woonzorgvisie 2025

Fijn oud worden in de gemeente ’s-Hertogenbosch Hoe gaan we hier samen voor zorgen?

Namens alle partijen die bij de totstandkoming betrokken waren:

Onze inwoners en leden van het eerste Bossche burgerberaad

Onze maatschappelijke initiatieven

Huub van Mackelenberg, voorzitter eerste Bossche burgerberaad

Wim Markerink, voorzitter Seniorenplatform ‘s-Hertogenbosch

Voorwoord

De zorg- en welzijnspartijen vertegenwoordigd in Zorgzaam ’s-Hertogenbosch e.o.

De woningbouwcorporaties vertegenwoordigd in het Stedelijk Huurdersplatform

Voor u ligt de visie op wonen en zorg van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Een visie op hoe we fijn oud worden in onze wijken en dorpen. Een visie die we samen opstelden: met honderden inwoners, tal van maatschappelijke organisaties, onze zorg- en welzijnspartijen, woningcorporaties en de gemeente. Omdat fijn samen oud worden vraagt om gedeelde visie én om gedeelde inzet.

Regien Kievits, voorzitter Zorgzaam ‘s-Hertogenbosch e.o.

Charlotte Beukenboom, bestuurder Zayaz

De huurders, vertegenwoordigd in het Stedelijk Huurdersplatform

Gemeente ’s-Hertogenbosch

Diny Peters, voorzitter

Pieter Paul Slikker, wethouder

Wat voor u ligt is daarom meer dan een lijstje met afspraken, bijvoorbeeld over hoeveel zorgwoningen we nodig hebben. Veel meer schetsen we een richting die we samen uit willen. Hoe we het samen willen doen - als we straks met meer mensen met ruime levenservaring zijn en minder handen aan het bed hebben.

Daarom bieden we u met trots en ambitie een woonzorgvisie aan die bestaat uit drie delen: 1) wat we willen; 2) hoe we dat samen gaan doen; 3) de uitvoeringsagenda waarmee we dat gaan waarmaken.

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch, dat is wat wij willen!

2

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

3

Het burgerberaad gaf met haar 34 aanbevelingen de hoofdrichting aan: samenwerken, maatschappelijk initiatief in wijken en dorpen groter maken, gemeenschappelijk wonen stimuleren, elkaar ontmoeten in gezonde en actieve buurten, vrijwilligers en mantelzorgers steunen, meer doen voor elkaar en voor mensen die er zelf of met hulp van anderen niet uit komen zorgzaamheid altijd blijven regelen. We beginnen daarbij bepaald niet op nul. Van Oosterburen, Boschgaard tot Alexanderven – we zijn al begonnen met gemeenschappelijk wonen. Van Zuiderschans tot Annenborch en Sint Jozefoord – fijn oud worden als het thuis niet langer gaat,

maar wel midden in de gemeenschap, dat doen we al. En of het nu de HEVO, op de Koffie bij Annie of de ouderenactiviteiten in de Orhan Gazi zijn – in alle wijken en dorpen nemen inwoners zelf de meest prachtige initiatieven. Dat doen we ook gewoon als buren – op elkaar letten, elkaar de helpende hand uitsteken. De hoofdambitie die we allen onderschrijven is dan ook om die mooie beweging aan te moedigen en sterker te maken. De aanbevelingen van het eerste Bossche burgerberaad en de vele gesprekken onderling geven ons de volgende ambities:

Onze principes voor fijn oud worden in gemeente ’s-Hertogenbosch 1: We zien ouder worden niet als probleem, maar als verrijking voor ons allemaal. Omdat we langer de kennis, levenslust, ervaring, liefde en inzet van velen mogen genieten;

Wat wij willen - Onze visie

2: We geloven in de beweging van ik naar wij, van individuele zelfredzaamheid met behulp van zorg en welzijn, naar sociale samenredzaamheid met steun van elkaar en alle betrokken partners;

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch

3: We staan pal voor liefdevolle zorg voor hen die het niet zelf redden, zodat ook mensen zonder sterk netwerk en met een grotere zorgvraag fijn oud worden in de gemeente ’s-Hertogenbosch; 4: We, inwoners, maatschappelijke initiatieven en professionele organisaties werken samen in de wijk, een samenwerking die per wijk of buurt anders kan en mag zijn omdat we bouwen op gemeenschappen, want dichtbij is de band het sterkst;

Goed nieuws! We worden ouder, we mogen langer van het leven en van elkaar genieten. Daarmee vormen ouderen een steeds grotere groep in onze gemeenschap. Vaak staan ze tot op hoge leeftijd midden in het leven. Zijn ze actief bij verenigingen en in onze buurten, een bron van kennis, levenservaring en liefdevolle inzet voor familie, vrienden en anderen.

5: We hebben oog voor de kracht van verscheidenheid en brengen mensen bij elkaar, want onze samenleving kent veel verschillende culturen die ons leven kunnen verrijken; 6: We wonen langer thuis in onze buurt met voldoende steun van maatschappelijk en professioneel initiatief, technologie of in een passende woning elders in de buurt waar nodig, passend bij ieders eigen behoefte;

Naast een enorm potentieel brengt het ouder worden van de bevolking ook uitdagingen met zich mee1. Want terwijl het aantal oudere inwoners groeit, daalt het aantal inwoners dat werkt – ook in zorg en welzijn. En tegelijkertijd is voor sommige ouderen de gezinswoning met trap, drempels en tuin niet meer zo praktisch. Ook vragen lichamelijke klachten en last van het geheugen soms om een steuntje in de rug. Of in een latere fase om professionele zorg. De verzorgingsstaat heeft, met minder zorg- en welzijnswerkers, daarop niet meer alle antwoorden. Dat is een gegeven. Als we de zorgzame samenleving blijven organiseren zoals we dat de afgelopen

decennia gewend waren, komen we handen tekort. Dan vragen we te veel van zorgwerkers en mantelzorgers – zoals we ook nu al zien dat het soms piept en kraakt in de zorg of bij mensen thuis.

7: We bouwen nieuwe woningen die geschikt zijn om oud te worden - vaker geclusterd, zonder drempels en trappen, die zorgverleners helpen om thuis hulp en ondersteuning te bieden, met meer ruimte om gemeenschappelijk te wonen voor jong en oud, arm en rijk; 8: We werken aan een gezonde leefomgeving die ontmoeten, bewegen en gezond leven stimuleert, dat zijn immers dé dingen die bijdragen aan gezond en gelukkig oud worden;

Daarom slaan we samen een andere weg in. Als inwoners, maatschappelijke initiatieven, zorgen welzijnspartijen, woningbouwcorporaties en gemeente. Samen fijn oud worden in ’s-Hertogenbosch, dat is wat wij willen. In een zorgzame gemeenschap, die het tekort aan handen in de zorg niet alleen opvangt met slimmer organiseren, minder bureaucratie en meer technologie – maar ook met meer zorgzaamheid voor elkaar.

9: We zorgen goed voor de mensen die voor ons zorgen, met werkgevers en het onderwijs maken we ’s-Hertogenbosch een prachtige plek om te werken, samen met inwoners en maatschappelijke initiatieven, in krachtige wijken, niet gehinderd door bureaucratie.

1

4

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

Voor meer informatie en cijfers, zie de infographics vanaf pagina 32.

5

Flexibel en dynamisch Het lijkt heel logisch, dat je tijdens het bouwen aan een aanpak veel bijleert en geleerde lessen toepast in de praktijk. Toch is dat vaak niet hoe het gaat. Er zijn in het verleden nogal wat plannen gemaakt voor de lange termijn, die snel door de actualiteit werden ingehaald. Er doen zich tenslotte steeds nieuwe ontwikkelingen voor die bedreigingen, maar ook kansen met zich mee brengen, zoals: de oorlog in Oekraïne, Covid19, de energiecrisis, technologische ontwikkelingen en toepassingen van AI. Een langjarige aanpak vraagt dus om flexibiliteit en mogelijkheden om met elkaar bij te sturen. Het moet mogelijk zijn om in te spelen op nieuwe kansen en nieuwe vraagstukken. We gaan het nog meer dan we al gewend waren, samen doen. Binnen de rijke bestaande overlegstructuren die we kennen zoals Zorgzaam ’s-Hertogenbosch e.o., het Driepartijenoverleg, De Bossche Woontafel, de Bossche bouwsociëteit, het seniorenplatform en het Netwerk Informele Ontmoeting, maar ook daarbuiten.

