarden zal bestaande bebouwing gesloopt worden, daar biedt de bestaande bebouwing en openbare ruimte weinig aanleiding om gerenoveerd of getransformeerd te worden. De nieuwe bouwblokken vormen een gedifferentieerd woonmilieu, met representatieve stedelijke randen aan de grote structuren rondom het plangebied, zoals de Erasmusweg, de sportvelden en de singel Vredenrustlaan. Aan de zijde van de woonwijk en het voorzieningenhart van de Gaarden wordt een informele rand voorgesteld. Hierdoor ontstaan er stedelijke bouwblokken met verschillende woningtypen, voor verschillende doelgroepen en met een sterke interne kwaliteit in de collectieve binnenterreinen. In de Zichten vormen de nabijheid van winkelcentrum de Stede en de grote groenstructuren daar omheen veel kansen tot transformatie naar een compacte stedelijke buurt in een groene setting. Doordat de bestaande buurt relatief lage dichtheden kent, maar ook door gunstige ligging t.o.v. voorzieningen en OV haltes kan in de Zichten fors verdicht worden. Het bestaande stratenpatroon met waardevolle bomen blijft grotendeels behouden, verbindingen naar de omgeving worden versterkt, met twee groene scheggen wordt het groen de buurt ingebracht. De grote groenstructuren met sportvoorziening kunnen in de toekomst meer toegankelijk en openbaar worden. De nieuwe bouwblokken vormen stedelijke wanden langs de grote groengebieden.

In het hart van de buurt zal bestaande bebouwing gehandhaafd blijven en ruimte bieden voor wijkeconomie, voorzieningen en ontmoetingsplekken. De Zichten wordt daarmee een levendige stedelijke buurt, voor veel verschillende doelgroepen. .

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

5

Zichten

Gaarden Dreven

6

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

1. INLEIDING 1.1

Aanleiding

Den Haag Zuidwest kent al jaren grote meervoudige sociaal economische problematieken, zoals armoede, werkeloosheid en onderwijsachterstanden, schulden, radicalisering, polarisatie, toenemende (gevoelens van) onveiligheid, verloedering, gezondheidsproblemen en opgroeiende kansarme jongeren in een sociaal zwakke omgeving. Er is onvoldoende draagvlak voor voorzieningen, met veel leegstand en een eenzijdig aanbod van voorzieningen als gevolg. Er is bijvoorbeeld geen middelbare HAVO-VWO-school in Zuidwest. Het eenzijdige sociale woningbezit leidt tot een eenzijdige bewonerssamenstelling, door gebrek aan kwalitatief goede woningen en een slecht imago vertrekken bewoners waar het beter mee gaat de wijk uit. In nauwe samenhang hiermee staat Den Haag Zuidwest voor een grote ruimtelijk-fysieke opgave. Het sociale woningbezit is sterk verouderd en aan grootschalige, ingrijpende renovatie of vernieuwing toe. De huidige woningen zijn niet toekomstbestendig en de inrichting van de openbare ruimte draagt niet bij aan een prettig leefklimaat. Deze opgave gaat hand in hand met verdichtingsopgaven, mobiliteitsopgaven, duurzaamheidsopgaven en de opgave om de sociale en economische positie van de inwoners en de leefbaarheid van Zuidwest te versterken.

In het coalitieakkoord ‘Den Haag, stad van kansen en ambities’ is Zuidwest opgenomen als één van de gebiedsontwikkelingen, waar Den Haag de groei van de stad wil inzetten om de wijken leefbaarder en aantrekkelijker te maken. Gemeente Den Haag, het Rijk, de markt en maatschappelijke ondernemers slaan hun handen ineen om met een integrale sociaal-economische en ruimtelijk-fysieke aanpak Zuidwest de allure terug te geven die het oorspronkelijk had. In de commissiebrief over de gebiedsverkenning Zuidwest (RIS 302569) zijn deze verdichtings- en overige fysieke opgaven (bereikbaarheid, voorzieningen, energietransitie, groen en openbare ruimte) opgenomen. Ook zijn de vervolgstappen benoemd: het opstellen van een gebiedsvisie voor Zuidwest en gebiedsagenda’s. Met de aanpak RegioDeal Zuidwest

(RIS 301876) werken Rijk en regio samen aan initiatieven gericht op scholing, veiligheid, werk, en daarmee het vergroten van de (arbeids-)participatie. Doelstelling is om het sociaal welbevinden en de brede welvaart in Den Haag Zuidwest te versterken richting het gemiddelde van Den Haag. Ook is de woondeal Zuidelijke Randstad (RIS 302724) gesloten, waarin de gemeente en BZK een meerjarig partnerschap zijn aan om de stedelijke vernieuwing en verdichting in Zuidwest vorm te geven. Binnen deze partnerschap is afgesproken om in te zetten op het intensiveren van het woningbouwprogramma, de achterstand op het gebied van wonen om te buigen naar het G4 gemiddelde, aardgasvrij maken van de buurten en de woningen te verduurzamen. Dreven, Gaarden en Zichten wordt expliciet genoemd in relatie tot de verdichtingsopgave. Parralel aan de totstandkoming van de gebiedsvisie voor heel Den Haag Zuidwest– waarvan wordt verwacht dat deze eind 2020 kan worden vastgesteld - wordt ook aan de aanpak van de drie buurten Dreven, Gaarden en Zichten gewerkt. Staedion is eigenaar van de sociale huurwoningen in deze buurten, en de woningen zijn urgent aan vervanging / renovatie toe. De gemeente, Staedion en Heijmans onderzoeken de aanpak van deze buurten op haalbaarheid, zoals overeen gekomen in overeenkomst tussen de gemeente en Staedion (RIS300671).

Daarmee maken ze een vliegende start met het realiseren van de doelstellingen uit de Regiodeal en de Gebiedsverkenning.

1.2

Opgave

In de Dreven, Gaarden en Zichten zijn de corporatiewoningen van Staedion toe aan groot onderhoud of sloop-nieuwbouw om te voldoen aan de eisen en wensen van de toekomst. Om de huidige problematiek van de buurten aan te pakken is een betere mix van sociale huurwoningen en vrije sector huur- en koopwoningen. Een sterker voorzieningenniveau, een vitale wijkeconomie en een betere lokale en regionale bereikbaarheid van het gebied zijn noodzakelijk voor het ontwikkelen van vitale

buurten. Transitie- en verdichtingsopgaves worden ingezet om deze doelen te kunnen halen. De komende 15 jaar wordt daarom ingezet op een forse oevoeging van koop- en vrije sector huurwoningen. Het uitgangspunt is het terugbouwen van het huidige aantal sociale huurwoningen en het toevoegen van 30% sociaal woningbouw. Herinrichting van de openbare ruimte, uitbreiding van onderwijs en andere maatschappelijke, culturele en commerciële voorzieningen, ruimte maken voor een vitale wijkeconomie, verduurzaming van de huidige en toekomstige woningvoorraad zullen onderdeel van de plannen zijn.

