Document · PDF

OER-Omgevingsvisie-s-Hertogenbosch_niet-digitaal-toegankelijk

Gemeenteraad 28 januari 2025, gemeente 's-HertogenboschBij agendapunt: Wensen en bedenkingen op concept-Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch37.506 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 5

De digitalisering helpt ook bij gezondheid, beweging en ontmoeting. Dit wordt gestimuleerd door digitale concepten in te zetten, bijvoorbeeld social media in de toerisme en recreatiesector, een actief digitaal aanbod van bewegingsplekken en routes, E-health aanbod aan inwoners en door

Blad 67 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

inzet van interactieve beeldontmoetingen. Digitale communities zorgen ervoor dat iedereen kan meedoen (digitale inclusiviteit). Door het bouwen in hoge dichtheden in de stad kunnen we onze natuur- en landschappelijke waarden in het buitengebied versterken en kan hier de ruimte gevonden worden voor onze wateropgave. Ook gebruiken we dit om Den Bosch nog aantrekkelijker te maken voor nieuwe inwoners. Ook kiezen we voor volledige elektrificatie en innovatieve (bouw)methodes (bv. 3Dprinting) om bij te dragen aan een klimaatneutrale gemeente. Onze traditionele landbouw maakt een transitie door naar landbouw als meer toeleverende technologie. Onze economie richt zich op de Bossche specialiteiten door groei van arbeidsplaatsen in datatechnologie en nieuwe circulaire economie. We ontwikkelen technologisch hoogwaardige bedrijventerreinen. Ook zien we mogelijkheden voor combinaties tussen kantoren, datatechnologie bedrijven en wonen. Juist hier kunnen gezamenlijke werk- en ontmoetingsplekken gecreëerd worden. De economie wordt gestimuleerd en aangetrokken door een internationaal excellent onderwijsaanbod in onze gemeente. Hier kan je met inzet van digitale concepten een leven lang leren. Onze computerlabs zijn de maatschappelijke ontmoetingsplekken van de toekomst.

Figuur 4-4 impressie Bossche Innovatiestad

Blad 68 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Effectbepaling leidende opgaven

5.1

Inleiding In hoofdstuk 3 zijn leidende opgaven gedestilleerd uit de Bossche Koers in het Koersdocument. Dit zijn de opgaven waar de gemeente ’s-Hertogenbosch de komende jaren voor staat. Deze opgaven kunnen op meerdere manieren benaderd worden. In dit OER is ervoor gekozen om deze opgaven te benaderen vanuit vier invalshoeken (zie hoofdstuk 4): de Bossche Buurtstad, de Bossche Moerasdraak, de Bossche Wereldstad en de Bossche Innovatiestad. In dit hoofdstuk worden de verschillende opgaven beschouwd vanuit deze vier invalshoeken. Aan het eind van dit hoofdstuk worden de resultaten van de effectbepaling van de leidende opgaven “vertaald” naar de vijf Bossche Krachten, de hoofdambities vanuit het Koersdocument voor de Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch (zie Hoofdstuk 3): • Samen: we vieren wij het leven; • Leefbaarste gemeente van Europa; • Toonaangevende datastad; • Cultuurstad van het zuiden; • Meest gastvrije stad van Nederland.

5.2

Effectbepaling vanuit invalshoeken De leidende opgaven zoals benoemd in hoofdstuk 3 worden beschouwd aan de hand van de vier invalshoeken zoals beschreven in hoofdstuk 4. De beoordeling bestaat uit een stoplichtmethode. Per opgave is met een rode, oranje of groene kleur aangegeven of er sprake is van een positieve of negatieve verandering ten opzichte van de referentiesituatie. Hiermee worden de verschillen tussen de invalshoeken op een hoog abstractieniveau inzichtelijk gemaakt. tabel 5.1: Type beoordelingen in de stoplichtmethode

Negatief effect t.o.v. referentiesituatie Aandachtspunt of risico Positief effect t.o.v. referentiesituatie Geen of neutraal effect

5.3

Wonen Overzichtstabel: Wat betekenen de invalshoeken voor de leidende opgaven onder wonen? In de volgende tabel zijn de leidende opgaven binnen het thema Wonen weergegeven. Vervolgens is een overzicht opgenomen van hoe de invulling per invalshoek positief dan wel negatief bijdraagt aan de opgave waar de gemeente voor staat. In de toelichtende tekst eronder wordt uiteen gezet wat de consequenties van de verschillende invalshoeken zijn.

Blad 69 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Tabel 5.2 Invalshoeken en het thema wonen; Per opgave is aangegeven of er sprake is van een positieve verandering (groen), een negatieve verandering (rood) of een aandachtspunt (geel) ten opzichte van de referentiesituatie

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

• Hoeveel woningen moeten waar gebouwd worden om ook op lange termijn te zorgen voor voldoende woningen in de hele gemeente? • Hoe zorgen we in de hele gemeente voor woningen met kwaliteit voor diverse doelgroepen?

Binnenstad Wijken (binnen ring) Wijken (buiten ring) Dorpen Buitengebied

Binnenstad 65% Wijken (binnen ring) 20% Wijken (buiten ring) 10% Dorpen 4% Buitengebied 1%

Binnenstad Wijken (binnen ring) Wijken (buiten ring) Dorpen Buitengebied

Leidende principes: betaalbaarheid, zorgwonen

Leidende principes: hoge dichtheid, wonen bij OV locaties

Leidende principes: Economische ontwikkeling

Timing: zo snel mogelijk woningcrisis oplossen

Timing: Eerst bodem- en wateropgave, woningopgave niet leidend

Timing: Zo snel mogelijk, zoveel mogelijk woningen

Timing: woningbouw versnellen door innovatieve bouwmethodes.

Voorzieningen bereikbaar en toegankelijk

Voorzieningen gekoppeld aan lokale productie

Voorzieningen afhankelijk van business case

Voorzieningen digitaal aangeboden

Behoud lokale voorzieningen in alle wijken en dorpen

Dorpen behouden eigen voorzieningen

Behoud en samenvoeging voorzieningen in de wijken, Voorzieningen in de dorpen verdwijnen.

Door digitalisering verdwijnen fysieke voorzieningen overal, ook in de dorpen.

Leefbaarheid centraal bij inrichting leefomgeving

Leefbaarheid geen speerpunt, maar meekoppelkans van verduurzaming leefomgeving Vergroening als drijver van leefbaarheid

Aantrekkelijk/gezonde leefomgeving t.b.v. vestigingsklimaat

Welvaart als drijver van leefbaarheid

Innovatie als drijver van leefbaarheid

• Hoe kunnen extra woningen worden gebouwd met behoud en/of versterking van waarden en kwaliteiten, binnen en buiten stedelijk gebied?

Leefbaarheid

• Hoe kan het voorzieningenniveau worden behouden op verschillende schaalniveaus, gemeente, regionaal en nationaal?