Hoe we dat samen gaan doen - Onze werkwijze Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch

Daarbij mogen we rekenen op de Monitorgroep van het Bossche burgerberaad – de afvaardiging van de deelnemers die vooralsnog meerdere keren per jaar met bestuur en organisatie bijeenkomt om de beweging gaande te houden. We nodigen ze uit bij overlegtafels en benutten de ervaring van de leden van het burgerberaad en andere inwoners bij de uitvoering.

Onze visie op fijn oud in de gemeente ‘s-Hertogenbosch vraagt om een andere houding van organisaties én de mensen die daarin werken. Zo willen van elkaar lerend, elkaar scherp houdend/ én stimulerend verder.

We benutten bestaande budgetten Veel van wat er in de uitvoeringsagenda is opgenomen kost geld. Veel geld. Maar niet persé extra geld. Alleen al bij de gemeente gaat er jaarlijks veel geld om, net als bij zorg- welzijns- en woningbouwpartijen. Voor een belangrijk deel wordt dat geld ook nu al besteed aan liefdevolle zorg en een fijn thuis. Ook zijn er vanuit het Rijk allerlei mogelijkheden waar geld beschikbaar is, zoals het Integraal Zorg Akkoord. De kunst is dus niet meer geld, we weten immers dat we dat de komende jaren vanuit het Rijk niet hoeven ter verwachten, maar het beter benutten van wat we hebben en sterker samenwerken om onze kracht te bundelen. Wél is er capaciteit en organisatiebudget nodig om de beweging die we met het burgerberaad en de Dag van Wonen en Zorg hebben ingezet, gaande te houden. We stellen voor om hiervoor in elk geval tot 2030 middelen beschikbaar te stellen. Samen doen, samen sturen, samen financieren – dat is hoe we samen willen werken aan een zorgzame gemeente ’s-Hertogenbosch.

Een lerende aanpak Fijn oud worden in onze wijken en dorpen vraagt inzet van velen. En om het samen te doen moeten we elkaar kennen en ook samen sturen. Daar is winst te behalen.

We zijn het samenwerken een beetje verleerd. Dat is niet zo gek, want de overheid heeft ook meer beloofd dan ze waar kan maken. Alsof zij alle problemen kan oplossen. Sterker nog, als de gemeenschap zelf iets wilde doen, zat de overheid wel eens in de weg of nam zij het over. Dat willen we anders doen. De vraag vanuit de samenleving laat zich niet in sectoren vangen, maar raakt alle domeinen. Dat vraagt om meer, maar vooral ook anders samenwerken dan we jaren gewend waren. Maar anders werken vraagt ook tijd. De komende jaren bouwen we aan een aanpak met al onze partners én met onze inwoners. In dat proces zullen we leren van onze ervaringen. Om elkaar weer beter te vinden, moeten we eerlijk zijn over wat we wel en niet kunnen. Zowel de gemeente, zorg- en welzijnspartners als inwoners. We moeten ons voortaan meer afvragen ‘wat kan ik bijdragen zodat we samen de goede dingen doen?’

6

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

De uitvoeringsagenda is een momentopname. Tijdens de uitvoering van deze acties ontstaan er nieuwe inzichten. We leren van wat we tegenkomen en bouwen voort op die inzichten, zodat we steeds een stap verder komen en scherp blijven op onze ambities. Daarom stellen we iedere twee jaar de gestelde doelen en de uitvoeringsagenda opnieuw vast. Belangrijk is dat we dat blijven doen met alle stakeholders én inwoners. Zo blijven we werken in de geest van het ‘Bossche burgerberaad’ en de ‘Dag van Wonen en Zorg’. Ook hierin zoeken we nieuwe manieren om verbanden tussen sectoren, organisaties en inwoners te versterken. Want alleen als we elkaar vinden, houden we de beweging vast.

7

Wonen en Leefomgeving Steeds minder ouderen met een zorgvraag komen in een verpleeghuis terecht. Er zijn simpelweg te weinig mensen die in de zorg kunnen werken. Daarom zullen we op een andere manier moeten bereiken dat alle ouderen de ondersteuning en zorg krijgen die ze nodig hebben.

Woningvoorraad: nieuwbouw en bestaande bouw Het is belangrijk dat er genoeg woningen worden gebouwd die geschikt zijn voor ouderen om zelfstandig in te wonen. In 2040 is naar verwachting de helft van alle huishoudens een eenpersoonshuishouden, waaronder veel ouderen. En veel alleenstaande ouderen wonen in grote gezinswoningen die goed pasten toen de kinderen nog thuis woonden, maar die nu te groot en soms ongeschikt zijn.

Wat we daarvoor gaan doen - Onze uitvoeringsagenda Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch

Voordat we laten zien hoe we de aanbevelingen precies uitvoeren, vertellen we wat meer over de belangrijkste thema’s: wonen, leefomgeving, zorg en welzijn.

Op grond van de Rijksdoelstelling moeten er in de periode van 2022 tot en met 2030 bijna 900.000 woningen gebouwd worden, waarvan 290.000 woningen voor ouderen. Dus ongeveer een derde deel. Woningen die goed toegankelijk zijn, die ertoe uitnodigen om elkaar te helpen en waar mensen uit de zorg snel en handig meerdere bewoners kunnen bereiken. Concreet vertaald naar de opgave voor gemeente ‘s-Hertogenbosch gaat het om: • 1.870 nultredenwoningen: de woning en alle interne voorzieningen zijn in deze woningen zonder trap te bereiken; • 725 geclusterde woningen: dit zijn minimaal nultredenwoningen, maar geclusterd bij elkaar gebouwd, waarbij een accent ligt op ontmoeten en gezamenlijkheid. Er is ruimte voor ontmoeting inpandig of in de directe nabijheid; • 390 verpleegzorgplekken: dit zijn woonplekken waar in een thuissituatie zwaardere zorg geleverd kan worden. De helft van deze woningen valt binnen de sociale huursector.

8

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

Het woningbouwprogramma bestaat voor een belangrijk deel uit appartementen (ongeveer 80% van alle nieuwbouwplannen). Daarmee wordt ruimschoots voldaan aan de opgave om voldoende nultredenwoningen toe te voegen. De opgave voor de komende jaren ligt vooral op geclusterde woningen en verpleegzorgplekken. Een deel van de plannen voor de komende jaren is al concreet en vastgesteld. Deze ‘harde’ plannen stellen we niet ter discussie. Bij nieuwe projecten en gebiedsontwikkelingen nemen we de opgave voor geclusterde woningen en verpleegzorgplekken mee. Gezien de grote toename van het aantal ouderen kan de veranderende woonbehoefte niet met nieuwbouw alleen worden opgelost. Een groot deel van de ouder wordende inwoners wonen nu én straks in de woningvoorraad van vandaag. De gemeente zoekt ook samen met de woningcorporaties naar mogelijkheden om bestaande huizen beter te benutten. Denk hierbij aan gebouwen waarin ouderen en jongeren samenwonen (hospitaverhuur), aan woningsplitsing, woningdelen, kamerverhuur en mantelzorgwoningen. Door middel van woningaanpassingen kan in veel gevallen ook de huidige woning beter geschikt worden gemaakt. Met name in de wijken en dorpen van de gemeente, waar doorgaans meer ruimte in en rondom de woning is, ontstaat de vraag naar mogelijkheden om (pre-)mantel(zorg)wonen mogelijk te maken.

9

De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft in het najaar van 2024 regels gemaakt waardoor er meer mogelijk is. We zien dat het voor ouderen soms ook lastig is om een geschikte woning te vinden om naar te verhuizen, ook al willen sommigen dat best. Er zijn niet genoeg passende woningen of deze staan niet in de eigen vertrouwde buurt. Juist in de bestaande woningvoorraad en bij herontwikkeling of transformatie in de bestaande buurten liggen hiervoor kansen.

Gemeenschappelijk wonen Steeds meer inwoners willen gemeenschappelijk wonen. Deze woonvormen dragen bij aan de onderlinge verbondenheid en samenredzaamheid. Denk aan hofjes, maar ook aan appartementen met ontmoetingsruimten of een inrichting die uitnodigt tot ontmoeting. Mensen willen iets voor elkaar betekenen en voorzieningen delen. Het eerste Bossche burgerberaad heeft zich er duidelijk voor uitgesproken dat gemeenschappelijk wonen meer mogelijk moet worden gemaakt. Koop en huur en

voor elke portemonnee. De gemeenteraad heeft inmiddels uitgesproken dat de gemeente jaarlijks tenminste vijf gemeenschappelijke woonvormen mogelijk wil maken.

