Verslag Commissie Omgeving 31 oktober 2023

commissie OMGEVING Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

31 oktober 2023 Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, J. Broekmeulen, J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, mw. A. Hernández, W.B.G. Hoeben, ing. J.Th.M. van Hoek, M.P. Kagie, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, mw. W.M. van de Leemput, A.A.J. van der Leest, mw. mr. drs. R. Lipman, mw. ir. V.P.T. Muller-Laumans, mr. S.J.M. Peters, mw. E, Samshuijzen, A.C. van Silfhout, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. N.R. Verreijt, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, M.J.J. van der Geld MSc, P. Slikker

Afwezig:

drs. L.L.F.M. Ciotti, M.C. Dupuis, drs. P.E. Kagie, mw. J.M. Klerks, mw. drs. E.W.M. van Opdorp, mw. W.A.M.H. Parijs, B.F.C. Roovers

Verslaglegging:

mw. P.J. van Hoorn, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom. De heer Verbruggen vervangt de heer Van Rens en de heren Roovers en Dupuis van de SP, de heer Ciotti van de VVD en mevrouw Klerks van Volt zijn afwezig.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter stelt voor de drie raadsvoorstellen die op de agenda staan samen te behandelen waarbij iedereen zes minuten spreektijd krijgt. De commissie stemt hiermee in. De agenda wordt vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Omgeving van 26 september 2023 Het verslag van 26 september 2023 wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties a. Lijst bestuurlijke toezeggingen b. Overzicht openstaande moties De voorzitter meldt dat de motie 'Citadelhof, 185 woningen en meer' voortaan op de lijst van de commissie Omgeving in plaats van die van de commissie Sociaal staat omdat de aard van de motie meer bij deze commissie hoort. Op 26 oktober jl. heeft het college een brief met een update over een aantal openstaande moties gestuurd en het college stelt voor motie 27, 'Lage Diezebrug separaat in het Structuurfonds' als afgedaan te beschouwen. De commissieleden stemmen hiermee in. In dezelfde brief van 26 oktober jl. stelt het college voor om de bestuurlijke toezegging over kindcentrum Het Stadshart als afgedaan te beschouwen. De commissieleden stemmen hiermee in.

5.

Werkplanning Er zijn geen opmerkingen.

Raadsvoorstellen 6. 7.

Begroting 2024 Opnemen Verbinding over het spoor in verkenningsfase Structuurfonds

1

8.

Opnemen Rondweg De Groote Wielen in het Structuurfonds en verstrekken van voorbereidingskrediet De voorzitter geeft aan dat de commissieleden in de eerste termijn zes minuten en in de tweede termijn drie minuten spreektijd hebben en dat die spreektijd over twee woordvoerders mag worden verdeeld. Ook mogen beide fractieleden interrupties plaatsen. Het college heeft in de eerste termijn een totale spreektijd van 25 minuten en in de tweede termijn 12,5 minuut. De bijdragen mogen uitsluitend gaan over de portefeuilles van de commissie Omgeving, namelijk ruimtelijk ordening, stedenbouw, wonen, grondzaken en mobiliteit en bereikbaarheid. De heer Broekmeulen (VVD) vindt de bereikbaarheid van de gemeente Den Bosch van groot belang en ziet hierbij een prettig fietsnetwerk, goede doorstroming van auto's en bussen, goede spoorverbindingen en stukken waar het aangenaam lopen is voor zich. Deze vier mobiliteitsvormen zijn onlosmakelijk verbonden en moeten leiden tot optimale bereikbaarheid. Het is erg belangrijk om te investeren in het OV en snelfietsroutes, maar ook de auto is van groot belang, die is voor veel mensen onmisbaar. De VVD is blij met het onderzoek naar de doorstroming op de Magistratenlaan en de Nelson Mandelalaan en dat sluit aan op de door de VVD bij de voorjaarsnota ingediende en aangenomen motie.

De VVD is ook blij met de ontwikkeling van station Den Bosch omdat dit past bij de mix aan mobiliteitsvormen en hij hoort graag wanneer de wethouder met concrete plannen voor dit station naar de raad komt. De VVD is groot voorstander van de rondweg Groote Wielen en die moet zo snel mogelijk gerealiseerd worden, het stilleggen van de plannen voor de A2 op het traject Vught-Deil heeft geen invloed op de noodzaak tot het realiseren daarvan en hij hoort graag of de wethouder het daarmee eens is. Bij duurzame mobiliteit worden gedragscampagnes gericht op duurzame mobiliteitsvormen genoemd en hij wil weten wat er in dergelijke campagnes gebeurt en wat het nut daarvan is. De VVD is voor het verduurzamen van auto's en elektrificeren hoort daarbij, maar parkeerplaatsen voor elektrische auto's zijn niet meer toegankelijk voor reguliere auto's en hij vraagt of de wethouder het ermee eens is dat hier een knelpunt kan ontstaan. Deeltweewielers kunnen een zeer nuttige toevoeging aan de mobiliteitsmix zijn, maar als ze verkeerd geparkeerd staan, kunnen ze ook voor overlast zorgen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de VVD het ermee eens is dat sprake is van een transitie van fossiel aangedreven auto's naar elektrische auto's en dat daarbij een andere verhouding in de parkeerplekken hoort.

De heer Broekmeulen (VVD) weet dat er een transitie van diesel- en benzineauto's naar elektrische auto's gaande is, maar dat dit niet wil zeggen dat er direct knelpunten ontstaan. Waar elektrische auto's staan, kunnen geen andere auto staan en andersom kan dat wel. Er wordt uitgegaan van 5% tot 10% elektrische auto's, maar uit technische navraag bleek dat dit percentage in sommige wijken al hoger is. De VVD is geen tegenstander van elektrische laadpalen maar wil wel voorkomen dat er knelpunten ontstaan. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat de omkatting van parkeerplaatsen ook gebeurt op basis van de oplaadbehoefte van de bewoners en ze vraagt of de VVD nog steeds bezwaren heeft als die behoefte groter is. De heer Broekmeulen (VVD) kan hier geen ja of nee op antwoorden omdat het ook gaat om de context: hoeveel andere auto's zijn er, hoeveel mensen wonen er in de betreffende straat, hoeveel mensen vragen een laadpaal aan en hoe vaak wordt die gebruikt. Het gebeurt te vaak dat deeltweewielers lukraak op de stoep staan en hij vraagt wat de wethouder doet om dit te voorkomen. De verkeerd gestalde fietsen in de binnenstad van Den Bosch leiden tot ergernissen en tot gevaarlijke situaties als de hulpdiensten er daardoor niet langs kunnen. Daarnaast worden mensen in een rolstoel of met een kinderwagen hierdoor ernstig gehinderd.

De raad wil voldoende voorzieningen in de binnenstad en de Bossche VVD wil hier zo snel mogelijk mee aan de slag zodat op verkeerd gestalde fietsen kan worden gehandhaafd en hij wil weten of de wethouder denkt dat hiervoor voldoende middelen in de begroting staan en wanneer hij met de eerste resultaten komt. In 42 gemeenten is het al mogelijk om premantelzorgwoningen in tuinen te plaatsen en ook komen hierover regelmatig vragen uit de samenleving. De Bossche VVD juicht dit soort mogelijkheden toe en hij vraagt of de wethouder dit concept ook omarmt en dat wil meenemen in de uitwerking van Den Bosch woonzorgvisie.

2

Mevrouw Muller (D66) complimenteert de makers van het dashboard Wonen, dat geeft een mooi overzicht van de samenstelling van de woningvoorraad op wijk- en dorpsniveau waardoor goed zichtbaar is waar welke kansen liggen. D66 staat pal achter het huidige beleid van verstedelijking. Er wordt gebouwd omdat de wachtlijsten voor een woning lang zijn en de nadruk wordt gelegd op inbreiding. Daarbij wordt slim en spaarzaam met de ruimte omgegaan en is er aandacht voor vergroening en leefbaarheid. Om snel veel woningen te kunnen toevoegen wordt bij het binnenstedelijk bouwen primair ingezet op de realisatie van gestapelde appartementen en er komen prachtige inbreidingsprojecten in de Spoorzone. Wonen dichtbij OV-knooppunten heeft het voordeel dat mensen meer gebruik van het OV zullen maken en hopelijk minder van de auto. Gezien de woningnood moet wel worden gebouwd, maar D66 wil dat in het buitengebied beperkt toestaan omdat er wel buitengebied moet overblijven.