Voorzieningen

Wonen

35% 25% 20% 5% 15%

Sociale cohesie als drijver van leefbaarheid

Bossche Innovatiestad 35% 15% 10% 5% 35%

Binnenstad Wijken (binnen ring) Wijken (buiten ring) Dorpen Buitengebied

60% 15% 10% 5% 10%

Negatief effect t.o.v. referentiesituatie Aandachtspunt of risico Positief effect t.o.v. referentiesituatie Geen of neutraal effect

Hoeveel woningen moeten waar gebouwd worden om ook op lange termijn te zorgen voor voldoende woningen in de hele gemeente en hoe zorgen we in de hele gemeente voor woningen met kwaliteit voor diverse doelgroepen? In de referentiesituatie groeit Den Bosch naar 180.000 inwoners. Dit betekent een groei met 17.000 huishoudens naar in totaal 93.000 huishoudens (uitgaande van 1,95 personen per huishouden). In elke invalshoek groeit de gemeente naar 200.000 inwoners. Dit is een groei met 27.000 huishoudens naar in totaal 103.000 huishoudens (uitgaande van 1,95 personen per huishouden). Tussen de verschillende invalshoeken bestaan er grote verschillen waar de woningbouwopgave landt. In de Bossche Buurtstad vormt de menselijke maat het leidende uitgangspunt. De woningen landen voornamelijk in bestaand stedelijk gebied, verspreid over de gemeente. Dit zorgt voor de mogelijkheid om binnen buurten met woningtypen te differentiëren. De invalshoek Bossche Buurtstad richt zich specifiek op doelgroepen die op dit moment buiten de boot vallen. Denk hierbij aan woonvormen voor ouderen, zoals zorgwonen en knarrenhofjes, en betaalbare woningen. Inzet is om de woningcrisis zo snel mogelijk op te lossen. Binnen de invalshoek Bossche Moerasdraak wordt voornamelijk binnenstedelijk gebouwd. 65 procent van de woningbouwopgave wordt in de binnenstad gerealiseerd, voornamelijk bij OV locaties. Er zijn

Blad 70 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

voldoende mogelijkheden om in woningtypen te differentiëren. Bodem en water sturend zijn hier de leidende principes, waardoor het tempo van de woningbouw lager kan liggen. Vanuit de invalshoek Bossche Wereldstad wordt gebouwd voor de markt en ’s-Hertogenbosch als betere vestigingslocatie. Locaties waar de woningbouwopgave kan landen, zijn het centrum van ’sHertogenbosch, de Spoorzone, maar ook een nieuwe uitleglocatie is niet uitgesloten. Het tempo van de woningbouw ligt hoog. Wel is de markt voor een groot deel bepalend in welke woningtypen er gebouwd worden. Daarmee is er minder garantie op de betaalbaarheid van woningen of woningen voor specifieke doelgroepen. Ook is de markt leidend in de invalshoek Bossche Innovatiestad. De woningbouwopgave richt zich op nieuwe inwoners. Bepaalde doelgroepen kunnen hiermee buiten de boot vallen. Het tempo ligt in deze invalshoek hoog. Hoe kan het voorzieningenniveau worden behouden op verschillende schaalniveaus, gemeente, regionaal en nationaal? Binnen de invalshoek Bossche Buurtstad zijn bereikbare en toegankelijke voorzieningen belangrijk. Er wordt ingezet op bereikbare voorzieningen voor iedereen in alle wijken. Ook in de dorpen zijn eigen voorzieningen aanwezig. Ook binnen invalshoek Bossche Moerasdraak wordt ingezet op behoud van eigen voorzieningen binnen de dorpen.

Daarnaast zijn er lokale voorzieningen aanwezig die gekoppeld zijn aan de lokale productie. Zo vormen voorzieningen een koppeling tussen de landbouw en het bebouwde gebied. Veel voorzieningen zijn ongebouwd. Binnen de invalshoeken Bossche Wereldstad en Bossche Innovatiestad worden voorzieningen anders ingevuld. De invalshoek Bossche Wereldstad voorziet dat voorzieningen verdwijnen uit de dorpen, omdat samenvoegen financieel aantrekkelijker is. In de wijken worden huidige voorzieningen behouden en samengevoegd. Binnen invalshoek Bossche Innovatiestad zijn voorzieningen steeds vaker niet nodig, doordat deze digitaal worden aangeboden. Hoe kunnen extra woningen worden gebouwd met behoud en/of versterking van waarden en kwaliteiten, binnen en buiten stedelijk gebied? Voornamelijk binnen invalshoek Bossche Buurtstad is er oog voor de menselijke maat. De woningbouwopgave wordt op zo’n manier ingevuld dat het past bij elke wijk. Daarbij is ook oog voor de totale leefomgeving, zodat bestaande kwaliteiten behouden blijven en er ook aandacht is voor bijvoorbeeld groen, voorzieningen en bereikbaarheid. Er gewerkt zo gewerkt aan manieren om de sociale cohesie te behouden en te verbeteren. Binnen invalshoek Bossche Moerasdraak wordt de leefbaarheid ook verbeterd, zoals met groene ontmoetingsplekken, zorgboerderijen en lokale voorzieningen.

Leefbaarheid vormt echter geen speerpunt, maar is meer een meekoppelkans. Binnen de invalshoeken Bossche Wereldstad en Bossche Innovatiestad staat verbetering van het economisch potentieel van de gemeente centraal. Maatregelen kunnen indirect bijdragen aan leefbaarheid, zoals het toevoegen van groen in de buurt om de aantrekkelijkheid te verbeteren. Al worden ook maatregelen genomen die de leefbaarheid verminderen, zoals een verminderde toegankelijkheid van voorzieningen in de buurt.

Blad 71 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Werken Overzichtstabel: Wat betekenen de invalshoeken voor de leidende opgaven onder werken? Tabel 5.3 Invalshoeken en het thema werken; Per opgave is aangegeven of er sprake is van een positieve verandering (groen), een negatieve verandering (rood) of een aandachtspunt (geel) ten opzichte van de referentiesituatie

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

• Hoe behouden we voldoende ruimte voor bedrijvigheid? • Hoe zorgen we voor een levendige functiemix binnen de gemeente?

Geen toename bedrijventerrein, mogelijke afname.

20 procent afname in areaal bedrijventerrein

Kleinschalige bedrijvigheid ook mogelijk in de wijken.

Verduurzaming van bestaande bedrijventerreinen

25 hectare extra bedrijventerrein, waarvan 10 hectare in de binnenstad en wijken en 15 hectare bij de dorpen en in het buitengebied. Traditionele bedrijvigheid op bedrijventerreinen. Uitbreidingen bij bestaande bedrijventerreinen.

10 hectare extra bedrijventerrein, waarvan 7 hectare in de binnenstad en wijken en 3 hectare bij de dorpen en in het buitengebied. Technologisch hoogwaardige bedrijventerreinen en gezamenlijke werk- en ontmoetingsplekken.

Gunstig vestigingsklimaat voor gezondheidsondernemers Scholen als plek voor ontmoeten

Gunstig vestigingsklimaat voor duurzame bedrijvigheid

Verbetering van het vestigingsklimaat voor meer traditionele bedrijvigheid Scholen als plek voor opleiden beroepsbevolking: versterking onderwijs boulevard, Uitbouw van de JADS tot volwaardige universiteit

Verbetering van het vestigingsklimaat voor innovatie en digitalisering. Scholen als plek voor aantrekken en opleiden talent: Meer excellent (internationaal) onderwijs

10% afname traditionele landbouw Inzet op lokale landbouw

80% afname traditionele landbouw Inzet op klimaatneutraal, natuurinclusieve landbouw Inzet op klimaatneutrale en natuurinclusieve landbouw

Voortzetting huidig landbouwsysteem

50% afname traditionele landbouw

Behoud traditionele landbouw

Groei arbeidsplaatsen in toeleverende technologie, maar niet op boerenbedrijven en inzet op innovatieve, technologische landbouw

Geen verdere inzet op verbetering vestigingslocatie Kleinschalig en lokaal toerisme

Betere vestigingslocatie

Massatoerisme

Digitaal toerisme en andere innovaties voor toerisme en recreatie.

• Hoe kan je dataeconomie en innovaties stimuleren en inzetten voor maatschappelijke vraagstukken? • Wat is nodig om de transitie van de landbouw verder te brengen zodat deze hand in hand gaat met opgaven op het gebied van leefbaarheid en klimaatdoelstellin gen? • Hoe kan de gemeente blijvend inzetten op versterken en zichtbaar maken van toerisme en recreatie?

Beroepsbevolking en baanbeschikbaarheid Beroepsbevolking

• Hoe zorgen we voor voldoende werkgelegenheid?

Werklocaties

Werken

Arbeidsintensieve, collectieve vormen van landbouw

Geen verdere inzet op verbetering vestigingslocatie Toerisme gericht op ontmoeten: hostels, bed en breakfast, kamperen bij de boer.