Leefomgeving Om mee te kunnen doen in de samenleving en langer zelfstandig te kunnen blijven wonen is niet alleen je huis, maar ook de omgeving bepalend. Denk aan de nabijheid van voorzieningen zoals een supermarkt, OV, de apotheek, de huisarts of paramedici. Om fijn oud te kunnen worden, is een gezonde, groene en bereikbare openbare ruimte onmisbaar. Maar ook een toegankelijke en dementievriendelijke inrichting van de openbare ruimte met logische indeling en duidelijke verwijzingen zijn cruciaal. Net als overzichtelijk, en veilig verkeer en het creëren van sociale ontmoetingsplekken. Denk daarbij aan bijvoorbeeld bankjes langs wandelroutes als buurthuizen, wijkcentra en andere clubs- en verenigingen en bereikbare toiletten. Bij nieuwe gebiedsontwikkelingen moet hier aandacht voor zijn.

Zorg, welzijn en gemeenschap

De acties zijn gebundeld onder de onderstaande thema’s

We gaan zoals gezegd een beweging maken van voor jezelf zorgen met hulp van de overheid en organisaties naar meer voor elkaar zorgen. We zetten in op het versterken van sociale structuren, bewonerscirkels en preventieve gezondheid. Universele preventie die aansluit op wat mensen prettig vinden, zin geeft en motiveert om deel te (blijven) nemen aan de samenleving. Er toe doen, dát maakt gelukkig en daarmee ook gezond(er). Dit onderschrijft het belang van preventie om de zorgvraag te voorkomen, uit te stellen of te vervangen.

0. Algemeen

13

1. Financiën

13

2. Dementie

14

3. Collectief Wonen

15

Mantelzorgers zorgen graag voor hun naasten en maken een groot verschil voor inwoners die zorg nodig hebben. De ondersteuning van mantelzorgers is van groot belang, omdat het hen helpt om deze gewaardeerde, maar intensieve taak vol te houden. Ondersteuning kan verschillende vormen aannemen, zoals financiële tegemoetkomingen, informatie en advies, respijtzorg (tijdelijke overname van zorg), en emotionele begeleiding.

4. Mobiliteit

16

5. Digitalisering

18

6. Jong & Oud

20

7.

21

Professionele ondersteuning blijft natuurlijk altijd nodig. Zorgverleners moeten zo makkelijk en fijn mogelijk kunnen werken en zo min mogelijk tijd kwijt zijn met reizen en administratie.

10

Uitvoeringsagenda 2025 – 2026

Bureaucratie

8. Preventie & Gezondheid

22

Inzet van technologie om langer thuis te blijven wonen

9. Huisvesting

25

Naast de inzet om meer voor elkaar te zorgen, bieden technologie en digitalisering ook kansen om de zorg beter te laten functioneren en bureaucratie te voorkomen. Niet voor niets hanteert het Rijk (programma WOZO VWS) de slogan: ‘zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan’. Technologische hulpmiddelen kunnen mensen ondersteunen en in sommige gevallen de rol van de professional overnemen. Ook biedt het kansen door monitoring op afstand. Ouderen zijn steeds digitaal vaardiger en kunnen het sociaal netwerk ook digitaal onderhouden én bij een ondersteuningsvraag inschakelen. Natuurlijk moeten we hierbij oog hebben voor de schaduwkanten zoals eenzaamheid of juist meer zorgconsults doordat de drempel lager wordt.

10. Zorg

27

11. Samenleven, ontmoeten, eenzaamheid

28

12. Vrijwilligers & Mantelzorg

29

13. Leren van andere culturen

30

14 Outside-the-box

31

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

11

0. Algemeen Actie/Aanbeveling 0a

Motie: Mooi resultaat van het burgerberaad

Omschrijving Alle aanbevelingen van het eerste Bossche burgerberaad te verwerken in de woonzorgvisie

Wie

Wanneer

Gemeente

Voltooid

Wie

Wanneer

Woningcorporaties, gemeente-MO, hypotheekverstrekkers

Najaar 2024 e.v.

Gemeente-MO

2025 e.v.

In deze uitvoeringsagenda zijn alle aanbevelingen van het burgerberaad opgenomen. Per aanbeveling staat gemotiveerd op welke wijze of wanneer opvolging wordt gegeven of welke resultaten al behaald zijn.

1. Financiën Actie/Aanbeveling 1a

Kleiner wonen financieel goed regelen (BB, 1.1)

Omschrijving Er is scheefgroei in het wonen. We willen stimuleren dat mensen in een passende woning wonen. Dat vraagt naast het creëren van aantrekkelijk aanbod ook om financieel aantrekkelijke regelingen of arrangementen. Samen met de woningcorporaties onderzoekt de gemeente de effectiviteit van de 65+-verhuisregelingen, waaronder de bestaande financiële voorwaarden zoals de eventuele huurgewenning en de inzet van een verhuiscoach. De gemeente beoordeelt of de verhuiskostenregeling voor verhuizingen binnen de kaders van de Wmo aangepast moet worden bij de jaarlijkse actualisatie van de Wmo-verordening. De gemeente sluit aan bij evenementen die door anderen worden georganiseerd, zoals Koo bij de regionale informatiemarkt van de Rabobank in Nuland 7 december 2024. Eigenaar-bewoners dagen we uit eerder na te denken over hun woonsituatie, zodat zij kunnen anticiperen op de mogelijke toekomstige woonbehoefte (zie ook 8g).

1b

Onze uitvoeringsagenda De hiervoor kort geschetste opgaven leiden tot concrete aanbevelingen en acties voor de komende tijd. De uitvoeringsagenda zoals deze nu op papier staat is een momentopname en wordt een dynamisch document dat de komende jaren steeds opnieuw geactualiseerd wordt. Het Bossche burgerberaad heeft in een prachtig rapport maar liefst 34 aanbevelingen op uiteenlopende thema’s gegeven, die het vertrekpunt vormen van deze woonzorgvisie. Sommige aanbevelingen zijn of worden al uitgevoerd. Andere vergen een langere adem. In het uitvoeringsprogramma 2025-2026 zetten we op een rij waar we nu staan en hoe we met de aanbevelingen aan de slag gaan. De thematische indeling van de uitvoeringsagenda sluit aan op de opbouw van het rapport van aanbevelingen van het burgerberaad. De acties die direct uit het rapport voortkomen herkent u aan de roze kleur en verwijzingsnummer (bb #.#).

Versoepelen subsidies (BB, 1.2)

Bestaande subsidieregelingen zijn nog niet altijd goed bekend en toegankelijk voor inwoners. In 2025 start de actualisatie van deze regelingen. Bij de eerste gelegenheid verwerken we de aanbevelingen van het burgerberaad met oog op de bekendheid en toegankelijkheid van de mogelijkheden. Bijvoorbeeld bij de herijking van Goed voor Elkaar en Jongeren en Right to Challenge en de Algemene Subsidie Verordening, zodat de mogelijkheden beter aansluiten op de wensen van inwoners. Daarnaast is voor de wijk- en dorpsbudgetten al een aanpassing gemaakt in de geest van het advies van het burgerberaad, zie actie 13b.

Op sommige plekken verwijst de actie naar een concrete sector van de gemeente. Daar is dit aangegeven met: SO (stadsontwikkeling), MO (maatschappelijke ontwikkeling), SB (stadsbeheer)

12

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

13

2. Dementie

2a

3. Collectief Wonen

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Betere inzetbaarheid van casemanagers (BB, 2.1)

Er bestaat onduidelijkheid over de rol en taak van de casemanagers dementie. We onderzoeken hoe de casemanager op dit moment werkt en wat beter kan.

Zorgaanbieders, Jeroen Bosch Huisartsen, gemeente

Doorlopend

3a

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Geef aandacht aan gemeenschappelijk wonen (BB, 3.1)

Onbekend maakt onbemind, maar gemeenschappelijk wonen levert veel sociale waarde.

Gemeente-SO, wijkmanagers, woningcorporaties, ontwikkelaars, hypotheekverstrekkers

2025

Gemeente-SO, ontwikkelaars, woningcorporaties

2024 e.v.

