Document · PDF

Plan Water en Riolering 's-Hertogenbosch 2023-2028_definitief_2

Gemeenteraad 4 oktober 2022, gemeente 's-HertogenboschBij agendapunt: Plan Water en Riolering (PWR)16.831 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

8 augustus 2022

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Contactpersonen Opdrachtgever: Bart Verhoeven, gemeente ’s-Hertogenbosch, b.verhoeven@s-hertogenbosch Projectleider opdrachtnemer: Freya Macke, Arcadis, freya.macke@arcadis.com

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 2

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Inhoudsopgave 1 Inleiding...........................................................................................................................................5 2 Beeld van de huidige situatie.......................................................................................................7 2.1 Rioleringsopgave................................................................................................................................................ 7 2.2 Klimaatadaptatie in de waterketen...................................................................................................................... 8

3 Visie en ambitie............................................................................................................................11 3.1 Visie 11 3.2 Ambities............................................................................................................................................................ 12 3.3 Kerntaken en zorgplichten................................................................................................................................ 12

4 Strategie........................................................................................................................................13 4.1 Beschermen van de fysieke leefomgeving....................................................................................................... 13 4.2 Beschermen van de volksgezondheid.............................................................................................................. 14 4.3 Bijdragen aan een klimaatbestendige en groene omgeving.............................................................................16 4.4 Bijdragen aan de energietransitie en circulaire economie................................................................................19 4.5 Bedrijfsvoering.................................................................................................................................................. 20

5 Uitvoeringsprogramma................................................................................................................22 5.1 Exploitatielasten................................................................................................................................................ 22 5.2 Vervangings- en verbeteringsmaatregelen....................................................................................................... 23

Bijlagen 1 Inleiding...........................................................................................................................................5 2 Beeld van de huidige situatie.......................................................................................................7 2.1 Rioleringsopgave................................................................................................................................................ 7 2.2 Klimaatadaptatie in de waterketen...................................................................................................................... 8

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

4.2 Beschermen van de volksgezondheid.............................................................................................................. 14 4.3 Bijdragen aan een klimaatbestendige en groene omgeving.............................................................................16 4.4 Bijdragen aan de energietransitie en circulaire economie................................................................................19 4.5 Bedrijfsvoering.................................................................................................................................................. 20

Bijlage A Beleidskaders.................................................................................................................24 Bijlage B Middelen en kostendekkingsplan.................................................................................28

Colofon

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 4

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Inleiding

Het klimaat verandert en de gevolgen daarvan worden steeds meer zichtbaar en steeds ingrijpender. Door de toename van extreme buien neemt de kans op wateroverlast en waterschade toe. Tegelijk ervaren we langduriger en intensere periodes van hitte en droogte. Dergelijke situaties gaan in de toekomst vaker voor komen. De openbare ruimte dient te worden aangepast om de klimaatverandering het hoofd te bieden. Dit stelt de gemeente ’s-Hertogenbosch voor een grote opgave, zeker wat betreft de riolering en hemelwatervoorzieningen. Als gemeente willen we ervoor zorgen dat de volksgezondheid gegarandeerd blijft, er in tijden van te veel neerslag geen overlast of schade ontstaat, maar dat er in tijden van droogte ook voldoende water beschikbaar is. In dit PWR beschrijven we hoe we deze opgaven komende jaren aanpakken, voor zowel de riolering als hemelwatervoorzieningen. In voorgaande planperiodes is met succes gewerkt aan een robuust rioleringssysteem. Het goed functioneren van de riolering is immers voor de volksgezondheid essentieel. Het rioolsysteem in de gemeente ’s-Hertogenbosch is op orde, en met een goede rioleringszorg blijft het systeem ook in de toekomst technisch voldoen. De riolering is ook een integraal onderdeel van het watersysteem. Om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, is het noodzakelijk anders met het systeem om te gaan.

Het ontkoppelen van vervuilde en schone waterstromen is daarbij een primaire opgave. Voor het watersysteem speelt ook de bovengrondse inrichting van de openbare en private ruimte een grote rol bij het ontkoppelen. Voor het realiseren van klimaatrobuust watersysteem gaan we hemelwater bovengronds lokaal vasthouden, bergen en infiltreren. Dit vraagt om minder verharding en meer groen. In dit plan wordt invulling gegeven aan deze vergroeningsambitie, zoals vastgesteld in ’sHertogenbosch Groen en Klimaatbestendig en het Bestuursakkoord gemeente ’s-Hertogenbosch 2022-2026, voor zover passend binnen de kaders van de gemeentelijk watertaken. ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig In de Nota Duurzaam ‘s-Hertogenbosch (mei 2019) is de ambitie vastgesteld dat we in ’s-Hertogenbosch gaan voor een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving in 2050. De visie ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig – als bouwsteen voor de Bossche Omgevingsvisie – beschrijft hoe we ‘s-Hertogenbosch beter bestand gaan maken tegen de gevolgen van klimaatverandering door in te zetten op een groene en klimaatbestendige inrichting van de gemeente, wijken en dorpen. Hier geven we als gemeente uitvoering aan met het uitvoeringsprogramma Groen en Klimaatbestendig. Daarnaast geven we onze inwoners, partners en initiatiefnemers een raamwerk mee voor een klimaatbestendig ’s-Hertogenbosch.

Want het klimaatbestendig maken van onze gemeente is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeente, instellingen, bedrijven en inwoners. Met de zorg voor riolering en hemelwater dragen hier aan bij. Dit leggen we vast in voorliggende Plan Water en Riolering ’s-Hertogenbosch (PWR). Plan Water en Riolering Voor u ligt het Plan Water en Riolering ’s-Hertogenbosch (PWR), voor de planperiode 2023 – 2028. Hiermee geven we een vervolg aan het Gemeentelijk Rioleringsplan 2016-2021. Deels zetten we de huidige koers voort, om een robuust water- en rioleringssysteem te blijven waarborgen. Deels maken we nieuwe keuzes, door een groene fysieke leefomgeving meer centraal te stellen voor het klimaatbestendig maken van onze gemeente. Dit sluit aan bij de kernwaarden van de Bossche Omgevingsvisie. Na het in werking treden van de Omgevingswet is het gemeentelijk rioleringsplan niet langer een wettelijk verplichte planvorm. Vele onderdelen blijven echter wel noodzakelijk om het goed functioneren van het riool- en watersysteem te borgen. Die elementen krijgen uiteindelijk een plek in de gemeentelijke omgevingsvisie, -plan en -programma. We sorteren hierop voor door de traditionele opzet van het huidige GRP (2016-2021) te ontvlechten en aan te sluiten op de sporen van de Omgevingswet.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 5

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

De opbouw van dit PWR is als volgt: Hoofdstuk 2: Hoofdstuk 3: Hoofdstuk 4: Hoofdstuk 5:

Bijlage A: Bijlage B:

Terugblik Evaluatie afgelopen planperiode en beeld van de huidige situatie Visie en ambities Bouwstenen voor de Omgevingsvisie Strategie Bouwstenen voor het Omgevingsprogramma Uitvoeringsprogramma Het maatregelenprogramma Beleidskaders Bouwstenen voor het Omgevingsplan, in de vorm van nadere uitwerking en onderbouwing van beleidskaders Middelen en kostendekking Onderbouwing van de rioolheffing, in de vorm van het Kostendekkingsplan

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 6

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Beeld van de huidige situatie

De afgelopen jaren was het Gemeentelijk Rioleringsplan 2016-2021 de leidraad bij het uitvoeren van onze dagelijkse taken en de onderbouwing van de rioolbegroting. Om de nieuwe koers en accentverschuivingen te bepalen, evalueren we de afgelopen planperiode. Terugkijken biedt inzicht in wat er de afgelopen planperiode is gerealiseerd en geleerd. Vooruitkijkend zien we de aandachtspunten voor de komende planperiode van dit PWR.