Om de noordelijke Spoorzone goed te ontwikkelen is een nieuwe brugverbinding over het spoor ter hoogte van het Innovatiekwartier en De Bossche Stadsdelta gewenst en daarom is ook het opnemen van de verbinding over het spoor en de verkenningsfase in het Structuurfonds een goed idee; zo hoeven voetgangers en fietsers niet om te rijden als ze naar de andere kant van het spoor willen en kan er een optimale parkeerverdeling binnen het gebied ontstaan. D66 kijkt in verband met de leefbaarheid ook uit naar het onder de grond brengen van de hoogspanningskabels omdat uit internationaal onderzoek aanwijzingen komen dat mensen die dichtbij een bovengrondse hoogspanningsleiding wonen meer kans op leukemie hebben. Het is fijn dat de haalbaarheidsstudie bijna klaar is en ze hoopt dat de tracékeuze die hieruit volgt inclusief de kredietaanvraag snel ter besluitvorming aan de gemeenteraad wordt voorgelegd. De heer Verbruggen (D66) ziet dat er met betrekking tot de autoluwe binnenstad veel is gebeurd, maar dat er ook nog veel moet gebeuren. Hij vindt het lastig om te bepalen of de gemeente op koerst ligt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt waar de heer Verbruggen tevreden over is op basis van de door hem ingediende motie over dit onderwerp. De heer Verbruggen (D66) is blij dat in 2023 is gestart met het vormgeven van de spelregels.

Daarnaast zijn er diverse wat kleinere maatregelen doorgevoerd, zoals de bakken met bomen en planten in de binnenstad die ook voor wat vergroening zorgen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dit een teleurstellend antwoord, hij wil weten over welke concrete actie de heer Verbruggen tevreden is. De heer Verbruggen (D66) is het ermee eens dat er nog wat grote stappen moeten worden gezet en hij wil daarom van het college weten of het klopt dat er in 2024 wordt gestart met de invoering van het selectief toegangssysteem. De maatregelen en acties om tot een autoluwere binnenstad te komen zijn vrij divers en daarom vraagt hij de wethouder om de raad mee te nemen in de planning. hij ziet in dit verband graag een soort routekaart. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vindt een veilige omgeving belangrijk omdat iemand er dan gemakkelijker te voet, op de fiets, met de auto, het OV of een deelfiets, -scooter of -auto op uit trekt en het dan ook gemakkelijker is om met elkaar in gesprek te gaan of elkaar een helpende hand te bieden. In deze begroting is oog voor de mens met focus op gelukkig en gezond oud worden, op individuen maar ook op de samenleving. De weg naar een andere maatschappij in plaats van individualisering van de samenleving is mooi in de voorliggende begroting vertaald.

In het programma Sociale structuur wordt bijvoorbeeld de aandacht gevestigd op elkaar ontmoeten en er zijn ook stenen nodig om die ontmoetingen te faciliteren. Het maakt daarbij niet uit of het gaat om bijvoorbeeld een pluktuin, een speel- of beweegtuin, een huiskamer of een gemeenschappelijke ruimte in een appartementencomplex, het is vooral belangrijk dat de gemeente de mogelijkheid tot ontmoeting biedt die past in de omgeving en bij de behoefte van de inwoners. Rosmalens Belang ziet daarom graag dat ontmoeten niet alleen landt aan de zachte en sociale kant, maar ook in de fysieke ruimte. Daarvoor is de omgevingsvisie een logische plek en ze vraagt aan de wethouder naar de mogelijkheden hiervoor. Deze fijne plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten komt wat Rosmalens Belang betreft naast een veilige plek om te wonen. Gezien de vele dak- en thuislozen in de gemeente Den Bosch is het helaas niet vanzelfsprekend dat iedereen een veilige plek heeft om te wonen en ze is er trots op dat Den Bosch het als een van de eerste gemeenten heeft aangedurfd mee 3

te doen aan de Ethos-telling en daarnaar moet ook worden gehandeld. Een juiste verdeling van sociale huurwoningen, opkoopbescherming of startersleningen betekenen niets voor mensen zonder een veilige plek, zij maken zich zorgen over de plek waar zij morgen zullen slapen, of ze daar worden gedoogd en soms zelf of ze hun kinderen een goede toekomst kunnen bieden. Rosmalens Belang is daarom erg blij dat in Q2 van 2024 een besluit over een nieuwe aanpak wordt genomen waarin de recent bekend geworden cijfers worden meegenomen. Er worden in Den Bosch steeds meer woningen gebouwd, zowel in de harde als in de zachte plancapaciteit en dat geeft het vertrouwen dat steeds meer inwoners een fijne plek zullen vinden, maar ze maakt zich wel zorgen over het bereiken van die plek, bijvoorbeeld in de Noordoosthoek, waar het project zelfs stil kan blijven liggen omdat de juiste afwikkeling niet kan worden gegarandeerd. Een fijne plek is een ding, maar de weg ernaartoe is minstens zo belangrijk. De heer Van der Els (Rosmalens Belang) merkt op dat er een enorme opgave voor de bereikbaarheid van de hele gemeente Den Bosch is omdat een goede bereikbaarheid zorgt voor een goed economisch vestigingsklimaat, een veilige leefomgeving en meer zekerheid.

Rosmalens Belang kan zich vinden in de ambities die in de begroting staan, maar ziet wel een groot verschil in de opgaven in de verschillende gemeentedelen en dat is logisch omdat dit binnenstad niet vergelijkbaar is met bijvoorbeeld Nuland, maar de bereikbaarheidsopgave is voor beide wel even belangrijk. In de binnenstad komen vele vervoerstromen bij elkaar en is het van belang dat het leefklimaat wordt verbeterd door de binnenstad autoluw te maken, maar de binnenstad moet wel goed bereikbaar blijven. In de wijken en dorpen zijn minder vervoerstromen en is het moeilijk om de bereikbaarheid anders dan met auto te garanderen. Niet iedereen kan met de auto zoals jongeren onder de achttien en ouderen die moeite met autorijden hebben. Het is goed dat er aandacht is voor alternatieven zoals de Seniorenbus en de fietssnelweg naar bijvoorbeeld Oss. Rosmalens Belang is blij met deze ontwikkelingen en ook met de plannen voor het fietsnetwerk. Hij vraagt of inmiddels meer duidelijk is over lijn 9 naar Nuland omdat daar grote behoefte is aan een goede busverbinding.

Rosmalens Belang vindt de bereikbaarheid van De Groote Wielen van groot belang, omdat dit een grote woningbouwlocatie is waar de bereikbaarheid moet worden verbeterd, geen goede ontsluiting van De Groote Wielen betekent veel vertraging in de woningbouw en daarom is het goed dat er snel werk wordt gemaakt van no-regretmaatregelen aan de westkant waardoor in ieder geval kan worden doorgegaan met fase 1 en 2 van de woningbouw. Rosmalens Belang is blij dat de superrotonde Laaghemaal-Blauw Sluis blijft bestaan en ziet ook het grote verhaal, namelijk goede bereikbaarheid van de Groote Wielen en de omgeving. In het bestuursakkoord staat de rondweg als oplossing genoemd en het is erg logisch dat het college onderzoekt of de vertraging op de A2 tot nieuwe knelpunten leidt, maar het mag niet zo zijn dat door de nieuwe omstandigheden de aanpak van sluipverkeer op de lange baan wordt geschoven, met name de Kruisstraat, maar ook Rosmalen en Nuland en in mindere mate Empel en de Maaspoort klagen hier al langer over. Hij vraagt hoe het college dit voortvarend oppakt.