Gemeente-SO, ontwikkelaars, woningcorporaties

Doorlopend

Gemeente en zorgaanbieders stemmen de inzet van de aanpak op dementie samen af. In Zuid en Centrum is de trial Sociale Benadering Dementie (SBD) succesvol afgerond. Met subsidie vanuit ZonMw en een specifieke uitkering domeinoverstijgend samenwerken (SPUK-DOS), zijn nu meerdere organisaties aangesloten. SBD-teams vormen een belangrijke eerste ingang. We gaan de SBD uitrollen over de hele gemeente, beginnend in Noord, waarbij we tegelijkertijd werken aan het vergroten van de bekendheid van de SBD-teams.

We laten ons inspireren door voorbeelden uit andere gemeenten en recente publicaties van (wetenschappelijk) onderzoek. Woningcorporaties, stedelijk huurdersplatform en gemeente hebben in de uitvoeringsagenda prestatieafspraken 2025 opgenomen plannen te maken die aansluiten bij de behoefte van inwoners naar meer (intergenerationeel) gemeenschappelijk wonen. De gemeente blijft dit thema ook agenderen in netwerken zoals de Bossche Bouw Sociëteit.

Het SBD-team is coördinerend en de casemanagers zijn betrokken bij deze aanpak, waarin we versnippering tegengaan en meer duidelijkheid creëren over welke professional leidend is. Ook proberen we routes tot Wmo voorzieningen voor casemanagers dementie beter te laten aansluiten op de hulpvraag voor mensen met dementie (Route-D). 2b

Leefbaar leven (BB, 2.2)

Preventie en ondersteuning op het gebied van hersenaandoeningen en ouder worden zijn onvoldoende bekend.

3b

Alzheimer Nederland, Farent, huisartsen, gemeente-MO, Koo

Gemeenschappelijk wonen in de planvorming opnemen (BB, 3.2)

2025

Op 3 juli heeft de gemeenteraad een motie aangenomen om gemeenschappelijk wonen meer te stimuleren. We realiseren vijf gemeenschappelijke woonvormen per jaar, in uiteenlopende vormen (zoals bijvoorbeeld CPO, maar ook projecten als STEK, Minitopia en Zuiderschans). We nemen de toenemende behoefte aan gemeenschappelijke woonvormen mee in nieuwe plannen. Op die manier groeien we de komende jaren toe naar de gewenste vijf gemeenschappelijke woonvormen per jaar.

Informatie hierover bij de huisarts krijgen is belangrijk. Vanuit JBH hebben we hier een paar keer per jaar overleg over, we zoeken hiervoor afstemming met het wijkplein en de huisartsen. Op weg naar Dementievriendelijke gemeente

Op weg naar een Dementievriendelijke gemeente. Naast de specifieke aanpak van de Sociale Benadering Dementie zetten we stappen om als gemeente dementievriendelijk te zijn. Hiervoor is een kerngroep ‘Dementie vriendelijke gemeente’ samengesteld bestaande uit welzijnsmedewerkers en een mantelzorgconsulent van Farent, een vrijwilliger van Alzheimer Nederland regio ’s-Hertogenbosch/ Bommelerwaard, een gezondheidsvoorlichter van de GGD, een casemanager dementie, de projectleider van de SBD en een beleidsmedewerker MO van de gemeente. Er zijn al veel initiatieven ontwikkeld en op basis van de dementiescan van Alzheimer NL zetten we verdere acties uit.

Inwoners, zorgaanbieders, gemeente, Jeroen Bosch Huisartsen, Farent Social work, GGD, casemanagers dementie, Stichting Alzheimer NL

Creëren van prikkels en betere randvoorwaarden om gemeenschappelijk wonen op meerdere plekken te kunnen ontwikkelen. We nemen gemeenschappelijk wonen op in de woningbouwprogrammering. Bij concrete gebiedsontwikkelingen en specifieke locaties stellen we gemeenschappelijk wonen als voorwaarde voor ontwikkelaars of corporaties, zoals bij Van Herpense Weide. Bij gronduitgifte door de gemeente, maken we bewuste keuzes voor collectief en gemeenschappelijk wonen. Zie ook punt 3c. We nemen deel aan kennisnetwerken zoals het Brabants Netwerk Wonen, Welzijn, Zorg en ‘de derde bouwstroom’ om te leren hoe we als overheid, initiatiefnemers en ontwikkelaars gemeenschappelijke woonvormen effectiever kunnen aanjagen en faciliteren. Ook vinden we het van belang om de expertise van zorgaanbieders mee te nemen bij het ontwikkelen van nieuwe woonzorg-concepten. Plannen van woningcorporaties en zorgaanbieders die aansluiten op de opgave voor sociale (zorg)woningen pakt de gemeente met voorrang op.

We onderzoeken hoe we informatie voor de inwoner beter toegankelijk en beschikbaar kunnen maken naar de inwoners toe. We laten ons inspireren door succesvolle voorbeelden van elders, zoals de geheugenwijzer in de gemeente Vught, en maken verbinding met bestaande informatiepunten zoals de Dementielijn van AlzheimerNL. De huisarts is een belangrijke vindplaats voor informatie hierover. Huisartsen en wijkpleinen hebben een paar keer per jaar overleg en afstemming over deze informatievoorziening. Hiervoor gebruiken we ook de gemeentelijke informatiekanalen, waarbij Koo het centrale informatiepunt is: www.kijkopkoo.nl.

2c

We verbeteren de informatievoorziening over gemeenschappelijk wonen. We richten ons daarbij zoals het burgerberaad aanbeveelt op zowel het koop- als huursegment.

2024 e.v.

De gemeente stelt een omgevingsvisie op, die ook ruimte biedt voor de ontwikkelingen van meer vormen van gemeenteschappelijk wonen, bijvoorbeeld ‘superland­ schappelijk wonen’. De gemeente informeert de gemeenteraad hierover in de jaarlijkse Voortgangsrapportage Wonen. Tijdens de Woontop 2024 is door het Rijk aangekondigd dat de realisatiestimulans ook voor geclusterde en zorggeschikte woningen beschikbaar komt. Als deze beschikbaar komt, zullen we deze aanwenden voor realisatie van deze woonvormen. 3c

Hetzelfde idee, maar niet dezelfde portemonnee (BB, 3.3)

Gemeenschappelijk wonen moet voor iedereen die dat wil bereikbaar zijn: jong én oud, rijk én arm. We lobbyen om belemmeringen weg te nemen. Over de gehele breedte van de woningbouwopgave werken we aan een gemengd en betaalbaar woningbouwprogramma om woonruimte voor alle leeftijden en inkomensgroepen mogelijk te maken. Die uitgangspunten, mix van huur en koop en tenminste 70% betaalbaar, gelden ook voor de vormen van gemeenschappelijk wonen. De gemeente vraagt bij het Rijk om de belemmerende werking voor gemeenschappelijk wonen van de kosten­ delersnorm weg te nemen.

14

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

15

4. Mobiliteit

4. Mobiliteit vervolg

4c

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Meer bankjes/rustplekken en toiletten op looproutes naar OV-haltes en voorzieningen (BB, 4.3)

Op logische looproutes naar voorzieningen of OV-haltes worden buiten de binnenstad nog wel eens bankjes, rustpunten en toiletten gemist.

Gemeente-SO, Gemeente-MO, inwoners, ondernemers

Doorlopend (bij projecten in de openbare ruimte in een gebied/ buurt/wijk en op basis van bewoners-initiatieven

Gemeente-MO, Gemeente-SO, Gemeente-SB, woningcorporaties, ontwikkelaars

2024 e.v.

Het burgerberaad heeft de aanbeveling gedaan om te bekijken waar buiten de binnenstad mogelijkheden zijn om meer rustpunten te creëren voor inwoners die op weg zijn. Naast een rustplek is het potentieel ook een ontmoetingsplaats die kan uitnodigen tot gesprek. Binnen de contacten met initiatiefrijke inwoners vanuit het programma Sociale Structuur denkt de gemeente mee in de mogelijkheden om te realiseren. Sinds de zomer van 2024 zijn we aangesloten bij de Hoge Nood app. Samen met HogeNood brengen we bestaande toiletvoorzieningen in kaart en stimuleren we ondernemers om de toiletvoorziening open te stellen.

4d

4a

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Subsidietermijn verlengen (BB, 4.1)

Subsidies aan partijen zoals de Seniorenbus hebben een relatief korte looptijd waardoor een langeretermijnplan en bijkomende investeringen lastig zijn.

Gemeente-MO

2025 e.v.