2.1

Rioleringsopgave

Het rioleringssysteem in de gemeente ’s-Hertogenbosch functioneert goed. Het stelsel bestaat deels nog uit een gemengde riolering. De afgelopen planperiode is beperkt afvalwater overgestort vanuit de gemengde riolering op het oppervlaktewater. Deels komt dit doordat er relatief weinig extreme neerslag situaties waren in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Er is dan ook in beperkt mate ernstige hinder of schade opgetreden als gevolg van hevige neerslag. De actualisatie van de klimaatstresstest wateroverlast (gereed eind 2022, zie paragraaf 2.2) moet aantonen in hoeverre het systeem in de gemeente voldoende op orde is in situaties van extreme neerslag. Om de goede staat van de riolering op peil te houden, moeten we het systeem voortdurend onderhouden en waar nodig vervangen. Daarbij zien we binnen enkele decennia een grote vervangingsopgave op ons afkomen door de verwachtte levensduur van de huidige riolering. Gezien de grootte van deze vervangingsopgave is het wenselijk hier nu al op te anticiperen door binnen lopende projecten de riolering te vervangen (werk met werk maken). De afgelopen planperiode zijn de gestelde doelstellingen voor het vervangen van (oude) riolering binnen lopende projecten niet gehaald. Meerdere projecten waarbinnen rioolvervanging was voorzien, zijn om uiteenlopende redenen niet doorgegaan of zijn vertraagd.

Om de vervangingsdoelstelling voor riolering in de planperiode van dit PWR te halen, is het van belang meer (vitaliserings-) projecten in uitvoering te brengen die gecombineerd kunnen worden met vervanging van het riool (‘werk met werk’ maken). Om dit te bereiken, zetten we het proces van de integrale programmering voor projecten in de openbare ruimte (UPOR) in. De gecombineerde uitvoering van de projecten wordt daarmee geborgd binnen de bestaande processen. Daarnaast is in het bestuursakkoord 2022-2026 voorgenomen dat er komende jaren structureel extra budget naar vitalisering gaat. Hierdoor ontstaat financiële slagkracht voor het uitvoeren van (vitaliserings-) projecten. Vitalisering en riolering trekken één op één op en stemmen de opgaven op elkaar af. Door deze aanpak kan de vervangingsdoelstelling voor riolering worden behaald. Indien het aantal vitaliseringsprojecten waarbinnen de riolering vervangen wordt onverhoopt toch achterblijft, zal rioleringsbeheer eerder en vaker ‘in the lead’ gaan. Ook hierbij zal de ‘prioriteringsscan water en riolering’ bepalen welke locaties het eerst aangepakt gaan worden. Welke locaties, gezien vanuit riolering en hemelwaterverwerking, de hoogste prioriteit krijgen om aan te pakken, wordt komende planperiode nader uitgewerkt in een ‘prioriteringsscan water en riolering’ (zie paragraaf 4.4).

Behalve de leeftijd en het functioneren van de riolering, worden in deze analyse bijvoorbeeld ook (meldingen van) wateroverlast, hitte, droogte en de bijdrage aan de vergroeningsopgave meegenomen. De afgelopen planperiode is gewerkt aan het op orde brengen van de gegevens van riolering en hemelwatervoorzieningen. Hierin zijn stappen gezet, maar het blijft voortdurend belangrijk om hieraan te werken en de data actueel te houden. Een specifiek aandachtspunt is hierbij het vastleggen van de locaties en capaciteit van hemelwatervoorzieningen (zoals wadi's) in de openbare ruimte en van de beschikbare waterbergingsruimte in het oppervlaktewatersysteem, zoals opgesteld voor stadsdeel West. Daarnaast levert het grondwatermeetnet veel belangrijke data en inzichten in het functioneren van het (grond-)watersysteem. In 2018 en 2019 zijn twee meetpunten aan het meetnet toegevoegd. In de komende planperiode is de evaluatie van het grondwatermeetnet. Op basis van deze evaluatie worden waar nodig wijzigingen doorgevoerd.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 7

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Afgelopen periode zijn er enkele incidenten geweest met rioolpersleidingen. De oorzaak van deze incidenten was niet eenduidig. Het maakt wel duidelijk dat het inspecteren van rioolpersleidingen uitermate complex is. Om de staat van de persleidingen vast te stellen, wordt komende planperiode eerst onderzocht welke methoden er zijn voor de toestandsbepaling voordat de uitvoering start. Binnen de gemeente ’s-Hertogenbosch zijn nog enkele ongerioleerde panden en woonboten. Komende planperiode wordt voor deze objecten bepaald of een doelmatige aansluiting op de riolering haalbaar is. Dit vraagt maatwerk per object. Onderdeel van de rioleringsopgave is verduurzaming. Het meewegen van kansen op innovatie is inmiddels standaard binnen het werkproces van de gemeente ’s-Hertogenbosch. De afgelopen planperiode zijn onderzoeken uitgevoerd naar duurzame innovaties, waaronder aquathermie en riothermie. Zo is onderzoek uitgevoerd naar energie uit warmte van het hoofdgemaal (Oude Engelenseweg). Ook is het rendement van een decentrale zuivering in de Noordoosthoek van de Groote Wielen onderzocht. De komende periode zetten we de volgende stap in het real-time sturen van water naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) Treurenburg om zo het zuiveringsproces- en rendement te optimaliseren.

Een groot deel van de werkzaamheden in het vakgebied Water en Riolering betreft het dagelijks beheer en onderhoud en de voorbereiding, aanbesteding en toezicht op vervanging en verbetering. Daar komen nieuwe werkzaamheden bij, onder andere voor het databeheer, nieuwbouw en onderzoeken. De afgelopen planperiode is de werkdruk als zeer hoog ervaren. In de toekomst verwachten wij een nog grotere werkdruk, door de toename van het areaal, de uitbreiding van taken en door de complexiteit van het werk. Gemeente ’s-Hertogenbosch kiest er bewust voor om veel werkzaamheden en onderzoeken met eigen personeel uit te voeren. Hiermee houden we de kennis in huis, hebben we korte lijnen en zijn we een interessante werkgever. Daaromheen werken we met een flexibele schil van externe inhuur voor specifieke expertise, om pieken op te vangen en een tandje bij te zetten wanneer nodig. Naast de directe medewerkers riolering en waterbeheer, zijn met name ook de medewerkers financiën, milieubeleid, waterbeheer, monteurs en milieuhandhaving betrokken bij het uitvoeren van het beleid in dit PWR. Aandachtspunten komende periode:  Komende jaren gaan meer projecten in uitvoering. Binnen deze projecten wordt, daar waar wenselijk, ook de riolering vervangen en hemelwater afgekoppeld. Verwacht wordt dat hiermee de toekomstige toename in de vervangingsopgave afgevlakt wordt.