Scholen als plek voor duurzaam onderwijs

Sectoren

5.4

Negatief effect t.o.v. referentiesituatie Aandachtspunt of risico Positief effect t.o.v. referentiesituatie Geen of neutraal effect

Blad 72 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Hoe behouden we voldoende ruimte voor bedrijvigheid en hoe zorgen we voor een levendige functiemix binnen de gemeente? Binnen invalshoek Bossche Buurtstad wordt ruimte geboden aan kleinschalige bedrijvigheid om zich in de wijken te vestigen. De menging van bedrijvigheid en wonen draagt bij aan een levendige functiemix in verschillende buurten. Belangrijk aandachtspunt daarbij is het voorkomen van overlast door bedrijvigheid in de wijken. Bedrijventerreinen worden niet uitgebreid. Deze invalshoek kan zelfs leiden tot een afname van bedrijventerreinen. Er komt daarmee vanuit deze invalshoek minder ruimte beschikbaar voor ruimtevragende sectoren op bedrijventerreinen. Vanuit de invalshoek Bossche moerasdraak wordt ingezet op een vermindering in het areaal van bedrijventerreinen, met zo’n 20 procent. Ruimtevragende sectoren kunnen in hun ontwikkeling worden beperkt. Er wordt verder gestreefd naar een verduurzaming op huidige werklocaties, waaronder bedrijventerreinen. Deze verduurzaming stelt aan de ene kant mogelijk eisen aan bestaande bedrijvigheid, maar kan de vestigingsvoorwaarden ook verbeteren, waardoor het aantrekkelijker wordt voor bedrijven om zich te vestigen. In de invalshoeken Bossche Wereldstad en Bossche Innovatiestad wordt juist ingezet op een groei in het areaal bedrijventerrein.

De invalshoek Bossche Wereldstad voorziet een groei van 25 hectare bedrijventerrein waarvan 10 ha in de binnenstad en wijken en 15 hectare bij de dorpen en in het buitengebied. Op de bedrijventerreinen is ruimte voor meer traditionele sectoren. Er zal minder sprake zijn van menging in buurten en daarmee is ook minder sprake van een levendige functiemix. Binnen invalshoek Bossche Innovatiestad wordt ingezet op de ontwikkeling van 10 hectare extra bedrijventerrein waarvan 7 hectare in de binnenstad en de wijken en 3 hectare bij dorpen en in het buitengebied. Het gaat hier om technologisch hoogwaardige bedrijventerreinen die aansluiten bij de ambitie om innovatie te stimuleren. Door gezamenlijke werk- en ontmoetingsplekken wordt innovatie gestimuleerd. Ook dit draagt bij aan een meer levendige functiemix. Hoe zorgen we voor voldoende werkgelegenheid? Elke invalshoek zorgt voor ontwikkeling van bepaalde sectoren waarbinnen de werkgelegenheid toeneemt. De keuze hoe de economie van ’s-Hertogenbosch groeit, verschilt per invalshoek. Binnen Bossche Buurtstad wordt gekozen voor groei van arbeidsparticipatie. Deze groei vindt plaats door toename van kleinschalige bedrijven in de verschillende buurten. Bossche moerasdraak kiest voor groei van duurzame economie en bedrijvigheid. Meer ambachtelijke bedrijven en korte lokale ketens.

Vanuit de invalshoek Bossche Wereldstad wordt ingezet op een verbetering van het vestigingsklimaat voor de huidige traditionele bedrijven, waaronder meer logistiek en vervoer. Een beter vestigingsklimaat trekt meer bedrijven naar de gemeente ’sHertogenbosch toe, zodat ook het aantal banen toeneemt. Binnen invalshoek Bossche Innovatiestad groeit de economie door stimulering van innovatie en digitalisering. Bossche Wereldstad en Bossche Innovatiestad richten zich op een economie die opereert op meer regionaal en nationaal schaalniveau en minder op lokale ketens, ambachtelijke bedrijven en/of kleinschalige economie in buurten. De basis voor beroepsbevolking met de juiste kennis en vaardigheden ligt in opleidingen die daarop aansluiten. Bij de invalshoek Bossche Buurtstad is fysiek onderwijs de basis, passend bij de maat van de wijken. De scholen vormen een baken in de wijk en leveren een maatschappelijke meerwaarde door ook te functioneren als ontmoetingsplek voor meerdere doelgroepen in de wijk. De scholen in Bossche moerasdraak vormen eveneens een baken in de wijk, maar hier levert het onderwijs vooral een bijdrage aan klimaatdoelstellingen. Ook in het beroepsonderwijs staan opleidingen centraal die bijdragen aan een duurzamere wereld. Binnen de invalshoek Bossche Wereldstad wordt voornamelijk de onderwijsboulevard versterkt. Binnen de Bossche

Blad 73 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Innovatiestad wordt het internationaal onderwijs gestimuleerd. Hier kan een verbinding worden gelegd met de verdere ontwikkeling van de Agrofoodsector in de regio. Hoe kan je data-economie en innovaties stimuleren en inzetten voor maatschappelijke vraagstukken? Binnen Bossche Buurtstad wordt data en innovatie ingezet voor buurtvraagstukken, sociale ontmoeting en verdrijven van eenzaamheid. Bossche moerasdraak zet data en innovatie vooral in voor vraagstukken en oplossingen op het gebied van klimaat (zoals efficiënt gebruik kunnen maken van energie). Binnen Bossche Wereldstad wordt data en innovatie binnen de traditionele sectoren verder gestimuleerd. Er kan hiermee een bijdrage worden geleverd aan bijvoorbeeld het realiseren van de woningbouwopgave. Data en innovatie vormen rode draad binnen de invalshoek Bossche innovatiestad. Het is overal in verweven. Digitale ontmoeting, inzet bij monitoring, smart city kunnen nieuw licht werpen op de oplossing van maatschappelijke vraagstukken. Wat is nodig om de transitie van de landbouw verder te brengen zodat deze hand in hand gaat met opgaven op het gebied van leefbaarheid en klimaatdoelstellingen? Specifiek voor de landbouw leiden de verschillende invalshoeken tot andere vormen van arbeidsplaatsen.

Binnen invalshoek Bossche Buurtstad wordt een transitie naar collectieve landbouwvormen gezien, zoals Heerenboeren en voedseltuinen en -bossen. Deze vormen zijn arbeidsintensief, maar hangen ook samen met meer vrijwilligerswerk. Binnen invalshoek Bossche moerasdraak wordt ingezet op klimaatneutrale en natuurinclusieve landbouw. Dit leidt tot een meer natuurbeherende functie voor de agrariërs. Binnen invalshoek Bossche Wereldstad wordt de traditionele landbouw behouden, waarbij verdere schaalvergroting en minder arbeidsplaatsen niet uitgesloten zijn. Invalshoek Bossche Innovatiestad voorziet juist in een meer technologie gedreven vorm van landbouw, waarbij er een groei in arbeidsplaatsen plaatsvindt in toeleverende sectoren. Hoe kan de gemeente blijvend inzetten op versterken en zichtbaar maken van toerisme en recreatie? Vanuit de invalshoek Bossche Buurtstad is het toerisme gericht op ontmoeting. Vormen die hierbij passen zijn hostels of kamperen bij de boer. Toerisme en recreatie draagt zo ook bij aan sociale interactie en voor lokale voorzieningen. Het kleinschalig en lokaal toerisme groeit binnen de invalshoek Bossche Moerasdraak, waarbij reizen met het openbaar vervoer voor bijvoorbeeld vakanties wordt gestimuleerd door in te zetten op een sterker OV-infrastructuur.

(Inter)nationaal en regionaal toerisme is in deze invalshoek sterk afhankelijk van een goede OV-infrastructuur. De invalshoek Bossche Wereldstad richt zich meer op het massatoerisme. De toename van het aantal toeristen zorgt voor het verder maximaliseren van de winst en voor meer bestedingen in de stad waar voornamelijk detailhandel en voorzieningen mee profiteren. Binnen Bossche Innovatiestad zijn juist innovatieve vormen van toerisme en recreatie belangrijk. Hiermee wordt een mogelijk toekomstige behoefte gedekt. Inzet van digitale middelen kan in deze invalshoek bijdragen aan het bieden van een breed aanbod, vergroten van aantrekkelijkheid en beleving van de stad en aan het reguleren van bezoekersstromen.