Gemeente-SO

2026

We evalueren de subsidieregeling Goed voor Elkaar (waar onder andere Seniorenbus gebruik van maakt) in 2025 en nemen de aanbeveling van het burgerberaad daarin mee, waaronder het voorstel om de subsidietermijn van twee naar vijf jaar te verlengen. 4b

Busvervoer verbeteren in/ naar dorpen en binnenstad (BB, 4.2)

Het busvervoer kan op plaatsen in de stad verbeterd worden met mogelijk minder lege bussen en betere bereikbaarheid in de dorpen.

Stallen van scootmobielen

We werken aan oplossingen voor het veilig stallen van scootmobielen in wooncomplexen. Scootmobielen zijn voor veel mensen een onmisbaar hulpmiddel om activiteiten buiten huis te ondernemen. Het veilig stallen van scootmobielen maar bijvoorbeeld ook bakfietsen, e-bikes en driewielfietsen, vormt in toenemende mate een probleem, terwijl naar verwachting het gebruik van deze hulpmiddelen in de toekomst verder zal toenemen. Bestaande complexen zijn vaak niet ingericht op het stallen van deze hulpmiddelen. Samen met de woningcorporaties zoeken we naar mogelijkheden om deze knelpunten te voorkomen. Bij nieuwe complexen en grootschalige renovaties nemen we deze behoefte uiteraard al mee. Dit geldt ook voor complexen in koop en duurdere huur. Want ook bij particuliere woningen en complexen ontstaan soms problemen bij het stallen van vervoersmiddelen. Naast het zoeken van oplossingen in de vorm van stallingsruimte, zijn we ook in gesprek met leveranciers over doelmatige inzet van de hulpmiddelen zoals een scootmobiel. Hierbij verkennen we ook deelconcepten zoals ‘Scoot2Go’.

De aanbeveling van het burgerberaad met suggesties voor verbeteringen aan het busvervoer zijn door de gemeente ingebracht voor de aankomende aanbesteding van de provincie aan een nieuwe vervoerder (2026). De aanbeveling om de transferiumbussen vaker te laten stoppen wringt met de bedoeling om een snelle verbinding te bieden. In het kader van toekomstbestendig OV werken we aan Hoogwaardige lijnen. Dat betekent dat bushaltes meer aan doorgaande wegen en de randen van de wijk komen te liggen. Tegelijk worden de haltes opgewaardeerd, o.a. met abri’s en bankjes. In de provinciale aanbesteding komen ook het aantal OVlijnen, haltes en busfrequentie voor omliggende wijken en dorpen aan bod. Voor inwoners die in mindere mate toegang hebben tot het reguliere OV of voor wie dat vervoer onvoldoende bereikbaar is, ondersteunt de gemeente lokale initiatieven zoals de Wmo (regio)taxi, de ‘Voor Elkaar Pas’, de Seniorenbus en Automaatje.

16

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

17

5. Digitalisering

5. Digitalisering vervolg

5b

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Financiering en Technologie (BB, 5.2)

Beschikbaar maken van alle hulpmiddelen voor degene die het nodig hebben, maar niet zelf kunnen financieren.

Gemeente-MO, zorgaanbieders, onderwijs, woningcorporaties

Doorlopend

Gemeente-MO, Gemeente-Datastad, zorgaanbieders, huisartsen, onderwijs, woningcorporaties

2025 e.v.

Onderwijs, zorgaanbieder, woningcorporatie, Gemeente, Farent

2025

We werken aan manieren om hulpmiddelen toegankelijk te maken voor een groter publiek. Veel van deze hulpmiddelen zijn algemeen verkrijgbaar en ook betaalbaar, maar mensen weten niet goed waar ze te vinden zijn. Een mooi voorbeeld is het T-Huiz, een gezamenlijk project van BrabantWonen, BrabantZorg en Koning Willem I College dat allerlei algemeen verkrijgbare hulpmiddelen laat zien en beleven. In 2024 is in het verlengde daarvan de campagne ‘Nu Nadenken over Straks’ (zie ook 8g). Ook komen daar nieuwe initiatieven uit voort, zoals bijvoorbeeld 5d. Op deze manier werken we aan nieuwe vormen om inwoners en professionals kennis te laten maken met hulpmiddelen en technologische ontwikkelingen. Deze aanbeveling roept op een leningstelsel voor hulpmiddelen te introduceren. De Wmo is er juist op gericht hulpmiddelen toegankelijk te maken voor mensen die dat zelf niet kunnen betalen. Een leningstelsel voor mensen die het wel zelf kunnen betalen achten we vooralsnog niet nodig. De Rijksoverheid werkt aan aanpassing van de Wmo om de eigen bijdrage weer inkomensafhankelijk te maken. 5c

5a

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Campagne Zorgtech (BB, 5.1)

Hoewel technologische mogelijkheden en hulpmiddelen veel kunnen betekenen, bereiken deze nog niet altijd de inwoner.

Gemeente-MO, zorgaanbieders, Farent, buurthuizen

2025 e.v.

Binnen de communicatie en campagne-uitingen van de gemeente over fijn oud worden in de stad, is expliciet aandacht voor het thema digitalisering en technologie. Soms zijn oplossingen heel simpel en algemeen gebruikelijk, andere zijn meer specifiek. Deze communicatie is zowel gericht op ouderen zelf als hun omgeving, zoals kinderen en kleinkinderen. Jongeren vragen hierin een andere benadering dan ouderen. Samen met partners in het zorg- en welzijndomein proberen we op verschillende en vernieuwende wijzen inwoners te bereiken. Zie ook actie 8f en 8g.

18

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

Gebruik van zorgtechnologie toegankelijk maken (BB, 5.3)

Het gebruik van technologie vergroten door er over te vertellen en te laten zien. We organiseren campagnes en communicatie om bestaande mogelijkheden beter kenbaar te maken aan inwoners en professionals in de zorg. Voorbeelden hiervan staan ook vermeld onder 5b, waaronder T-Huiz, de SRV-Wagen op locatie en de pilot Langer thuis wonen met behulp van technologie (5d). We blijven op deze manier ook de komende jaren de mogelijkheden belichten.

5d

Langer thuis met behulp van technologie

Door middel van een pilot gericht op langer zelfstandig thuis wonen, onderzoeken we de impact van technologie in een woning voor de hulpbehoevende inwoner en mantelzorger(s). BrabantWonen, BrabantZorg, Avans en gemeente werken samen in een pilot ‘Langer thuiswonen met zorgtechnologie’. Doel is om te onderzoeken wat de effectiviteit is van hulpmiddelen en hoe we deze voor een breder publiek toegankelijk kunnen maken. Deze pilot staat in verbinding met de uitvoering van het Integraal Zorgakkoord en Den Bosch Datastad. De voorbereidingen voor deze pilot zijn gestart in 2024 met als doel om in 2025 tot resultaat te leiden. Ook binnen Den Bosch Datastad Slim Samenleven wordt gewerkt aan langer thuis met technologie via het project Slim Samen Oud worden.

19

6. Jong & Oud

6a

7. Bureaucratie

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Maatschappelijke educatie (BB, 6.1)

Deze aanbeveling heeft de strekking om generaties meer met elkaar in verbinding te brengen.

Onderwijs, zorgaanbieders, Jeroen Bosch Huisartsen, Farent, woningcorporaties, gemeente-MO, en andere instellingen, inwoners

2025?

Het burgerberaad vraagt om vormen van maatschappelijke stages aan te moedigen en te stimuleren, aan het onderwijs om dit onderdeel te laten zijn van het lesprogramma en aan instellingen zoals zorgbedrijven om stageplaatsen beschikbaar te stellen.

7a

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Dienstbaar en oplossingsgericht (BB, 7.1)

Inwoners hebben nog te vaak te maken met verschillende loketten bij de gemeente waarbij de samenwerking tussen die loketten vaak te wensen over laat.

Gemeente

Doorlopend

Gemeente

Doorlopend

Niet alleen voor inwoners, maar ook voor samenwerkings­ partners zoals huisartsen en woningcorporaties is een­ duidige samenwerking binnen de gemeente van belang. De gemeente werkt aan een wendbaardere organisatie die aansluit op de opgaven en ontwikkelingen in de samenleving. Dat vraagt om een ander rol en houding van ambtenaren.

Gemeente, onderwijs en zorgbedrijven verkennen met elkaar de mogelijkheden hiertoe in het licht van de Bossche Educatieve Agenda.