Indien nodig gaan we op locaties zelf in the lead. Welke locaties daarin prioriteit krijgen, wegen we af in de ‘prioriteringsscan water en riolering’.  Voortdurend blijven inzetten op het op orde brengen en houden van gegevens  Onderzoeken doelmatige methoden voor toestandsbepaling persleidingen  Faciliterende duurzame innovaties en uitwerken slimmere wateraanvoer naar de RWZI  Opvangen van de verder toenemende werkdruk voor de medewerkers  Evalueren grondwatermeetnet en zo nodig aanpassen

2.2

Klimaatadaptatie in de waterketen

Het water- en rioleringssysteem binnen de gemeente ’s-Hertogenbosch voldoet in het huidige klimaat, maar de toekomstige klimaatverandering vraagt om aanpassing. We zien om ons heen wel de impact die extreme buien kan hebben en zijn we ons bewust van de risico’s. Daarom gaan we hier op voorsorteren. Klimaatadaptatie is de komende periode wederom een belangrijk aandachtspunt. In 2012 is een klimaatstresstest uitgevoerd naar de kwetsbaarheid van gemeente ’s-Hertogenbosch voor de gevolgen van klimaatverandering. Inmiddels zijn de gesignaleerde knelpunten aangepakt. De inzichten uit de stresstest worden ook meegenomen bij ontwikkelingen en projecten. Sinds het uitvoeren van de klimaatstresstest is de openbare ruimte echter

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 8

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

veranderd, met nieuwbouw, renovaties en vitalisering. Daarnaast is nieuwe kennis en zijn de technische mogelijkheden voor stresstesten verbeterd. In 2022 is een actualisatie van de klimaatstresstest wateroverlast uitgevoerd. Aandachtspunt voor de komende planperiode is om de resultaten van de stresstest meer bekendheid te geven, zodat de kennis hieruit breder toegepast wordt bij toekomstige ontwikkelingen. Dit geldt voor zowel de gemeente als door derden. Op basis van de resultaten van de stresstesten worden risicodialogen gevoerd, die waar nodig zullen worden omgezet in acties voor klimaatadaptatie. Inmiddels is in de gemeente de visie ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig opgesteld, inclusief een uitvoeringsprogramma. Dit uitvoeringsprogramma heeft veel raakvlakken met het voorliggende PWR. De watergerelateerde onderdelen uit deze visie en uitvoeringsprogramma worden geïntegreerd in dit PWR, om zo de uitvoering te versnellen. De Verordening Hemelwater wordt met succes toegepast bij vergunningaanvragen en wijzigingen van bestemmingsplannen. Ook worden de regels toegepast bij de projecten van de gemeente zelf. Dit draagt bij aan klimaatbestendige verwerking van hemelwater en een toename van het aantal groenen daken. In 2021 is de verordening op een paar punten aangepast op basis van nieuwe inzichten.

Bij deze actualisatie is de regelgeving voor hemelwater samengegaan met de verordening bomen en nieuwe regels voor groen, tot de Verordening Bomen, Water en Groen ’s-Hertogenbosch 2021. Het succes van deze verordening zetten we voort. Deze zal overgaan in het gemeentelijke Omgevingsplan. Terugkijkend op afgelopen planperiode is het waterbewustzijn in de gemeente ’s-Hertogenbosch toegenomen en verbreedt naar klimaatbewustzijn. Bij ieder gemeentelijk project waar we afkoppelen en/of vergroenen, dragen we dit actief uit. Het bewustzijn van inwoners, bedrijven en instellingen is, mede door gerichte acties, verhoogd. In 2021 deed de gemeente voor het eerst mee aan het NK tegelwippen en waren er succesvolle stimuleringsregelingen voor de aanleg van groene daken en het plaatsen van regentonnen. Met name voor de groene daken was veel animo vanuit inwoners. Steeds meer inwoners van ‘s-Hertogenbosch kennen de voordelen van een groen dak en dit zien we terug in de jaarlijkse groei van aantal groene daken. In 2021 is met behulp van de subsidieregeling 4053 m 2 groen dak aangelegd in de gemeente. Met de evaluatie van de subsidieregelingen is besloten om ook in de planperiode van dit PWR door te gaan met het verstrekken van subsidie, voor activiteiten gericht op onttegelen en vergroenen, en het vasthouden, infiltreren of afkoppelen van hemelwater.

In de nieuwe subsidieregeling staan deze doelen voorop. De nieuwe subsidieregeling wordt daarmee breder dan de huidige subsidieregelingen voor bijvoorbeeld regentonnen en groene daken. Dit geeft ons ruimte om meer kansen te benutten. Bouwend op deze eerste ervaringen, stellen we voor komende planperiode concrete communicatiedoelen. In de prestatieafspraken met de woningbouwcorporaties is al in 2018 de klimaatopgave vastgelegd. Bij de concrete realisatie werken wij steeds intensiever samen. Ook dit zetten wij in de toekomst voort. Gemeente ’s-Hertogenbosch maakt deel uit van het Samenwerkingsverband De Meierij. Deze samenwerking is initieel opgericht om de samenwerking en kennisdeling in de (afval)waterketen te verbeteren en kosten te besparen. Hier is inmiddels het onderwerp klimaat bijgekomen. We sturen nu op: kwetsbaarheid, kwaliteit, kosten én klimaatadaptatie (de 4 k’s). Met deze samenwerking werken we samen aan operationele en beleidsmatige vraagststukken en aan projecten. De afgelopen planperiode heeft de samenwerking in de Meierij veel opgeleverd. Dit zetten we daarom ook komende planperiode voort. Zo is gezamenlijk het Calamiteitenplan Riolering opgesteld en is de subsidieaanvraag voor de Rijksregeling Impulsgelden via het samenwerkingsverband de Meierij gedaan.

Ook de samenwerking in regio Noordoost Brabant is waardevol gebleken voor onder andere kennisdeling en communicatie. We verkenden gezamenlijk de impact van de nieuwe omgevingswet op onze werkzaamheden en voerden klimaatrisicodialogen met regionale partijen.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 9

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Aandachtspunten komende periode:  Klimaatadaptatie: stresstest wateroverlast actualisatie, borging en vervolg met dialogen  Continueren en verbreden subsidieregelingen voor water- en klimaatdoelen  Doorwerken aan water- en klimaatbewustzijn met concrete communicatiedoelen  (Verder) werken aan de ambitie ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig  Uitvoering blijven geven aan de Verordening Bomen, Water en Groen ’s-Hertogenbosch 2021 en bijbehorende prestatieafspraken  Actief blijven deelnemen aan het Samenwerkingsverband De Meierij en de samenwerking in regio Noordoost Brabant voortzetten

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 10

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Visie en ambitie

Aan de basis van dit Plan Water en Riolering staat de visie voor de gemeente ’s-Hertogenbosch. Deze visie vertaalt zich in een viertal ambities waar we de komende planperiode naar streven. Uiteraard blijven we aan onze gemeentelijke watertaken invulling geven.

3.1

Visie

In de wetenschap dat weersextremen door klimaatverandering toenemen, willen we ervoor zorgen dat de druk op het water- en rioolsysteem in onze gemeente niet verder toeneemt. Met het PRW leggen we een visie neer die, daar waar het past binnen de gemeentelijk watertaken, bijdraagt aan de visie en doelen in de Nota Duurzaam ‘s-Hertogenbosch, de visie Groen en Klimaatbestendig ‘s-Hertogenbosch en het Bestuursakkoord gemeente ‘s-Hertogenbosch 2022-2026. Ook met het PWR streven we naar een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving. In een gezond, groen en klimaatbestendig ’s-Hertogenbosch…  Verwerken we hemelwater robuust en doelmatig. Er gaat niet onnodig schoon water naar de rioolwaterzuivering. Waar doelmatig, houden we hemelwater vast daar waar het valt. Hemelwater wordt hergebruikt of infiltreert lokaal, om verdroging tegen te gaan en het (stedelijk) groen in stand te houden. De druk op het rioolsysteem is beperkt, waardoor de kans op wateroverlast en overstorten klein is;  Benutten we de ruimte voor bovengrondse berging van hemelwater. De ruimte is groen ingericht. Dat helpt het hemel- water te verwerken en de zuivering te ontlasten. We vangen hemelwater op in wadi’s of parken, op groene daken of oppervlaktewater.