Blad 74 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Klimaat Overzichtstabel: Wat betekenen de invalshoeken voor de leidende opgaven onder werken? De volgende tabel toont een overzicht van de invalshoeken per aspect voor het thema Klimaat met een totaal beoordeling. tabel 5.4: Invalshoeken en het thema klimaat; Per opgave is aangegeven of er sprake is van een positieve verandering (groen), een negatieve verandering (rood) of een aandachtspunt (geel) ten opzichte van de referentiesituatie

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

Klimaat

Aansluiten bij klimaatgericht – voorkomen van overlast voor bewoners door waterproblematiek.

Eerst bodem- en wateropgave, niet woningbouwproductie is leidend.

Wateropgave voornamelijk in het buitengebied aangepakt, want economisch beste oplossing.

Innovatie zorgt voor oplossingen met beperkt ruimtebeslag.

10M m3 25% binnenstad en wijken 75% dorpen en buitengebied

18M m3 25% binnenstad en wijken 75% dorpen en buitengebied

• Waar en hoe geven

we invulling aan de wateropgave?

Hemelwaterov erlast

Klimaat

Overstro mingsrisic o

Waterberging: 18 M m3 , waarvan 40% binnenstad en wijken 60% dorpen en buitengebied

ervoor dat Den Bosch in 2045 energieneutraal is?

In de wijken aandacht voor ontstedelijking voor waterberging 36M m3 40% binnenstad en wijken 60% dorpen en buitengebied

Plus lokaal waterwinning voor drinkwater en voorziening voor droogte

Water en droogte leidend bij alle opgaven. In bebouwd gebied meer ruimte voor water In binnenstad cascade voor water. In buitengebied veel meer ruimte voor water Plus lokaal waterwinning voor drinkwater en voorziening voor droogte

Gebrek aan maatregelen

Verduurzaming stimuleren bij huurcoöperaties

Inzetten op energiebesparing

Voortzetten huidig beleid

Volledige elektrificatie ‘sHertogenbosch

Droogte • Hoe zorgen we

Energieverbruik

Klimaatmitigatie en circulariteit

Behoud landelijke karakter van dorpen Sociale, betaalbare energietransitie

Opwek duurzame energie

5.5

Iedereen woont in een gezonde duurzame woning

Gebruik innovatieve bouwmethoden en integratie van digitale systemen om kleiner te kunnen wonen.

Landelijke karakter dorpen ondergeschikt aan verduurzaming Versnellen energietransitie: klimaatneutraal in 2040

Dorpsaanzicht ondergeschikt aan innovatie Zo min mogelijk regelen voor de energietransitie, overlaten aan de markt

Zoeken naar 1 PJ extra duurzame opwek (off-grid) Energie-armoede, iedereen kan bijdragen aan klimaatdoelen. Bosch warmtenet en slim energienet A2/ A59 zien als energieopwekker en zo inpakken

Blad 75 van 211

Zo min mogelijk regelen voor de energietransitie, overlaten aan de markt

Zoeken naar 1 PJ extra duurzame opwek (off-grid)

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Aardgasvrij

Klimaat

• Hoe zet de

gemeente in op vermindering van de emissie van broeikasgassen?

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

Bovenstaande maatregelen binnen de invalshoeken hebben direct impact op het aardgasverbruik.

10% afname traditionele landbouw Inzet op lokale landbouw

80% afname traditionele landbouw Inzet op klimaatneutraal, natuurinclusieve landbouw

Voortzetting huidig landbouw – versterken en intensiveren - langzame transitie naar grondgebonden landbouw waarbij schaalvergroting en (waar mogelijk) intensiveren voorop blijven staan

50% afname traditionele landbouw Inzet op innovatieve, technologische landbouw

Accepteren dat stad bereikbaar blijft met auto. Blijven faciliteren autobereikbaarheid

Stad ontmoedigt autogebruik, maar blijft wel bereikbaar met de auto

Maximaal inzetten langzaam verkeersnetwerk, verbindingen tussen wijken en dorpen

Elektrische Bossche bezorgdienst zorgt voor snelle lokale distributie vanuit de lokale keten

Inzet op deelauto’s Uitbreiden en verbeteren OV netwerk

Korte ketens tussen producent en consument (bijv. boerenmarkt) Auto weren en ontmoedigen. Den Bosch als fietsgemeente

Wandel- en fietspaden zijn leidend in wegenstructuur

Omschakeling naar elektrisch -en deelvervoer waar autogebruik niet vermeden kan worden

Maximaal inzetten langzaam verkeersnetwerk, verbindingen tussen wijken en dorpen

Inzetten op elektrisch OV

Beperken van verkeersstromen (inzet lokale economie/toerisme)

Den Bosch als hub voor (inter)nationaal treinverkeer

Faciliteren gebruik elektrische fietsen en klein elektrisch vervoer

Inzetten op OV bij knooppunten (zo kort en zo efficiënt mogelijk) Stimuleren deelmobiliteit: fiets, elektrische middelen

Emissie broeikasgassen

Dorpen beter bereikbaar met OV. Deur tot deur reistijd vergelijkbaar of sneller dan auto Beperken van verkeersstromen (inzet lokale economie/toerisme) Voorkomen van vakantievluchten door ontwikkeling van Den Bosch als hub voor internationaal treinverkeer Stimuleren veganistisch eten

Zo min mogelijk regelen. Initiatief aan consument laten

Biotechnologisch eten (insecten, labvlees etc.)

Zo min mogelijk regelen. Initiatief aan consument laten

Blad 76 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Klimaat

Bossche Buurtstad

• Wat is nodig om te

Bossche Moerasdraak

Levendige lokale ruil- en reparatiemarkt

komen tot volledig circulaire gemeente in 2050? (NL doelstelling)

Aanplanten van bomen voor eigen bouwmaterialen. Al het groen kan hier aan bijdragen.

Bossche Innovatiestad

Innovatieve bedrijven die inspelen op de circulaire economie zijn aangetrokken Aanleg van een productiebos

Hergebruik van materialen als financieel aantrekkelijk alternatief

Circulariteit

Aanleg van een productiebos

Aanplanten van bomen voor CO2 opslag Circulariteit als grondbeginsel van ruimtelijke ontwikkelingen

Bossche Wereldstad

Negatief effect t.o.v. referentiesituatie Aandachtspunt of risico Positief effect t.o.v. referentiesituatie Geen of neutraal effect

Waar en hoe geven we invulling aan de wateropgave? Het voorkomen van overlast voor bewoners door waterproblematiek staat centraal vanuit de invalshoek Bossche Buurtstad. Er wordt gezocht naar oplossingen op de droogteproblematiek op te lossen en situaties van wateroverlast in de woongebieden te voorkomen. Er wordt ruimte gevonden voor de helft van de regionale wateropgave. Vanuit Bossche moerasdraak is het principe bodem en water sturend leidend. Dit geldt in de hele gemeente. Verdere verstedelijking wordt mogelijk beperkt door maatregelen die genomen moeten worden voor het klimaat. De vergroening van de gehele gemeente en het ruimte maken voor water betekenen dat de gemeente ’s-Hertogenbosch ingericht wordt op het weer van de toekomst. De gemeente geeft ruimte om de totale regionale wateropgave op te lossen. Bossche Wereldstad kiest ervoor om oplossingen voor de wateropgave te zoeken buiten het stedelijk gebied. Hier ligt economisch gezien de meest gunstige oplossing. De grondprijzen liggen in het buitengebied lager en er blijft volop ruimte voor verdere verstedelijking. Deze invalshoek vult van alle invalshoeken het kleinste deel van de regionale wateropgave in. Bossche Innovatiestad vertrouwt op verdere innovatie van onze maatschappij. Deze ontwikkelingen moeten zorgen voor nieuwe oplossingen die de wateropgave oplossen met beperkt ruimtebeslag.