1.3

Doel en status van het Ambitiedocument

Het ambitiedocument is gezamenlijk door de gemeente Den Haag, Staedion en Heijmans opgesteld, het formuleert de ambities en uitgangspunten voor de verdere uitwerking van de drie gebieden. Met het ambitiedocument is overeenstemming over de analyse van het gebied, biedt het een beleidsanalyse en toepassing ervan in de plangebieden. Daarnaast legt het de gezamenlijke visie op de gebieden vast en geeft het overeenstemming over de geformuleerde programmatische en ruimtelijke uitgangspunten. Het ambitiedocument geeft aan welke ingrepen nodig zijn in de plangebieden ten behoeve van de ontwikkelingen. Het ambitiedocument vormt samen met andere documenten uit het haalbaarheidsonderzoek de basis voor een nader vast te leggen overeenkomsten. In de nader vast te stellen Nota van Uitgangspunten voor de buurten, projectdocument en samenwerkingsovereenkomst worden stedenbouwkundige uitgangspunten, beeldkwaliteit, een programmatisch kader, mobiliteitsplan, milieukundige onderzoeken, grondexploitatie, ontwikkelstrategie en planning vastgelegd. De door de gemeente te maken kosten worden onderdeel van nog te sluiten overeenkomsten.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

7

8

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

2. ANALYSE VAN DE CONTEXT 2.1

Ligging in de stad

De drie buurten zijn gelegen in de wijken Bouwlust (Zichten) en Vrederust (de Dreven en de Gaarden). Beide wijken vormen, samen met Morgenstond en Moerwijk, Den Haag Zuidwest, een omvangrijk naoorlogs woongebied, met ca. 67.000 inwoners. In de wijk Bouwlust Vrederust wonen bijna 30.000 mensen in ca. 12.700 woningen (2,2-2,3 inwoners/woning). De beroemde architect en stadsplanner Dudok ontwierp een helder raamwerk, met een weidse opzet van lanen, singels, parken en pleinen. Dudok bouwde met zijn plan voort op de bestaande lange lijnen, zette die lijnen door en vormde daar omheen een orthogonaal netwerk, dat bedoeld was om Zuidwest volledig in het stadsweefsel te integreren. Afwijkingen van de geplande structuur leidden tot een geïsoleerde ligging ten opzichte van de omliggende stadsdelen. Het orthogonale systeem is echter nog steeds kenmerkend is voor de structuur van Zuidwest. Den Haag Zuidwest wordt gezien als een perifeer gebied, aan de rand van de stad, grenzend aan buurgemeenten Westland en Rijswijk. Het vormt een eiland in de stedelijke regio, omdat het o.a. qua leefbaarheid, werkgelegenheid en waarde van de woningen sterkt afwijkt van de omliggende wijken. De verbindingen met de omliggende gebieden en de bereikbaarheid met openbaar vervoer is niet optimaal.

Rondom Zuidwest zijn veel waardevolle groenstructuren aanwezig, de Uithof, de kust, de landgoederenzone richting Rijswijk en het Zuiderpark. Deze gebieden zijn nabij, maar niet altijd goed toegankelijk of bereikbaar.

2.2

Ontwikkelingsgeschiedenis

Bij de grootschalige naoorlogse ontwikkeling van Den Haag Zuidwest was er een sterk geloof in de maakbare toekomst. De wijk was groen en ruim van opzet en ontwikkeld voor de middenstand, met sterke voorzieningencentra. Door demografische ontwikkelingen en volkshuisvestingsbeleid is de bevolkingssamenstelling de laatste decennia veranderd. Veel oorspronkelijke bewoners zijn weggetrokken en nieuwe groepen stroomden in, vaak sociaal zwakkere groepen, die huisvesting vonden in de vele goedkope sociale huurwoningen. De laatste 5 tot 10 jaar heeft de toestroom van arbeidsmigranten behoorlijk impact op Zuidwest gehad. Momenteel behoort meer dan 10 % van de bevolking tot deze groep, die zich kenmerkt door vrij snelle in- en uitstroom, dus hebben vaak maar een tijdelijke binding met de wijk.

Met de huidige vraag naar woningen in de stad is de kans ontstaan om opnieuw op een integrale manier naar de herstructurering in Zuidwest te kijken, met de verdichtingsopgave en de koppeling aan andere transitieopgaven (mobiliteitstransitie, energietransitie, versterken van voorzieningen en economie), ontstaat de kans om die gewenste kanteling naar een vitale gemiddelde Haagse stadswijk te maken.

Vanaf de jaren ’90 is er met de corporatie samengewerkt om de wijk een impuls te geven. Vanaf 2000 tot aan de krediet crisis vond de eerste grootschalige herstructurering plaats van een groot deel van Morgenstond (omgeving Leyweg en Zuidlarenstraat) en delen van Moerwijk (Stadspark Overvoorde) en Bouwlust (Raden). Ook in Vrederust en in delen van de Gaarden vond er sloop/nieuwbouw plaats. In de wijk Bouwlust Vrederust is ongeveer 14% van de woningen in of ná 2000 gebouwd. De drie grote corporaties Vestia, HaagWonen en Staedion namen de herstructurering voor hun rekening. Er was een gezamenlijke website en een informatiepunt in winkelcentrum Leyweg. Deze herstructurering heeft lokaal geleid tot verbetering van buurten, maar op grote schaal heeft dit niet tot een kanteling van de sociaal economische positie van Zuidwest geleid, mede doordat een groot aantal plannen door de crisis stil kwamen te liggen.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

9

2.3

Sociaal economische positie

Den Haag Zuidwest kent een grote sociaal - economische multi-problematiek, gekenmerkt door armoede, schulden, door langdurige werkloosheid, radicalisering, polarisatie, gezondheidsproblemen en opgroeiende kansarme jongeren in een sociaal zwakke omgeving. Deze problematiek is vaak ook bron van overlastgevend gedrag en/of criminaliteit. De sociale cohesie is laag. Veel bewoners voelen zich regelmatig onveilig in hun eigen buurt en ervaren grote sociale overlast. Bijna de helft van de bewoners heeft moeite om rond te komen.

Dit geldt ook voor de wijken Bouwlust en Vrederust, dit is o.a. te zien aan de cijfers van het opleidingsniveau van de inwoners, het percentage werkeloosheid, het gevoel van sociale cohesie en ervaring van overlast in de wijk (zie bijlage voor specifieke cijfers).

De voorheen levendige buurtcentra in Den Haag Zuidwest met verschillende voorzieningen (bibliotheek, buurtcentra, culturele voorzieningen, winkels) zijn door demografische ontwikkeling en verdunning van de wijk verschraald. Er is leegstand, gebouwen zijn vaak in slechte staat, de bedrijvigheid die er zit, draagt niet altijd bij aan levendigheid en goede leefbaarheid. Een aantal buurtcentra voor de dagelijkse boodschappen, zoals De Stede en de Ambachtsgaarde, functioneren wel goed. Veel voorzieningen zijn meer gericht op de sociaal zwakkere doelgroepen. Er zijn bijvoorbeeld geen HAVO-VWO voortgezet onderwijs scholen aanwezig en er zijn relatief veel speciaal onderwijsinstellingen (ongeveer 50% van het Haags speciaal onderwijs bevindt zich in Zuidwest). Veel bewoners van Zuidwest hebben een afstand tot de arbeidsmarkt. In de wijk zelf is er weinig werkgelegenheid en door een lange reistijd met OV wordt die fysieke afstand tot arbeid letterlijk versterkt. Maar ook in en nabij Zuidwest, wordt de economische potentie van de wijk onvoldoende benut. Bedrijvigheid is versnipperd en de nabijheid van bedrijventerrein Kerkentuin en Zichtenburg en Westland worden onvoldoende benut.

10

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

2.4

Programmatische en thematische analyse

De belangrijkste conclusies van de thematische en programmatische analyses van Bouwlust en Vrederust zijn hieronder opgenomen (voor uitgebreide analyse zie bijlage).