Ondergrondse waterbergingsvoorzieningen zetten we alleen in als er geen andere mogelijkheden zijn;  Is de onderhoudstoestand van het rioleringssysteem op peil. Inzameling en transport van afvalwater is gewaarborgd. Rioolvervanging en renovaties voeren we doelmatig uit. We gaan daarbij zuinig om met energie en middelen;  Gaan rioolwerkzaamheden waar mogelijk samen met klimaatadaptatiemaatregelen. Zo zorgen we voor een minder verharde inrichting van de ruimte. Dat beperkt de kans op wateroverlast en -onderlast. Rioolvervanging en renovaties grijpen we ook aan voor afkoppelen. Uiteindelijk is op alle doelmatige locaties het verhard oppervlak afgekoppeld;  Is het energieverbruik minimaal en zijn grondstofkringlopen gesloten. Daarvoor houden we hemelwater zoveel mogelijk gescheiden van afvalwater. We sturen afvalwater meer gedoseerd richting de rioolwaterzuivering, om de inzet van RWZI ’s-Hertogenbosch als energiefabriek te faciliteren.  Versterken we particuliere initiatieven. Organisaties, bedrijven en bewoners werken actief mee aan een gezond, groen en klimaatbestendig ’s-Hertogenbosch. Als gemeente stimuleren we initiatieven en faciliteren waar mogelijk deze ambassadeurs.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 11

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

3.2

Ambities

Uit de visie komen vier ambities naar voren, waar we met dit PWR aan werken, in aansluiting op de vier belangrijke thema’s vanuit de omgevingswet: 1. 2. 3. 4.

Beschermen van de fysieke leefomgeving Beschermen van de volksgezondheid Bijdragen aan een klimaatbestendige en groene omgeving Bijdragen aan de energietransitie en circulaire economie

Het beschermen van de gezondheid en de fysieke leefomgeving is naast onze ambitie ook onze wettelijke taak. Het bijdragen aan een klimaatbestendige en groene omgeving, de energietransitie en circulaire economie zijn onze bovenwettelijke ambities. In hoofdstuk vier beschrijven we de strategieën waarmee we deze ambities de komende jaren aanpakken. In onze ambities en navolgende strategieën hebben we oog voor de verschillen tussen gebieden in onze gemeente. Deze gebiedsdifferentiaties concretiseren we onder andere met de ‘prioriteringsscan water en riolering’, welke een bouwsteen vormt voor de prioritering van opgaven en projecten en de uiteindelijke gebiedspaspoorten. Dit biedt houvast om nog meer gebiedsgericht te werken, in aansluiting op de omgevingswet.

3.3

Kerntaken en zorgplichten

Als gemeente hebben we een wettelijke zorgplicht voor afvalwater, hemelwater en grondwater. Ook hebben we een rol in de zorg voor oppervlaktewater en drinkwater. Naast de vier ambities blijven we daarom met dit PWR invulling geven aan onze gemeentelijke kerntaken op het gebied van water: 



Afvalwater o Doelmatige inzameling en transport van stedelijk afvalwater o Voorkomen van ongewenste emissies/gezondheidsrisico’s en beperken overlast voor de omgeving o Werken aan een duurzame inzameling van afvalwater en bijdragen aan duurzame verwerking door het waterschap Hemelwater o Doelmatige inzameling en verwerking van overtollig hemelwater o Beperken van het risico op wateroverlast en schade o Beperken van de milieubelasting op bodem en oppervlaktewater o Werken aan klimaatadaptatie Grondwater o Voorkomen van structurele grondwateroverlast, afgestemd op de functie van het gebied/object o Werken aan gebiedsgericht grondwaterbeheer, waaronder de bescherming van drinkwatervoorzieningen o Werken aan klimaatadaptatie en aanvulling van de grondwatervoorraad Oppervlaktewater o Borgen bergings- en ontwateringsfunctie van het stedelijk oppervlaktewater o Werken aan het verhogen van de ecologie en waterbeleving o Werken aan klimaatadaptatie en energietransitie

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 12

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Strategie

Om onze ambities te realiseren, stellen we voor de komende planperiode een strategie op. In dit hoofdstuk beschrijven we per ambitie onze strategie en de activiteiten waar we de komende tijd concreet aan gaan werken. Deze activiteiten komen terug in hoofdstuk 5 (Uitvoeringsprogramma). Bijbehorende beleidsregels en onderbouwing staan nader uitgewerkt in bijlage 1. Om de strategie te realiseren, beschrijft dit hoofdstuk ook onze bedrijfsvoering, het personeel en de middelen die wij inzetten. De activiteiten zijn ingedeeld in vier categorieën. De symbolen tonen waar deze in het uitvoeringsprogramma opgenomen zijn: 

Planvorming en Onderzoek



Onderhoud



Vervangings- en verbeteringsmaatregelen



Facilitair/overig

4.1

Beschermen van de fysieke leefomgeving

Met de invulling van de gemeentelijke zorgplichten voor water en riolering beschermen we de fysieke omgeving en het milieu. De onderhoudstoestand van het rioleringssysteem houden we op peil. In de wetenschap dat weersextremen door klimaatverandering toenemen, willen we dat de druk op het rioolsysteem niet verder toeneemt of zelfs afneemt. Daarom gaan we door met afkoppelen van verhard oppervlak, met name bij rioolvervanging en renovaties. Ook blijven we inzetten op het scheiden van waterstromen om de kans op wateroverlast te verminderen, de vuilemissie te reduceren, niet onnodig schoon water naar de rioolwaterzuivering te transporteren en verdroging tegen te gaan. De openbare ruimte benutten we voor infiltratie en bovengrondse hemelwaterberging. Waar mogelijk combineren we rioolwerkzaamheden met een groenere, minder verharde herinrichting van de ruimte. Zo beperken we de kans op (grond)wateroverlast en dragen we bij aan een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. In de komende planperiode gaan we aan de slag met:

Foutaansluitingen verminderen Er is sprake van foutieve aansluitingen (foutaansluitingen) als een afvalwaterleiding is aangesloten op de openbare hemelwaterriolering of een hemelwaterleiding op een openbaar vuilwaterstelsel of drukriolering. In ’sHertogenbosch ligt de grootste uitdaging in gebieden met gescheiden stelsels waar hemelwater foutief is aangesloten op het vuilwaterstelsel, in plaats van het hemelwaterstelsel. Dergelijke foutaansluitingen worden met name geconstateerd in de oudere Vinexlocaties, de industrieterreinen en het Paleiskwartier. Ook in delen van de Groote Wielen, waar hemelwater oppervlakkig wordt afgekoppeld in plaats van via een hemelwaterstelsel, komen foutaansluitingen op het vuilwaterriool voor. Om het systeem op orde te krijgen en te houden, sporen we foutieve aansluitingen op en handhaven hier vervolgens op. Het oplossen van foutaansluitingen draagt bij aan emissiereductie (minder onbedoeld vuilwater in het milieu) en beheersing van de druk op de rioolcapaciteit. Omdat er voortdurend gebouwd en verbouwd wordt, is dit een continue taak. Daarnaast blijft het lozen van grondwater uit Warmte-Koude Opslag (WKO) op riolering niet toegestaan. Dit is geregeld in de gemeentelijke aansluitverordening.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 13

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Afkoppelen We werken aan (verdere) emissiereductie door het afkoppelen van verhard oppervlak. Zo neemt de druk op het rioolsysteem en de zuivering af. Het afstromende hemelwater mag de waterhuishouding en kwaliteit van het de ontvangende bodem of het ontvangende oppervlaktewater niet negatief beïnvloeden. Tijdens hevige en/of langdurige neerslag kan toch afvalwater vermengd met regenwater overstorten op het oppervlaktewater, als noodvoorziening. We registreren de overstortingen en houden een vinger aan de pols. Samen met het waterschap zorgen we ervoor dat de effecten op het (water)milieu aanvaardbaar zijn.