De helft van de regionale wateropgave wordt ingevuld, voornamelijk buiten stedelijk gebied. Hoe zorgen we ervoor dat Den Bosch in 2045 energieneutraal is? Bossche buurstad stimuleert verduurzaming van woningen. De energietransitie moet voor iedereen betaalbaar zijn. Er wordt gezocht naar afspraken met onder meer woningcorporaties en banken. Het landelijk karakter van dorpen moet behouden blijven, hetgeen beperkend kan zijn voor het realiseren van de opwek van duurzame energie in het buitengebied. Het klimaat vormt de leidraad in de Bossche moerasdraak. Er wordt hier gekozen voor een versnelling van de energietransitie. Niet in 2045, maar in 2040 is de gemeente ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal. Alle mogelijke oplossingen om het energieverbruik omlaag te brengen en de opwek van duurzame energie te vergroten worden ingezet, ook als andere maatschappelijke opgaven als woningbouw en landelijk karakter daarvoor moeten wijken. Vanuit de Bossche Wereldstad wordt

Blad 77 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

de energietransitie overgelaten aan de markt. De overheid geeft geen verdere sturing en stimuleert niet specifiek klimaatmaatregelen. Maatregelen op het vlak van droogte worden niet specifiek gestimuleerd. De ambitie om in 2045 energieneutraal te zijn, wordt meer onzeker. Bossche Innovatiestad laat de energietransitie eveneens over aan de markt, maar zet wel in op extra PJ duurzame opwek. Er wordt daarnaast volop ingezet op volledige elektrificatie, innovatieve bouwmethoden en slim energienet. Hoe zet de gemeente in op vermindering van de emissie van broeikasgassen? Transitie van de landbouw en meer duurzame vormen van mobiliteit kunnen bijdragen aan vermindering van de emissie van broeikasgassen. Binnen Bossche Buurtstad wordt voornamelijk ingezet op lokale landbouw met korte ketens en neemt de traditionele landbouw wat af. Deel mobiliteit en uitbreiding van het OV-netwerk zorgt er niet alleen voor dat mensen zich betaalbaar kunnen verplaatsen, maar dragen ook bij aan minder emissie van broeikasgassen. Bossche moerasdraak kiest voor een forse landbouwtransitie waarbij ingezet wordt op klimaatneutraliteit en natuurinclusieve landbouw. Auto’s worden geweerd en er vindt volledige omschakeling plaats naar elektrisch vervoer en deelmobiliteit. Er worden bomen aangeplant voor extra CO2-opslag. De huidige landbouw kan worden voortgezet in de Bossche Wereldstad.

Ook de blijvende afhankelijkheid van het autoverkeer betekent dat zeker op de korte tot middellange termijn broeikasgassen uit deze sector blijven bestaan. Vermindering van de emissie van broeikasgassen ligt hier het minst voor de hand. Bij Bossche Innovatiestad wordt ingezet op innovatieve technologische landbouw. Een afname van de emissie ligt hier wel voor de hand. Autogebruik wordt ontmoedigd, maar blijft wel bereikbaar met de auto. Door inzet op volledige elektrificatie wordt een bijdrage geleverd aan het afnemen van de emissie van broeikasgassen. Wat is nodig om te komen tot volledig circulaire gemeente in 2050? Een levendige ruil- en reparatiemarkt draagt bij aan de lokale economie. Ook wordt een productiebos aangelegd binnen Bossche Buurtstad. Circulaire maatregelen dragen zo bij aan meer sociale samenhang in de gemeente. Bossche moerasdraak ziet circulariteit als grondbeginsel van ruimtelijke ontwikkelingen. Circulariteit komt terug in alle sectoren. Bossche Wereldstad hergebruikt materialen wanneer dit een financieel aantrekkelijk alternatief is. Op deze manier kan bijdrage worden geleverd aan de circulariteitsdoelstellingen. Bossche Innovatiestad stimuleert bedrijven die bezig zijn met innovatie van de circulaire economie.

5.6

Bereikbaarheid Overzichtstabel: Wat betekenen de invalshoeken voor de leidende opgaven onder Bereikbaarheid? De volgende tabel toont een overzicht van de invalshoeken per aspect voor het thema Bereikbaarheid met een totaal beoordeling.

Blad 78 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Tabel 5.5 Invalshoeken en het thema bereikbaarheid; Per opgave is aangegeven of er sprake is van een positieve verandering (groen), een negatieve verandering (rood) of een aandachtspunt (geel) ten opzichte van de referentiesituatie

Bereikbaarheid

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

• Hoe wil de gemeente zorgdragen voor een omgeving die past bij de ontwikkelingen op gebied van duurzame mobiliteit en bereikbaarheid?

Streven naar autoluw in kader van bereikbaarheid en leefbaarheid in wijken en dorpen. Inzet op deelauto’s, waardoor minder parkeerruimte nodig is (30%)

Auto weren en ontmoedigen. Den Bosch als fietsgemeente. Omschakeling naar elektrisch -en deelvervoer waar autogebruik niet vermeden kan worden

Accepteren dat stad bereikbaar blijft met auto. Blijven faciliteren autobereikbaarheid.

Stad ontmoedigt autogebruik, maar blijft wel bereikbaar met de auto. Inzetten op deelmobiliteit.

Ruimtebeslag auto verminderen in de binnenstad; Transformatie autowegen naar blauw/groen. 50% minder parkeerplaatsen; 20% minder straten A2/ A59 zien als energieopwekker Beperken van verkeersstromen (inzet lokale economie/toerisme)

• Op welke manier ontwikkelt de verkeersveiligheid zich?

Verkeersveiligheid

Modaliteitsverdeling

Maximaal inzetten langzaam verkeersnetwerk, verbindingen tussen wijken en dorpen

Voorkomen van economische schade door tijdsverlies (files)

Maximaal inzetten langzaam verkeersnetwerk, verbindingen tussen wijken en dorpen

Beperken van verkeersstromen (inzet lokale economie/toerisme)

Inzet op deelauto’s, waardoor minder parkeerruimte nodig is

Stimuleren deelmobiliteit: fiets, elektrische middelen

Geen (extra) inzet op deelmobiliteit

Inzet op (innovatieve) deelmobiliteit: autonoom rijden, klein elektrisch vervoer

Uitbreiden en verbeteren OV netwerk.

Inzetten op OV bij knooppunten (zo kort en zo efficiënt mogelijk)

Huidig OV netwerk

Inzetten op OV bij knooppunten (zo kort en zo efficiënt mogelijk)

Dorpen beter bereikbaar met toegankelijk en betaalbaar OV.

Dorpen beter bereikbaar met OV. Deur tot deur reistijd vergelijkbaar of sneller dan auto

Dorpen beperkt bereikbaar per OV. Dorpen voornamelijk autogeoriënteerd.

OV verbetert vooral binnenstedelijk. Dorpen voornamelijk bereikbaar per (deel)auto.

Collectieve ophaalpunten voor regionale economie

bevoorrading blijft divers (liberaal ingericht)

Slim bevoorradingssysteem voor de brede binnenstad

Investering in buurten betekent ook lagere snelheden in buurten. Meer gedeelde functies (auto, fiets, voetganger etc.) op lokaal niveau (shared space) is positief.

Vermindering verlichting vanwege effect op natuur.

Investeren in verlichting ten behoeve van verkeersveiligheid.

Door inzet van digitale middelen en innovatie kan verkeersveiligheid worden verbeterd.

Investering in openbaar vervoer en vrijliggende fietspaden zorgt voor verbetering van verkeersveiligheid.