Wonen en doelgroepen De woningvoorraad van Bouwlust Vrederust (in totaal 12.700 woningen) is erg eenzijdig en bestaat voor 75% uit kleine huur-appartementen uit de periode 1955-1970 (ongeveer 9500 woningen). De huidige oude woningen zijn zeer beperkt in kwaliteit, o.a. veel woningen met laag energielabel, geluidsoverlast, vocht- en schimmelproblematiek en wateroverlast in kelders en bergingen. 67% van de woningvoorraad bestaat uit sociale huurwoningen. Dat was eerst nog hoger, door de herstructurering van voor de crisis is het corporatiebezit sinds 2000 wel afgenomen met 10%. Dit heeft vooral ook geleid tot toevoegen van eengezinswoningen (nu ca. 17%) en daarmee verdunning van de wijk. Er is een laag verhuizingspercentage in BouwlustVrederust, er zijn mensen die een stap vooruit willen zetten in hun eigen woonomgeving maar door gebrek aan aanbod de kans nu niet krijgen.

Het voorzieningenniveau in Bouwlust Vrederust staat onder druk, de twee belangrijkste buurtcentra De Stede en Ambachtsgaarde lopen goed, maar in de verspreide bedrijfsplinten in de buurten is er veel leegstaand en voorzieningengebouwen zijn vaak in slechte staat of niet goed toegankelijk. De voorzieningen die er zijn, worden echter wel gewaardeerd door de bewoners. Zorg-, welzijn-, onderwijs en sportvoorzieningen zijn ruim aanwezig. Voor met name onderwijs en sport is een kwaliteitsimpuls en vernieuwingslag kansrijk. Het voortgezet onderwijs kampt al sinds enkele decennia met

een teruglopende belangstelling. Ondanks dat er fors is geïnvesteerd in onderwijshuisvesting, is er in Den Haag Zuidwest sprake van een forse overcapaciteit aan ruimte. Leerlingen kiezen toch vaak voor populaire scholen in aangrenzende wijken. Dat leidt tot leegstand. Enkele voorzieningen zijn op het naburige bedrijventerrein ZKD te vinden (middelbaar onderwijs, autogarages, speciaalzaken, maar ook partycentrum, inpandige sport- en leisure voorzieningen). Langs de Melis Stokelaan zijn vooral zorg- en onderwijsinstellingen die zich, net zoals de voorzieningen op het bedrijventerrein, op een breder publiek richten.

Voorzieningen en economische functies Voorzieningen werden oorspronkelijk vooral rondom buurtcentra geclusterd. In Bouwlust Vrederust bevinden deze buurtcentra zich bij de Zichten (winkelcentrum De Stede) en bij de Ambachtsgaarde. Langs de Beresteinlaan zijn vooral onderwijsen religieuze instellingen maar ook winkels voor dagelijkse inkoop en een politiebureau gevestigd. Deze zijn grotendeels te danken aan latere ontwikkelingen. Door de spreiding en het eenzijdige aanbod langs de laan is hier echter geen sprake van synergie en levendigheid.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

11

Bereikbaarheid en parkeren De huidige autoverkeersstructuur is erop gericht dat het verkeer zoveel mogelijk wordt gebundeld en geordend op hoofdwegen, Bouwlust-Vrederust is per auto via de Lozerlaan goed ontsloten op het regionaal wegennet. Er is momenteel geen parkeerregime in Zuidwest (met uitzondering van omgeving winkelcentrum Leyweg), parkeren gebeurt nu veelal op maaiveld in de openbare ruimte. De parkeerdruk in de wijken Dreven (82%), Gaarden (82%),

12

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

Zichten (65%) is nu nog niet hoog genoeg om onderzoek in te stellen naar draagvlak voor parkeerregime. Dit is pas aan de orde als de parkeerdruk hoger dan 90% is. Via tramlijnen 4 en 9 is Zuidwest verbonden met het centrum van Den Haag en de grote stations, ook tramlijn 16 rijdt vanuit Wateringseveld naar station Moerwijk. De reistijden, met name van tram 4 en 16, zijn echter lang. Langs de Hengelolaan en de Erasmusweg zorgen bussen voor verbinding.

Er zijn geen OV-verbindingen in dwarsrichting en weinig OV-lijnen die Zuidwest met de naburige wijken verbinden, Winkelcentrum De Stede is wel ontsloten door openbaar vervoer middels buslijnen 21 en 25. De belangrijkste fiets- en voetverbindingen zijn veelal gelegen naast de ontsluitingswegen voor de auto (soms vrijliggend, soms niet). Langs Melis Stokelaan loopt sterfietsroute, via Zuiderpark en Transvaal, richting het centrum.

Groen en waterstructuur Zuidwest is één van meest groene wijken van de stad, met een helder raamwerk en weidse opzet van lanen, singels, parken en pleinen. Echter op veel plekken valt de groene structuur samen met verkeersaders of private functies als sportvelden en volkstuinen, daardoor is het groen op veel plekken beperkt toegankelijk en heeft het weinig gebruikerswaarde voor de mensen uit de wijk. Op het niveau van het bouwblok is de aansluiting van groene ruimtes met de bebouwing gebrekkig, o.a. door bergingen in de plint, geen directe relatie tussen woning en buitenruimte en door overmaat aan groene ruimte. Daardoor worden deze groene ruimtes vaak onvoldoende toegeëigend en gebruikt door bewoners en hebben ze een sleetse uitstraling.

Wat de waterstructuur betreft zijn juist de dwarsrichtingen meer bepalend: Dedemsvaartweg, Vrederustlaan-StedeBouwlustlaan en Lozerlaan. In de lengterichting heeft het water- en groensysteem langs de Melis Stokelaan en de lange singelstructuur door Vrederust een robuust structurerend karakter.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

13

Dreven

14

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

2.5

Ruimtelijke analyse van de buurten

Dreven De Dreven is gelegen aan de rand van Zuidwest, in de hoek van de kruising tussen de Erasmusweg en de Lozerlaan en is daarmee de uiterste zuidwestpunt van Den Haag. De Dreven heeft de potentie om te transformeren tot een aantrekkelijk woongebied, door de relatief goede ontsluiting met de auto, dichtbij het eindpunt van tramlijn 9 en zeer dichtbij het groen van De Uithof (al vormt de Lozerlaan nu nog een barrière richting de Uithof). De Dreven heeft een sterke interne kwaliteit door de groene singels. Ook de rand aan de Lozerlaan draagt bij aan het beeld van een groen- en waterrijke buurt. Verreweg het grootste deel van de open groene ruimte in de Dreven is collectief groen. Dit collectieve groen zorgt ervoor dat het gebied goed doorwaadbaar is. De bebouwingsstructuur is opgezet vanuit een heldere verkaveling, met een repetitie van stempels. In de Dreven is het aandeel grondgebonden woningen laag, waardoor de huidige woningdichtheid relatief hoog is, ten opzichte van de Gaarden en Zichten. De buurt keert zich aan bijna alle zijden met de achterkanten naar de grotere wegen rondom. Aan de Lozerlaan is dat door de plaatsing in het ruime groen en water minder storend; aan de Erasmusweg krijgt de buurt hierdoor een anoniem karakter.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

15

16

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

Status Beschermd Stadsgezicht- De Dreven De Drevenbuurt, gebouwd tussen 1956 en 1965, is aangewezen als een gemeentelijk beschermd stadsgezicht uit de wederopbouwperiode (RIS120560). Het aanwijzen van beschermde stadsgezichten is er op gericht om de meest waardevolle buurten en wijken als cultureel erfgoed te behouden. In de Dreven is de oorspronkelijke opzet en architectuur nagenoeg ongeschonden bewaard gebleven. Het buurtwinkelcentrum heeft weliswaar een groot deel van haar functie verloren maar is met behoud van de architectonische karakteristiek deels verbouwd tot woningen. Onderstaande beschrijving uit de waardenstelling geeft de typering en bijzondere kwaliteiten weer van de Dreven:

De Dreven is de eerste woonbuurt in Den Haag dat in zijn geheel in systeembouw werd uitgevoerd (Rottinghuis) en is typerend voor de innovaties in de volkshuisvesting van de naoorlogse wederopbouw. De plaatsing van entrees, trappenhuizen, woonkamers en balkons zijn afgestemd op de ligging in het bouwblok en de oriëntatie op de zon. Variaties in het systeembouwsysteem zijn op een subtiele manier in het gevelontwerp opgenomen. Details van de oorspronkelijke architectuur zijn goed bewaard gebleven. De buurt heeft een bijzondere samenhang tussen verkaveling, bebouwing en openbaar groen. De buurt heeft een gevarieerde, maar altijd open, verkaveling met bijzondere diagonale zichtlijnen tot diep in de buurt. De buurt is begrensd door een fraaie stadsrand, door de waterpartijen en randbebouwing langs de Lozerlaan.

De beschermde status betekent niet dat gesproken hoeft te worden van een statische situatie. Doel van bescherming is immers geen bevriezing maar een geleide ontwikkeling waarbij in het altijd voortdurende transformatieproces, behoud van de monumentale aspecten uitgangspunt is en deze waarden vroegtijdig en volwaardig meegewogen worden.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

17

Gaarden

18

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

Gaarden De Gaarden ligt relatief centraal in Zuidwest en is goed bereikbaarheid vanuit het stadsdeelcentrum Leyweg en de snelweg, ook de haltes van lijn 9 en 16 zijn dichtbij. De vele bovenwijkse zorginstellingen in de buurt kunnen een aanleiding zijn voor bedrijvigheid en dienstverlening die hierop kunnen aansluiten. Recreatieve fietsroutes (bijvoorbeeld landgoederen van Rijswijk) zijn ook op een steenworp afstand. In de Gaarden is er weinig tot geen interne kwalitatieve openbare ruimte, die een heldere structuur vormt tussen de bouwblokken. Het is meer een opeenvolging van stempelverkavelingen, de collectieve tuinen vormen geen samenhangend groen systeem. Alleen de collectieve tuin aan de achterzijde van de Schrijnwerkersgaarde heeft kwaliteit en karakter die behouden zou kunnen worden. De verkavelingsstructuur zorgt tevens voor een aantal kwetsbare overgangen tussen openbaar en privé, onder andere bij de strokenverkaveling, met zijkanten richting de belangrijkste straten. Ook de randen hebben momenteel weinig kwaliteit. Langs de meeste grote omliggende wegen zijn wel voorkanten georiënteerd, maar bijvoorbeeld langs de Erasmusweg is de bebouwing onderbroken door een nieuw blokje eengezinswoningen voor statushouders en een serie garages.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

19

Zichten

20

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

Zichten De Zichten is gelegen nabij de winkels van de Stede en de tramhaltes van lijn 9 liggen op loopafstand. Het aandeel grondgebonden woningen in Zichten is relatief hoog, waardoor de dichtheden momenteel laag zijn. Er is dus grote potentie om te verdichten. Daarnaast ligt de buurt aan een zijde aan de grotere groene hoofdstructuren van Den Haag Zuidwest. De openbare groenstructuur zit in de Zichten, met name aan de randen, waar tevens het meeste collectieve groen aan grenst. Tevens hebben een aantal interne straten mooie bomenlanen, die nog in goede staat zijn. Deze dienen zoveel mogelijk behouden te blijven. De groene randen rondom hebben nauwelijks routes en, mede door aangrenzende achterkanten van de woningen, geen verblijfskwaliteit. De grote groenstructuur, waar de voetbalvelden onderdeel van zijn, zijn ter hoogte van de Zichten weinig openbaar. Het is afgesloten met een sloot en hek en er zijn geen toegangen vanuit de Zichten. Het interne netwerk binnen in Zichten is helder en leesbaar. Met in het midden van het buurtje een blok met winkel, voorzieningen en werkruimtes. Een aantal van de functies in deze plinten heeft meerwaarde voor de buurt, maar er is ook leegstand en sommige functies geven overlast. Op enkele plaatsen zijn er kwetsbare strokenverkavelingen, met zijkanten naar de straten.

Winkelcentrum De Stede is nabij, maar er zijn geen aantrekkelijke routes richting het winkelcentrum, doordat het winkelcentrum met zijn achterkanten gericht is naar de Zichten en de Vrederustlaan.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

21

22

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

2.6

Raakvlak omliggende projecten

Naast de opgave de Gaarden, Dreven en Zichten, lopen er verscheidene andere projecten in Zuidwest, die belangrijk zijn voor gewenste verdichting en kanteling in het gebied. Tegelijkertijd wordt gewerkt aan de gebiedsvisie voor geheel Zuidwest. Om het schaalniveau van de gehele wijk en de projecten goed op elkaar aan te laten sluiten worden tevens gebiedsagenda’s opgesteld. De gebieden waarvoor gebiedsagenda’s opgesteld worden, zijn die voor Uithof/ Lozerlaan, Stadshart Leyweg / Morgenstond en Knoop Moerwijk. Het project met directe invloed op de planvorming Dreven, Gaarden, Zichten is het project De Stede: toevoegen van 90 appartementen in twee blokken aan Vrederustlaan en Hazenrade, aan de achterkant van het winkelcentrum, op het bestaande parkeerterrein. In het kader van die planontwikkeling wordt ook de openbare ruimte rondom het winkelcentrum opgeknapt. Andere projecten in Bouwlust Vredenrust zijn Lozerhof, herontwikkeling van verzorgingstehuis naar gemengd bouwblok met wonen, zorg en voorzieningen, en de Venen, een project van WOM Zuidwest, waar deels verdichting, deels renovatie van bestaande blokken zal plaatsvinden. Ook de ontwikkelingen in Erasmusveld en Wateringen (gemeente Westland) zijn van invloed op de ontwikkelingen van Dreven en Gaarden. In Wateringen wordt een mix van sociaal en markt toegevoegd (circa 600 woningen).

Erasmusveld is een duurzame wijk waar met name de grondgebonden woningen zijn en worden ontwikkeld (circa 900 woningen).

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

23

24

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

3. VISIE OP NIEUWE BUURT Het is de gezamenlijke ambitie om met de herontwikkeling en verdichting van de Gaarden, Dreven en Zichten bij te dragen aan het versterken van de welvaart, leefbaarheid, vitaliteit en economische kracht van Zuidwest. Zuidwest, als ook de drie buurten, moeten weer echte Haagse wijken worden, die qua werkgelegenheid, onderwijsniveau en leefbaarheid gelijk scoren als een gemiddelde wijk in Den Haag. De buurten zullen transformeren tot zelfredzame, aantrekkelijke, levendige en duurzame gebieden, met een passend voorzieningenniveau en werkgelegenheid, hoogwaardig onderwijs en kwalitatieve en betekenisvolle openbare ruimte. Kortom, een gezonde en vitale leefomgeving voor bestaande en nieuwe inwoners, voor mensen met een krappe beurs, maar ook voor nieuwe inwoners met sterke schouders: de onderwijzer, politieagent, de ondernemer, die bewust kiezen voor deze wijk.