Samenwerken aan mooi en beleefbaar oppervlaktewater Samen met het waterschap geven we invulling aan de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) voor een gezond oppervlaktewatersysteem, met een goede waterkwaliteit en ecologische waarden. Als gemeente hebben we daarin een rol, aangezien de riolering en het oppervlaktewatersysteem verbonden zijn door onder andere hemelwaterlozingen, overstorten van vuilwater, inundatie en hevige neerslagsituaties. Onze inzet op emissiereductie helpt de vuiluitworp van riolering op oppervlaktewater te beperken. Hier werken we vooral aan op locaties die gevoelig zijn voor verminderde waterkwaliteit. Meespoelend zand en vaste stof van lozingen van hemelwater en vuilwater leiden tot extra slibaanwas in de waterlopen. Daarom dragen we vanuit de riolering bij aan straatvegen en aan de extra baggeropgave voor de oppervlaktewateren.

4.2

Beschermen van de volksgezondheid

De rioleringszorg levert een onmisbare bijdrage aan de volksgezondheid in ‘s-Hertogenbosch. Huishoudelijk afvalwater binnen en buiten de bebouwde omgeving verwerken we doelmatig en gecontroleerd. Door de gemeente ’s-Hertogenbosch klimaatbestendig te maken, beperken we de gezondheidsrisico’s die klimaatveranderingen (zoals extreme hitte) kunnen veroorzaken. We beschermen onze bodem en wateren tegen ongewenste (ongezuiverde) lozingen. In grondwaterbeschermingsgebieden voldoen we aan de beschermingseisen. Ook vergroenen we de leefomgeving voor onze gezondheid. De beschikbaarheid van voldoende (grond-)water voor groen is essentieel. In de komende planperiode gaan we aan de slag met:

Inzameling afvalwater Vanzelfsprekend blijven wij werken aan onze primaire zorgplicht voor inzameling van afvalwater. Daartoe voeren we beheer en onderhoud van de riolering, gemalen en overige voorzieningen uit.

Inzicht in de werking van het rioolstelsel

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 14

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Samen met het waterschap Aa en Maas wordt gewerkt aan een slimme sturing van afvalwater richting de afvalwaterzuivering Treurenburg. Doel van het project Poseidon is de berging in het rioolstelsel beter te benutten om zo afvalwater meer gedoseerd aan te leveren aan de zuivering. Dit verbetert het zuiveringsrendement van de RWZI. Met de studie Poseidon, vergroten we het inzicht in de werking van het rioolstelsel en rioolgemalen, mede door het zelflerend vermogen van het op te zetten modelinstrumentarium. Dankzij nieuwe modellering werken we aan een uitgebreider hydraulisch model dat rekening houdt met de interactie tussen riool en oppervlaktewater.

Ongerioleerde panden aansluiten Binnen de bebouwde kom zijn nagenoeg alle percelen aangesloten op de riolering. Hiermee voorkomen we dat er ongezuiverd afvalwater geloosd wordt op het oppervlaktewater. Er zijn in de gemeente ’s-Hertogenbosch nog enkele tientallen ongerioleerde panden en woonboten aanwezig, waarvan een aantal wel binnen het afstandscriterium voor een verplichte rioolaansluiting liggen. Onze ambitie is om deze objecten in de komende planperiode aan te sluiten, daar waar dit doelmatig is. Een rioolaansluiting voor een woonboot kan bijvoorbeeld impact hebben op historische kademuren. We voeren een studie uit om per pand of woonboot de doelmatigheid van een rioolaansluiting te beoordelen.

Verdere emissiereductie We werken aan emissiereductie door foutieve aansluitingen op te sporen en aan te pakken en overstorten vanuit de riolering te verminderen. Dat doen we niet alleen om de fysieke leefomgeving te beschermen (ambitie 1), maar ook ter bescherming van de volksgezondheid (ambitie 2). Met deze strategieën verminderen we ongezuiverde lozingen op onze bodem en wateren. Dit draagt bij aan de ambitie van schone en gezonde oppervlaktewateren.

Onderzoek persleidingen De inspectie van persleidingen is uiterst complex. Gelukkig worden er regelmatig nieuwe methoden ontwikkeld om de toestand vast te stellen. Om de staat van de persleidingen vast te stellen wordt komende jaren onderzocht welke methoden voor toestandsbepaling beschikbaar zijn en wordt een keuze gemaakt hoe persleidingen in de toekomst te inspecteren.

Onderzoek verwerking grijs water Grijs water is een verzamelnaam voor huishoudelijk afvalwater dat afkomstig is uit bijvoorbeeld de douche, wasmachine en keuken. Dit water is minder verontreinigd dan zogeheten ‘zwart water’ zoals toiletwater. Als gemeente staan wij open voor lokale verwerking van grijswater, daar waar dit doelmatig is. Lokaal verwerken van grijs water kan bijvoorbeeld bijdragen aan verminderde energiekosten indien water minder verpompt hoeft te worden, zorgen voor aanvulling van het grondwater door het gezuiverde water lokaal te infiltreren en het ontlasten van de (pers)riolering en RWZI. In dit onderzoek naar de mogelijkheden voor grijswater trekken we samen op met het waterschap.

Bescherming drinkwaterbronnen Hoewel we als gemeente niet de (eind)verantwoordelijkheid dragen voor het drinkwater, blijven we waarborgen dat we voldoen aan de beschermingseisen van de grondwaterbeschermingsgebieden. We zijn hierop attent bij toepassing van ons beleid om af te koppelen en te infiltreren en maken initiatiefnemers attent op de regelgeving bij ontwikkelplannen. De bescherming van het grondwaterbeschermingsgebied bij Nuland vergt een scherpe blik op de risico’s op grondwaterverontreiniging en de aanvulling van het grondwater.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 15

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

4.3

Bijdragen aan een klimaatbestendige en groene omgeving

Het water- en rioleringssysteem in ’s-Hertogenbosch functioneert goed onder de huidige (klimaat-)omstandigheden. In de wetenschap dat weersextremen door klimaatverandering toenemen, zetten we in op klimaatadaptatie om hierop te anticiperen. In onze strategie om ’s-Hertogenbosch klimaatbestendig te maken, gaan we anders om met onze riolering en hemelwatervoorzieningen. We richten de gemeente waterrobuust en groener in. Het uitgangspunt is opvang en verwerken van hemelwater op eigen terrein: de gemeente is verantwoordelijk voor de openbare ruimte. Bedrijven, particulieren, instellingen en woningbouw zijn verantwoordelijk voor het hemelwater in de private ruimte. De openbare ruimte pakken we aan in combinatie met projecten. Voor ontharden van de private ruimte zetten we actief in op communicatie. Ontstenen, afkoppelen, bovengronds bergen en infiltreren en groene daken staan centraal. Hergebruiken en infiltreren van hemelwater hebben de voorkeur boven het afvoeren naar oppervlaktewater. Op deze manier wordt het gebruik van schoon (drink)water verminderd, het grondwater aangevuld en afwenteling door versneld afvoeren voorkomen. Afvoeren van hemelwater naar de riolering gebeurt alleen als het niet anders kan of niet doelmatig is. We benutten de kansen om ‘s-Hertogenbosch groener in te richten.