Negatief effect t.o.v. referentiesituatie Aandachtspunt of risico Positief effect t.o.v. referentiesituatie Geen of neutraal effect

Blad 79 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Hoe wil de gemeente zorgdragen voor een omgeving die past bij de ontwikkelingen op gebied van duurzame mobiliteit en bereikbaarheid? In de invalshoeken wordt voor verschillende benaderingen gekozen om ‘s-Hertogenbosch ook in de toekomst bereikbaar te houden. Dit komt het best tot uiting in de modaliteitsverdelingen van de invalshoeken. De modaliteitsverdeling hangt sterk samen met de bereikbaarheid van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Voor de beschrijving van de modaliteitsverdeling is het STOMPprincipe belangrijk. Het STOMP-principe staat voor Stappen, Trappen, OV, MaaS en Privé-auto. Het principe geeft een prioritering in vervoersmiddelen aan. Het principe sluit aan bij doelen in het verkeersbeleid van ’s-Hertogenbosch, zoals de stimulering van deelmobiliteit en de fiets. De invalshoeken hebben een verschillende prioritering van de verkeersvormen in de gemeente waarbij de één dichter bij het STOMP-principe ligt dan de andere. De invalshoek Bossche Buurtstad zet in op het maximaal verbeteren van het langzaam verkeersnetwerk. Voorzieningen in de nabijheid van woningen, zoals in deze invalshoek wordt voorzien, draagt eraan bij dat mensen sneller geneigd zijn om de lopen of fietsen naar hun voorzieningen. Ook deelmobiliteit en het OV-netwerk wordt gestimuleerd. Privé-autogebruik wordt juist tegengegaan door autoluwe wijken.

Binnen invalshoek Bossche Moerasdraak wordt ook ingezet op het STOMPprincipe. ’s-Hertogenbosch wordt een fietsgemeente. Daarnaast wordt ingezet op een grootschalige verbetering van het openbaar vervoer. De dorpen zijn beter bereikbaar met het OV . Waar autogebruik niet vermeden kan worden wordt deelvervoer en elektrisch vervoer voor vormgegeven. Binnen de Bossche Wereldstad wordt het huidige OV-netwerk gehandhaafd. De dorpen zijn beperkt bereikbaar voor het OV en blijven daarmee voornamelijk georiënteerd op de auto. Wel wordt er maximaal ingezet op een langzaam verkeersnetwerk tussen wijken en dorpen. Door het clusteren van voorzieningen op grote locaties zijn echter voorzieningen niet op loopafstand gelegen en kiezen inwoners er sneller voor om de auto te pakken. Binnen de Bossche Innovatiestad wordt het autogebruik in de stad ontmoedigd, maar blijft de stad wel bereikbaar voor de auto. Wel wordt er ingezet op het ontwikkelen van OV bij knooppunten. In de dorpen blijft voornamelijk de (deel)auto het hoofdvervoersmiddel. Op welke manier ontwikkelt de verkeersveiligheid zich? In de vier invalshoeken wordt niet specifiek ingegaan op het aspect verkeersveiligheid. De keuzes die gemaakt worden onder het thema bereikbaarheid hebben echter een doorwerking op de verkeersveiligheid. Een voorbeeld hiervan is de verschillen in modaliteitsverdeling tussen de invalshoeken.

Waar de invalshoeken Wereldstad en Innovatiestad inzet blijven houden op de auto, verschuift de focus bij Buurtstad en Moerasdraak naar het openbaar -en langzaam vervoer. Deze vormen van vervoer streven naar een meer autoluwe gemeente, waar meer ingezet wordt op de fiets en andere langzame vormen van vervoer. Dit kan een positief effect hebben op de verkeersveiligheid.

5.7

Natuurlijke leefomgeving Overzichtstabel: Wat betekenen de invalshoeken voor de leidende opgaven onder Natuurlijke leefomgeving? De volgende tabel toont een overzicht van de invalshoeken per aspect voor het thema Natuurlijke leefomgeving met een totaal beoordeling. Tabel 5-6 Invalshoeken en het thema natuurlijke leefomgeving; Per opgave is aangegeven of er sprake is van een positieve verandering (groen), een negatieve verandering (rood) of een aandachtspunt (geel) ten opzichte van de referentiesituatie

Blad 80 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Natuurlijke leefomgeving

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Openbaar groen

Ruimtebeslag auto verminderen in de binnenstad; Transformatie autowegen naar blauw/groen Versterken bestaand, weinig nieuw, wel productiebosse n Snel en makkelijke toegang tot aantrekkelijk openbaar ‘groen’ om te ontspannen, bewegen en ontmoeten.

Biodiversiteit Natuurge bieden

Mogelijkheid tot wonen geïntegreerd met natuur en landschap

Versterken bestaand, weinig nieuw

versterken bestaand, restgebieden worden natuur, maar productie voor drinkwater en productiebossen

Bij vergroening staat aantrekkelijkheid centraal

Maximale inzet op beweegvriendelijk, groen en ontmoeten in alle wijken en dorpen.

Maximaal inzetten op versterking en verbreding 1000 ha water en natuur erbij incl. productiebossen

Versterken bestaand, weinig nieuw

versterken bestaand, restgebieden worden natuur, maar productie voor drinkwater en productiebossen

Landelijke karakter dorpen ondergeschikt aan verduurzaming

Dorpsaanzicht ondergeschikt aan groei

Dorpsaanzicht ondergeschikt aan innovatie

Meer groen in de leefomgeving i.v.m. gezondheidseffecten Groene zorg – zorgboerderijen Natuur als stress verlagende maatregel (groene wijken, recreatiegebieden, kinderboerderijen) Groene ontmoetingsplekken (veel buiten)

Bij vergroening staat beleving centraal

Hoe kan de gemeente het belang van landschappelijke en cultuurhistorische waarden voor de inwoners en de stad bij ruimtelijke ontwikkelingen meenemen?

Maximaal inzetten op versterking en verbreding 1000 ha water en natuur erbij incl. productiebossen

Maximale inzet op beweegvriendel ijk, groen en ontmoeten in alle wijken en dorpen. Versterken bestaand, weinig nieuw, wel productiebosse n Behoud landelijke karakter van dorpen

Groen netwerk door de binnenstad, wijken, dorpen en het buitengebied Bij vergroening staat natuurwaarde centraal Uitsluitend oorspronkelijke soorten. Beperken verlichting Tegengaan ecocriminaliteit Experimenteel wonen – gekoppeld aan voeding en natuur, zoals natuurinclusief bouwen

A2/ A59 zien als energieopwekker en zo inpakken

Landschap

Bossche Innovatiestad

Versterken bestaand, weinig nieuw, wel productiebosse n

Maximaal inzetten op versterking en verbreding 1000 ha water en natuur erbij incl. productiebossen

Blad 81 van 211

Innovatieve bouwmethodes zorgen voor een ander soort woonmilieu

Versterken bestaand, weinig nieuw

Versterken bestaand, restgebieden worden natuur, maar productie voor drinkwater en productiebossen

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Drukte in de ondergrond

Bodemdaling

Bodemvervu iling

Grondwater kwaliteit

Op welke manier zet de gemeente in op gebruik van bodem en water als sturende principes bij ruimtelijke inrichtingsvraagstukken ?