3.1 Compact groen stedelijk woonmilieu voor blijvers, stijgers en nieuwkomers Het groene karakter Den Haag Zuidwest vormt een belangrijke basis voor de nieuwe woonmilieus van de Gaarden, Dreven en Zichten. De wijken kunnen hun ‘unique selling factor’ van groen wonen behouden en zich onderscheiden als unieke woonlocatie. De ligging van de Gaarden, Dreven en Zichten maakt, met de nabijheid van de stad, het strand en de groengebieden en met goede auto en in de toekomst ook verbeterde OV ontsluiting, de gebieden zeer geschikt voor gezinnen. De buurten kunnen transformeren naar compacte groene stedelijke woonmilieus, met verschillende woontypologieën en doelgroepen, zoals gezinsappartementen en stadswoningen, en met een heldere afbakening van openbare en collectieve ruimtes. Het zullen levensloopbestendige buurten worden, met plekken van ontmoeting, spel- en recreatie en met alle nodige voorzieningen binnen bereik voor alle leeftijden en diverse leefstijlen. Uitgangspunt is dat het bestaande aantal sociale woningen in de buurten teruggebouwd wordt en dat 30% van nieuwbouwopgave sociaal is. In buurten en gebieden met veel sociale woningbouw is het van belang te zorgen voor een evenwichtige mix tussen

markt en sociaal. Meer dan 20%van het toegevoegde aantal woningen bestaat uit middel-dure huur en meer dan 20% uit betaalbare koopwoningen, waarmee ruimschoots wordt voldaan aan de beleidsmatige doestelling voor deze woningcategorieën. Voor blijvers en stijgers wordt de kwaliteit en diversiteit van de woningvoorraad verbeterd, zodat zij tevreden zijn in hun wijk en een wooncarrière kunnen maken in hun wijk. Voor nieuwkomers, dat zijn de doorstromers en starters uit andere wijken in Den Haag en van buiten Den Haag, worden naast een passend woningaanbod ook vitale voorzieningen, zoals huisartsen en onderwijs, voorzien om ze te verleiden een bewuste keuze te maken voor Den Haag Zuidwest. Verdichting en transformatie in Bouwlust Vrederust zal anders vorm krijgen, dan de meer stedelijk gerichte wijken Morgenstond en Moerwijk. Bouwlust Vrederust is meer gericht op de groene gebieden rondom, tevens zijn er uitstekende kansen voor een sterke regionale inbedding (snelwegen, sterfietsroutes), snelle bereikbaarheid naar de kust (Kijkduin), verbondenheid met de greenport Westland (arbeidsmarkt en identiteit). Vóór de deur ligt de Uithof (recreatie en werkgelegenheid in leisure en in toerisme) en het natuur- en recreatiegebied van Zee naar Zweth. Thema’s als natuur, landschap, zee, lucht, bloemen, kassen, recreatie, gemak en de snelheid van de mobiliteit op regionale schaal zijn de

factoren die hier het verschil maken ten opzichte van wijken als Morgenstond en Moerwijk. De doelgroepen die in de toekomst leven in Dreven Gaarden Zichten zijn zeer divers, maar kunnen per wijk wel onderling sterk van elkaar verschillen. Doel is om met de herstructurering van Dreven Gaarden Zichten drie buurten met een sterke eigen identiteit te maken, maar ook dat de drie buurten meer aan de stedelijke structuur en de omgeving gekoppeld worden. Nabij voorzieningen, op kruispunten van belangrijke wegen en nabij OV is meer verdichting mogelijk, dan in de luwte van de wijk. De Zichten wordt door nabijheid van de Stede en de ligging aan het sportpark meer een compact, stedelijk en levendig woonmilieu, terwijl Gaarden en Dreven meer rustig groen stedelijk zullen worden. De voorzieningen in de wijk worden uitgebreid en verbreed. Bijvoorbeeld centraal in de Zichten is het de ambitie om een sociaal en economisch hart voor de buurt te realiseren, met ruimte voor startende lokale ondernemers en daarmee een bruisende en laagdrempelige ontmoetingsplek te realiseren, waar bestaande en nieuwe bewoners elkaar kunnen ontmoeten en waar activiteiten voor de wijk worden georganiseerd. Bij de Stede wordt ruimte gemaakt voor maatschappelijke voorzieningen en sport.

Aantrekkelijke Haagse wijk • • • • • •

Goede woningen, nieuw of vernieuwd, comfortabel en energiezuinig Veel groen , toegankelijk, divers gebruik, onderscheidend, verbindend, continu en klimaatadaptief Aantrekkelijke architectuur, herkenbaar en afwisselend School, sport en winkel? Om de hoek! Strand, centrum en werk? Snel en comfortabel bereikbaar! Alles per (elektrische)fiets PLUS een plek voor een (deel)auto

Blijvers, stijgers en nieuwkomers • • • •

Yvonne, ze woont hier al 40 jaar en kent bijna iedereen Slawa, nog niet zo lang hier, is iedere dag te vinden in haar eigen winkel Naima en Sharif, op zoek naar een grotere woning voor hun kleine Jordi, politieagent, houdt van gezelligheid en hardlopen AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

25

3.2

Voortbouwen op de kenmerkende ruimtelijke opzet

De bestaande ruimtelijke opzet van Zuidwest is helder met orthogonale structuur van lange lijnen. Deze structuur is echter ook monotoon en op sommige plaatsen diffuus. Doel is om voort te bouwen op deze kenmerkende ruimtelijke opzet en het te transformeren tot een helder raamwerk, met meer differentiatie en herkenbaarheid in de lange lijnen en meer betekenis/bestemming geven aan de dwarsverbindingen van Zuidwest, de stadsstraten. In Bouwlust Vrederust zijn deze stadstraten de StedeBouwlustlaan- Zichtenburglaan en de Beresteinlaan, op langere termijn de Dreef-Landzijde- Randveen waaraan functioneel en ruimtelijk verrijkende programma’s gekoppeld kunnen worden. Straten met reuring waar ontmoetingen kunnen plaatsvinden en die met de omliggende gebieden verbonden zijn (bedrijventerrein ZKD, Loosduinen, Wateringen en Erasmusveld/Wateringseveld). Stadstraten zijn herkenbaar door een meer stedelijke architectuur met actieve plinten, met ruimte voor wijkvoorzieningen, bedrijvigheid en dienstverlening, en een inrichting gericht op het langzaam verkeer. De lange lijnen, met hun laankarakter bieden ruimte voor snelle verbindingen: OV, auto, fiets en laten de natuur indringen in de wijk. Kruisingen worden bijzondere plekken, zoals mobiliteitsen voorzieningenhubs en hoogteaccenten.

Op het schaalniveau van de buurt zal bij de transformatie worden ingezet om te komen tot een ‘gelaagd stadsbeeld’, waarin oude en nieuwe bebouwing tezamen de buurt vormen. Hiermee zal het gebied zich een eigen imago kunnen aanmeten dat verschillende tijdslagen laat zien. De schaal waarop behoud en vernieuwing te combineren zijn zal steeds weer afhangen van het benodigde programma en de aanwezige bebouwingsopzet.