Ook dragen we bij aan klimaatadaptieve initiatieven van bedrijven, particulieren, instellingen en woningbouw in de openbare ruimte.

In de komende planperiode gaan we aan de slag met: Afkoppelen en scheiden van waterstromen Ons vertrekpunt is het principe om de afvalwater en hemelwaterstromen van elkaar te scheiden. Het doel is om het schone hemelwater zo veel mogelijk lokaal te bergen en te infiltreren. Zo transporteren we niet onnodig schoon water naar de afvalwaterzuivering, gaan we verdroging tegen en verminderen we de kans op wateroverlast. Daarom gaan we door met afkoppelen van verhard oppervlak dat nog is aangesloten op de gemengde riolering. Dat doen we op doelmatige wijze, met name bij rioolvervanging en renovaties. In nieuwe wijken en bij inbreidingen leggen we direct een gescheiden riolering aan. Op termijn vervangen we de gemengde riolering zoveel als mogelijk door gescheiden riolering.

Bovengrondse berging van hemelwater We verwerken schoon hemelwater conform de Verordening Bomen, Water en Groen ’s-Hertogenbosch 2021. Daarbij hanteren we de volgende voorkeursvolgorde voor alle werkzaamheden in de openbare en private ruimte: 1. Hergebruik 2. Bovengronds afvoeren, bergen en infiltreren, bij voorkeur in groenvoorzieningen 3. Ondergronds afvoeren, bergen en infiltreren 4. Afvoeren naar oppervlaktewater, via hemelwater- en infiltratieriolering 5. Lozen op de riolering, als het niet anders kan Hemelwaterbergingsvoorzieningen worden bij voorkeur lokaal, bovengronds en (in het) groen aangelegd. Dat betekent bijvoorbeeld dat wadi’s en zakgreppels de voorkeur hebben boven ondergrondse (infiltratie-)riolen. Bij bovengrondse en groene voorzieningen is namelijk het functioneren inzichtelijker, beter te onderhouden en het draagt bij aan een groene, klimaatrobuuste leefomgeving. Ondergrondse systemen zoals infiltratiekratten hebben in de openbare ruimte om deze redenen geen voorkeur. Het afvoeren van het hemelwater, naar oppervlaktewater of riolering, is in principe de laatste keuze. Echter, in sommige gevallen is afvoeren naar oppervlaktewater juist wenselijk. Op enkele locaties in de gemeente ’sHertogenbosch, zoals in stadsdeel West, is behoefte aan meer verversing en doorstroming van het

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 16

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

oppervlaktewatersysteem. Hier heeft lozing op oppervlaktewater de voorkeur. Dit wordt locatie specifiek beoordeeld. Waar mogelijk stapelen we functies. Retentievijvers, waterpleinen en wadi’s lenen zich uitstekend voor een multifunctioneel gebruik met andere functies. Komende planperiode brengen we de locaties en capaciteit van hemelwatervoorzieningen digitaal in beeld en houden dit actueel.

Vergroenen openbare ruimte In de openbare ruimte werken we aan het reduceren van verhard oppervlak en vergroening. Dit ten behoeve van bovengrondse hemelwaterverwerking én een klimaatbestendige leefomgeving. We zijn zuinig op het bestaande groen en waar het kan, verbinden we groenstructuren en voegen we nieuwe toe. Met minder verhard oppervlak en meer groen verminderen we de kans op wateroverlast. Door te vergroenen dragen we bij aan het verlagen van hittestress en door hemelwater te infiltreren is groen beter bestand tegen langdurige droge perioden.

Uitvoeren ‘prioriteringsscan water en riolering’ In de ‘prioriteringsscan water en riolering’ worden de klimaatopgaven in beeld gebracht, voor zover die een relatie hebben met water en riolering. Dit zijn bijvoorbeeld het optreden van wateroverlast of watertekort, maar ook bijvoorbeeld de hoeveelheid (overbodige) verharding in een gebied. De ‘prioriteringsscan water en riolering’ levert daarmee inzicht in, en een bouwsteen voor, andere (klimaat) opgaven, zoals hittestress en droogte. De ‘prioriteringsscan water en riolering’ geeft aan waar urgentie, prioriteit, kansen en mogelijkheden liggen om bijvoorbeeld te ontharden of hemelwater af te koppelen naar groen. Dit vraagt om een onderzoek op de schaal van straat- of buurtniveau. De ‘prioriteringsscan water en riolering’ levert de benodigde informatie voor de op te stellen gebiedspaspoorten. In de gebiedspaspoorten wordt voor de buurten en/of wijken van ‘s-Hertogenbosch een gebiedspaspoort opgesteld voor de omgevingsvisie. Uit deze gebiedsgerichte visie voor de lange termijn worden knelpunten in beeld gebracht en maatregelen bepaald per wijk en bedrijfsterrein. Op basis hiervan gaan we in dialoog met bewoners, bedrijven en instellingen over de knelpunten en mogelijke maatregelen.

In de gebiedspaspoorten worden uiteindelijk, naast de water- en rioleringsopgaven ook andere opgaven ingebracht en afgewogen, zoals bijvoorbeeld biodiversiteit en de aanwezigheid van bomen. Deze aanvullende opgaven vallen buiten de reikwijdte van zowel de ‘prioriteringsscan water en riolering’ als het PWR.

Aanleg groene daken We gaan door met het aanleggen van groene daken op zowel nieuwe als te renoveren gemeentelijke gebouwen. Voor de aanleg van groene daken op bestaande particuliere daken was de afgelopen planperiode subsidie beschikbaar. Na een positieve evaluatie eind 2021 continueren we de subsidieregeling voor aanleg van groene daken. Ook gaan we door met de promotie van groene daken richting bedrijven, particulieren, instellingen en woningbouw met communicatie en met de regels in de Verordening Bomen, Water en Groen ’s-Hertogenbosch 2021.

Stimuleren klimaatadaptatie door particulieren We staan voor een gezamenlijke opgave om ’s-Hertogenbosch klimaatbestendig te maken. Als gemeente kunnen we de gevolgen van klimaatverandering niet alleen opvangen met maatregelen in het openbare gebied. Ook op privaat en particulier terrein zijn maatregelen nodig. De inzet van perceel eigenaren, zoals inwoners, bedrijven en woningbouwcorporaties, is onmisbaar. Bijvoorbeeld door het verminderen van verhardingen, het lokaal bergen van water en afkoppelen van verhard oppervlak.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 17

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Als gemeente gaan we door met voorlichting en communicatie, om particulieren te informeren, inspireren en activeren om hun verantwoordelijkheid te nemen op eigen terrein. Onze doelen zijn het verhogen van water- en klimaatbewustzijn en het bieden van inzicht in de handelingsperspectieven. We willen inwoners en bedrijven bijvoorbeeld laten zien dat het makkelijk is om bijvoorbeeld te ‘ontstenen’. We blijven zowel vergroeningsacties als het vasthouden van hemelwater stimuleren. Met woningcorporaties hebben we ambities ten aanzien van klimaatadaptatie vastgelegd in het Duurzaamheidsakkoord en bijbehorende prestatieafspraken. Regelmatig wordt de gemeente door derden benaderd met goede initiatieven en innovatieve voorstellen om de omgeving klimaat robuuster te maken. Indien deze initiatieven een raakvlak hebben met de openbare ruimte en met de verwerking van hemelwater, faciliteren wij deze. Capaciteit en middelen die hiervoor nodig zijn zetten we doelmatig en flexibel in. Denk hierbij bijvoorbeeld aan projecten van woningcorporaties of bewoners die gezamenlijk hun buurt willen vergroenen of hun daken innovatief benutten.