Het onderzoek naar de gevolgen van de pauzering van de A2 kan ook leiden tot de conclusie dat alleen de rondweg niet voldoende is en Rosmalens Belang vindt het erg belangrijk dat op dat moment wordt gekeken naar goede oplossingen waarbij in ieder geval de verbinding naar de A59 moet worden onderzocht, hij wil weten of het college deze mening deelt. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) wil een leefbare omgeving voor iedereen en dat is een grote klus met veel inwoners en steeds minder ruimte. Het is belangrijk dat de Bosschenaren woonruimte hebben, maar ook mensen van buiten Den Bosch moeten hier kunnen werken, investeren en meedoen. Bewoners vragen met enige regelmaat om maatregelen met betrekking tot overlast, onder andere het plaatsen van extra plantenbakken, het maken van zebrapaden en snelheidsbeperkingen en ze vraagt zich af of deze maatregelen meerwaarde hebben als de regels rond de maatregelen niet worden opgevolgd. Bosch Belang is daarom voor lik-op-stukbeleid en meer blauw op straat. In 2023 is hierop ingezet en er zijn grootscheepse controles geweest waarbij onder andere werd ingegrepen op rijgedrag en achterstallige belasting en ze hoort graag van de wethouder of hij meer wil inzetten op het uittreden van boetes in plaats van het plaatsen van obstakels waarbij het een sport lijkt te worden om daar zo snel mogelijk langs te rijden.

Ze las onlangs in de krant dat het gevoel van veiligheid afneemt en ze vraagt zich af of dit komt doordat er tegenwoordig scanauto's rondrijden. Hierdoor wordt meer geverbaliseerd, maar is er mogelijk minder blauw op straat. In Breda loopt een pilot waarin boa's parkeerboetes mogen uitschrijven en uit onderzoek bleek dat

4

daardoor de veiligheid en de leefbaarheid is toegenomen. Ze vraagt of de wethouder een pilot wil draaien waarin boa's kunnen verbaliseren. De gemeente wil ook inzetten op zwemwater en ze vraagt of het water van de IJzeren Vrouw schoon genoeg is om in te kunnen zwemmen en of het mogelijk is om een klein deel van deze plas als recreatiegebied aan te wijzen. De initiatieven gericht op het leefbaar maken van de stad voor jongeren zijn vaak gericht op de wat meer alternatieve en creatieve jongeren, maar er zijn ook veel Bossche jongeren die elkaar gewoon willen ontmoeten en dat hoeft niet in een club maar dat kan gewoon in een bruin café. Een deel van deze groep woont in verband met de woningnood nog thuis en kan daar niet met een groep vrienden afspreken, maar heeft wel behoefte aan sociale binding. Bosch Belang ziet mogelijkheden om deze groep in ontmoetingscentra bij elkaar te laten komen en dat geldt ook voor studenten. Uit technische vragen blijkt dat ontmoetingscentra niet particulier kunnen worden gehuurd terwijl dit juist voor deze groep een mooie optie is om bij elkaar te kunnen komen. Bovendien brengt dit inkomsten voor de ontmoetingscentra met zich mee.

De voorzitter geeft aan dat de zwemplas in de commissie Bedrijvigheid en het onderwerp Ontmoeten in de commissie Sociaal thuishoort en hij vraagt deze vragen in die commissies opnieuw te stellen als de vandaag aanwezige wethouders deze vragen niet kunnen beantwoorden. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) juicht het toe dat de gemeente inzet op duurzaam bouwen en vraagt zich af of de levensloopbestendigheid van woningen kan worden meegenomen. Bosch Belang denkt hierbij aan het gemakkelijk ombouwen van een eengezinswoning naar twee woningen, waarbij beneden ouderen en boven studenten, mantelzorgers of kinderen wonen, het standaard plaatsen van deuren van een rolstoel doorheen kan. De heer Vossen (PvdA) merkt op dat de woningnood, de energiecrisis, de grondstoffencrisis en de inflatie landelijke of globale oorzaken hebben en dat die direct effect hebben op de mensen in Den Bosch. De Bossche PvdA wil een goed leven voor alle Bosschenaren en de woningnood heeft direct effect op levenskeuzes van de Bosschenaren. Den Bosch gaat veel bouwen, tot en met 2030 komen er ruim 10.000 bij waarvan 30% sociaal, 40% midden en 30% duur. Het is mooi dat 35% van de potentiële nieuwbouwwoningen de komende jaren worden gerealiseerd, maar bijna 50% van de potentiële woningen zit nog in de planstatus.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat een woning er nog niet staat als dat op papier staat en hij wil weten hoe de heer Vossen zo zeker weet dat de vastgestelde woningen ook worden gerealiseerd. De heer Vossen (PvdA) geeft toe dat de zekerheid er inderdaad nog niet is, maar dat er ook geen signalen zijn dat er een grote achterstand zal ontstaan. Hij wil van de wethouder weten of hij de toekomst positief tegemoetziet en of de meerderheid van de plannen uiteindelijk tot een thuis voor de Bosschenaren leidt. Er zijn ook mensen die geen dak boven hun hoofd hebben en in 2023 is in Den Bosch en omgeving als eerste in Nederland een onderzoek naar dak- en thuisloosheid gedaan en de conclusie daaruit is dat hier ruim 1000 dak- en thuislozen zijn waarvan meer dan de helft in Den Bosch verblijft. 513 van deze mensen verblijven op de bank bij familie of vrienden of op de achterbank van een auto, 67% is jonger dan veertig jaar en 23% leeft al langer dan twee jaar zo en hij wil voor deze groepen opkomen. Het gaat onder andere om vrouwen met een kind die in scheiding liggen en afgestudeerde jongeren die niet op hun familie kunnen terugvallen. Het college wil het Wonen-eerst programma verder uitrollen, maar ook moet de periode tot een nieuwe woning kan worden betrokken worden aangepakt en daarbij zijn tussenvoorzieningen cruciaal.

De Bossche PvdA wil daarom al lokaal stappen zetten voor de regionale plannen klaar zijn. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of de PvdA het ermee eens is dat statushouders geen voorrang meer mogen krijgen. De heer Vossen (PvdA) vindt statushouders niet het probleem, er zijn in het verleden te weinig woningen gebouwd.

5

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt wat de heer Vossen als tussenoplossing ziet. De heer Vossen (PvdA) antwoordt dat maatschappelijke partners en corporaties kunnen samenwerken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) noemt flexwoningen en dak- en thuislozenopvang als een tussenoplossing. Daar wil hij extra aandacht voor. De heer Vossen (PvdA) wil het college oproepen om te kijken naar waar versnellingen mogelijk zijn. De heer Peters (PvdA) ziet wat betreft woningbouw kansen voor een combinatie van betaalbaarheid, circulariteit en snelheid. Hij was op 28 oktober jl. met Frans Timmermans op de Tramkade in gesprek met Bossche architecten en doeners, pioniers op het gebied van het bouwen van circulaire duurzame woningen, en hierbij werd Boschgaard als voorbeeld genoemd. Deze pioniers gaven aan soms tegen onnodige hordes aan te lopen, het is bijvoorbeeld niet handig als het bouwbesluit met enige regelmaat verandert. Zo liepen de pioniers er tegenaan dat het formaat van de deuren steeds anders moest wat een remmend effect op de bouw heeft. De PvdA roept het college daarom op om te kijken hoe onnodig hordes kunnen worden weggenomen en hoe circulair bouwen kan worden gekoppeld aan snelheid en betaalbaarheid. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat de gemeente niet zo veel invloed heeft op de grootte van deuren en ze vraagt welke mogelijkheden de heer Peters wel ziet.