26

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

3.3

Versterken van groenstructuur en openbare ruimte

De groenstructuur van Zuidwest vormt een helder en karakteristiek raamwerk, met oriëntatiepunten en betekenisvolle verblijfsplekken en parken. De ligging van Dreven, Gaarden en Zichten aan dit raamwerk is een belangrijke kans om hoogwaardige groene woonmilieus met aantrekkelijke openbare verblijfsplekken te realiseren. Voor de Gaarden en de Zichten zal waar mogelijk het aangrenzende sportpark transformeren in een meer openbaar sportpark van de wijk met een aanbod van verschillende sporten en aanbod van openbare sportaanleidingen. Voor de Dreven zal de fysieke barrière die de Lozerlaan nu is tussen de wijk en de Uithof op termijn worden opgeheven, door het verdiept aanleggen van de Lozerlaan en het realiseren van groene verbindingen en loopen fietsroutes tussen de wijk en de Uithof. Bij de Gaarden en de Zichten kan het sportpark beter worden benut door de wijk door het meer toegankelijk en met uitdagende beweegelementen in te richten. De Hengelolaan en groenzone langs de Melis Stokelaan zullen meer kwalitatieve groene en ecologische lange lijnen worden, en dienen als verbinding tussen Zuiderpark en Uithof, met ruimte voor langzaamverkeers-verbindingen. Het sportpark gelegen naast de Zichten wordt een belangrijke schakel tussen deze twee groene verbindingen, waar de sportfunctie primair blijft maar verblijfskwaliteit en parkfunctie waar mogelijk toegevoegd worden.

Het ontwerp van gebouwen en de omliggende openbare ruimte kan bijdragen aan het verbeteren van de sociale cohesie en veiligheid. Een actieve plint met variëteit aan functies en voldoende transparantie is cruciaal en bevorderlijk voor de levendigheid op straat. Publieksgerichte functies of woningen in de plint zorgen ervoor dat openbare ruimte rondom wordt ‘toegeëigend’ en betekenis krijgt. In de omgeving moet ruimte zijn voor spelen en ontmoeten.

Het versterken van deze langzaamverkeersverbinding richting omliggende wijken rondom, met de Uithof, met het Sportpark Raamwerk openbare ruimte van de wijk en tussen de buurtparken onderling, betekent meer uitnodiging tot bewegen en meer gebruikerskwaliteit van het groen en de openbare ruimte. Ook zal het gebruik en beheer van het groen verbeterd moeten worden, door heldere scheiding tussen openbaar gebied, semi - openbaar gebied en privé gebied Versterken van de groenstructuur betekent het aanleggen van nieuwe verbindingen naar en kwaliteitsverbetering van het aanwezige groen, en vergroten klimaatbestendigheid door ruimte maken voor waterberging en ecologie.

Zichten Legenda Groot park

Gaarden Dreven

Hoofdstructuren

Langzaamverkeersstructuren

Overkluizing

langzaam verkeer route

Hoofdontsluiting

Bomenstructuur

Belangrijke autoweg

groenstructuur en parken

Groenstructuur Waterstructuur Bomenstructuur Schaalsprong OV

Voorzieningcluster Stadsstraten Stadsstraat

Hubs, knooppunten en tophaltes

concept visie op de groenstructuur (nader uit te werken in gebiedsvisie Zuidwest)

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

27

Zichten

Gaarden Dreven

concept visie op de infrastructuur (nader uit te werken in gebiedsvisie Zuidwest)

28

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

3.4

Nieuwe mobiliteitsconcepten

De lange lijnen zijn de belangrijkste vervoerslijnen, elk met zijn eigen karakter. De Meppelweg en Melis Stokelaan zijn de belangrijke OV ontsluitingen. De Erasmusweg, Meppelweg en Escamplaan zijn de doorgaande autoverbindingen. Door de goede aansluiting op het snelwegennetwerk blijft in de komende decennia in Bouwlust Vrederust de auto een dominante rol spelen. Om de wijk voor de toekomst bereikbaar te houden zijn aanpassingen aan de regionale verbindingsweg de Lozerlaan en de mobiliteitstransitie noodzakelijk. De Schaalsprong OV zet in op de versnelling van het openbaar vervoer, met name richting het centrum van Den Haag, maar ook via de tangent Rijswijk-Kijkduin. Zuidwest wordt daardoor aantrekkelijker voor mensen met een midden/hoog inkomen die qua voorzieningen op het centrum en voor werk op de regio zijn georiënteerd. Ook zal werkgelegenheid in de regio, zoals de Westlandse arbeidsmarkt, beter bereikbaar zijn voor de bewoners van Bouwlust-Vrederust. Tevens kunnen bewoners van de buurgemeenten straks de nieuwe voorzieningen in de wijk gebruiken: het vergroot het draagvlak van voorzieningen en de vitaliteit van de wijkeconomie. Bij gebiedsontwikkelingen zullen vernieuwende mobiliteitsconcepten gestimuleerd worden.

In de vorm van wijkhubs op strategische locaties, zoals structuurbepalende kruispunten met OV haltes kunnen zij een bijdrage leveren aan het slimmer organiseren van mobiliteit en kunnen ze verbonden worden aan een centrale parkeervoorziening of gekoppeld worden aan andere voorzieningen in de wijk. Ook deelauto’s kunnen ingezet worden om mobiliteitstransitie te stimuleren.

Invoering van een parkeerregime zal nodig zijn voor de haalbaarheid van de mobiliteitstransitie, wat op dit moment nog geen vastgesteld beleid is. De realisatie hiervan op termijn is nodig om de te voorkomen dat de grote mate van verdichting niet leidt tot een hogere parkeerdruk in de buitenruimte, die juist kwalitatief versterkt moet worden.

3.5

Verduurzamen

Op gebouw- en gebiedsniveau zullen duurzame maatregelen getroffen worden om concrete stappen te zetten naar een klimaatneutrale stad in 2030. In Den Haag Zuidwest staan voor de komende jaren veel ondergrondse vervangingsopgaven in de planning: rioleringen en waternet moeten vervangen worden, we willen dit momentum gebruiken om de overstap te maken op duurzame warmtebronnen. Deze transformatie van de ondergrond en de openbare ruimte, evenals de vervanging en renovatie van de woningvoorraad, biedt enorme kansen om een verduurzamingsslag te maken in Bouwlust Vrederust. In het kader van de energietransitie ligt een collectief warmtenet voor de bestaande woningen in Bouwlust/Vrederust voor de hand, vanwege de aanwezigheid van een warmtenet (Concept Stedelijk Energieplan, Ris305064). Dit netwerk zal naar verwachting in de loop van 2020 worden gevoed door binnenstedelijke geothermiebron aan de Leyweg. Dit geeft invulling aan de ambitie om in 2028 een deel van de wijk Bouwlust Vrederust aardgasvrij gemaakt te hebben. De wijk Bouwlust Vrederust is onderdeel van de nationale Programma Aardgasvrije Wijken.

Voor nieuwbouwontwikkelingen in het gebied zijn (collectieve) lage temperatuursoplossingen zoals WKO, Aquathermie of een koppeling met de retourleiding van het warmtenet geschikt. Duurzaam bouwen is een belangrijk uitgangspunt voor toekomstige ontwikkelingen (Nota Duurzaamheid, RIS302224). Voor hoogbouw zijn de Haagse duurzaamheidsdoelen omschreven in de nota ‘Haagse hoogbouw: Eyeline & Skyline’. Deze betreffen op het niveau van gebouw en gebied: BREEAMNL excellent (minimaal 4 sterren) of de GPR-norm minimaal 8 voor de thema’s milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde en 9 voor energie. Ook dient het instrument ‘Puntensysteem Groenen natuurinclusief Bouwen’ te worden toegepast. Tevens dient klimaatadaptief gebouwd te worden. Bij de herstructurering van de drie buurten moet ook aandacht zijn voor circulariteit, hergebruik van materialen en innovaties.