Het burgerberaad vraagt om meer centrale begeleiding die de burger of instelling begeleidt langs de diverse loketten. Bij complexere ruimtelijke vragen bestaat hiervoor de complextafel, waarin verschillende disciplines bij elkaar komen. Voor vragen in het sociaal domein is dit georganiseerd in het doorbraakteam (zie 7c). Ook experimenteren we met een gebiedsgerichte benadering (zie 7d). Om bewonersinitiatieven voor sociale activiteiten of projecten integraal op de juiste waarde te schatten, is in september 2024 het inwoners-initiatieven team (i-Team) van start gegaan.

In samenwerking met Avans zijn verschillende onderzoeksvragen uitgewerkt door studenten in Interprofessioneel Samenwerken (IPS) en het GET-lab (Gezondheid en Technologie). We spannen ons in om scholieren/studenten die een maatschappelijke stage willen vervullen daarvoor een plek te bieden. Naast verbinden van generaties via middelbaar- en hoger onderwijs kijken we ook naar verbindingen met het basisonderwijs. 6b

Onder de aandacht brengen van zorgen voor elkaar (BB, 6.2)

Inspiratie bieden aan de samenleving om het zorgen voor elkaar weer onder de aandacht te brengen.

Gemeente-MO, Farent, woningcorporaties, inwoners

2025 e.v. 7b

We laten mooie voorbeelden zien zoals de rol van buurtverbinders op verschillende plekken in de gemeente waaronder in Zuiderschans, Hooghe Clock en STEK.

Werken vanuit vertrouwen, niet vanuit wantrouwen (BB, 7.2)

Ook bevorderen we initiatieven binnen het programma Sociale Structuur. Heel specifiek gaan we aan de slag met bewonerscirkels (zie 6c). Ook staan we open voor vormen van het uitdaagrecht, waarbij inwoners gemeentetaken overnemen. Een mooi voorbeeld is het vrijwilligersinitiatief, Community Reporters, dat in relatie met Galant een community aan verhalenvertellers vormt en zo inspirerende voorbeelden deelt. 6c

Bewonerscirkels

We stimuleren formele en informele vormen van bewonerscirkels waarbij bewoners expliciet iets voor elkaar willen betekenen. Er zijn al veel manieren waarop inwoners elkaar in raad en daad bijstaan. Dit draagt enorm bij aan de gemeenschapszin in buurten en straten of complexen. We jagen de ontwikkeling aan van bewonerscirkels waarbij inwoners iets willen betekenen voor elkaar. Bewonerscirkels zijn er in veel variaties, van lief-enleedstraatjes tot voorzorgcirkels en van buurt-apps tot woongemeenschappen met buurtverbinders. Met een campagne en communicatie-uitingen geven we hier een vervolg aan.

Inwoners, burgerinitiatieven, ouderenorganisaties, (sociaal) ondernemers, Farent, gemeente-SO, gemeente-MO,

Bij nieuwbouwprojecten bevorderen we de gemeenschapszin, bijvoorbeeld in door het vormen van bewonerscirkels maar ook door in het ontwerp oog te hebben voor verbinding. Dit maken we onderdeel van het afsprakenkader voor medewerking aan nieuwe projecten voor woningbouw.

20

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

De gemeentelijke organisatie moet het belang van de inwoners voorop stellen. Tegelijkertijd heeft de gemeente een rol in het afwegen van verschillende en soms tegenstrijdige individuele belangen. Ruimte voor de één heeft gevolgen voor de ander. De gemeente werkt aan cultuurverandering in de gemeentelijke organisatie, onder andere via interne ontwikkelprogramma’s zoals ‘op weg naar een wendbare organisatie’ en ‘MO-on-the-move’. We blijven zoeken naar een meer persoonsgerichte benadering. Waar ‘nee’ het antwoord is, leggen we dit in heldere communicatie uit aan de inwoner.

2025 e.v. 7c

Doorbraakteam

Het multidisciplinaire Doorbraakteam is inmiddels operationeel om complexe casuïstiek niet te laten stranden in regelgeving, maar de mogelijkheden te onderzoeken waarbij de inwoner centraal staat.

Gemeente

Voltooid

7d

Gebiedsgericht werken in West met Samenwerkwijze

In de wijk West starten we met een gebiedsaanpak volgens de Samenwerkwijze en hebben we het Rijk verzocht te participeren in een vertrouwensexperiment. De bedoeling is om te werken vanuit het perspectief van de inwoners en de wijk. Aan de hand van de vragen: Wat wil ik? Wat kan ik? En wat heb ik daarvoor nodig? wordt met de inwoner inzichtelijk gemaakt welke oplossing het best passend is. De ondersteuningsvraag van de inwoner komt daarmee centraal te staan. Dit werkt alleen als de condities op alle lagen (uitvoering, management en bestuur) bij alle partners wonen, welzijn, zorg en lokale overheid) goed zijn ingericht.

Gemeente-MO, zorgaanbieders, woningcorporaties, Rijk, zorgkantoor

2025 e.v.

21

8. Preventie & Gezondheid

8. Preventie & Gezondheid vervolg

8c

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Omgeving inrichten om mensen uit te nodigen gezond te leven (BB, 8.3)

Richt de omgeving zo in dat mensen worden gestimuleerd om de gezonde keuzes te maken.

Gemeente, JOGG, Jantje Beton, woningcorporaties

2024-2026

GGD, BrabantWater, Waterschap Aa en Maas, woningcorporaties, Farent, gemeente

2025 e.v.

De concrete actiepunten uit deze aanbeveling krijgen invulling binnen de programma’s Samen Gezond en Sociale Structuur. Dit is opgenomen in de raads­ informatiebrief van 24 september 2024. Binnen de gemeentelijke organisatie werken verschillende sectoren en afdelingen steeds nadrukkelijker samen aan de verbinding tussen het fysieke en sociale domein. Een concreet voorbeeld is de herstructurering in de wijk De Haren, waar sociaal via Samen Gezond ‘s-Hertogenbosch en fysiek via een renovatie door woningcorporatie Zayaz samenkomt. Maar ook bij bijvoorbeeld de beoogde herontwikkeling van de flats in Hintham door JOOST kijkt de gemeente over de breedte van de organisatie naar de ontwikkeling en koppelkansen. Daarnaast zijn er veel concrete grotere en kleinere initiatieven die we uitvoeren om een gezonde leefomgeving te stimuleren.

8a

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Gezonde Leefomgeving (BB, 8.1)

De inrichting van de leefomgeving heeft een belangrijke invloed op de (ervaren) gezondheid van mensen.

Gemeente-SO, Gemeente-MO

2025 e.v.

De aanbeveling van het burgerberaad benoemt een aantal heel specifieke onderwerpen die op gezondheid betrekking hebben. Een gezonde leefomgeving is een belangrijk uitgangspunt van beleid in zowel de Omgevingsvisie, Mobiliteitsbeleid en Duurzaamheidsvisie en het programma Samen Gezond.

Zie ook 9b. over de inrichting van gebouwen en openbare ruimte. 8d

In deze stukken komen de afzonderlijke onderwerpen aan bod.

Het Integraal Zorg Akkoord en de regionale samenwerking in Zorgzaam zijn gericht op de beweging van zorg naar gezondheid en preventie. Consultatiebureau /leefstijlloket Voor alle inwoners (BB, 8.2)

Organiseer een laagdrempelig loket waar alle leeftijden zich periodiek kunnen laten controleren en informeren over de gezondheid.

Bescherming tijdens extreme hitte

Kwetsbare groepen zoals ouderen zijn extra gevoelig voor extreme hitte. Er zijn gebiedspaspoorten gemaakt van de fysieke leefomgeving die de basis vormen voor een klimaatbestendige buitenruimte.

Hittestress in relatie tot groen en water komt hierna bij punt 8d aan de orde.

8b

Enkele voorbeelden: (1) het project ‘Gezonde Buurten’ Met als doel om samen met bewoners, van jong tot oud, een groene plek te creëren waar kinderen kunnen spelen, bewoners elkaar kunnen ontmoeten en waar iedereen lekker kan bewegen en tot rust kan komen. (2) Door de gehele stad realiseren we nieuwe watertappunten. (3) Op de Rompert dragen we bij aan een basketbalveld en er wordt een multifunctioneel Cruijf Court gerealiseerd in de wijk Noord (Hambaken) om jongeren in beweging te krijgen. (4) We ondersteunen verschillende scholen bij hun ambities om hun schoolplein groener/beweegvriendelijker in te richten. (5) Er zijn fitnesstoestellen geplaatst bij de Noorderplas en twee sportcontainers geplaatst in de wijk West.