De heer Peters (PvdA) denkt het betaalbaarder te kunnen maken door hergebruik van materialen en door circulariteit minder stikstof uit te stoten. Daarmee kan een bouwproject wellicht toch van de grond komen en verder zoekt hij naar koppelkansen om sneller woningen te kunnen bouwen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de heer Peters dat soort projecten wil subsidiëren. De heer Peters (PvdA) wil het gesprek hierover aangaan. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of de heer Peters denkt aan een bouwpaspoort waarmee duurzaamheid wordt beloond. De heer Peters (PvdA) Ik wil inderdaad meer stimuleren in plaats van overal eisen aan te stellen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de PvdA een subsidie voor circulariteit wil of dat hij regels wil stellen. De heer Peters (PvdA) wil de regels niet loslaten, maar daar bij een nieuwe manier van bouwen wel flexibel mee omgaan en stimuleren dat er meer circulair wordt gebouwd. De Omgevingswet heeft grote gevolgen en veel is nog onzeker, het is daarom verstandig dat het college in verband hiermee extra frictiekosten heeft berekend. Wel is zeker dat de Omgevingswet kinderziektes zal kennen. Met de Omgevingswet komt er ook een omgevingsdialoog en de PvdA is benieuwd hoe die in Den Bosch wordt ingevuld.

Dat is een mooie kans om ook de ongehoorde Bosschenaar, de jonge woningzoekenden, iemand die al jaren dakloos is of toekomstige generaties een stem te geven. Deze begroting is een stap in de goede richting, maar de PvdA wil een stapje extra zetten op het gebied van dak- en thuisloosheid, woningnood en circulariteit om een goed te leven voor alle Bosschenaren een stukje dichterbij te brengen De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet geen reden voor hosanna na 1,5 jaar ambities en weinig slagkracht, maar spreekt zijn zorgen uit. Een van de meest urgente onderwerpen in de commissie Omgeving is de wooncrisis die te lijf wordt gegaan met het bouwen van woningen en het liefst betaalbare woningen. Het is fijn dat er een dashboard is, zodat iedereen van dezelfde data uitgaat. In dat dashboard wordt pijnlijk duidelijk dat tussen 2015 en 2023 geen vooruitgang is geboekt op het gebied van corporatiewoningen en sociale woningen. In 2015 6

was ongeveer 35% van de woningen corporatiewoningen en in 2023 was dat 33%, maar van de 6500 nieuwe woningen waren slechts 860 corporatiewoningen, dat is maar 13% en het percentage sociale huurwoningen was zelfs minder dan 13%. De harde plannen moeten soelaas bieden, in het bestuursakkoord staat dat er 40% sociaal, 15% middelduur en 45% duur zou worden gebouwd. Daaraan zou niet worden getornd en als dat wel het geval zou zijn zou dit voor vertraging zorgen omdat dan terug naar de tekentafel zou moeten worden gegaan. In de nu voorliggende begroting staat dat wordt gestuurd op betaalbare woningen in de zachte plannen en die worden gestapeld in de hoop dat een marktpartij geld en arbeid vindt om dit uit te voeren. De vraag is hoe hard deze plannen zijn of wanneer deze hard worden gemaakt. Op EKP-Noord komen 820 woningen waar dat er in eerste instantie 400 waren, dat is een hard plan dat oorspronkelijk in 2022 zou worden gerealiseerd, dat werd in verband met de vergunningen 2023 en het wordt nu 2024. Op Willemspoort-Zuid speelt stikstof en op de Bloemenkamp komen 135 woningen waarvan 115 sociaal, deze voorbeelden zijn exemplarisch voor hoe de sociale opgave naar achteren gaat. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) begrijpt niet wat de heer Kagie duidelijk probeert te maken, zeker omdat zijn vader in 2015 in het college zat.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft de cijfers vanaf 2015 bekeken en hij wil zijn vader wel voor een debat uitnodigen. De 115 sociale woningen in het GZG-project zijn ook naar achteren geschoven en dat is exemplarisch voor hoe met de sociale opgave wordt omgegaan. In 2019 was dit al een debatpunt, vooral van de Bossche PvdA. Er ligt sinds 2019 een haalbaarheidsstudie in afwachting van een ontwikkelkader in 2024 en het Jeroen Bosch College staat on hold. Bij station Oost komen 1800 tot 2000 woningen, dat is een zeer belangrijke nieuwe stadswijk. Hij citeert 'gezien de urgentie van de woningbouwopgave en daarmee de gewenste versnelling is concrete uitwerking van deelgebieden gewenst', maar het ontwikkelkader van deze deelgebieden had er al in 2022 moeten zijn en nu wacht de raad op een raadsinformatiebulletin met de stand van zaken. De raads- en commissieleden krijgen niet vanzelfsprekend informatie, maar ze moet zoeken in werkagenda's, technische antwoorden en kleine lettertjes in kwartaalupdates. De wethouder van Wonen heeft uitdagingen en daarom opperde Leefbaar 's-Hertogenbosch bij het begin van deze bestuursperiode om het advies van de gemeentesecretaris over een haalbaarheidstoets te volgen, maar dat werd toen hooghartig geweigerd omdat het vertragend zou zijn.

De autoluwe binnenstad raakt steeds verder weg, de moties uit 2020 en 2021 over selectieve toegangssystemen wachten nog steeds op opvolging en hij hoopt dat dit na de resultaten van de verkeersstudie Bereikbare binnenstad eindelijk gaat gebeuren. Leefbaar 's-Hertogenbosch gaat ervan uit dat dit in voorbereiding is, zodat niet na de resultaten reactief wordt gereageerd, maar direct aan de slag wordt gegaan. Bij verkeersveiligheid lijkt de pragmatiek het vaak af te leggen tegen bureaucratie en hij noemt het optreden tegen rondjes rijden, de Kruisstraat, de Keizerstraat, de Dorpsstraat en de Oude Vlijmenseweg waar in 2023 geen vrachtwagen meer zou mogen rijden maar waar nog iets met borden wordt getest. Tilburg gaat mobiele flitspalen inzetten en dat kan in Den Bosch ook. Hij gaat ervan uit dat 2024 hét jaar van de autoluwe en veilige binnenstad wordt. De heer Van Hoek (50PLUS) sluit zich aan bij de woorden van de heer Kagie. Hij zal ingaan op het groenbeheer, het plan Water, het Rioleringsplan en het wegenbeheer die samen het fundament van de samenleving vormen. De voorzitter geeft aan dat deze onderwerpen in de commissie Bedrijvigheid thuishoren en als het een wooncomponent heeft, mag de heer Van Hoek hierop ingaan, maar het is mogelijk dat de wethouder die erover gaat vanavond niet aanwezig is.

De heer Van Hoek (50PLUS) gaat in op zaken die betrekking hebben op de leefomgeving van iedere Bosschenaar. De voorzitter zegt dat in het begin van deze raadsperiode is besloten dat het onderwerp Leefomgeving bij de commissie Bedrijvigheid hoort. De heer Van Hoek (50PLUS) maakt zijn verhaal toch af en het kan dan in de commissie Bedrijvigheid opnieuw aan de orde komen.

7

De voorzitter staat dit toe. De heer Van Hoek (50PLUS) vindt het van belang dat de zaken die hij als fundament van de samenleving noemde goed in stand worden gehouden. In de begroting staat een hosannaverhaal over onderweg naar een goed, fijn en beter leven, meer groen, ontmoetingsplekken e.d. waardoor het lijkt of er grote stappen worden gezet richting het aardse paradijs, maar in de begroting staan ook getallen waaruit iets heel anders naar voren komt. Bij de totalen van de beheersbudgetten staat € 39 miljoen, € 40 miljoen, € 40 miljoen, € 40 miljoen, € 41 miljoen, een stijging van € 1 miljoen is ongeveer 2,5% en dat is niet genoeg om inflatieprijsstijgingen en areaaluitbreidingen te compenseren. Dit zou op zijn minst ieder jaar moeten gebeuren om het huidige niveau te handhaven. Nu is er vier tot vijf jaar achteruitgang omdat er ook de komende jaren sprake zal zijn van inflatie en prijsstijgingen het areaal wordt uitgebreid. Onder andere het loskoppelen van water uit de riolering, uitbreiding van het groen en de fietsnetwerken zijn uitbreidingen van arealen die moeten worden onderhouden en dat heeft een kostenverhogend effect op de onderhoudsbudgetten, maar deze verhogingen staan niet in de begroting.