Grondwateroverlast beperkt houden In de gemeente ’s-Hertogenbosch worden zeer beperkt meldingen gemaakt met betrekking tot grondwateroverlast. De verantwoordelijkheid bij grondwaterproblemen ligt wettelijk gezien bij de perceeleigenaar. De gemeente heeft hierbij de ontvangstplicht voor het overtollig grondwater. Structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming willen we voorkomen of beperken. Wanneer en hoe we als gemeente maatregelen treffen, staat beschreven in Bijlage A. Het meetnet grondwater geeft kennis en inzicht in grondwaterstanden aan zowel gemeente als derden.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 18

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

4.4

Bijdragen aan de energietransitie en circulaire economie

In ’s-Hertogenbosch werken we toe naar een CO 2-neutrale gemeente (energietransitie) én waarde behoud van grondstoffen (circulaire economie). Hierin heeft ook de (afval)waterketen in ’s-Hertogenbosch een rol. We zetten in op het minimaliseren van energieverbruik en het sluiten van kringlopen. Scheiden van schoon- en vuilwaterstromen heeft de voorkeur boven het zuiveren in een waterzuiveringsinstallatie. Het water dat wel naar de zuivering gaat, wordt door het waterschap benut voor het terugwinnen van energie en grondstoffen. Met het scheiden van de waterstromen werken we aan het optimaliseren van het zuiveringsrendement. We staan open voor innovaties in duurzaam waterbeheer en volgen marktontwikkelingen. We waarborgen daar waar nodig de waterbelangen, zoals bij Warmte Koude Systemen (WKO’s). In de komende planperiode gaan we aan de slag met: Scheiden van waterstromen We gaan door met het afkoppelen en scheiden van afval- en hemelwater (mits doelmatig). Afkoppelen is dus niet alleen een strategie voor bescherming van de fysieke leefomgeving (ambitie 1) en de volksgezondheid (ambitie 2). Het optimaliseert ook het aanbod en de samenstelling van het afvalwater voor efficiëntere verwerking door het waterschap.

Innovaties in duurzaam waterbeheer We hebben een faciliterende rol bij innovaties voor verduurzaming van het waterbeheer, zoals riothermie. Het meewegen van kansen op innovatie is inmiddels standaard binnen het werkproces van de gemeente ’sHertogenbosch. Komende planperiode onderzoeken we of het decentraal zuiveren van grijswaterstromen (onder andere douchewater en het water van wasmachines) bijdraagt aan onze doelstellingen en ambities voor afkoppelen en scheiden van waterstromen. Verder stimuleren we deze planperiode initiatieven voor het afvangen van (onverdunde) medicijnresten binnen de waterketen. Real-time wateraanvoer naar RWZI De rioolwaterzuivering (RWZI) in ’s-Hertogenbosch speelt sinds 2018 een belangrijke rol in duurzame energievoorziening en circulariteit. Het is een energiefabriek waar het waterschap energie (biogas) en grondstoffen terugwint. We zien rioolwater namelijk niet als afval maar als bron. De energiefabriek is gebaat bij een continue en gelijke aanvoer van afvalwater, dus ook bij droogte en piekbuien. Daartoe willen we de aanvoer optimaliseren. Samen met het waterschap Aa en Maas wordt gewerkt aan een slimme sturing van afvalwater richting de RWZI Treurenburg. Doel van het project Poseidon is de berging in het rioolstelsel beter te benutten om zo afvalwater meer gedoseerd aan te bieden aan de RWZI Treurenburg.

Dit verbetert het zuiveringsrendement van de RWZI en draagt daarmee bij aan het behalen van de doelstellingen uit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW).

Omgang met lozing uit Warmte Koude Systemen (WKO) De energietransitie leidt tot een groei van het aantal Warmte Koude Systemen (WKO’s) en daarmee een (ongewenste) toename aan lozingen. Er is behoefte aan een communicatiestrategie om duidelijk te maken dat dit grondwater (conform de huidige regelgeving) niet geloosd mag worden op de riolering. Komende planperiode communiceren we dit actief, zowel intern als extern. Dit doen we door het opstellen van standaardteksten en kennisdeling over alternatieve verwerking van het vrijkomend water.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 19

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

4.5

Bedrijfsvoering

Naast het formuleren van strategieën voor het water en de riolering in gemeente ’s-Hertogenbosch, is van belang hoe en met welke inzet we deze strategieën bereiken. De komende planperiode focussen we ons in de bedrijfsvoering op een aantal zaken:

Beheer en onderhoud: Behalen vervangingsdoelstellingen Om het functioneren van het stedelijk watersysteem te waarborgen, voeren we beheer- en onderhoud uit volgens planmatige uitvoering en programmering. Ondanks de relatief hoge leeftijd van een (groot) deel van het rioleringsstelsel, is deze nog steeds functioneel. Komende decennia is een groot deel van de riolering zowel financieel als functioneel afgeschreven en moet daarom vervangen worden. Om vervangingsinvesteringen te spreiden en werkzaamheden tijdig uitgevoerd te krijgen, is het wenselijk nu al te beginnen met de vervanging van oude riolering. In de afgelopen planperiode is hier aan gewerkt door binnen (vitaliserings-)projecten het rioolstelsel te vervangen. Door ‘werk met werk’ te maken, worden kosten bespaard. Na evaluatie blijkt dat met deze werkwijze het gewenste vervangingstempo van riolering in de afgelopen planperiode niet is gehaald. De verwachting is dat komende planperiode meer projecten in uitvoering gaan dan afgelopen planperiode. Binnen de projecten wordt, daar waar wenselijk, de riolering vervangen en hemelwater afgekoppeld. Verwacht wordt dat met deze werkwijze de toekomstige toename in de vervangingsopgave afgevlakt wordt. Op plekken waar geen (vitaliserings-)projecten in uitvoering gaan, maar waar wel prioriteiten liggen vanuit riolering of klimaat, gaat rioleringsbeheer zelf ‘in the lead’.

Met de ‘prioriteringsscan water en riolering’ maken we de prioritering inzichtelijk. Naast vervanging van het rioolstelsel kan op locaties ook voor relining van het stelsel toegepast worden (bestaande rioolbuis van binnenuit verstevigen). Bijkomend voordeel van relining is dat de werkzaamheden minder overlast geven. Op specifieke locaties kan relining een goed alternatief zijn voor vervanging.