Gemeente-MO, GGD, JBZ, Jeroen Bosch Huisartsen

Drie leefstijlloketten zijn al geopend om inwoners laagdrempelig toegang te geven tot advies over een gezonde leefstijl en bijvoorbeeld beweegactiviteiten en rookstopprogramma’s. Na het voorbeeld in het Jeroen Bosch Ziekenhuis zijn leefstijlloketten gestart in huisartsenpraktijken ‘Samen Beter’ en ‘Gezondheidscentrum Noord’ in de Rompert.

2024 en 2025

Vanuit de Menukaart Hitte is een hittenetwerk ontstaan met partijen waaronder GGD, BrabantWater, Aa en Maas, Farent, woningcorporaties en gemeente. Er wordt nu gewerkt aan het opstellen van een integraal actieplan. Het integraal actieplan bevat concrete maatregelen om oververhitting, uitdroging en andere gezondheidsrisico’s te voorkomen en vergroot bewustwording over hittebescherming. Daarnaast is er veel aandacht voor het behoud of versterking van groen en water in de bebouwde omgeving om hittestress en wateroverlast te beperken. Ook werken woningcorporaties, het stedelijk huurdersplatform en gemeente samen aan een duurzaamheidsakkoord 2.0 dat oktober 2025 ondertekend moet worden. Deze thema’s kunnen daarin aan bod komen.

De gemeente ondersteunt dit initiatief via het programma Samen Gezond ’s-Hertogenbosch en bekijkt na evaluatie de mogelijkheid tot uitbreiding naar andere wijken.

22

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

23

8. Preventie & Gezondheid vervolg

8e

9. Huisvesting

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

BlueZone ’t Ven

De ambitie is om van de Rosmalense wijk ’t Ven een zesde BlueZone te maken

Inwoners, zorginstelling, woningcorporatie, HEVO, wijkraad, gemeente (VGZ, GGD), Farent

2024-2026 (e.v.)

BlueZones zijn plekken op de wereld waar inwoners bovengemiddeld oud worden en bovendien langer in goede gezondheid leven.

9a

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Stimuleren om voor elkaar te zorgen (BB, 9.1)

Aantrekkelijker maken om samen te wonen voor zorgtaken

Gemeente, Farent, woningcorporaties

Doorlopend

Ontwikkelaars, gemeente (MO, SO), woningcorporaties, Onbeperkt073

2025 e.v.

De gemeente kaart knelpunten bij de rijksoverheid aan, zoals de kostendelersn orm. Tegelijkertijd werken we lokaal aan het verruimen van de mogelijkheden.

Sleuteleigenschappen zijn gemeenschapszin, zingeving, beweging en gezonde voeding. Aan de hand van deze principes werken op initiatief van Annenborch verschillende partijen in ’t Ven samen om inwoners van jong tot oud gezonder en meer in verbinding met elkaar te laten leven. 8f

Motie: Praat vandaag over morgen

Veel preventieve maatregelen richten zich op de ouder wordende inwoner, maar ook op jongere leeftijd kunnen de juiste keuzes latere problemen voorkomen.

Inmiddels zijn de ruimtelijke regels versoepeld om meer ruimte te bieden voor (pré)mantelzorgwonen. De gemeente houdt het effect van die verruiming in de gaten en past de regeling waar nodig aan.

9b

De gemeente stimuleert inwoners om al zo vroeg mogelijk na te denken over zelfstandigheid en gezondheid. De preventieve maatregelen beperken zich niet alleen tot ouderen maar richten zich juist op de samenleving als geheel. Het gaat bijvoorbeeld om de concrete dingen die hiervoor zijn genoemd. We leren hierin ook van projecten zoals ‘Nu nadenken over straks’ (zie hieronder 8g). 8g

8h

Nu nadenken over straks

Valpreventie

In 2024 is een start gemaakt met het project ‘Nu nadenken over straks!’. In dit project zijn alle Bossche wijken met een SRV-wagen uitgerust met hulpmiddelen, bezocht om inwoners preventief over zelfstandig thuis wonen te laten nadenken en kennis te laten maken met hulpmiddelen en regelingen die daarbij ondersteunen. In 2025 zetten de betrokken partijen dit project in een nieuwe vorm voort.

Onderwijs, Farent, gemeente, woningcorporatie, seniorenplatform

We treffen maatregelen om valrisico’s te beperken

Gemeente MO,

Het risico op vallen neemt toe bij senioren en kan leiden tot ernstige verwondingen en verlies van zelfstandigheid. Valpreventie is er op gericht het risico op vallen te beperken.

‘S-PORT, fysiotherapeuten, Farent

De uitvoering ligt bij lokale aanbieders die kennis hebben van de wijken en de zorgvoorzieningen. Via deze wijkaanpak kunnen risico’s vroegtijdig worden gesignaleerd, en krijgen ouderen eenvoudig toegang tot valpreventieve interventies. Dit is in alle wijken beschikbaar en onder andere buurthuizen en huiskamers werken daarin mee. Ook is er gemeentebreed een beweegaanbod voor 50-plussers van S-port.

24

Met het programma Sociale Structuur stimuleren we vormen waarin mensen voor elkaar zorgen, o.a. via Verhalenvangers, Lang Leve....! en bewonerscirkels.

Inwoners, gemeente

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

Levensloopbestendig bouwen/aanpasbaar bouwen (BB, 9.2)

Nieuwbouw moet levensloopbestendig zijn Bij planvorming voor nieuwbouw kijkt de gemeente nadrukkelijk naar de levensloopbestendigheid van woningen of naar de flexibiliteit om de woning op een later moment levensloopbestendig te maken. Aspecten van toegankelijkheid zijn steeds meer voorwaardelijk medewerking aan projecten. We vinden het van belang om de expertise van zorgaanbieders mee te nemen bij het ontwikkelen van nieuwe woonzorg-concepten. Ervaringsdeskundigen van Onbeperkt 073 en de Woon Advies Commissie gaan begin 2025 gemeente­ ambtenaren en partijen zoals woningcorporaties, projectontwikkelaars en architecten voorlichten over toegankelijk en levensloopbestendig bouwen. Daarnaast zetten zij zich er voor in om bij nieuwe projecten (voor woningen, gebouwen en openbare ruimte) vroegtijdig advies te geven. Zij zijn hierover in contact met de gemeente en met de Bossche Bouw Sociëteit (BBS). De mogelijkheden om levensloopbestendig te bouwen op eigen grond maakt deel uit van de mogelijkheden voor (pre)mantelzorgwonen (9a). De inzet van seniorenmakelaar/doorstroommakelaar maakt voor sociale huur onderdeel uit van de 65+verhuisregeling (1a). Voor de particuliere sector is dit een nog uit te werken actiepunt. Bij grotere gebiedsontwikkelingen zet de gemeente vanuit mobiliteitsbeleid op meer autoluwe omgevingen.

Dit brengt nieuwe vraagstukken met zich mee met oog op langer zelfstandig blijven wonen (van ouderen), waarop het antwoord nog niet zo simpel is. Over een goede oplossing moeten we in gesprek.

25

9. Huisvesting vervolg 9c

10. Zorg

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Versoepelen regelgeving rondom huisvesting (BB, 9.3)

Snellere procedures en eenvoudigere regelgeving

Gemeente

2024 e.v.

10a

Op landelijke regelgeving hebben we geen directe invloed, maar de gemeente voert de lobby in Den Haag om procedures te verkorten en regelgeving te vereenvoudigen, zoals via het programma Schrappen Tegenstrijdige en Overbodige Regelgeving (STOER), de G40 en VNG. Lokaal zoeken we mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld al recent met de beleidsregels rond (pré) mantelzorg wonen. De gemeente doet mee aan de pilot parallel plannen om te leren hoe procedures sneller een eenvoudiger kunnen.

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Wat doe jij? (BB, 10.1)

Bewustwording vergroten dat zorg niet vanzelfsprekend is en dat we allemaal een rol hebben om elkaar te helpen

Inwoners, gemeente-MO, zorgaanbieders, Farent

Doorlopend

Doorontwikkelingen binnen de Wmo

Zorgaanbieders,

2024 e.v.