Er kan worden geïnvesteerd in prestigeprojecten zoals het Design Museum, een theater en Huis73, maar als het fundament blijft afbrokkelen, zal de zaak een keer in elkaar donderen. Mevrouw Lipman (CDA) geeft aan dat ontmoeten en naar elkaar luisteren tot een verdraagzamere samenleving leidt wat op dit moment hard nodig is. Het CDA pleit daarom voor een ontmoetingsnorm bij nieuwe woningbouwprojecten en gebiedsontwikkelingen, ontmoeting is een van de wezenlijke punten waaraan moet worden voldaan en er moet worden nagedacht over eventuele plekken die binnen de ontwikkeling passen. Het CDA is benieuwd naar de mogelijkheden om ontmoeting in de omgevingsvisie op te nemen. Het CDA heeft altijd gepleit voor Groot Meerendonk als nieuwe wijk met veel potentie en ze vraagt wat de gevolgen zijn van de ontwikkelingen rond de Meerendonk voor de placemaking die daar zal plaatsvinden. Er zijn tijdelijke voorzieningen nodig om de ontwikkeling op Groot Meerendonk te realiseren en ze vraagt of de benodigde infrastructuur zo wordt gerealiseerd dat die ook in de toekomst kan worden gebruikt. In de raadsinformatiebrief over de Bloemenkamp wordt de motie van het CDA genoemd en ze vraagt hoe het met deze ontwikkeling staat. Er is veel behoefte aan huisvesting voor senioren in de binnenstad en ze vraagt of de wethouder bij de ontwikkeling van het Bloemenkampkwartier ook rekening met deze groep houdt.

Het CDA hoopt dat de ontwikkeling en realisatie van Knarrenhofjes hoog op de agenda blijft staan en door die mee te nemen in het burgerberaad hoopt het CDA meer duidelijkheid van de inwoners te krijgen over de behoefte aan Knarrenhofjes. De heer Van der Leest (CDA) wil een meer structurele aanpak om te komen tot meer veiligheid en minder ongelukken en wil blijvend aandacht voor de verkeersveiligheid bij scholen. Het CDA wil daarom in contact blijven met de scholen en waar nodig door middel van een gerichte aanpak geconstateerde problemen aanpakken. Campagnes moeten niet voor, maar met de betreffende verkeersdeelnemers, ouders en kinderen zijn, zodat er meer bewustzijn ontstaat en zo veel mogelijk gevaarlijke situaties worden voorkomen. Er wordt al jaren gesproken over het verminderen van de verkeersoverlast in de Hinthamerdriehoek en het autoluwer maken van de binnenstad en in 2024 zullen er concrete stappen worden gezet. Hij vraagt waarom wordt gewacht met het herinrichten en vergroenen van de Sint Josephstraat als de bloembakken in die straat blijken te werken. Het CDA is groot voorstander van het stimuleren van fietsen en om dit verder te stimuleren moeten er zo veel mogelijk vrijliggende fietspaden en snelfietspaden komen en moeten eventueel knelpunten voor fietsers door een reconstructie worden opgeheven.

Daarnaast moet eventuele overlast in de binnenstad worden beperkt en waar dat niet kan in verband met te smalle wegen, kunnen fietspaden worden aangelegd waar auto's te gast zijn. Het CDA wil ook meer veilige en bewaakte parkeergelegenheid voor fietsers om fietsen te stimuleren en het autogebruik terug te dringen. Hij stelt ook voor de campagne Lekker Fietsen in 2024 nieuw leven in te blazen en om kruisingen en rotondes waar vrachtauto's en fietsen elkaar kruisen veiliger te maken zodat fietsers niet worden geraakt door uitzwenkende vrachtwagens. Hij vraagt in hoeverre meerdere mobiele flitsers kunnen worden ingezet om te hoge snelheden tegen te gaan, in Tilburg werkt dit samen met een goede inrichting van de weg heel succesvol. Het CDA is ervan overtuigd dat een structurele aanpak van de verkeersveiligheid de leefomgeving van de inwoners verbetert en daardoor ook de veiligheid en de gezondheid toeneemt. 8

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Van der Leest vindt dat er voldoende geld voor het realiseren van de plannen die hij noemt in de begroting staat of dat hij meer aandacht voor een aantal punten wil. De heer Van der Leest (CDA) wil meer focus op een structurele aanpak en dat hoeft niet altijd geld te kosten, het kan ook gaan over communicatie en gerichte aandacht. Er is bijvoorbeeld niet met alle scholen structureel contact waardoor het daar niet altijd veilig is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat ook communicatie geld kost. In de begroting is geld voor een aantal projecten gereserveerd en hij wil weten of het CDA ook geld wil uittrekken voor extra zaken en waar dan de dekking vandaan komt. De heer Van der Leest (CDA) geeft aan dat de plannen die hij noemde al in voorbereiding zijn. Het CDA wil deze plannen versnellen en daarbij kijken naar bepaalde winstpunten. Dat hoeft niet altijd geld te kosten en hij denkt dat er voldoende geld in de begroting is opgenomen. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) brengt zijn bijdrage in de vorm van een abc'tje. De A is van Allemachies wat is het weer veel, niet alleen al die euro's, maar ook veel papierwerk viel ons ten deel. De B is van Begroting, die kent voor 2024 het saldo nul maar we stoppen eerst bijna € 700.000 in een pul.

De C is van Cultuurstad van het Zuiden, maar alleen voor een winterfestijn zal hier de klok misschien niet luiden. De D is van Duurzame Polder die in 2024 een spannende tijd bereikt en waar onze fractie uiterst kritisch naar kijkt. De E is van Energietransitie die ons allen aangaat, maar wij hopen vooral dat waterstof daar ook op termijn bij staat. De F is van Fietsen en scooters al dan niet gedeeld waar het wildparkeren ervan velen heel erg verdeelt en verveelt. De G is van De Groote Wielen dat steeds meer beklijft en dat daardoor de verkeersdruk hoog opdrijft. De H is van Hoe pakken we dat robuust aan zodat het wel bereikbaar blijft. De I is van inhuur, voornamelijk van personeel, ruim € 22 miljoen in 2024 vinden wij eigenlijk te veel. De J is van Juridisch, de afronding van Sluis 0, het projectplan en onze vraag hierbij 'wat komt daar nu dan? De K is van COA, maar dat schrijf je met een C en ja sinds gisteravond weten we van de vluchtelingen, wat doen we daarmee. De L is van Loyaliteit, maar van een coalitie die daarbij dualisme vermijdt. De M is van Mobiliteit, mobility as a service is een mooi instrument dat in gewoon ge-DREVEN zeker een vriend kent. De N is van Navigatie, een project om automobilisten bij scholen te vertragen, wat is de stand van zaken mogen we vragen.

O is van Omgevingswet, die komt er nu aan maar een brede vraag is hoe zal het ons vergaan? De P is van Personeel of Theater aan de Parade, veiligheid of over de balk wat is het minst kwalijk. De Q is van Qua, dat klinkt ook Kwa-liteit, het slaat nergens op maar ik ben hem kwijt. De R is van Rondweg om De Groote Wielen heen, maar mij willen weten waar gaat die nou eigenlijk heen. De S is van Sluitende Begroting 2024, college een compliment maar pas op voor het ravijnjaar 2026 en zorg dat je het op tijd herkent. De T is van Technische begrotingsvragen, dit jaar 283 in getal waar de PvdD met 61 stuks de hoofdprijs stal. De U is van Uitbreiding fietssnelweg F2 Zaltbommel-'s-Hertogenbosch voor ambulance en politie maar pas op, het debacle van de F59 geeft toch genoeg munitie. De V is van Veiligheid van zowel verkeer als personeel en we vragen ons af, krijgt ieder wel een gelijk en eerlijk deel. De W is van Weener XL dat bleek een lastig dossier dat wisten we al, maar wat moet je er nu mee? De X is van X, de opvolger van Twitter, hoe één persoon in de wereld beïnvloed is somber en bitter. De Y is van i-grec, dat lijkt op drek of crack, maar zoals elke penningmeester is ook onze wethouder van Financiën een vrek. De Z is van Zo dit was het dan, van harte gebracht en daarmee ook dank voor uw aandacht.