Oppervlaktewater kwaliteit

Archeol ogie

Cultuurhistorie

Natuurlijke leefomgeving

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

Gericht op behoud en versterking van cultuurhistorisc he kwaliteiten

Cultuurhistorische waarden doorontwikkelen

Inzet behoud cultuurhistorische waarden

Cultuurhistorische waarden doorontwikkelen

Gericht op behoud

Water als dienst voor bewoners: esthetisch, recreatief, bruikbaar

Water als ecosysteem met natuurwaarden

Water als economische drager/verdienmodel

Water als drager voor innovatieve, duurzame woon/werklandschappen

Voorkomen van overlast voor bewoners door waterproblema tiek. Lokaal waterwinning voor drinkwater en voorziening voor droogte

Water en droogte leidend bij alle opgaven. Lokaal waterwinning voor drinkwater en voorziening voor droogte

Voorkomen economische schade

Inzet op een aantrekkelijke/gezonde leefomgeving

Water en droogte leidend bij alle opgaven

Aandachtspunt bij ontwikkelingen

Beperken milieuhinder vanuit hinderbronnen (mobiliteit, industrie, agrarisch) Water en droogte leidend bij alle opgaven

Aandachtspunt bij ontwikkelingen

Negatief effect t.o.v. referentiesituatie Aandachtspunt of risico Positief effect t.o.v. referentiesituatie Geen of neutraal effect

Op welke manier zet de gemeente in op het versterken van soortenrijk groen in stedelijk gebied, verbetering van ecologische verbindingen tussen stedelijk gebied en buitengebied en behouden van biodiversiteit in de gemeente? Het versterken van soortenrijk groen in de gemeente kan meerdere doelen hebben. Maatregelen die genomen kunnen worden voor deze versterking zijn afhankelijk van dit hogere doel. Binnen invalshoek Bossche Moerasdraak staat bijvoorbeeld de natuurwaarde centraal bij de inrichting

Blad 82 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

van nieuwe groene gebieden. Dit betekent dat er uitsluitend oorspronkelijke soorten worden gebruikt bij de inrichting van nieuw groen en dat het stedelijk gebied wordt ingericht met bijvoorbeeld insectenhotels, rustgebieden en natuurinclusieve bebouwing en landschapselementen. Binnen invalshoek Bossche Moerasdraak wordt daarnaast ook lichthinder bestreden. Licht maakt gebieden voor verschillende soorten, zoals soorten vleermuizen, onbegaanbaar. In deze invalshoek wordt er een groen netwerk door de binnenstad, wijken, dorpen en buitengebied gerealiseerd. Groen wordt daarbij gekoppeld aan verschillende functies, zoals zorgboerderijen, kinderboerderijen en ontmoetingsplekken. Binnen de invalshoek Bossche Buurtstad staat voornamelijk de menselijke maat centraal. Het openbaar groen moet vooral makkelijk toegankelijk en dichtbij aanwezig zijn. Mensen moeten kunnen ontspannen, bewegen en ontmoeten in het groen. Bestaande natuur wordt versterkt, maar weinig nieuw aangelegd. Wel worden er productiebossen gerealiseerd. In de Bossche Wereldstad wordt groen gezien als middel om de aantrekkelijkheid van de gemeente te versterken. Binnen deze invalshoek wordt voornamelijk het bestaande groen versterkt, maar weinig nieuw gerealiseerd. Ook binnen invalshoek Bossche Innovatiestad wordt vergroening ingezet als middel om de aantrekkelijkheid van de gemeente te vergroten.

Het bestaande groen wordt versterkt. In restgebieden wordt natuur en productiebossen gerealiseerd. Binnen al de invalshoeken worden er extra woningen gerealiseerd. Dit betekent dat het aantal inwoners van ’s-Hertogenbosch groeit en daarmee ook het aantal mensen dat gebruik maakt van het openbaar groen. In invalshoek Bossche Moerasdraak gaat deze groei gepaard met een aanzienlijke vergroening van de gemeente. In invalshoeken Bossche Wereldstad, Bossche Buurtstad en Bossche Innovatiestad gaat de groei van het aantal inwoners gepaard met behoud van het bestaande groen. Dit betekent dat de intensiteit van het gebruik van het bestaande openbaar groen toeneemt. Hoe kan de gemeente het belang van landschappelijke -en cultuurhistorische waarden voor de inwoners en de stad bij ruimtelijke ontwikkelingen meenemen? Binnen de vier invalshoeken worden verschillende keuzes gemaakt op het vlak van o.a. woningbouw, klimaatrobuustheid, groen, energie en infrastructuur. Deze keuzes hebben allemaal een ruimtelijke doorwerking op landschappelijke -en cultuurhistorische waarden. De keuzes die gemaakt worden hebben verschillende impact op het landschap van ’s-Hertogenbosch. Huidige landschappelijke kwaliteiten moeten niet verloren gaan door nieuwe ontwikkelingen. De dorpen hebben op dit moment een landelijk karakter. Binnen invalshoek Bossche Buurtstad wordt dit landelijke karakter behouden.

In invalshoek Bossche Moerasdraak, Bossche Wereldstad en Bossche Innovatiestad is dit landelijke karakter ondergeschikt aan andere ontwikkelingen, zoals verduurzaming en groei. De landbouwtransitie kan een grote impact hebben op het buitengebied van ’s-Hertogenbosch. Binnen invalshoek Bossche Wereldstad blijft het huidige landbouwsysteem behouden. Al treedt er wel een langzame transitie op naar grondgebonden landbouw. Dit betekent dat langzaam overgegaan wordt naar een minder grote veestapel, die gevoerd kan worden met voer verbouwd op nabijgelegen agrarische percelen. Voor het landschap betekent dit dat er meer voedergewassen geteeld worden en minder grote schuren nodig zijn voor het vee. Binnen invalshoek Bossche Buurtstad wordt ingezet op kleinschalige vormen van landbouw, maar blijft ook de traditionele landbouw grotendeels (90 procent) behouden. Voor het landschap betekent dit dat op kleine schaal aanpassingen in het agrarische landschap plaatsvinden. Binnen

Blad 83 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

invalshoek Bossche Innovatiestad neemt het aandeel traditionele landbouw sterk af, met 50 procent. In het landschappelijk beeld betekent dit dat er meer technologisch landschap ontstaat in het agrarisch buitengebied. Binnen invalshoek Bossche Moerasdraak treedt de grootste verandering van de traditionele landbouw op. De traditionele landbouw neemt met 80 procent af. Er wordt grootschalig ingezet op een klimaatneutraal en natuurinclusief landbouw systeem. Deze totale transitie naar andere vormen van landbouw heeft grote effecten voor het landschappelijk beeld. Hierbij kan gedacht worden aan biologische landbouw, agroforestry, strokenteelt of gemengde bedrijven. Groen en water zijn ook bepalend voor het landschap. Een wateropgave van 36 miljoen m 3, zoals in invalshoek Bossche Moerasdraak, gaat een zeer grote impact hebben op het landschap van de gemeente ’s-Hertogenbosch. De wateropgave van invalshoek Bossche Wereldstad van 10 miljoen m3 zal een minder grote impact hebben. Binnen elk van de invalshoeken wordt productiebos aangelegd voor eigen bouwmaterialen. De vergroening binnen invalshoek Moerasdraak zal een nog verdergaande impact hebben op het aanbeeld van de gemeente ’s-Hertogenbosch. In de gemeente ’s-Hertogenbosch zijn er veel verschillende beschermde cultuurhistorische en archeologische waarden aanwezig.

Binnen elk van de invalshoeken wordt ingezet op behoud van de bestaande cultuurhistorische waarden. Binnen de invalshoek Bossche Buurtstad is er daarnaast ook aandacht voor het versterken van de bestaande waarden, terwijl binnen invalshoeken Bossche Moerasdraak en Bossche Innovatiestad de waarden worden door ontwikkeld. Een aandachtspunt is wel de impact van alle andere ontwikkelingen in de gemeente. Bij elke ontwikkeling is het belangrijk om de aanwezige kwaliteiten mee te nemen, zodat er geen aantasting plaatsvindt. Op welke manier zet de gemeente in op gebruik van bodem en water als sturende principes bij ruimtelijke inrichtingsvraagstukken? De invalshoeken kennen allen andere waarden en functies toe aan water. De keuzes die in de verschillende invalshoeken gemaakt worden voor oppervlaktewater volgen uit deze perspectieven op water. De Bossche Buurtstad ziet water als dienst voor bewoners. Waterlandschappen in de gemeente zijn esthetisch, recreatief en bruikbaar. Voor oppervlaktewater betekent dit dat waterlandschappen worden uitgebreid en geschikt worden gemaakt voor recreatie. Het is hierbij van belang dat de waterkwaliteit voldoende is om in te recreëren. De Bossche Moerasdraak legt de focus op de intrinsieke waarde van het water. Het ziet waterlandschappen als ecosystemen met natuurwaarden.