Langzaamverkeesrvebindingen vanuit de buurten naar voorzieningen en de haltes zal bijdragen aan stimuleren van keuzes van andere vervoersmiddelen.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

29

30

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

4. PROGRAMMA IN HOOFDLIJNEN 4.1

Integraal: fysiek en sociaal

Het is de gezamenlijke ambitie om de welvaart, leefbaarheid en economische kracht van Zuidwest te versterken. Nu is de kans om de intensiverings- en transitieopgaven (zoals energieen mobiliteitstransitie), waar Den Haag de komende decennia voor staat, aan te grijpen om van Zuidwest een aantrekkelijk, zelfredzaam en duurzaam woongebied te maken. Een wijk zoals die ooit was, een fijne wijk voor gewone Hagenaars en Hagenezen. Deze ‘kanteling’ kan zorgen voor nieuwe kansen voor de huidige bewoners, kan nieuwe bewonersgroepen aantrekken en leiden tot nieuwe economische ontwikkelingen, scholing en werkgelegenheid. Dit kan alleen door een integrale aanpak vanuit het sociale domein en het fysieke domein. De fysieke verdichtingsopgave zal hand in hand moeten gaan met de diversificatie van de woningenvoorraad en woonmilieus, investeringen in de energietransitie, inzet op meer en betere voorzieningen, ruimte voor (kleinschalige) bedrijvigheid en andere economische functies, het verduurzamen en verhogen van de ruimtelijke kwaliteit, gebruikswaarde en beheer van de openbare ruimte. Eveneens moet de verdichtingsopgave aansluiten op de programma’s in het kader van de Regio Deal Zuidwest: verbeteren van sociale veiligheid en participatie, inzet op vitale inwoners (gezondheid, sport en bewegen, taal en onderwijs) en activeren van de wijkeconomie (activeren, leren en werken).

Door deze fysieke en sociale investeringen kan BouwlustVrederust in de toekomst weer een bruisende wijk worden vol sociale mobiliteit, waar het mogelijk is om stappen te maken op de sociale en economische ladder.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

31

Blijvers

Stijgers

Nieuwkomers

Uitgangspunt is dat het bestaande aantal sociale woningen teruggebouwd zal worden. Waar mogelijk wordt, met het zoeken naar een evenwichtige mix, sociale woningen toegevoegd. Ook wordt bij de planvorming meegenomen dat de huidige bewoners de mogelijkheid krijgen aangeboden om te blijven in hun wijk. Bij de ontwikkelingen voor de sociale doelgroep wordt rekening gehouden met:

Sociale stijgers zijn de huidige bewoners die op zoek zijn naar een nieuwe woning (koop of vrije sector huur). Dit zijn potentiële doorstromers uit de wijk, bewoners die willen doorgroeien op de woningmarkt, maar wel in hun eigen buurt willen blijven, omdat zij vaak emotionele verbinding hebben met de wijk en buurt, of in nabijheid van familie willen blijven wonen. Met name is het belangrijk om te investeren in woningtypen en woonmilieus die interessant zijn voor twintig- en dertigers (settelaarsbuurten). Het gaat ook om de bewoners van eengezinswoningen die door wijzigingen in gezinssituatie (bijvoorbeeld kinderen het huis uit) gestimuleerd moeten worden door te stromen naar andere typen woningen.

Nieuwkomers zijn de bewoners elders uit Den Haag of uit de regio, die door de ligging, bereikbaarheid, woningtypes, woonmilieu en het voorzieningenaanbod Zuidwest aantrekkelijk vinden en het woningenaanbod voor hun betaalbaar is. Hun focus ligt op de middenklasse, bijvoorbeeld starters, doorstromers die willen doorgroeien naar een nieuw en/of groter appartement en 55-plussers die hun eengezinswoning inruilen voor een nieuw gelijkvloers appartement en in de dezelfde buurt willen wonen als hun (klein)kinderen. In Den Haag Zuidwest is het mogelijk om te experimenteren met bijzondere woonvormen, zoals generatiewoning en woongroepen. Ook terugkeerders, mensen die ooit in Zuidwest hebben gewoond of zijn opgegroeid en mogelijk daar nog familie hebben wonen, zijn interessante doelgroepen voor de Dreven Gaarden en Zichten. Veel nationaliteiten is een kracht van Zuidwest die veel meer dan nu benut kan worden, zowel autochtone als allochtone Nederlanders aantrekken die het multiculturele leefmilieu waarderen.

• • •

Vergrijzing, meer lift-ontsloten en voorzieningen in de woningen Toename 1-2 persoons huishoudens Gezinnen met twee volwassenen en kinderen.

De motivaties van deze groep om te blijven zijn divers : tevreden met de buurt, sociale structuren, geen verandering in de financiële situatie, geen aanleiding voor verandering en door omstandigheden begeleiding nodig hebben bij verandering kunnen allemaal meespelen. Insteek is dat door de integrale aanpak de tevredenheidsgraad, de participatiebereidheid en de betrokkenheid van deze groep mensen toeneemt.

Een deel van de stijgers heeft dus behoefte aan woningen in de middelhoge huursector of in de marktsector, andere groepen leggen claims op hetzelfde aanbod als die voor de blijvers. Blijvers en stijgers zijn belangrijke gesprekspartners bij bewonersparticipatie in het planproces.

Een deel van de nieuwkomers kiest voor Dreven, Gaarden en Zichten omdat ze hier een betaalbare woning kunnen vinden. Doel is dat deze mensen met de buurten verbonden raken. Momenteel ziet men een nationale trend ontstaan waarbij gezinnen weer richting de buitenwijken trekken wegens gebrek aan geschikte en vooral betaalbare woningen. Dit biedt kansen voor het aantrekken van gezinnen naar Zuidwest. Ook kansrijk zijn de bewoners die de wijk / buurt in het verleden hebben verlaten, omdat ze geen goede woning konden vinden. Ze hebben nog wel een emotionele verbinding met de wijk en zouden daarom wel terug willen. Ze kennen de wijk.

32

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

4.2

Gemengde wijk voor de gewone Hagenaars en Hagenezen

Met de integrale aanpak van de drie buurten, evenals met de overige projecten in de wijk wordt gestreefd naar een aantoonbare stijging van de bevolking op de sociale en economische ladder. Uitgangspunt is dat iedereen die nu in een sociale huurwoningen woont de kans krijgt om te blijven of terug te keren in de wijk. Daarom wordt voor elke gesloopte sociale huurwoning er minimaal één vervangende woning teruggebouwd. Daarnaast is het beleid dat 30% van nieuwbouwopgave sociaal is. In buurten en gebieden met veel sociale woningbouw is het van belang te zorgen voor een evenwichtige mix tussen markt en sociaal. Voor de Dreven Gaarden Zichten wordt hier invulling aan gegeven door een toevoeging van ongeveer 2.400 woningen. Doel is om met het aantrekken van midden, en op termijn ook hoge inkomens, de sociaal economische situatie te versterken en daarmee o.a. het inkomensniveau en arbeidsparticipatieniveau te brengen naar ‘het gemiddelde van Den Haag’. De uitdaging in de verdichtingsopgave ligt erin om een nieuw groen woonmilieu te creëren, want dat is een kwaliteit die het wonen in Zuidwest aantrekkelijk maakt voor de huidige en toekomstige bewoners. Dreven, Gaarden en Zichten worden zo weer echt buurten voor mensen met een krappe beurs, maar ook voor de middenklasse, waar je als politieagent, onderwijzer, verpleegkundige of MKB’er goed kunt wonen en werken.