De heer Broekmeulen (VVD) hoorde een sneer naar de coalitie over dualisme en hij vraagt of de heer Verhoef dat hard kan maken. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) wijst op de vorige raadsvergadering waarin veel oppositiepartijen aan de coalitie hebben gevraagd om te willen meewerken aan een objectief onderzoek. De voorzitter zegt dat de vraag van de heer Broekmeulen geen betrekking op deze commissie heeft. Er mag een antwoord in relatie tot deze commissie worden gegeven, maar hij wil het debat van 31 oktober jl. niet overdoen. 9

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is benieuwd naar de mening van gewoon ge-DREVEN over de rotonde in de rondweg om De Groote Wielen. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) vindt het onduidelijk wat er precies gaat gebeuren en wat de bijdrage van de drie rotondes zal zijn. Hij is daar kritisch over, zeker als daarvoor € 10 miljoen uit het Structuurfonds wordt gehaald en de effecten van alle andere maatregelen nog niet bekend zijn. Gewoon ge-DREVEN mist een uitweg van de rotonde af en verwacht dat in de onderzoeken wordt gekeken naar een oostelijke ontsluiting richting de A59. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of gewoon ge-DREVEN het ermee eens is dat de commissie Omgeving een toonbeeld van monistisch vergaderen is omdat alleen vragen aan het college worden gesteld en geen enkele fractie wordt uitgedaagd om in debat te gaan. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) is dat met de heer Van Hoek eens. De heer Broekmeulen (VVD) heeft een punt van orde. Hij werd net afgekapt en nu wordt een vraag over monisme wel toegestaan. Dat er weinig interrupties zijn, heeft niets met monisme te maken. De heer Van Griensven (PVV) vindt dat er veel te weinig sociale woningen worden gebouwd en hij wil geen voorrang aan statushouders geven. De heer Vossen (PvdA) vraagt naar de bouwcijfers en het relatieve aantal statushouders dat een woning krijgt toegewezen.

De heer Van Griensven (PVV) vindt dat de percentages er niet toe doen omdat het er niet om gaat of het er veel of weinig zijn. In de eerste helft van 2023 zijn 62 woningen aan statushouders toegewezen en dat betekent dat 62 woningen niet naar de eigen inwoners zijn gegaan, zij staan op een wachtlijst en moeten momenteel tien jaar wachten. Jongeren kunnen daardoor niet op zichzelf gaan wonen, een gezin starten en kinderen krijgen. De heer Vossen (PvdA) vindt 62 van de 25.000 corporatiewoningen erg weinig. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt waaruit de heer Van Griensven opmaakt dat de sociale woningbouwcijfers beroerd zijn. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat bouwprojecten achterblijven en dat er minder wordt gebouwd. Bijvoorbeeld de sociale woningen in de oude zusterflat zijn er nog steeds niet. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt het positief wat er in 2023 allemaal is gebouwd en vraagt waaruit de heer Van Griensven opmaakt dat de bouwcijfers van 2023 achterblijven bij andere jaren. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat zijn cijfers misschien niet kloppen, maar hij blijft van mening dat statushouders geen voorrang mogen krijgen. Dat is vanuit landelijke perspectief ook niet noodzakelijk. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt waarom het niet noodzakelijk is. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat het wettelijk niet meer hoeft.

De heer Van Silfhout (Volt) vraagt de mening van de heer Van Griensven over voor wie de sociale huurwoningen zijn bedoeld. De heer Van Griensven (PVV) antwoordt dat woningen zijn bedoeld voor mensen die tot een bepaald bedrag aan salaris ontvangen, die niet meer huur kunnen betalen en ook geen huis kunnen kopen.

10

De heer Van Silfhout (Volt) hoorde de heer Van Griensven eerder ook zeggen dat alle woningen zijn bedoeld voor mensen die al in Den Bosch wonen en hij vraagt of niet iedereen die recht op een corporatiewoning heeft al in Den Bosch hoeft te wonen. De heer Van Griensven (PVV) richt zich in eerste instantie op de Bossche inwoners, zij hebben de gemeenteraad gekozen en de raad moet voor hen opkomen en niet voor mensen uit bijvoorbeeld Oss of Utrecht. Door statushouders voorrang te geven moeten de Bossche inwoners nog langer wachten. De heer Van Silfhout (Volt) vindt dat corporatiewoningen zijn bedoeld voor alle mensen die in het systeem worden vermalen. Dat zijn niet alleen mensen die in Den Bosch, maar ook jonge starters die er op de woningmarkt niet tussen komen, statushouders en alle andere mensen die een sociale woning nodig hebben. Het percentage nieuwgebouwde woningen dat naar statushouders is gegaan, is minder dan 8%. De heer Van Griensven (PVV) wil een voor iedereen bereikbare stad, ook voor inwoners van bijvoorbeeld Nuland en Vinkel. De PVV is tegen het wegpesten van auto's uit een steeds groter wordend deel van de stad, ook omdat het nadelig voor de ondernemers is als auto's niet meer dicht bij hun winkel kunnen komen. Bovendien is parkeren in Den Bosch inmiddels duurder dan in Monaco waar parkeren € 2,50 per uur kost.

Hij is blij van de VVD te horen dat die het ermee eens is dat er geen laadpalen op gewone parkeerplaatsen moeten komen omdat er hiermee minder parkeerplaatsen voor auto's met een benzine- of dieselmotor zijn, een gewone auto mag niet op een parkeerplaats voor elektrische auto's staan maar andersom wel en dat is niet eerlijk. Er moet geen rondweg rond De Groote Wielen komen voordat er een goede ontsluiting is, bijvoorbeeld naar Oss over de Gewandeweg en de Burgemeester Smitsweg. Daarmee ontstaat er ook een betere ontsluiting naar de A2 en de A59, als het daar erg druk is, rijdt er ook nu al veel verkeer over de secundaire wegen langs die snelwegen. Hij hoort graag van de wethouder of erover is nagedacht om eerst de ontsluiting aan te pakken, eventueel in samenwerking met Oss. De heer Bos (GroenLinks) merkt op dat met GroenLinks in het college een stap naar een duurzame toekomst wordt gezet door in te zetten op duurzame mobiliteit zoals de fiets, het openbaar vervoer en elektrische de auto. Middels schone mobiliteit blijft de lucht schoon en dat is goed voor de gezondheid, de kwetsbare natuur en een leefbare omgeving. GroenLinks wil daarom inzetten op alternatieven voor vervuilende auto's door het aanleggen van goede fietsinfrastructuur en laadpalen.

Een nieuw fietsnetwerk moet binnen de gemeente en ook richting andere gemeenten lopen en fietspaden moeten breed en bereikbaar zijn. In de begroting staat een dekking voor de snelfietsroute richting Eindhoven, maar andere gemeenten hebben deze dekking nog niet rond waardoor geen aanvraag voor cofinanciering bij de provincie kan worden gedaan en hij vraagt aan de wethouder hoe toch een stap op dit dossier kan worden gezet. GroenLinks kijkt ook naar ander gebruik van de auto, bijvoorbeeld het delen van een part-timeauto. GroenLinks is blij met de uitwerking van de motie Coöperatieve deelmobiliteit die in het belastingvoorstel staat. Een duurzame toekomst vraagt ook om een autoluwe binnenstad en een autoluwe Binnenstadring en in 2024 wordt de Kanaalboulevard aangepakt. Hij vraagt de wethouder vaart te maken met de autoluwe binnenstad en wat er in 2004 extra op dit thema kan worden gedaan. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of GroenLinks net als D66 vindt dat er al een autoluwe binnenstad is die autoluwer moet worden of dat die echt een autoluwe binnenstad wil. De heer Bos (GroenLinks) denkt er nog veel stappen richting een autoluwe binnenstad moeten worden gezet. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de heer Bos vindt dat momenteel genoeg wordt gedaan op het gebied van fietspaden.