De keuzes die in deze invalshoek worden gemaakt hebben als doel om natuurwaarden, zoals de biodiversiteit, te versterken: waterlandschappen worden uitgebreid, recreatiedruk blijft gelijk of wordt beperkt en de waterkwaliteit stijgt. De Bossche Wereldstad ziet water als economische drager en verdienmodel. Hierbij is het van belang dat het water beschikbaar is voor de landbouw en industrie en dat de wateren bereikbaar blijven voor de scheepvaart. Waterkwaliteit is in deze invalshoek ondergeschikt aan het economisch belang. In de Bossche Innovatiestad geldt water als kans voor innovatie. Waterlandschappen worden in deze invalshoek gecombineerd met bijvoorbeeld woonfuncties. Doordat functies gecombineerd worden, ontstaat meer ruimte voor oppervlaktewater. Om functies te combineren, is het van belang dat het water van voldoende kwaliteit is. De invalshoeken hebben verschillende doelen op het gebied van grondwaterkwaliteit. De Bossche Innovatiestad en Bossche Wereldstad willen voornamelijk voorkomen dat er economische schade ontstaat als gevolg van het waterpeil en de kwaliteit van het grondwater. De Bossche Buurtstad is erop gericht wateroverlast voor inwoners te voorkomen. Daarnaast moet het mogelijk zijn lokaal water te winnen voor drinkwater. Om dit te bewerkstelligen zullen

Blad 84 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

er keuzes gemaakt moeten worden om de grondwaterkwaliteit te verbeteren. De Bossche Moerasdraak stelt dat water en droogte leidend moeten zijn bij alle opgaven. Hoewel de motieven per invalshoek verschillen, zal de praktische uitvoering hiervan dat niet zijn. Voorbeelden van economische schade als gevolg van grondwaterpeil zijn verzakking en verzilting. Dit komt voornamelijk voor wanneer er een te laag grondwaterpeil is. Ook de overige invalshoeken vereisen een hoger grondwaterpeil. In de invalshoeken wordt vrijwel niet ingegaan op het aspect bodemvervuiling. Er worden dan ook geen specifieke doelen gesteld op dit aspect, behalve dat er sprake dient te zijn van een aantrekkelijke en gezonde leefomgeving. Toch is het aannemelijk dat keuzes gemaakt onder andere thema’s een doorwerking hebben op de bodem. Onder het thema werken worden bijvoorbeeld keuzes gemaakt voor de toekomst van de landbouw en industrie. De Bossche Wereldstad kiest hier voor traditionele vormen van landbouw en industrie, terwijl er in andere invalshoeken expliciet de keuze wordt gemaakt voor andere, vaak schonere vormen van landbouw en industrie. Het is aannemelijk dat de bodemkwaliteit door deze transitie verbetert, terwijl bij traditionelere vormen de status quo gehandhaafd blijft, dan wel verslechtert.

Gezondheid Overzichtstabel: Wat betekenen de invalshoeken voor de leidende opgaven onder werken? De volgende tabel toont een overzicht van de invalshoeken per aspect voor het thema Klimaat met een totaal beoordeling. tabel 5-7: Invalshoeken en het thema gezondheid; Per opgave is aangegeven of er sprake is van een positieve verandering (groen), een negatieve verandering (rood) of een aandachtspunt (geel) ten opzichte van de referentiesituatie

Gezondheid

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

• Hoe kan de gemeente inzetten op stimulering van een gezonde leefstijl van inwoners?

Bereikbare en toegankelijke voorzieningen

Lokale voorzieningen die gekoppeld zijn aan lokale productie

Behoud huidige voorzieningen en samenvoeging per wijk

Inzet op digitale voorzieningen.

Dorpen behouden eigen voorzieningen

Dorpen behouden eigen voorzieningen, zodat deze op loop/fietsafstand bereikbaar zijn

Voorzieningen verdwijnen uit de dorpen. Samenvoegen financieel aantrekkelijker

Fysieke voorzieningen steeds vaker overbodig. Verdwijnen overal, ook uit de dorpen.

Maximaal inzetten langzaam verkeersnetwerk, verbindingen tussen wijken en dorpen

Auto weren en ontmoedigen. Den Bosch als fietsgemeente

Maximaal inzetten langzaam verkeersnetwerk, verbindingen tussen wijken en dorpen

Versterken bestaande groen structuren, weinig nieuw, wel productiebossen

Maximaal inzetten op versterking en verbreding 1000 ha water en natuur erbij incl. productiebossen

Versterken bestaande groenstructuren, weinig nieuw

Versterken bestaand, restgebieden worden natuur, maar productie voor drinkwater en productiebossen

Bij vergroening staat beleving centraal

Bij vergroening staat natuurwaarde centraal

Bij vergroening staat aantrekkelijkheid centraal

Beweegvriendelijke en sociale omgeving

5.8

Blad 85 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Gezondheid

Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

Groen dichtbij realiseren in elke wijk of dorp. Kwetsbare groepen hebben een minder grote actieradius.

Groen netwerk door de binnenstad, wijken, dorpen en het buitengebied

Groen in de binnenstad om een aangenaam klimaat te creëren om ook op warme dagen de binnenstad te bezoeken.

Maximale inzet op beweegvriendelijk, groen en ontmoeten in alle wijken en dorpen. Beleving staat centraal.

Inzet op buiten sporten in de natuur. Aanleg van groene sport- en spelfaciliteiten

Groen in de binnenstad om een aangenaam klimaat te creëren om ook op warme dagen de binnenstad te bezoeken. Groen in de wijken om een aantrekkelijk leefklimaat. Maximale inzet op beweegvriendelijk, groen en ontmoeten in alle wijken en dorpen. Beleving staat centraal.

Betaalbare sportfaciliteiten, speeltuinen en verenigingen in elke wijk en dorp

Aandacht voor energieverbruik van grootverbruikende sportfaciliteiten (ijsbanen, verwarmde zwembaden). Eventueel sluiten.

Maximale inzet op beweegvriendelijk, groen en ontmoeten in alle wijken en dorpen. Beleving staat centraal.

Gezondheid

Stimuleren deelname (sport- en cultuur)verenigingsleven Nadruk op zorgwonen

Totale transitie van traditionele landbouw naar biologische/kringlooplandbouw

Arbeidsintensieve, collectieve landbouw op afstand i.v.m. gezondheid

Korte ketens tussen producent en consument (bijv. boerenmarkt)

Bossche bezorgdienst zorgt voor lokaal contact, vermindert eenzaamheid en werkt vanuit de wijk

Auto weren en ontmoedigen. Den Bosch als fietsgemeente

Voedselproductie als kans voor ontmoeten en bewegen

Gezond eten = duurzaam eten

Zo min mogelijk regelen. Initiatief aan consument laten

Gezond en lokaal, maar betaalbaar eten Niet roken in publieke ruimte Focus op beïnvloeding gedrag Verkleinen gezondheidskloof

Groene zorg – zorgboerderijen

Inzet op E-health en innovatie

Voldoende betaalbare, laagdrempelige GGZ in de buurt. Lokaal loket in de wijk

Natuur als stress verlagende maatregel (groene wijken, recreatiegebieden, kinderboerderijen)

Gunstig vestigingsklimaat voor gezondheidsondernemers Werkplekken zijn stress verlagend en stimuleren productiviteit

Dagbesteding voor iedereen

Blad 86 van 211

Voortzetting huidig landbouw – versterken en intensiveren

Elektrische Bossche bezorgdienst zorgt voor snelle lokale distributie vanuit de lokale keten

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Levensverwachting

Gezondheid

Geluidhinder Geurhinder

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

Maatregelen op het vlak van gezondheid en welzijn en gezond milieu werken door in de levensverwachting

Streven naar autoluw in kader van gezondheid en leefbaarheid in wijken en dorpen – milieuzone instellen

Auto weren en ontmoedigen. Den Bosch als fietsgemeente

Accepteren dat stad bereikbaar blijft met auto. Blijven faciliteren autobereikbaarheid

Stad ontmoedigt autogebruik, maar blijft wel bereikbaar met de auto

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/14870939/1