De gemeente zet individuele maatwerkvoorzieningen via de Wmo in om mensen zo lang mogelijk zelfstandig te laten wonen. Zoveel mogelijk zetten we inwoners in de eigen kracht. De gemeente en gecontracteerde aanbieders zoeken samen naar innovaties om de zorg en ondersteuning te kunnen blijven leveren aan de inwoners die dit het meeste nodig hebben. Bij nieuwe aanbestedingen, zoals die van de Huishoudelijke Hulp en de Wmo Woningaanpassingen anticipeert de gemeente op de toenemende vraag en de innovaties die nodig zijn om betaalbare dienstverlening in stand te houden. We vinden het belangrijk om thuiszorg meer geclusterd te organiseren, zodat er minder tijd verloren gaat aan reizen.

leveranciers, gemeente

De gemeente maakt samen met partijen in de gemeente met programma’s zoals ‘van ik naar wij’ en ‘sociale structuur’ de beweging naar een samenleving waarin mensen met elkaar in verbinding staan. Ook De campagne ‘Van Mij ’n Zorg naar Mijn Zorg’ van Zorgzaam ‘s-Hertogenbosch e.o. was hierop gericht, evenals het project bewonerscirkels (zie 6b en 6c). Deze projecten dagen ons allen uit om na te denken over de juiste wisselwerking tussen zorg voor jezelf, zorg voor elkaar en zorg door- en met hulp van een professional.

Waar het kan werkt de gemeente mee aan plannen voor omzetten van leegstaande panden naar woonruimte. 9d

Variatie aan woonvormen

Heldere omschrijvingen en randvoorwaarden voor een variatie aan woonvormen

10b

Gemeente-SO

Toekomstbestendige Wmo

Wonen en zorg zijn niet meer gescheiden zoals vroeger. Daardoor zijn de afgelopen jaren tal van tussenvormen ontstaan, die niet altijd duidelijk zijn in te delen volgens de definities van bestemmingsplannen. Dat leidt tot onduidelijkheid over wat wel en niet kan op een plek of in een gebied. Op dit moment werkt de gemeente aan haar Omgevingsvisie, die nader wordt uitgewerkt in het omgevingsplan. Daarin neemt de gemeente mee hoe deze verscheidenheid aan woonvormen goed vastgelegd kan worden. 9e

Beter benutten bestaande voorraad

Een groot deel van de woonzorgopgave moet in de bestaande woningen plaatsvinden.

Woningcorporaties, gemeente

Vanuit afspraken in het driepartijenoverleg geven corporaties, gemeente en het huurdersplatform hier programmatische sturing aan. We zoeken samen met de woningeigenaren naar mogelijkheden om bestaande huizen beter te benutten. Denk hierbij aan gebouwen waarin ouderen en jongeren samenwonen (hospitaverhuur), aan woningsplitsing, woningdelen, kamerverhuur en mantelzorgwoningen. Door middel van woningaanpassingen kan in veel gevallen ook de huidige woning beter geschikt worden gemaakt. Tegelijk kan dit ook nieuwe vraagstukken met zich meebrengen rond de inrichting van de openbare ruimte. Een integrale benadering is daarom belangrijk, in het bijzonder binnen de bestaande woonomgeving.

2025 e.v.

Door bij de nieuwbouw en grootschalige renovatie in te zetten op levensloopbestendigheid van nieuwbouw, voorkomen we dure individuele woningaanpassingen achteraf. Woningcorporaties en gemeente maken heldere afspraken over de samenwerking rond Wmo-aanpassingen. 10c

Doorontwikkeling bestaand zorgvastgoed

Herontwikkelingen bestaand zorgvastgoed Mede door de veranderende wet- en regelgeving en een veranderde benadering van zorg en ondersteuning ontstaat op verschillende plekken ook behoefte aan ander vastgoed. De gebouwen passen niet meer bij hoe we willen wonen en zorg willen geven en ontvangen. Op verschillende plekken lopen studies en verkenningen naar herontwikkelingsmogelijkheden of functiewijziging van bestaande zorggebouwen en voorzieningen, zoals St. Jozefoord, Mariaoord, De Taling en Antoniegaard. De (ontwerp) Omgevingsvisie biedt ruimte voor de doorontwikkeling van de landschappelijk gelegen zorglocaties en een sterkere verbinding met elkaar en de omgeving.

Zorgaanbieder, gemeente, woningcorporaties, bewoners van (zorg) vastgoed

2024 e.v.

Huisartsen, ontwikkelaars, gemeente

2024 e.v.

Bij (door)ontwikkelingen van woonzorgconcepten kijken we meer naar wat bewoners zelf kunnen. Denk hierbij aan beheer van gemeenschappelijke ruimte en hoe we zorgen voor een financieel kloppend plaatje. 10d

26

Fijn oud worden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Dat is wat wij willen!

Samenwerkingsagenda huisartsen

We zetten in op behoud van voldoende huisartsenzorg in ’s-Hertogenbosch Huisartsenzorg in nabijheid is voor inwoners erg belangrijk. We vinden het belangrijk dat de capaciteit van de huisartsenzorg in ’s-Hertogenbosch op peil blijft met een groeiend aantal inwoners. Bij gebiedsontwikkelingen en planvorming hebben we aandacht voor de vraag naar huisartsenzorg. Zeker als het gaat om plannen voor geclusterde woonvormen voor ouderen. Dit vraagt om goede afstemming tussen gemeente en professionele zorgpartijen.

27

11. Samenleven, ontmoeten, eenzaamheid

12. Vrijwilligers & Mantelzorg

12a

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Mogelijkheden voor bestaande mantelzorgers en vrijwilligers bekend maken (BB, 12.1)

De bekendheid vergroten van de informatiepunten voor vrijwilligers en mantelzorgers.

Koo, Farent, Galant

2025

Gemeente-MO, zorgaanbieders, Farent

2024 e.v.

Gemeente-MO, inwoners, burgerinitiatieven, sociaal ondernemers

2025 e.v.

Gemeente-MO, Farent Mantelzorg, zorgaanbieders, seniorenverenigingen.

2025 e.v.

Met KOO heeft de gemeente ’s-Hertogenbosch een breed georiënteerd informatiepunt. Helaas bleek onder andere uit het burgerberaad dat dit informatiepunt nog niet altijd even goed gevonden wordt. De gemeente actualiseert de informatie, en gaat aan de slag om de bekendheid van KOO te vergroten, zodat deze informatie door inwoners beter gevonden wordt (zie ook 2b). Voor vragen over mantelzorg kunnen inwoners terecht bij Farent Mantelzorg. Voor vragen over vrijwilligers en vrijwilligersondersteuning is Galant beschikbaar. De website en trainingen van “Iedereen Zorgt” bieden informatie en voorlichting over wijkverpleging en een plek om ondersteuning te krijgen als dat nodig is. In de opdracht aan Farent is de behoefte aan informatie over mantelzorg meegenomen, zodat deze dienstverlening verbetert.

11a

Actie/Aanbeveling

Omschrijving

Wie

Wanneer

Ontwikkelen Bossche ontmoetingsresorts (BB, 11.1)

Bij (nieuwe) gebiedsontwikkelingen worden functies die ontmoeting en ontspanning bieden dichtbij en bereikbaar vormgegeven.

Gemeente-SO

Doorlopend

Het burgerberaad vraagt om de regels in CAO’s aan te passen. Wij begrijpen deze wens om daarmee meer ruimte voor mantelzorg te bieden, maar dat ligt buiten onze directe invloedsfeer. 12b

Het advies van het burgerberaad om bij toekomstige gebiedsontwikkelingen rekening te houden met een aantrekkelijke clustering aan voorzieningen, gericht op ontspanning en ontmoeting van alle leeftijden neemt de gemeente mee in de ruimtelijke uitwerking. 11b

Campagne ‘Dit is mijn wijk’ (BB, 11.2)

Informatie van en voor de wijk beter zichtbaar maken en eens per jaar een open dag per wijk organiseren. Het organiseren van ontmoetingen en bijeenkomsten voor buurtbewoners ligt vooral bij inwoners zelf. Op verschillende plekken gebeurt dit al (langer), zoals verschillende buurt- en straatfeesten en wijkontmoetingen. Via dorp- en wijkbudgetten en de basisondersteuning, stimuleren we in álle buurten activiteiten van inwoners die bijdragen aan de sociale samenhang. Het idee van ‘Dit is mijn Wijk’ wordt opgepakt binnen het programma Sociale Structuur. (Raadsinformatiebrief 10 september 2024)

11c

Pop-up sociale ontmoetingsplekken (BB 11.3)

Faciliteren van tijdelijke huisvesting voor pop-up ontmoetingsplekken Het Programma Sociale Structuur stimuleert en faciliteert ‘buurtkamers’ en beweegplekken in de openbare ruimte. (Raadsinformatiebrief 10 september 2024).