De heer Bos (GroenLinks) denkt dat er veel inzet op de fiets is met het realiseren van grote fietsstallingen in de binnenstad en bij het station, maar dat er ook nog stappen zijn te zetten met een fietsnetwerk.

11

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil weten wat de gemeente Den Bosch zelf kan doen door met middelen te schuiven. De heer Bos (GroenLinks) zegt dat GroenLinks bij plannen altijd kijkt of daarin ook ruimte voor de fiets is en dat gebeurt ook bij de transitie naar de autoluwe binnenstad en de rondweg. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of GroenLinks vindt dat er al genoeg wordt gedaan of dat er een plus moet komen en of met middelen moet worden geschoven. De heer Bos (GroenLinks) wil over verdere maatregelen spreken zodra een plan voorligt. Mevrouw Korver (GroenLinks) is tevreden over de lijn van het college in de begroting en de voorstelling ten aanzien van het Structuurfonds. In 2022 is € 550.000 in de begroting opgenomen voor extra ambtelijke capaciteit in vaste dienst om de voortgang op de woningbouwplannen te kunnen voortzetten, maar in de begroting voor 2024 staat niets over de flexpool die de provincie beschikbaar stelt voor gemeenten in Noord-Brabant. Deze pool kan nog tot en met mei 2024 worden aangevraagd en daarom had ze verwacht dat die in de begroting zou staan. Hiermee kan de woningbouwopgave worden versneld en kunnen ook kleinschalige initiatieven, bijvoorbeeld CPO-projecten, van bewoners worden gefaciliteerd. Het is belangrijk dat bewoners goed participeren en dat ze aan de voorkant als gelijkwaardige partners van de gemeente worden behandeld.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat het ravijnjaar 2026 nadert, dat daarom op het geld moet worden gelet en kritisch moet worden gekeken naar niet-noodzakelijke projecten zoals het Design Museum en de oostelijke rondweg rond De Groote Wielen. Het vervangen van rotondes voor ovondes of stoplichten gaat te ver, hij wil een keer spreken over de hele verkeersafhandeling in en rond Rosmalen, De Groote Wielen, de Kruisstraat en met name de Vliertwijksestraat. De heer Broekmeulen (VVD) wil hier best met de heer Hoeben over doorpraten. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) citeert: 'doorgaand verkeer leiden we om de brede binnenstad heen via de doorstroomas', maar doorgaand verkeer moet eigenlijk niet over de doorstroomas maar over de grote rondweg, de A2 en de A59, rijden. Het doorstroomassenmodel is eigenlijk achterhaald omdat het de aangrenzende wijken belast en hierdoor meer verkeer ontstaat. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt waar de mensen die binnen Den Bosch moeten zijn langs moeten rijden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) bedoelde het doorgaande verkeer. De heer Van Hoek (50PLUS) raadt de heer Hoeben aan om met Rijkswaterstaat te praten omdat die de A2 en de A59 niet als een rondweg om Den Bosch ziet. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dat de rondweg om Den Bosch bestaat uit de A59, de A2 en de Randweg.

Hij stelt voor in de wijken en misschien in de hele stad 30 km per uur in te voeren om tot veilig verkeer te komen. Ook de Rietveldenweg is een doorstroomas waar veel de vrachtwagens manoeuvreren, maar daar is ook een drukke fietsroute richting Engelen en auto's die sneller dan 50 km per uur rijden. Hij denkt dat het laaghangend fruit is om daar 30 km per uur in te stellen. De heer Vossen (PvdA) vraagt of de heer Hoeben ook uitvraag heeft gedaan naar de ideeën hierover. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft veel kennis over dit onderwerp tot zich genomen. Mevrouw Muller (D66) zegt dat de expertmeeting over 30 km per uur ging over wegen waar fietsers ook op de rijbaan fietsen.

12

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat deze meeting ging over de datamodellen en de mening van Veilig Verkeer Nederland en andere verkeersdeskundigen. Alle drie kwamen erop uit dat 30 km per uur helpt. De voorzitter raadt de raadsleden aan hun kruit droog te houden voor het strategische raadsdebat. Mevrouw Muller (D66) weet bijna zeker dat deze meeting ging over wegen zonder apart fietspad. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is het daar niet helemaal mee eens, maar laat het verder rusten. Hij wil starten met het omkatten van de Parkeergarage St-Josephstraat, zodat de bewoners van de Kanaalboulevard daar kunnen parkeren. De heer Verbruggen (D66) vraagt of de heer Hoeben het ermee eens is dat het omkatten van de Parkeergarage St-Josephstraat tijd kost en dat eerst andere maatregelen moeten worden getroffen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dat er genoeg tijd is geweest om te bepalen wat er met de Parkeergarage St-Josephstraat moet gebeuren en hij wil de daad bij het woord voegen. De heer Verbruggen (D66) weet dat deze garage goed voor fietsers kan worden gebruikt en hij vraagt of de heer Hoeben ook een routekaart wil om de samenhang van alle maatregelen goed te kunnen beoordelen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt een routekaart geen slecht idee al is het maar omdat de motie Verbruggen tot nu toe nog weinig concrete maatregelen heeft opgeleverd.

De heer Verbruggen (D66) is het ermee eens dat er nog grote stappen moeten worden gezet, maar er zijn al wel zaken uitgevoerd. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt het treurig dat er bomen in een plantenbak staan, die moeten in de volle grond staan. Het is goed om met die bakken te experimenteren, maar dat moet niet te lang duren, er moeten concrete en goede maatregelen komen. Hij begrijpt de behoefte aan nog meer flexwoningen, maar het is beter om te stoppen met verkoop van sociale huurwoningen. De heer Vossen (PvdA) vraagt wat de corporaties minder moeten doen als ze geen woningen meer mogen verkopen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt het triest dat er sociale woningen worden verkocht. Hij begrijpt dat sommige woningen moeten worden verkocht omdat ze niet meer passend zijn, maar er staan ook wel eens courante woningen voor € 420.000 te koop. Hij wil een paar jaar geen woningen verkopen om een inhaalslag maken. De heer Vossen (PvdA) wil weten wat de corporaties dan minder moeten doen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) herhaalt dat de corporaties minder woningen moeten verkopen. De heer Van Silfhout (Volt) is blij met de informatie in het dashboard Wonen. Er zijn in 2023 meer corporatiewoningen gekomen, maar aan de andere kant zijn er bijna geen koopwoningen voor onder andere jonge starters die gedwongen de koopmarkt op moeten gerealiseerd.

De Bossche mix bestond uit sociale koop, middeldure koop en dure koop, maar uit de beantwoording van technische vragen over de plancapaciteit blijkt dat het nu alleen nog gaat over goedkoop, betaalbaar en duur. Er worden geen goedkope woningen meer gebouwd en de ambitie van sociale koop in het betaalbaar segment wordt maar net gehaald, de rest is duur en middelduur heeft het nakijken. Hij wil inzetten op housing first, het opvangen van mensen die niet weten waar ze iedere nacht moeten slapen en wenst de wethouders veel succes met de 13

inhaalslag op dit gebied. Hij is van mening dat een grondexploitatie niet sluitend hoeft te zijn en hij vraagt of het college bereid is om verlies op de grondexploitatie te nemen omdat anders de rekening van de hoge grondprijzen voor de toekomstige bewoners of voor de hele gemeente is. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt dat de grondexploitatie op de Tramkade niet sluitend hoeft te zijn en hij vraagt of de heer Van Silfhout het ermee eens is dat dit plan naar voren moet worden getrokken en moet worden losgetrokken van de Stadsdelta om het verschil te kunnen maken. De heer Van Silfhout (Volt) is het hiermee eens. Mevrouw Korver (GroenLinks) vraagt waarvan de heer Van Silfhout dat wil betalen. De heer Van Silfhout (Volt) is zich ervan bewust dat hij geen ruimte in de nu voorliggende begroting zal vinden. Dit is zijn inzet voor de lange termijn en hij wil in de volgende voorjaarsnota radicalere keuzes maken. Als hij een pot met geld zou moeten vinden dan zou dat een deel van het geld dat naar het Structuurfonds gaat zijn. Hij wil weten waarom nieuwe inwoners die in een nieuwbouwwoning gaan wonen voor 100% aan de aanleg van openbare voorzieningen moeten meebetalen terwijl het uit de algemene middelen komt als huizen worden gerenoveerd, dat betekent dat de kosten van de grondexploitatie worden verhaald op kwetsbare groepen die moeilijk op de woningmarkt komen.