Gegevens en inzicht: Data op orde brengen en benutten Deze planperiode staan meerdere projecten gepland waarbij goede data essentieel is, zoals het slimmer sturen van afvalwater naar de zuivering (project Poseidon, zie ook paragraaf 4.2) en het opstellen van de ‘prioriteringsscan water en riolering’. We zetten daarom de komende periode extra in op het op orde brengen en actueel houden van gegevens. Naast het beheren van de gegevens die nu al verzameld worden, worden aanvullende gegevens verzameld. Zo gaan we onder andere de locaties en capaciteit van hemelwatervoorzieningen zoals wadi’s vastleggen. De beschikbare data gebruiken we om een virtuele representatie van het water- en rioleringssysteem te maken, een zogeheten ‘digital twin’. Hiermee kunnen we voorspellingen maken over hoe het watersysteem gaat reageren bij bepaalde gebeurtenissen zoals piekbuien. De beschikbare data worden zo omgezet in informatie, met als doel het functioneren van de waterketen te verbeteren. Vanzelfsprekend houden we het bestaande grondwatermeetnet (peilbuizen om de grondwaterstand te monitoren) op orde en actualiseren we dit meetnet waar nodig of gewenst.

Communicatie en particuliere initiatieven Om bedrijven, particulieren, instellingen en woningbouw te mobiliseren en te stimuleren om maatregelen te treffen op eigen terrein, werken we aan het verhogen van water- en klimaatbewustzijn en het inzicht in hun eigen handelingsperspectieven. Daarvoor zetten we de communicatie voort zoals benoemd in de evaluatie (hoofdstuk 2), met als doel ook de particuliere terreinen klimaatadaptief te krijgen. We zetten communicatie in rondom de thema’s onttegelen en vergroenen, en het vasthouden, infiltreren of afkoppelen van hemelwater. Voorbeelden hiervan uit de afgelopen planperiode zijn de groene daken subsidie, het NK-tegelwippen/onttegelen en educatie over klimaatadaptatie op scholen. Daarnaast benaderen we inwoners actief binnen (afkoppel)projecten om ook woningen (deels of helemaal) mee af te koppelen. Met projectgebonden communicatie bij werkzaamheden tonen

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 20

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

we het goede voorbeeld en de beschikbare technieken. Ook zetten we projectgebonden communicatie in om derden aan te sporen om het eigen terrein ook klimaatadaptief in te richten. We willen (kleinschalige) bewonersinitiatieven voor klimaatadaptatie en vergroening in de buurt stimuleren en faciliteren.

Samenwerking Er is periodiek overleg met de waterpartners in ’s-Hertogenbosch: Waterschap Aa en Maas, Waterschap de Dommel, Brabant Water en Gemeente ’s-Hertogenbosch. De gemeente en waterschap Aa en Maas werken ook specifiek samen in het kader van het afvalwaterakkoord. De gemeente is verantwoordelijk voor de inzameling van afvalwater. Na de inzameling draagt zij dit vervolgens over aan het waterschap Aa en Maas, als verantwoordelijke partij voor de waterzuivering. Dit vergt een nauwe afstemming en samenwerking. In het afvalwaterakkoord worden de werkafspraken tussen het waterschap en de gemeente vastgelegd en geformaliseerd. In de planperiode van dit PWR zal het nieuwe afvalwaterakkoord worden uitgewerkt. Daarnaast blijven we samenwerken in de werkeenheid De Meijerij. De samenwerking ‘doelmatig waterbeheer De Meierij’ heeft als doel om gezamenlijk de opgaves uit het Bestuursakkoord Water te realiseren en samen te werken aan een gezonde, veilige en groene Meierij. Deelnemers zijn de gemeenten Best, Boxtel, 'sHertogenbosch, Heusden, Meierijstad, Oirschot, Sint-Michielsgestel en Vught, waterschappen Aa en Maas en De Dommel en drinkwaterbedrijf Brabant Water. In 2021 is de samenwerkingsovereenkomst voor de periode 20212027 digitaal ondertekend.

Samen werken we aan het inspelen op de klimaatverandering, het uitvoeren van een maatregelenprogramma vanuit de Impulsregeling klimaatadaptatie, het bevorderen van waterbewustzijn bij diverse doelgroepen, het activeren van inwoners om zelf maatregelen te nemen, de gevolgen van de Omgevingswet in beeld brengen en het verkrijgen van meer inzicht in de interactie tussen waterketen en watersysteem.

Capaciteit en kennis op orde Zoals blijkt uit de evaluatie (hoofdstuk 2) is afgelopen planperiode de werkdruk als zeer hoog ervaren . Komende planperiode zal deze werkdruk naar verwachting alleen maar toenemen. Zo groeit het areaal, vraagt de omgevingswet om meer (integrale) afstemming, wordt het databeheer steeds belangrijker en omvangrijker en neemt het aantal projecten rondom riolering toe als gevolg van de vele bouwactiviteiten en de aankomende vervangingsopgave binnen (vitaliserings-)projecten. Omdat borging van kennis cruciaal is in het goed en efficiënt kunnen uitvoeren van de werkzaamheden, blijven we zo veel mogelijk werken met eigen personeel. Voor specialistische kennis, of op projectbasis, wordt gebruik gemaakt van een flexibele schil (inhuur). Dit uitgangspunt vergt 1 FTE uitbereiding van de vaste formatie (zie ook Bijlage B). Goed personeel is schaars op de huidige arbeidsmarkt. De water- en rioleringssector vergrijst en de hoeveelheid werk neemt zowel binnen de gemeente ’sHertogenbosch als landelijk toe, mede als gevolg van de klimaat- en vervangingsopgaven. Dit vraagt om een proactieve houding rondom het personeelsbeleid. Via regionale samenwerkingen en bij- en nascholing houden wij de kennis van het personeel actueel en op orde.

Onze referentie: D10056673:5 - Datum: 8 augustus 2022 21

PWR 'S-HERTOGENBOSCH

Uitvoeringsprogramma

Binnen de planperiode van dit PWR voeren we activiteiten uit en/of maatregelen om invulling te geven aan de ambities en watertaken uit dit plan. Omdat maatregelen veelal bijdragen aan meerdere opgaven, zijn de maatregelen gegroepeerd weergegeven per type, zoals planvorming, beheer en onderhoud en facilitair. Het PWR en bijbehorend uitvoeringsprogramma beschrijven voor de planperiode 2023-2028 wat we willen bereiken en wat we daarvoor gaan doen. Bijlage B schetst de daarvoor benodigde personele en financiële middelen. De bijlage bevat ook het kostendekkingsplan, met onderbouwing van de ontwikkeling van de rioleringsheffing. Via de rioleringsheffing financieren we de directe (exploitatie)kosten en investeringskosten voor het uitvoeren van de gemeentelijke watertaken en (klimaatadaptatie)doelen die een relatie hebben met de waterhuishouding. Het uitvoeringsprogramma bevat concreet wat deze kosten in de komende planperiode zijn. De afgelopen jaren zijn een deel van de geplande activiteiten niet uitgevoerd en bepaalde investeringen niet gedaan (zie de evaluatie in hoofdstuk 2 voor een toelichting). Hierdoor hebben we openstaande kredieten. Deze kredieten geven ons de (financiële) ruimte om onze strategie en uitvoeringsprogramma in twee fasen uit te voeren: 1.

In de periode 2023-2025 maken we pas op de plaats en focussen we ons op: a. Achterstand in projecten inlopen met de openstaande kredieten door ‘werk met werk’ te maken; b. Integrale opgaves definiëren en projecten bepalen om vanaf 2026 op te pakken (o.a. met behulp van de ‘prioriteringsscan water en riolering’); c. De financiële ruimte tevens benutten voor uitvoering van “laaghangend fruit” projecten. In de periode 2026-2028 pakken we onze (investering)ambities verder op.

Het PWR geldt voor de gehele planperiode 2023-2028. Het kostendekkingsplan geldt voor een periode van drie jaar (20232025) en actualiseren we na drie jaar voor de periode 2025-2028.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/11784416/3