Hier groeien kinderen straks op in een omgeving waar ze een betere toekomst tegemoet gaan. Goede bereikbaarheid richting stad en regio, een brede aanbod aan recreatie, hoogwaardige onderwijs, winkels en bedrijven, plekken voor ontmoeting, klimaatbestendig/energieneutraal, binding met de buurt en nabijheid van kust, water, natuur en landschap zijn thema’s die deze kwaliteit zullen uitdragen.

Hiermee kan Bouwlust-Vredenrust weer de wijk met sterke schouders en sociale cohesie worden. Er komt daarmee ook nieuw draagvlak voor nieuwe en andere onderwijsinstellingen, cultuur, bedrijvigheid en winkelaanbod. Doel is om de gevarieerde woonmilieus aantrekkelijker maken voor blijvende inwoners, doorstromers (in de wijk en vanuit Den Haag en de regio), terugkeerders en nieuwkomers (jonge idealisten en ontplooiers, lokale ondernemers en creatieve en moderne burgerij). Voor de huidige bewoners betekenen de ambities voor Dreven Gaarden Zichten een grote transitie. De afgelopen decennia hebben zij zich niet gezien gevoeld en voelen zij zich in de steek gelaten door de corporatie en de gemeente. Zij kunnen zich wel in de voorgenomen herstructurering vinden en zien de komst van nieuwe en andere bewoners als een positieve ontwikkeling. Eerste stap in het proces zal zijn zorgvuldig te bepalen wie terug wil keren en wie liever elders een goede woning accepteert. Degenen die willen blijven zijn erg belangstellend om betrokken te zijn en mee te ontwerpen aan de nieuwe wijk. Er zijn in Den Haag veel mensen op zoek naar een woning. Als starters op de woningmarkt of om door te groeien, bijvoorbeeld naar een koopwoning.

Doelgroepen die zouden passen en zich mogelijk thuis kunnen voelen in de Dreven, Gaarden, Zichten zijn de jonge idealisten, doorstromers/terugkeerders uit de wijk, uit andere gebieden in Den Haag en de regio, de moderne burgerij en de lokale ondernemers. Woningtypes, woonmilieus, voorzieningen en mobiliteitsaanbod moeten aansluiten bij de wensen en ambities van verschillende doelgroepen. Deze doelgroepen kunnen per buurt wel sterk van elkaar verschillen. Doel is om met de herstructurering van Dreven Gaarden Zichten drie buurten met een sterke eigen identiteit te maken.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

33

4.3

Woningbouwopgave

Er wordt onderzocht in hoeverre behoefte is aan nieuwe woonconcepten (woongroepen, friendswoningen, woonwerk woningen). In het RIGO rapport (definitieve versie 16 maart 2020), met daarin een Woningmarktverkenning Den Haag Zuidwest, is onderzocht wat verhuisbewegingen en verhuisredenen van verschillende doelgroepen en mogelijk nieuwe doelgroepen voor Zuidwest kunnen zijn. In de drie buurten Dreven, Gaarden en Zichten wordt een groot deel van de bestaande corporatie voorraad gesloopt en vervangen. Naast het vervangen worden er ca. 3500 extra woningen toegevoegd. Hierdoor en door andere bouwprojecten in de wijk (zoals Lozerhof, Venen, Stede winkelcentrum) worden in Bouwlust Vrederust binnen 15 jaar circa 4000 woningen toegevoegd. Met de sloop en nieuwbouw wordt het huidige aantal sociale huurwoningen teruggebouwd in de nieuwbouwplannen en wordt een aandeel sociale huurwoningen toegevoegd. Door het toevoegen van vrije sector koop en vrije markt huurwoningen wordt in de nieuwe buurt een evenwichtige mix tussen sociaal en marktwoningen ontwikkeld. Zowel in de sociale als in de vrije sector wordt de differentiatie vergroot. De buurten zullen ook onderling van karakter en dichtheid verschillen. Nabij voorzieningen, op kruispunten van belangrijke wegen en nabij OV is meer verdichting mogelijk, dan in de luwte van de wijk.

De Zichten wordt door nabijheid van de Stede en de ligging aan het sportpark meer een compact, stedelijk en levendig woonmilieu, terwijl Gaarden en Dreven rustig groen stedelijk zullen worden. Als ambitie wordt meegegeven dat elke woning een aangename en geluidsluwe gevel krijgt. Ook wordt er expliciete aandacht besteed aan een gezond binnenmilieu (o.a. vocht, luchtkwaliteit/ventilatie, temperatuur) om nieuwe problemen in de toekomst te voorkomen.

34

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

Dreven Bestaand aantal woningen

Gaarden 1224

Als de gemeenteraad bereid is om het gemeentelijk beschermd stadsgezicht te laten vervallen, kan de Dreven transformeren tot een stedelijke wijk in een groene setting, met een grote differentiatie aan woningtypen. Een aantal bouwblokken blijven behouden, met name rondom de Dreef. De andere bouwblokken worden gesloopt en er worden circa 1500 woningen toegevoegd. De buurt wordt een gemengd woonmilieu met diverse woningtypen voor diverse doelgroepen met het accent op starters, 1 en 2 persoons huishoudens en gezinnen, die een volwaardig en betaalbaar alternatief zoeken voor wonen dicht bij centrum-stedelijke gebieden. Voor het aantrekken van jonge gezinnen is de nabijheid van een basisschool essentieel, de bestaande school (speciaal onderwijs de Springplank) aan de Pachtersdreef-Beresteinlaan, zou mogelijk getransformeerd kunnen worden, met toevoeging van een nieuwe basisschool en met het mogelijk toevoegen van extra woningen op dit markante punt in de buurt. Dit is geen onderdeel van de planvormging.

Bestaand aantal woningen

Zichten, incl. kop van de Stede 339

In de Gaarden worden de bestaande bouwblokken gesloopt. Er kunnen circa 550 woningen worden toegevoegd. Door de grootte van de bouwvelden zijn gesloten stedelijke bouwblokken hier mogelijk, met hoogte accenten langs de randen en groene collectieve kwalitatieve binnenterreinen. De Gaarden transformeert naar een gemengd woonmilieu met het accent op 1-2 persoonshuishoudens en nieuwe bewoners, die houden van stedelijke, groene en soms exclusieve karakter dat bepaald wordt door de ligging nabij de duurzame wijk Erasmusveld, de nabijheid van de groenstructuur en de bouwblokken met een bijzondere interne kwaliteit

Bestaand aantal woningen

497

In de Zichten worden de meeste bestaande gebouwen gesloopt, met uitzondering van VVE-flats aan de randen en het bouwblok met werken en winkels in de plint in het midden van de buurt, die wordt gerenoveerd en getransformeerd. Er worden circa 1300 woningen toegevoegd. De nieuwbouw bestaat uit stedelijk half gesloten bouwblokken, rondom het centrale voorzieningenhart van de buurt. De bestaande bebouwing wordt getransformeerd naar een economisch hart van de wijk, met voorzieningen, ontmoetingsruimte en ruimte voor lokale ondernemers (bijvoorbeeld food of lokale ambachtelijke ondernemingen). De Zichten transformeert in een gemengd woonmilieu met accent op een zeer diverse, dynamische doelgroepen die afkomen op het stedelijke karakter, de nabijheid van voorzieningen (winkels, horeca, diensten, sport) en de directe nabijheid van het stedelijk groen. De korte reistijd naar het centrum is essentieel, de OV schaal sprong gaat hier een belangrijke rol in vervullen. Het versterken van winkelcentrum de Stede, dat door een nieuwe kop met voorzieningen te realiseren zorgt voor een betere koppeling van de buurt aan het winkelcentrum. Ook toevoegen van nieuwe school in de wijk is essentieel voor de nieuwe doelgroepen.