De gemeentelijke gronduitgifte neemt steeds verder af, in 2022 was de prognose 776 woningen en de realisatie 522 woningen, in 2023 was de prognose 510 woningen en de realisatie 445 woningen en in 2025 is de prognose maar 342 woningen. Hij maakt zich hier zorgen over en wil weten wat de wethouder vindt van deze daling van de gemeentelijke gronduitgifte en van het feit dat er steevast minder gronduitgifte is dan een jaar eerder is voorspeld. Hij wil ook weten welke ruimte de wethouder ziet om in de toekomst anders met de gronduitgifte om te gaan. Mevrouw C.H.A van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) merkt op dat haar fractie enkele gevaarlijke verkeerspunten in de gemeente Den Bosch aan de betreffende ambtenaar heeft doorgegeven en dat het antwoord was dat de situatie ter plaatse is bekeken en dat de bewegwijzering prima is. Ook heeft VOOR Den Bosch gevraagd of de verkeerslichten kunnen worden aangepast, zodat de voetgangers en auto's niet tegelijkertijd hun weg kunnen vervolgen omdat mensen op sommige plekken niet meer durven oversteken en er grote opstoppingen ontstaan. VOOR Den Bosch hoopt dat dit wordt opgelost. Op bepaalde plekken staat een oerwoud aan verkeersborden, waardoor men door de borden het bos niet meer ziet en ze roept het college op hier goed naar te kijken.

Ze sluit zich aan bij de woorden van het CDA over de Knarrenhofjes en ze weet een mooie locatie voor woningbouw, namelijk naast het oude V&Dpand, dat pand kan worden gesplitst voor wonen en bedrijvigheid. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt dat de verwarring over wat onder de verschillende commissies valt iets zegt over de integraliteit van de opgaven. Ze hoorde veel mooie woorden en ze vraagt zich af of de daad bij het woord wordt gevoegd of dat het college carte blanche krijgt. Ook wil ze weten wat de PvdA met circulair bouwen wil gaan doen. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt wat mevrouw Samshuijzen bedoelt met carte blanche geven aan het college. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zou een heel verhaal over dualisme kunnen houden. Ze wacht op de uitvoering van de motie Verbruggen over de autoluwe binnenstad. De heer Verbruggen (D66) vraagt welke ideeën mevrouw Samshuijzen zelf heeft over de autoluwe binnenstad en andere onderwerpen van deze commissie. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil weten hoe GroenLinks wil doorpakken op duurzame mobiliteit, ze hoopt op concrete voorstellen. De PvdD wil inzetten op infrastructuur, welzijn en leefbaarheid.

Het is goede dat de lobby met betrekking tot het spoortraject Meteren-Boxtel doorgaat, maar met de ingediende motie verandert er niet wezenlijk iets voor de omwonenden omdat het tracé wel wordt uitgebreid en ze wil wel iets voor deze mensen doen omdat grote infrastructurele ingrepen schade aan de huizen en aan de gezondheid kunnen veroorzaken. 14

Als dat gebeurt, moeten bewoners vaak aantonen dat de ingrepen hier de oorzaak van zijn en als van tevoren geen metingen zijn gedaan hebben zij geen poot om op te staan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of de PvdD wil ophalen wat de schades zijn geweest. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil goede metingen aan de voorkant en ook gedurende de ingrepen en aan de achterkant, zodat kan worden aangetoond dat schade het gevolg is van de werkzaamheden aan het spoor. Ze pleit ervoor dat de bewoners aan zet zijn bij een veilige en autoluwe omgeving in de binnenstad en de wijken en dorpen omdat de infrastructuur veel invloed op de leefomgeving heeft. Ze constateert dat € 10 miljoen uit het Structuurfonds wordt ingezet voor een rondweg en zij wil dat dit geld voor asfalt ten goede komt aan het OV en andere alternatieven voor de auto. Ze denkt dat er op een gegeven moment wel weer files ontstaan en ze vindt dat iemand die in De Groote Wielen woont met de bus langs die file moet kunnen. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of de PvdD met een motie of amendement hierover komt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) gaat hierover nadenken en ze nodigt de andere partijen uit om mee te denken over een alternatief voor de moeilijk ontsluitbare delen van de gemeente, verduurzaming van de infrastructuur en ontlasting van de wegen.

De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of mevrouw Samshuijzen extra asfalt in de vorm van een busbaan naast de rondweg wil. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil geen extra asfalt, maar dat geld dat aan asfalt wordt uitgegeven ten goede laten komen aan het openbaar vervoer. Ze is voor elektrische auto's maar denkt niet dat het vervangen van alle auto's die op fossiele brandstoffen rijden door elektrische auto's een oplossing is omdat het elektriciteitsnet dit niet aankan. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt waar voor mevrouw Samshuijzen de grens ligt wat betreft het vervangen van benzine- en dieselauto's voor elektrische auto's. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil kritisch kijken welke auto's nodig zijn en wat met andere oplossingen kan. Ze vindt dat niet iedereen een auto voor de deur hoeft te hebben en wil meer leefstraten waarbij de inwoners proactief meedenken over een andere infrastructuur. De heer Verbruggen (D66) vraagt of mevrouw Samshuijzen ideeën heeft bij een plus op de fiets. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil de mensen in de wijken actief aan het denken zetten over dat er een mooiere leefomgeving ontstaat als er geen auto's voor de deur staan, dat betekent ook dat ze over andere vervoersmiddelen nadenken. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt of de PvdD de infrastructuur voor deelmobiliteit en openbaar vervoer op dit moment voldoende vindt.

Als er parkeerplekken worden opgeheven, moeten bewoners wel andere vervoersmogelijkheden hebben. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil een leefstraat niet aan de bewoners opleggen, maar het aan hen vragen als er toch aanpassingen aan de straat worden gedaan. De heer Van Griensven (PVV) vraagt wat mevrouw Samshuijzen wil doen als een deel van de inwoners niet wil meedoen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt dat er wel een meerderheid moet zijn en dat zwaarwegende bezwaren wel moeten worden meegenomen. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of mevrouw Samshuijzen niet bang is dat bewoners van een leefstraat hun auto in een ander straat parkeren.

15

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zegt dat moet worden nagedacht over een andere manier van vervoer en over bijvoorbeeld deelauto's. Daarnaast kan een vergunningsstelsel worden ingevoerd. De voorzitter schorst de vergadering. Schorsing De voorzitter heropent de vergadering. Reactie college Wethouder Van der Geld zegt dat het uitgangspunt een sluitende grex is omdat een grex geen losstaand fenomeen is met geld dat er niet toe doet, maar dat wel kan worden gekeken naar het Grondbedrijf als dat echt nodig is voor betaalbare woningbouw. Tot nu toe lukt het heel goed om de grex van De Bossche Stadsdelta sluitend te krijgen, waarbij wel wordt afgewogen wat wel en niet in de grex zit, bijvoorbeeld de Diezebrug is bovenwijks en dat valt buiten de grex. Gronduitgifte is niet hetzelfde als woningbouwproductie om dat veel woningen niet op grond van de gemeente worden gebouwd. De heer Van Silfhout (Volt) ziet een daling in de gronduitgifte en dat kan betekenen dat de grond te duur is en hij vraagt of dit zo is. Wethouder Van der Geld begrijpt wel dat bouwers dit zeggen omdat dit een gemakkelijke knop is om aan te draaien. Er zijn veel factoren die de hoge bouwprijzen veroorzaken en grond is daar een van.